İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

XIV. Kitap

14.11. Tanrı'nın lütfu birçoğunu kurtarmasaydı ilk insanın itaatsizliğiyle herkes ikinci ölümün sonsuzluğuna düşecekti

Daha önceki kitaplarda şöyle demiştik: Tanrı insan soyunu yalnız tabiat benzerliğiyle bir araya getirmek için değil, bir tür akrabalık bağıyla, barış bağı içinde uyumlu bir birliğe bağlamak için insanları tek bir insandan kurmak istedi. Bu soy tek tek bireylerinde de ölmeyecekti; ama ilk iki kişi, biri hiçlikten, öteki ondan yaratılan iki kişi, itaatsizlikle bunu hak etti. Onlar öyle büyük bir günah işlediler ki insan tabiatı onunla daha kötüye değişti; günahın bağı ve ölümün zorunluluğu soylarına da geçti. Ölümün hükümranlığı insanlar üzerinde öylesine egemen oldu ki, Tanrı'nın hak edilmemiş lütfu bazılarını oradan kurtarmasaydı, hak edilmiş cezayla herkesi sonu olmayan ikinci ölüme de sürükleyecekti. Bu yüzden yeryüzünde farklı ayin ve âdetlerle yaşayan, dilleri, silahları ve giysilerinin çeşitliliğiyle birbirinden ayrılan o kadar çok ve o kadar büyük millet varken, insan topluluğunun yalnız iki türü var olmuştur. Kitaplarımıza göre bunlara haklı olarak iki şehir diyebiliriz. Biri tene göre, öteki tine göre, her biri kendi türünün barışı içinde yaşamak isteyen insanların şehridir; ve aradıklarına ulaştıklarında her biri kendi türünün barışı içinde yaşar.

14.1

Per inoboedientiam primi hominis omnes in secundae mortis perpetuitatem ruituros fuisse, nisi multos Dei gratia liberaret. Diximus iam superioribus libris ad humanum genus non solum naturae similitudine sociandum, uerum etiam quadam cognationis necessitudine in unitatem concordem pacis uinculo conligandum ex homine uno Deum uoluisse homines instituere, neque hoc genus fuisse in singulis quibusque moriturum, nisi duo primi, quorum creatus est unus ex nullo, altera ex illo, id inoboedientia meruissent, a quibus admissum est tam grande peccatum, ut in deterius eo natura mutaretur humana, etiam in posteros obligatione peccati et mortis necessitate transmissa. Mortis autem regnum in homines usque adeo dominatum est, ut omnes in secundam quoque mortem, cuius nullus est finis, poena debita praecipites ageret, nisi inde quosdam indebita Dei gratia liberaret. Ac per hoc factum est, ut, cum tot tantaeque gentes per terrarum orbem diuersis ritibus moribusque uiuentes multiplici linguarum armorum uestium sint uarietate distinctae, non tamen amplius quam duo quaedam genera humanae societatis existerent, quas ciuitates duas secundum scripturas nostras merito appellare possemus. Una quippe est hominum secundum carnem, altera secundum spiritum uiuere in sui cuiusque generis pace uolentium et, cum id quod expetunt adsequuntur, in sui cuiusque generis pace uiuentium.

14.22. Yalnız bedenin değil ruhun kusurlarından da anlaşılması gereken tensel hayat

Öyleyse önce tene göre ve tine göre yaşamanın ne olduğunu görmek gerekir. Çünkü söylediğimize ilk bakışta bakan, Kutsal Yazıların nasıl konuştuğunu hatırlamayan ya da pek dikkat etmeyen biri şöyle sanabilir: Epikurosçu filozoflar tene göre yaşar, çünkü insanın en yüksek iyisini bedenin hazzına koymuşlardır; bedenin iyisini herhangi bir şekilde insanın en yüksek iyisi sananlar da öyledir; hiçbir öğretiye dayanmayan, böyle felsefe yapmayan, şehvete meyilli olup ancak bedensel hislerle aldıkları hazlardan sevinç duyabilen bütün halk da. Stoacılar ise tine göre yaşar, çünkü insanın en yüksek iyisini ruha koymuşlardır; insanın ruhu da tinden başka nedir? Oysa ilâhî Kitap'ın konuşma tarzına göre her ikisinin de tene göre yaşadığı görülür.

Çünkü Kitap ten demekle yalnız dünyevî ve ölümlü canlının bedenini kastetmez (nitekim "Her ten aynı ten değildir; insanın teni başka, hayvanınki başka, kuşlarınki başka, balıklarınki başkadır" der); bu adı başka birçok anlamda da kullanır. Bu çeşitli söyleyiş tarzları içinde sık sık insanın kendisine, yani insan tabiatına ten der; bu, parçayla bütünü anlatma söyleyişidir. "Kanunun işleriyle hiçbir ten aklanmayacaktır" sözü buna örnektir. Bununla "hiçbir insan"dan başka ne kastedilmiş olabilir? Bunu biraz sonra daha açık söyler: "Kanunla kimse aklanmaz." Galatyalılara da: "Bilerek ki insan kanunun işleriyle aklanmaz." "Ve Söz ten oldu" da buna göre anlaşılır: yani insan oldu. Bunu doğru anlamayan bazıları Mesih'te insan ruhunun bulunmadığını sanmışlardır. Nasıl Mecdelli Meryem'in İncil'de okunan "Rabbimi aldılar, nereye koyduklarını bilmiyorum" sözünde, kabirden alındığını sandığı gömülü teninden söz ettiği için bütünle parça anlatılıyorsa, yukarıda andığımız yerlerde de ten denerek parçayla bütün, yani insan anlaşılır.

Kitap teni, araştırıp toplaması uzun sürecek birçok şekilde andığına göre, tene göre yaşamanın ne olduğunu —bu kötü bir şeydir, oysa tenin tabiatı kötü değildir— araştırabilmek için Pavlus'un Galatyalılara mektubundaki şu yere dikkatle bakalım: "Tenin işleri apaçıktır: fuhuş, pislik, sefahat, putlara kulluk, büyücülük, düşmanlıklar, kavgalar, kıskançlıklar, öfke patlamaları, ayrılıklar, sapkınlıklar, hasetler, sarhoşluklar, cümbüşler ve benzerleri. Daha önce söylediğim gibi, sizi uyarıyorum: Böyle yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaktır." Mektubun bu yerinin tamamı, üzerinde durulan konu için yeterli görüneceği ölçüde incelenirse, tene göre yaşamanın ne olduğu sorusunu çözebilecektir. Çünkü Havari'nin apaçık olduğunu söyleyip sayarak lanetlediği tenin işlerinde yalnız tenin hazzına ait olanları, fuhuş, pislik, sefahat, sarhoşluk, cümbüş gibi şeyleri bulmuyoruz; tenin hazzından uzak ruh kusurlarının ortaya konduğu şeyleri de buluyoruz. Çünkü putlara kulluğu, büyücülüğü, düşmanlıkları, kavgaları, kıskançlıkları, öfke patlamalarını, ayrılıkları, sapkınlıkları, hasetleri kim tenin değil de ruhun kusurları olarak anlamaz? Nitekim puta tapma ya da bir sapkınlığın yanılgısı yüzünden bedenin hazlarından sakınmak mümkündür. Yine de o zaman, insan tenin şehvetlerini dizginleyip tutuyor görünse bile, Havari'nin bu otoritesiyle tene göre yaşadığı ortaya çıkar; ve tenin hazlarından sakındığında, lanetlenecek tenin işlerini yaptığı gösterilir. Düşmanlığı ruhunda taşımayan kim vardır? Düşmanına ya da düşman saydığına kim "Bana karşı kötü bir ruhun var" yerine "Kötü bir tenin var" der? Son olarak, biri "tenselliklerden" —öyle diyeyim— söz edildiğini duysa bunları tene yüklemekten çekinmeyeceği gibi, kimse de animositates'in (öfke patlamalarının) ruha (animus) ait olduğundan şüphe etmez. Öyleyse imanda ve hakikatte milletlerin öğretmeni bunların ve benzerlerinin hepsine neden tenin işleri diyor? Parçayla bütünü gösteren o söyleyiş tarzıyla, ten adından insanın kendisinin anlaşılmasını istediği için değilse?

14.2

CAPUT II. De uita carnali, quae non ex corporis tantum, sed etiam ex animi intellegenda sit uitiis: Prius ergo uidendum est, quid sit secundum carnem, quid secundum spiritum uiuere. Quisquis enim hoc quod diximus prima fronte inspicit, uel non recolens uel minus aduertens quem ad modum scripturae sanctae loquantur, potest putare philosophos quidem Epicureos secundum carnem uiuere, quia summum bonum hominis in corporis uoluptate posuerunt, et si qui alii sunt, qui quoquo modo corporis bonum summum bonum esse hominis opinati sunt, et eorum omne uulgus, qui non aliquo dogmate uel eo modo philosophantur, sed procliues ad libidinem nisi ex uoluptatibus, quas corporeis sensibus capiunt, gaudere nesciunt; Stoicos autem, qui summum bonum hominis in animo ponunt, secundum spiritum uiuere, quia et hominis animus quid est nisi spiritus? Sed sicut loquitur scriptura diuina, secundum carnem uiuere utrique monstrantur. Carnem quippe appellat non solum corpus terreni adque mortalis animantis (ueluti cum dicit: Non omnis caro eadem caro; alia quidem hominis, alia autem caro pecoris, alia uolucrum, alia piscium), sed et aliis multis modis significatione huius nominis utitur, inter quos uarios locutionis modos saepe etiam ipsum hominem, id est naturam hominis, carnem nuncupat, modo locutionis a parte totum, quale est: Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro. Quid enim uoluit intellegi nisi omnis homo? Quod apertius paulo post ait: In lege nemo iustificatur, et ad Galatas: Scientes autem quia non iustificatur homo ⟦ex operibus legis⟧. Secundum hoc intellegitur: Et Verbum caro factum est, id est homo; quod non recte accipientes quidam putauerunt Christo humanam animam defuisse. Sicut enim a toto pars accipitur, ubi Mariae Magdalenae uerba in euangelio leguntur dicentis: ⟦Tulerunt⟧ Dominum meum et nescio ubi posuerunt eum, cum de sola Christi carne loqueretur, quam sepultam de monumento putabat ablatam: ita et a parte totum carne nominata intellegitur homo, sicuti ea sunt quae supra commemorauimus. Cum igitur multis modis, quos perscrutari et colligere longum est, diuina scriptura nuncupet carnem: quid sit secundum carnem uiuere (quod profecto malum est, cum ipsa carnis natura non sit malum) ut indagare possimus, inspiciamus diligenter illum locum epistulae Pauli apostoli quam scripsit ad Galatas, ubi ait: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, inmunditiae, luxuria, idolorum seruitus, ueneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, inuidiae, ebrietates, comisationes et his similia; quae praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non possidebunt. Iste totus epistulae apostolicae locus, quantum ad rem praesentem satis esse uidebitur, consideratus poterit hanc dissoluere quaestionem, quid sit secundum carnem uiuere. In operibus namque carnis, quae manifesta esse dixit eaque commemorata damnauit, non illa tantum inuenimus, quae ad uoluptatem carnis pertinent, sicuti sunt fornicationes, inmunditiae, luxuria, ebrietates, comisationes; uerum etiam illa, quibus animi uitia demonstrantur a uoluptate carnis aliena. Quis enim seruitutem, quae idolis exhibetur, ueneficia, inimicitias, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, inuidias non potius intellegat animi uitia esse quam carnis? Quando quidem fieri potest, ut propter idololatriam uel haeresis alicuius errorem a uoluptatibus corporis temperetur; et tamen etiam tunc homo, quamuis carnis libidines continere adque cohibere uideatur, secundum carnem uiuere hac apostolica auctoritate conuincitur, et in eo, quod abstinet a uoluptatibus carnis, damnabilia opera carnis agere demonstratur. Quis inimicitias non in animo habeat? aut quis ita loquatur, ut inimico suo uel quem putat inimicum dicat: 'Malam carnem,' ac non potius: 'Malum animum habes aduersus me'? Postremo sicut carnalitates, ut ita dicam, si quis audisset, non dubitaret carni tribuere, ita nemo dubitat animositates ad animum pertinere. Quur ergo haec omnia et his similia doctor gentium in fide et ueritate opera carnis appellat, nisi quia eo locutionis modo, quo totum significatur a parte, ipsum hominem uult nomine carnis intellegi?

14.33. Günahın sebebi tenden değil ruhtan çıkmıştır; günahtan gelen bozulma günah değil, cezadır

Biri ruh tenden etkilenerek öyle yaşadığı için kötü ahlâkta bütün kusurların sebebinin ten olduğunu söylerse, insanın bütün tabiatına dikkatle bakmamış demektir. Gerçi "Çürüyen beden ruha ağırlık verir." Bu yüzden aynı Havari, biraz önce "Dış insanımız çürüse de" dediği bu çürüyen bedenden söz ederken şöyle diyor: "Biliyoruz ki bu dünyevî barınağımız olan ev yıkılırsa, Tanrı'dan bir yapımız, göklerde el emeği olmayan ebedî bir evimiz vardır. Çünkü bu yüzden inliyoruz, gökten olan meskenimizi üzerimize giymek istiyoruz; yeter ki giyinik olarak bulunalım, çıplak değil. Bu meskende bulunan bizler ağırlaşmış olarak inliyoruz; soyunmak değil, üstümüze giyinmek istiyoruz ki ölümlü olan hayat tarafından yutulsun." Demek ki çürüyen bedenle ağırlaşıyoruz, ama bu ağırlaşmanın sebebinin bedenin tabiatı ve cevheri değil bozulması olduğunu bildiğimiz için bedenden soyunmak değil, onun ölümsüzlüğünü giymek istiyoruz. Çünkü o zaman da beden olacak, ama çürümeyeceği için ağırlık vermeyecektir. Şimdi çürüyen beden ruha ağırlık veriyor, dünyevî mesken çok düşünen akla yük oluyor. Yine de ruhun bütün kötülüklerinin bedenden geldiğini sananlar yanılıyorlar.

Vergilius Platon'un görüşünü parlak dizelerle açıklıyor görünse de:

"Onlarda ateş gibi bir canlılık ve göksel bir köken vardır, tohumlarda; zararlı bedenler engel olmadığı, dünyevî uzuvlar ve ölüme yazgılı organlar körletmediği ölçüde."

Bilinen o dört ruh hâlini, yani arzu ile korkuyu, sevinç ile kederi, bütün günahların ve kusurların kaynakları olarak anlatmak isteyerek bunların bedenden geldiğini söyler ve ekler:

"Bundan korkar ve arzularlar, acı çeker ve sevinirler, göğü görmezler, karanlıklara ve kör zindana kapatılmış olarak."

Ama imanımıza göre durum farklıdır. Çünkü ruha ağırlık veren beden bozulması ilk günahın sebebi değil cezasıdır; çürüyen ten ruhu günahkâr yapmamış, günahkâr ruh teni çürüyen yapmıştır. Tenin bu bozulmasından bazı kusur kışkırtmaları ve kusurlu istekler doğsa da, kötü hayatın bütün kusurlarını tene yüklememek gerekir; yoksa bütün bunlardan, teni olmayan şeytanı temize çıkarmış oluruz. Şeytana fuhuşçu, sarhoş ya da tenin hazlarına ait başka bir kötülüğün sahibi denemez, gerçi bu tür günahların da gizli teşvikçisi ve kışkırtıcısıdır. Ama en çok kibirli ve hasetlidir. Bu kusurlar onu öylesine ele geçirmiştir ki onlar yüzünden şu karanlık havanın zindanlarında ebedî cezaya mahkûm edilmiştir. Şeytanda baş yeri tutan bu kusurları ise Havari, şeytanın sahip olmadığı kesin olan tene yüklüyor. Çünkü düşmanlıkların, kavgaların, kıskançlıkların, öfke patlamalarının, hasetlerin tenin işleri olduğunu söylüyor. Bütün bu kötülüklerin başı ve kaynağı ise, şeytanda tensiz hüküm süren kibirdir. Azizlere ondan daha düşman kim var? Onlara karşı ondan daha kavgacı, daha öfkeli, daha kıskanç ve hasetli kim bulunur? Bütün bunlara tensiz sahip olduğuna göre, bunlar nasıl tenin işleridir? Söylediğim gibi, Havari'nin ten adıyla andığı insanın işleri olduğu için değilse? Çünkü insan, şeytanda olmayan tene sahip olmakla değil, kendine göre, yani insana göre yaşamakla şeytana benzemiştir. Çünkü o da kendine göre yaşamak istemiş, hakikatte durmamış, yalanı Tanrı'dan değil, kendinden gelerek söylemiştir; o yalnız yalancı değil, yalanın da babasıdır. İlk yalan söyleyen odur; günah kimden başladıysa yalan da ondan başladı.

14.3

CAPUT III. Peccati causam ex anima, non ex carne prodisse, et corruptionem ex peccato contractam non peccatum esse, sed poenam. Quod si quisquam dicit carnem causam esse in malis moribus quorumcumque uitiorum, eo quod anima carne adfecta sic uiuit, profecto non uniuersam hominis naturam diligenter aduertit. Nam corpus quidem corruptibile adgrauat animam. Unde etiam idem apostolus agens de hoc corruptibili corpore, de quo paulo ante dixerat: Etsi exterior homo noster corrumpitur: Scimus, inquit, quia, terrena nostra domus habitationis resoluatur, aedificationem habemus ex Deo, domum non manu factam aeternam in caelis. Etenim in hoc ingemescimus, habitaculum nostrum quod de caelo est superindui cupientes; si tamen et induti, non nudi inueniamur. Etenim qui sumus in hac habitatione, ingemescimus grauati, in quo nolumus exspoliari, sed superuestiri, ut absorbeatur mortale a uita. Et adgrauamur ergo corruptibili corpore, et ipsius adgrauationis causam non naturam substantiamque corporis, sed eius corruptionem scientes nolumus corpore spoliari, sed eius inmortalitate uestiri. Et tunc enim erit, sed quia corruptibile non erit, non grauabit. Adgrauat ergo nunc animam corpus corruptibile, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Verum tamen qui omnia mala animae ex corpore putant accidisse, in errore sunt. Quamuis enim Vergilius Platonicam uideatur luculentis uersibus explicare sententiam dicens: Igneus est illis uigor et caelestis origo Seminibus, quantum non noxia corpora tardant Terrenique hebetant artus moribundaque membra, omnesque illas notissimas quattuor animi perturbationes, cupiditatem timorem, laetitiam tristitiam, quasi origines omnium peccatorum adque uitiorum uolens intellegi ex corpore accidere subiungat et dicat: Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, nec auras Suspiciunt, clausae tenebris et carcere caeco: tamen aliter se habet fides nostra. Nam corruptio corporis, quae adgrauat animam, non peccati primi est causa, sed poena; nec caro corruptibilis animam peccatricem, sed anima peccatrix fecit esse corruptibilem carnem. Ex qua corruptione carnis licet existant quaedam incitamenta uitiorum et ipsa desideria uitiosa, non tamen omnia uitae iniquae uitia tribuenda sunt carni, ne ab his omnibus purgemus diabolum, qui non habet carnem. Etsi enim diabolus fornicator uel ebriosus uel si quid huius modi mali est, quod ad carnis pertinet uoluptates, non potest dici, cum sit etiam talium peccatorum suasor et instigator occultus: est tamen maxime superbus adque inuidus. Quae illum uitiositas sic obtinuit, ut propter hanc esset in carceribus caliginosi huius aeris aeterno supplicio destinatus. Haec autem uitia, quae tenent in diabolo principatum, carni tribuit apostolus, quam certum est diabolum non habere. Dicit enim inimicitias, contentiones, aemulationes, animositates, inuidias opera esse carnis; quorum omnium malorum caput adque origo superbia est, quae sine carne regnat in diabolo. Quis autem illo est inimicior sanctis? Quis aduersus eos contentiosior, animosior et magis aemulus adque inuidus inuenitur? At haec omnia cum habeat sine carne, quo modo sunt ista opera carnis, nisi quia opera sunt hominis, quem, sicut dixi, nomine carnis appellat? Non enim habendo carnem, quam non habet diabolus, sed uiuendo secundum se ipsum, hoc est secundum hominem, factus est homo similis diabolo; quia et ille secundum se ipsum uiuere uoluit, quando in ueritate non stetit, ut non de Dei, sed de suo mendacium loqueretur, qui non solum mendax, uerum etiam mendacii pater est. Primus est quippe mentitus, et a quo peccatum, ab illo coepit esse mendacium.

14.44. İnsana göre yaşamak nedir, Tanrı'ya göre yaşamak nedir

O hâlde insan Tanrı'ya göre değil insana göre yaşarsa şeytana benzer. Çünkü melek de meleğe göre değil Tanrı'ya göre yaşamalıydı ki hakikatte dursun ve kendisinden gelen yalanı değil, Tanrı'dan gelen hakikati söylesin. Havari başka bir yerde insan hakkında da şöyle der: "Eğer Tanrı'nın hakikati benim yalanımla çoğaldıysa." Yalana "bizim", hakikate "Tanrı'nın" dedi. Demek ki insan hakikate göre yaşadığında kendine göre değil, Tanrı'ya göre yaşar. Çünkü "Ben hakikatim" diyen Tanrı'dır. Kendine göre, yani Tanrı'ya göre değil insana göre yaşadığında ise elbette yalana göre yaşar. İnsanın kendisi yalan olduğu için değil, çünkü yaratıcısı ve kurucusu Tanrı'dır ve Tanrı yalanın yaratıcısı ve kurucusu değildir. Ama insan, kendine göre değil onu yaratana göre yaşasın, yani kendi iradesini değil onun iradesini yapsın diye doğru yapılmıştır. Yaşasın diye yapıldığı gibi yaşamamak, işte yalan budur. İnsan, mesut olabilecek şekilde yaşamadan da mesut olmak ister. Bu iradeden daha yalan ne olabilir? Bu yüzden her günahın yalan olduğunu söylemek boşuna değildir. Çünkü günah ancak iyi hâlde olmayı istediğimiz ya da kötü hâlde olmayı istemediğimiz iradeyle işlenir. O hâlde yalan şudur: Bizim için iyi olsun diye yapılan şey bizim için daha çok kötü olur, ya da bizim için daha iyi olsun diye yapılan şey daha kötü olur. Bu neden böyledir? Çünkü insan için iyi hâl, günah işleyerek terk ettiği Tanrı'dan gelebilir, ona göre yaşayarak günah işlediği kendinden gelemez.

Dediğimiz gibi, birbirinden farklı ve zıt iki şehir, kimilerinin tene, kimilerinin tine göre yaşamasından doğmuştur. Bu, kimilerinin insana, kimilerinin Tanrı'ya göre yaşaması şeklinde de söylenebilir. Çünkü Pavlus Korintlilere apaçık şöyle der: "Aranızda kıskançlık ve kavga olduğuna göre, tensel değil misiniz ve insana göre yürümüyor musunuz?" Demek ki insana göre yürümek tensel olmaktır, çünkü ten, yani insanın bir parçasıyla insan anlaşılır. Sonradan tensel dediklerine daha önce canlı (animales) demiştir: "İnsanlardan kim insana ait olanları, içindeki insan tininden başkası bilebilir? Tanrı'ya ait olanları da Tanrı'nın tininden başkası bilmez. Biz bu dünyanın tinini değil, Tanrı'dan gelen tini aldık ki Tanrı'nın bize bağışladıklarını bilelim. Bunları insan bilgeliğinin öğrettiği sözlerle değil, tinin öğrettikleriyle, ruhanî şeyleri ruhanî olanlarla karşılaştırarak söylüyoruz. Canlı insan ise Tanrı'nın tinine ait olanları kabul etmez; ona budalalık gelir." Bu tür kimselere, yani canlılara biraz sonra şöyle der: "Kardeşlerim, ben de size ruhanîlere konuşur gibi konuşamadım, tensellere konuşur gibi konuştum." Biri de öteki de aynı söyleyiş tarzıyladır, yani parçayla bütün anlatılır. Çünkü insanın kısımları olan ruhla da tenle de bütün olan insan gösterilebilir; böylece canlı insan başka, tensel insan başka değildir, ikisi de aynı şeydir, yani insana göre yaşayan insandır. Nitekim "Kanunun işleriyle hiçbir ten aklanmayacaktır" okunan yerde de, "Yetmiş beş ruh Yakup'la birlikte Mısır'a indi" yazılan yerde de insanlardan başkası kastedilmez. Birinde "her ten" ile her insan, ötekinde "yetmiş beş ruh" ile yetmiş beş insan anlaşılır. "İnsan bilgeliğinin öğrettiği sözlerle değil" yerine "tensel bilgeliğin" denebilirdi; "İnsana göre yürüyorsunuz" yerine de "Tene göre yürüyorsunuz" denebilirdi. Bu, eklediği şu sözlerde daha çok ortaya çıkar: "Biri 'Ben Pavlus'tanım', öteki 'Ben Apollos'tanım' dediğine göre, insan değil misiniz?" "Canlısınız" ve "Tenselsiniz" dediğini daha açık olarak "İnsansınız" diye söyledi; yani "Tanrı'ya göre değil insana göre yaşıyorsunuz; Tanrı'ya göre yaşasaydınız tanrılar olurdunuz."

14.4

CAPUT IIII. Quid sit secundum hominem, quid autem secundum Deum uiuere. Cum ergo uiuit homo secundum hominem, non secundum Deum, similis est diabolo; quia nec angelo secundum angelum, sed secundum Deum uiuendum fuit, ut staret in ueritate et ueritatem de illius, non de suo mendacium loqueretur. Nam et de homine alio loco idem apostolus ait: Si autem ueritas Dei in meo mendacio abundauit. Nostrum dixit mendacium, ueritatem Dei. Cum itaque uiuit homo secundum ueritatem, non uiuit secundum se ipsum, sed secundum Deum. Deus est enim qui dixit: Ego sum ueritas. Cum uero uiuit secundum se ipsum, hoc est secundum hominem, non secundum Deum, profecto secundum mendacium uiuit; non quia homo ipse mendacium est, cum sit eius auctor et creator Deus, qui non est utique auctor creatorque mendacii, sed quia homo ita factus est rectus, ut non secundum se ipsum, sed secundum eum, a quo factus est, uiueret, id est illius potius quam suam faceret uoluntatem: non ita uiuere, quem ad modum est factus ut uiueret, hoc est mendacium. Beatus quippe uult esse etiam non sic uiuendo ut possit esse. Quid est ista uoluntate mendacius? Unde non frustra dici potest omne peccatum esse mendacium. Non enim fit peccatum nisi ea uoluntate, qua uolumus ut bene sit nobis uel nolumus ut male sit nobis. Ergo mendacium est, quod, cum fiat ut bene sit nobis, hinc potius male est nobis, uel cum fiat ut melius sit nobis, hinc potius peius est nobis. Unde hoc, nisi quia de Deo potest bene esse homini, quem delinquendo deserit, non de se ipso, secundum quem uiuendo delinquit? Quod itaque diximus, hinc extitisse duas ciuitates diuersas inter se adque contrarias, quod alii secundum carnem, alii secundum spiritum uiuerent: potest etiam isto modo dici quod alii secundum hominem, alii secundum Deum uiuant. Apertissime quippe Paulus ad Corinthios dicit: Cum enim sint inter uos aemulatio et contentio, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis? Quod ergo est ambulare secundum hominem, hoc est esse carnalem, quod a carne, id est a parte hominis, intellegitur homo. Eosdem ipsos quippe dixit superius animales, quos postea carnales, ita loquens: Quis enim scit, inquit, hominum, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Sic et quae Dei sunt, nemo scit nisi spiritus Dei. Nos autem, inquit, non spiritum huius mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis; quae et loquimur, non in sapientiae humanae doctis uerbis, sed doctis spiritu, spiritalibus spiritalia conparantes. Animalis autem homo non percipit quae sunt spiritus Dei; stultitia est enim illi. Talibus igitur, id est animalibus, paulo post dicit: Et ego, fratres, non potui loqui uobis quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus; et illud et hoc eodem loquendi modo, id est a parte totum. Et ab anima namque et a carne, quae sunt partes hominis, potest totum significari, quod est homo; adque ita non est aliud animalis homo, aliud carnalis, sed idem ipsum est utrumque, id est secundum hominem uiuens homo; sicut non aliud quam homines significantur, siue ubi legitur: Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, siue quod scriptum est: Septuaginta quinque animae descenderunt cum Iacob in Aegyptum. Et ibi enim per omnem carnem omnis homo, et ibi per septuaginta quinque animas septuaginta quinque homines intelleguntur. Et quod dictum est: Non in sapientiae humanae doctis uerbis, potuit dici: 'Non in sapientiae carnalis'; sicut quod dictum est: Secundum hominem ambulatis, potuit dici: 'Secundum carnem ambulatis'. Magis autem hoc apparuit in his quae subiunxit: Cum enim quis dicat: Ego quidem sum Pauli, alius autem: Ego Apollo, nonne homines estis? Quod dicebat: Animales estis, et: Carnales estis, expressius dixit: Homines estis, quod est: 'Secundum hominem uiuitis, non secundum Deum, secundum quem si uiueretis, di essetis.'

14.55. Beden ve ruh tabiatı hakkında Platoncuların kanaati Maniheistlerinkinden daha katlanılabilirdir, ama bütün kusurların sebeplerini tenin tabiatına yükledikleri için o da reddedilmelidir

Demek ki günahlarımızda ve kusurlarımızda, Yaratıcı'ya haksızlık ederek türünde ve düzeninde iyi olan tenin tabiatını suçlamaya gerek yoktur. Ama iyi Yaratıcı'yı terk edip yaratılmış iyiye göre yaşamak iyi değildir; bir kimse ister tene göre ister ruha göre ister ruh ve tenden oluşan bütün insana göre yaşamayı seçsin (bu yüzden insan yalnız ruh adıyla da yalnız ten adıyla da gösterilebilir). Ruhun tabiatını en yüksek iyi olarak övüp tenin tabiatını kötü olarak suçlayan kimse, ruhu tensel olarak ister ve tenden tensel olarak kaçar; çünkü bunu ilâhî hakikatle değil insanî boşlukla düşünür. Platoncular Maniheistler gibi akılsızlık edip dünyevî bedenleri kötünün tabiatı olarak nefretle anmazlar; bu görünür ve dokunulur evrenin birleşmiş olduğu bütün unsurları ve keyfiyetlerini yaratıcı Tanrı'ya bağlarlar. Yine de ruhların dünyevî uzuvlardan ve ölüme yazgılı organlardan öyle etkilendiğini düşünürler ki onlardaki arzu ve korku, sevinç ve keder hastalıkları buradan gelir. İnsan ahlâkının bütün kusurluluğu, Cicero'nun hâller (perturbationes), birçoklarının Yunancadan kelimesi kelimesine aktararak tutkular (passiones) dediği bu dörtte toplanır.

Eğer durum böyleyse, Vergilius'ta Aeneas, yeraltında babasından ruhların yeniden bedenlere döneceğini işitince neden hayretle şöyle haykırıyor:

"Ey baba, buradan yüce ruhların göğe gittiğine ve yeniden ağır bedenlere döndüğüne mi inanmalı? Bu zavallılardaki ışığa duydukları bu dehşetli istek nedir?"

Dillere destan o ruh saflığında bu dehşetli istek hâlâ dünyevî uzuvlardan ve ölüme yazgılı organlardan mı geliyor? Vergilius onların yeniden bedenlere dönmeyi istemeye başladıklarında bütün bu tür bedensel musibetlerden arınmış olduklarını söylemiyor mu? Şu hâlde, gidip gelen ruhların sırayla, durmaksızın arınıp kirlenmesi tamamen boş bir şey olsa da böyle olsaydı bile, ruhların bütün suçlu ve kusurlu hareketlerinin dünyevî bedenlerden büyüdüğü gerçekten söylenemezdi. Çünkü onlara göre, soylu sözcünün söylediği gibi, o dehşetli istek bedenden gelmek şöyle dursun, bütün bedensel musibetten arınmış, her bedenin dışında bulunan ruhu bedende olmaya kendisi zorlamaktadır. Bu yüzden onların itirafıyla bile ruh yalnız tenden etkilenip arzulamaz, korkmaz, sevinmez, üzülmez; kendi kendine de bu hareketlerle sarsılabilir.

14.5

CAPUT V. Quod de corporis animaeque natura tolerabilior quidem Platonicorum quam Manichaeorum sit opinio, sed et ipsa reprobanda, quoniam uitiorum omnium causas naturae carnis adscribunt. Non igitur opus est in peccatis uitiisque nostris ad Creatoris iniuriam carnis accusare naturam, quae in genere adque ordine suo bona est; sed deserto Creatore bono uiuere secundum creatum bonum non est bonum, siue quisque secundum carnem siue secundum animam siue secundum totum hominem, qui ex anima constat et carne (unde et nomine solius animae et nomine solius carnis significari potest) eligat uiuere. Nam qui uelut summum bonum laudat animae naturam et tamquam malum naturam carnis accusat, profecto et animam carnaliter adpetit et carnem carnaliter fugit, quoniam id uanitate sentit humana, non ueritate diuina. Non quidem Platonici sicut Manichaei desipiunt, ut tamquam mali naturam terrena corpora detestentur, cum omnia elementa, quibus iste mundus uisibilis contrectabilisque conpactus est, qualitatesque eorum Deo artifici tribuant; uerum tamen ex terrenis artubus moribundisque membris sic adfici animas opinantur, ut hinc eis sint morbi cupiditatum et timorum et laetitiae siue tristitiae; quibus quattuor uel perturbationibus, ut Cicero appellat, uel passionibus, ut plerique uerbum e uerbo Graeco exprimunt, omnis humanorum morum uitiositas continetur. Quod si ita est, quid est quod Aeneas aput Vergilium, cum audisset a patre aput inferos animas rursus ad corpora redituras, hanc opinionem miratur exclamans: O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est Sublimes animas iterumque ad tarda reuerti Corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido? Numquidnam haec tam dira cupido ex terrenis artubus moribundisque membris adhuc inest animarum illi praedicatissimae puritati? Nonne ab huius modi corporeis, ut dicit, pestibus omnibus eas adserit esse purgatas, cum rursus incipiunt in corpora uelle reuerti? Unde colligitur, etiamsi ita se haberet, quod est omnino uanissimum, uicissim alternans incessabiliter euntium adque redeuntium animarum mundatio et inquinatio, non potuisse ueraciter dici omnes culpabiles adque uitiosos motus animarum eis ex terrenis corporibus inolescere, si quidem secundum ipsos illa, ut locutor nobilis ait, dira cupido usque adeo non est ex corpore, ut ab omni corporea peste purgatam et extra omne corpus animam constitutam ipsam esse conpellat in corpore. Unde etiam illis fatentibus non ex carne tantum adficitur anima, ut cupiat metuat, laetetur aegrescat, uerum etiam ex se ipsa his potest motibus agitari.

14.66. Ruhun etkilenişlerinin yargısı altında sapkın ya da doğru sayıldığı insan iradesinin keyfiyeti

Önemli olan insanın iradesinin nasıl olduğudur. Çünkü irade sapkınsa bu hareketler de sapkın olacak; doğruysa bunlar yalnız suçsuz değil övgüye değer olacaktır. İrade hepsinde vardır; hatta hepsi iradeden başka bir şey değildir. Çünkü arzu ve sevinç, istediğimiz şeylere uyum sağlayan iradeden başka nedir? Korku ve keder de istemediğimiz şeylerden ayrılan iradeden başka nedir? Ama istediğimiz şeylere yönelerek onlarla uyuştuğumuzda buna arzu, istediklerimizin tadına vararak uyuştuğumuzda sevinç denir. Aynı şekilde başımıza gelmesini istemediğimizden ayrıldığımızda bu irade korkudur, istemediğimiz hâlde başımıza gelenden ayrıldığımızda bu irade kederdir. Genel olarak aranan ve kaçınılan şeylerin çeşitliliğine göre insan iradesi cezbedilir ya da incinir, böylece bu ya da şu hâle dönüşür. Bu yüzden insana göre değil Tanrı'ya göre yaşayan insan iyiyi seven biri olmalıdır; bundan da kötülükten nefret etmesi gerekir. Kimse tabiatça kötü olmadığına, kötü olan kusuruyla kötü olduğuna göre, Tanrı'ya göre yaşayan kötülere tam bir nefret borçludur: Kusur yüzünden insandan nefret etmemeli, insan yüzünden kusuru sevmemeli, kusurdan nefret edip insanı sevmelidir. Çünkü kusur iyileşince, sevmesi gereken her şey kalacak, nefret etmesi gereken hiçbir şey kalmayacaktır.

14.6

CAPUT VI. De qualitate uoluntatis humanae, sub cuius iudicio adfectiones animi aut prauae habentur aut rectae. Interest autem qualis sit uoluntas hominis; quia si peruersa est, peruersos habebit hos motus; si autem recta est, non solum inculpabiles, uerum etiam laudabiles erunt. Voluntas est quippe in omnibus; immo omnes nihil aliud quam uoluntates sunt. Nam quid est cupiditas et laetitia nisi uoluntas in eorum consensione quae uolumus? Et quid est metus adque tristitia nisi uoluntas in dissensione ab his quae nolumus? Sed cum consentimus adpetendo ea quae uolumus, cupiditas; cum autem consentimus fruendo his quae uolumus, laetitia uocatur. Itemque cum dissentimus ab eo quod accidere nolumus, talis uoluntas metus est; cum autem dissentimus ab eo quod nolentibus accidit, talis uoluntas tristitia est. Et omnino pro uarietate rerum, quae adpetuntur adque fugiuntur, sicut adlicitur uel offenditur uoluntas hominis, ita in hos uel illos adfectus mutatur et uertitur. Quapropter homo, qui secundum Deum, non secundum hominem uiuit, oportet ut sit amator boni; unde fit consequens ut malum oderit. Et quoniam nemo natura, sed quisquis malus est, uitio malus est: perfectum odium debet malis, qui secundum Deum uiuit, ut nec propter uitium oderit hominem nec amet uitium propter hominem, sed oderit uitium, amet hominem. Sanato enim uitio totum quod amare, nihil autem quod debeat odisse remanebit.

14.77. Kutsal Yazılarda aşk ve sevgi kelimeleri iyi için de kötü için de ayrım gözetilmeden kullanılır

Çünkü amacı Tanrı'yı sevmek, yakınını da insana göre değil Tanrı'ya göre, tıpkı kendisi gibi sevmek olan kişi, şüphesiz bu aşk sebebiyle iyi iradeli denir; Kutsal Yazılarda buna daha çok sevgi (caritas) denir, ama aynı Yazılara göre aşk (amor) da denir. Nitekim Havari halkı yönetmek üzere seçilmesini emrettiği kimsenin iyinin âşığı olması gerektiğini söyler. Rab de Havari Petrus'a "Beni bunlardan çok seviyor musun (diligis)?" diye sorduğunda, Petrus "Rabbim, sana âşık olduğumu (amo) biliyorsun" diye cevap verdi. Rab yine, Petrus'un kendisine âşık olup olmadığını değil, kendisini sevip sevmediğini sordu; Petrus yine "Rabbim, sana âşık olduğumu biliyorsun" dedi. Üçüncü soruda ise İsa da "Beni seviyor musun?" demedi, "Bana âşık mısın?" dedi. Bunun üzerine İncil yazarı şöyle ekler: "Petrus, üçüncü kez 'Bana âşık mısın?' dediği için üzüldü." Oysa Rab üç kez değil bir kez "Bana âşık mısın?", iki kez "Beni seviyor musun?" demişti. Bundan anlıyoruz ki Rab "Beni seviyor musun?" derken de "Bana âşık mısın?"tan başka bir şey demiyordu. Petrus ise bu tek şeyin kelimesini değiştirmedi; üçüncüsünde de "Rabbim, sen her şeyi biliyorsun, sana âşık olduğumu biliyorsun" dedi.

Bunu hatırlatmayı şu yüzden gerekli gördüm: Bazıları sevginin (dilectio, caritas) başka, aşkın başka olduğunu düşünüyor; sevginin iyi, aşkın kötü anlamda alınması gerektiğini söylüyorlar. Ama dünyevî yazıların yazarlarının da böyle konuşmadığı kesindir. Filozoflar bunları ayırıp ayırmadıklarına ya da nasıl ayırdıklarına baksınlar; yine de iyi şeylere ve Tanrı'nın kendisine karşı aşka büyük değer verdiklerini kitapları yeterince anlatır. Ama otoritesini bütün öteki yazıların üstünde tuttuğumuz dinimizin Yazılarının aşk ile sevgi arasında fark gözetmediğini belirtmek gerekiyordu. Aşkın iyi anlamda da kullanıldığını gösterdik. Biri aşkın hem iyi hem kötü, sevginin ise yalnız iyi anlamda söylenmesi gerektiğini sanmasın; mezmurda yazılana dikkat etsin: "Haksızlığı seven kendi ruhundan nefret eder." Havari Yuhanna'nın sözüne de: "Biri dünyayı severse Baba'nın sevgisi onda yoktur." İşte tek yerde sevgi hem iyi hem kötü anlamda geçiyor. Aşkın kötü anlamda geçtiğini —iyi anlamda geçtiğini zaten gösterdik— kimse istemesin diye şu yazılanı okusun: "İnsanlar kendilerine âşık, paraya âşık olacaklar."

Demek ki doğru irade iyi aşktır, sapkın irade kötü aşktır. Sevilen şeye sahip olmaya can atan aşk arzudur; ona sahip olup tadına varan aşk sevinçtir; kendisine zıt olandan kaçan aşk korkudur; o başına gelirse bunu hisseden aşk kederdir. Bu yüzden aşk kötü ise bunlar kötü, iyi ise iyidir. Dediğimizi Kitaplardan ispat edelim. Havari ayrılıp Mesih'le olmayı arzular. "Ruhum hükümlerini özlemeyi arzuladı" ya da daha uygun söylenirse "Ruhum hükümlerini arzulamayı özledi". "Bilgelik arzusu krallığa götürür." Yine de konuşma âdeti öyle olmuştur ki arzu (cupiditas, concupiscentia) denip neye dair olduğu eklenmezse ancak kötü anlamda anlaşılabilir. Sevinç iyi anlamda kullanılır: "Rab'de sevinin ve coşun, ey adiller"; "Yüreğime sevinç verdin"; "Yüzünle beni sevinçle dolduracaksın." Korku iyi anlamda Havari'de geçer: "Korku ve titreme içinde kendi kurtuluşunuz için çalışın"; "Yüksekte gezinme, korku duy"; "Korkarım ki yılan kurnazlığıyla Havva'yı aldattığı gibi, sizin zihinleriniz de Mesih'teki iffetten bozulmasın." Cicero'nun daha çok üzüntü (aegritudo), Vergilius'un ise "acı çeker ve sevinirler" derken acı (dolor) dediği kedere gelince —ben keder demeyi tercih ettim, çünkü üzüntü ve acı daha çok bedenler için söylenir— onun iyi anlamda bulunup bulunamayacağı daha titiz bir sorudur.

14.7

CAPUT VII. Amorem et dilectionem indifferenter et in bono et in malo aput sacras litteras inueniri. Nam cuius propositum est amare Deum et non secundum hominem, sed secundum Deum amare proximum, sicut etiam se ipsum: procul dubio propter hunc amorem dicitur uoluntatis bonae, quae usitatius in scripturis sanctis caritas appellatur; sed amor quoque secundum easdem sacras litteras dicitur. Nam et amatorem boni apostolus dicit esse debere, quem regendo populo praecipit eligendum, et ipse Dominus Petrum apostolum interrogans cum dixisset: Diligis me plus his? ille respondit: Domine, tu scis quia amo te; et iterum Dominus quaesiuit, non utrum amaret, sed utrum diligeret eum Petrus; at ille respondit iterum: Domine, tu scis quia amo te; tertia uero interrogatione et ipse Iesus non ait: 'Diligis me?' sed: Amas me? ubi secutus ait euangelista: Contristatus est Petrus, quia dixit ei tertio: Amas me? cum Dominus non tertio, sed semel dixerit: Amas me? bis autem dixerit: Diligis me? Unde intellegimus, quod etiam cum dicebat Dominus: Diligis me? nihil aliud dicebat quam: Amas me? Petrus autem non mutauit huius unius rei uerbum, sed etiam tertio: Domine, inquit, tu omnia scis, tu scis quia amo te. Hoc propterea commemorandum putaui, quia nonnulli arbitrantur aliud esse dilectionem siue caritatem, aliud amorem. Dicunt enim dilectionem accipiendam esse in bono, amorem in malo. Sic autem nec ipsos auctores saecularium litterarum locutos esse certissimum est. Sed uiderint philosophi utrum uel qua ratione ista discernant; amorem tamen eos in bonis rebus et erga ipsum Deum magni pendere, libri eorum satis loquuntur. Sed scripturas religionis nostrae, quarum auctoritatem ceteris omnibus litteris anteponimus, non aliud dicere amorem, aliud dilectionem uel caritatem, insinuandum fuit. Nam et amorem in bono dici iam ostendimus. Sed ne quis existimet amorem quidem et in malo et in bono, dilectionem autem non nisi in bono esse dicendam, illud adtendat quod in psalmo scriptum est: Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam, et illud apostoli Iohannis: Si quis dilexerit mundum, non est dilectio Patris in illo. Ecce uno loco dilectio et in bono et in malo. Amorem autem in malo (quia in bono iam ostendimus) ne quisquam flagitet, legat quod scriptum est: Erunt enim homines se ipsos amantes, amatores pecuniae. Recta itaque uoluntas est bonus amor, et uoluntas peruersa malus amor. Amor ergo inhians habere quod amatur, cupiditas est, id autem habens eoque fruens laetitia; fugiens quod ei aduersatur, timor est, idque si acciderit sentiens tristitia est. Proinde mala sunt ista, si malus amor est; bona, si bonus. Quod dicimus, de scripturis probemus. Concupiscit apostolus dissolui et esse cum Christo; et: Concupiuit anima mea desiderare iudicia tua, uel si adcommodatius dicitur: Desiderauit anima mea concupiscere iudicia tua; et: Concupiscentia sapientiae perducit ad regnum. Hoc tamen loquendi obtinuit consuetudo, ut, si cupiditas uel concupiscentia dicatur nec addatur cuius rei sit, non nisi in malo possit intellegi. Laetitia in bono est: Laetamini in Domino et exultate iusti; et: Dedisti laetitiam in cor meum; et: Adinplebis me laetitia cum uultu tuo. Timor in bono est aput apostolum, ubi ait: Cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini; et: Noli altum sapere, sed time; et: Timeo autem, ne, sicut serpens Euam seduxit astutia sua, sic et uestrae mentes corrumpantur a castitate, quae est in Christo. De tristitia uero, quam Cicero magis aegritudinem appellat, dolorem autem Vergilius, ubi ait: 'dolent gaudentque', (sed ideo malui tristitiam dicere, quia aegritudo uel dolor usitatius in corporibus dicitur) scrupulosior quaestio est, utrum inueniri possit in bono.

14.88. Stoacıların bilgenin ruhunda bulunmasını kabul ettikleri üç hâl; faziletli ruhun hissetmemesi gereken acı ya da keder bunların dışındadır

Yunanların eupatheia dediği, Cicero'nun Latincede sabit hâller (constantiae) diye adlandırdığı şeylerin, Stoacılara göre bilgenin ruhunda üç hâlin karşılığı olarak üç tanesi vardır: Arzunun karşılığı irade, sevincin karşılığı neşe, korkunun karşılığı sakınma. Belirsizliği önlemek için bizim keder demeyi tercih ettiğimiz üzüntü ya da acının karşılığı olarak ise bilgenin ruhunda hiçbir şey bulunamayacağını söylediler. Çünkü diyorlar ki irade bilgenin yaptığı iyiye yönelir; neşe, bilgenin her yerde elde ettiği iyiye ulaşılmasından gelir; sakınma, bilgenin kaçınması gereken kötülükten kaçınır. Keder ise olmuş bir kötülükten gelir; bilgenin başına hiçbir kötülüğün gelemeyeceğini düşündükleri için de onun ruhunda onun karşılığı olabilecek hiçbir şey bulunamayacağını söylediler. Böylece bilgeden başkasının istemediğini, neşelenmediğini, sakınmadığını; budalanın ise yalnız arzuladığını, sevindiğini, korktuğunu, üzüldüğünü söylerler. Üçüne sabit hâller, dördüne ise Cicero'ya göre hâller, çoğu yazara göre tutkular derler. Söylediğim gibi, üçüne Yunanca eupatheiai, dördüne pathē denir.

Bu söyleyişin Kutsal Yazılara uyup uymadığını elimden geldiğince dikkatle araştırdığımda, peygamberin şu sözünü buldum: "Dinsizler için neşe yoktur, diyor Rab"; sanki dinsizler kötülüklerden neşelenmekten çok sevinebilirmiş gibi, çünkü neşe asıl iyilerin ve dindarların hakkıdır. İncil'deki şu söz de: "İnsanların size yapmasını istediğiniz her şeyi siz de onlara yapın" şöyle söylenmiş görünüyor: Sanki hiç kimse kötü ya da çirkin bir şeyi isteyemez, ancak arzulayabilirmiş gibi. Nitekim dilin âdeti yüzünden bazı çevirmenler "iyi" sözünü eklemiş ve şöyle çevirmişlerdir: "İnsanların size yapmasını istediğiniz iyi şeyleri." Çünkü biri insanların kendisine ahlâksız şeyler yapmasını istemesin diye tedbir almayı düşündüler; daha çirkinlerinden söz etmeyeyim, örneğin sefih ziyafetler: Kendisi de onlara böyle yaparsa bu buyruğu yerine getirdiğini sanabilirdi. Ama Latinceye çevrildiği Yunanca İncil'de "iyi" sözü geçmez, yalnız şöyle okunur: "İnsanların size yapmasını istediğiniz her şeyi siz de onlara yapın." Sanırım bunun sebebi, "istiyorsunuz" demekle zaten "iyi" şeylerin anlaşılmasını istemesidir. Çünkü "arzuluyorsunuz" dememiştir.

Yine de konuşmamızı daima bu kelime inceliklerine bağlamamak gerekir, ama bazen bunlardan yararlanmalıdır. Otoritesine karşı çıkmanın caiz olmadığı yazarları okurken, doğru anlam başka bir çıkış bulamadığında bu incelikleri anlamak gerekir; örnek olsun diye kısmen peygamberden, kısmen İncil'den andığımız yerlerde olduğu gibi. Dinsizlerin sevinçle coştuğunu kim bilmez? Yine de "Dinsizler için neşe yoktur, diyor Rab." Bu neden böyle, eğer kelime asıl ve özel anlamıyla kullanıldığında neşe başka bir şey olduğu için değilse? Yine, başkalarının kendilerine yapmasını arzuladıkları her şeyi kendilerinin de onlara yapmalarının emredilmesinin insanlara doğru olmayacağını kim inkâr eder? Yoksa birbirlerini yasak hazzın çirkinliğiyle eğlendirirler. Yine de şu buyruk son derece kurtarıcı ve son derece doğrudur: "İnsanların size yapmasını istediğiniz her şeyi siz de onlara yapın." Bu neden böyle, eğer burada irade, kötü anlamda alınamayacak özel bir tarzda kullanıldığı için değilse? Ama dil âdetinin en sık kullandığı daha yaygın bir söyleyişle, kötü bir irade de olmasaydı elbette "Hiçbir yalanı söylemeyi isteme" denmezdi. Meleklerin "Yeryüzünde iyi iradeli insanlara barış" diye vaaz ettikleri irade, bu kötü iradenin sapkınlığından ayrılmıştır. Çünkü irade ancak iyi olabilseydi "iyi" kelimesi gereksiz yere eklenmiş olurdu. Havari sevginin övgüsünde onun haksızlığa neşelenmediğini söylerken, kötücülük böyle neşelenmeseydi ne büyük bir şey söylemiş olurdu?

Dünyevî yazıların yazarlarında da bu kelimelerin böyle ayrım gözetmeden kullanıldığı görülür. Çünkü büyük hatip Cicero şöyle der: "Arzuluyorum, senatörler, merhametli olmayı." Bu kelimeyi iyi anlamda kullandığına göre, "Arzuluyorum" yerine "İstiyorum" demesi gerektiğini ileri sürecek kadar sapkın bir öğrenim görmüş kim olabilir? Dahası Terentius'ta, delice bir şehvetle yanan ahlâksız bir genç şöyle der:

"Philumena'dan başka hiçbir şey istemiyorum."

Bu iradenin şehvet olduğunu, oyunda onun daha aklı başında kölesine verdirilen cevap yeterince gösterir. Köle efendisine şöyle der:

"Bu aşkı gönlünden çıkarmaya çalışman, şehvetini boş yere daha çok alevlendirecek sözler söylemenden ne kadar daha iyi olur!"

Neşeyi de kötü anlamda kullandıklarına, bu dört hâli son derece kısa bir şekilde toplayan şu Vergilius dizesi tanıktır:

"Bundan korkar ve arzularlar, acı çeker ve neşelenirler."

14.8

CAPUT VIII. De tribus perturbationibus, quas in animo sapientis Stoici esse uoluerunt, excluso dolore siue tristitia, quam uirtus animi sentire non debeat. Quas enim Graeci ⟦εὐπαθείας⟧ appellant, Latine autem Cicero constantias nominauit, Stoici tres esse uoluerunt pro tribus perturbationibus in animo sapientis, pro cupiditate uoluntatem, pro laetitia gaudium, pro metu cautionem; pro aegritudine uero uel dolore, quam nos uitandae ambiguitatis gratia tristitiam maluimus dicere, negauerunt esse posse aliquid in animo sapientis. Voluntas quippe, inquiunt, adpetit bonum, quod facit sapiens: gaudium de bono adepto est, quod ubique adipiscitur sapiens; cautio deuitat malum, quod debet sapiens deuitare; tristitia porro quia de malo est, quod iam accidit, nullum autem malum existimant posse accidere sapienti, nihil in eius animo pro illa esse posse dixerunt. Sic ergo illi loquuntur, ut uelle gaudere cauere negent nisi sapientem; stultum autem non nisi cupere laetari, metuere contristari; et illas tres esse constantias, has autem quattuor perturbationes secundum Ciceronem, secundum autem plurimos passiones. Graece autem illae tres, sicut dixi, appellantur ⟦εὐπάθειαι⟧; istae autem quattuor πάθη. Haec locutio utrum scripturis sanctis congruat, cum quaererem quantum potui diligenter, illud inueni quod ait propheta: Non est gaudere inpiis, dicit Dominus; tamquam inpii laetari possint potius quam gaudere de malis, quia gaudium proprie bonorum et piorum est. Item illud in euangelio: Quaecumque uultis ut faciant uobis homines, haec et uos facite illis, ita dictum uidetur, tamquam nemo possit aliquid male uel turpiter uelle, sed cupere. Denique propter consuetudinem locutionis nonnulli interpretes addiderunt 'bona' et ita interpretati sunt: 'Quaecumque uultis ut faciant uobis homines bona.' Cauendum enim putauerunt, ne quisquam inhonesta uelit sibi fieri ab hominibus, ut de turpioribus taceam, certe luxuriosa conuiuia, in quibus se, si et ipse illis faciat, hoc praeceptum existimet inpleturum. Sed in Graeco euangelio, unde in Latinum translatum est, non legitur 'bona', sed: Quaecumque uultis ut faciant uobis homines, haec et uos facite illis; credo propterea, quia in eo quod dixit uultis, iam uoluit intellegi 'bona'. Non enim ait 'cupitis'. Non tamen semper his proprietatibus locutio nostra frenanda est, sed interdum his utendum est; et cum legimus eos, quorum auctoritati resultare fas non est, ibi sunt intellegendae, ubi rectus sensus alium exitum non potest inuenire; sicut ista sunt, quae exempli gratia partim ex propheta, partim ex euangelio commemorauimus. Quis enim nescit inpios exultare laetitia? et tamen: Non est gaudere inpiis, dicit Dominus. Unde, nisi quia gaudere aliud est, quando proprie signateque hoc uerbum ponitur? Item quis negauerit non recte praecipi hominibus, ut quaecumque ab aliis sibi fieri cupiunt, haec eis et ipsi faciant; ne se inuicem turpitudine inlicitae uoluptatis oblectent? et tamen saluberrimum uerissimumque praeceptum est: Quaecumque uultis ut faciant uobis homines, eadem et uos facite illis. Et hoc unde, nisi quia hoc loco modo quodam proprio uoluntas posita est, quae in malo accipi non potest? Locutione uero usitatiore, quam frequentat maxime consuetudo sermonis, non utique diceretur: Noli uelle mentiri omne mendacium, nisi esset et uoluntas mala, a cuius prauitate illa distinguitur, quam praedicauerunt angeli dicentes: Pax in terra hominibus bonae uoluntatis. Nam ex abundanti additum est 'bonae', si esse non potest nisi bona. Quid autem magnum in caritatis laudibus dixisset apostolus, quod non gaudeat super iniquitate, nisi quia ita malignitas gaudet? Et aput auctores saecularium litterarum talis istorum uerborum indifferentia reperitur. Ait enim Cicero orator amplissimus: 'Cupio, patres conscripti, me esse clementem.' Quia id uerbum in bono posuit. quis tam peruerse doctus existat, qui non eum 'Cupio', sed 'Volo' potius dicere debuisse contendat? Porro aput Terentium flagitiosus adulescens insana flagrans cupidine: Nihil nolo aliud, inquit, nisi Philumenam. Quam uoluntatem fuisse libidinem responsio, quae ibi serui eius sanioris inducitur, satis indicat. Ait namque domino suo: Quanto satius est, Te id dare operam, qui istum amorem ex animo amoueas tuo, Quam id loqui, quo magis libido frustra accendatur tua? Gaudium uero eos et in malo posuisse ille ipse Vergilianus testis est uersus, ubi has quattuor perturbationes summa breuitate conplexus est: Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque.

14.8_2Aynı yazar "zihnin kötü sevinçleri" de demiştir.

Demek ki iyiler de kötüler de ister, sakınır, sevinir; aynı şeyi başka kelimelerle söyleyelim: İyiler de kötüler de arzular, korkar, memnun olur. Ama iradeleri doğru ya da sapkın olduğu için iyiler bunları iyi, kötüler kötü biçimde yapar. Stoacıların yerine bilgenin ruhunda hiçbir şey bulunamayacağını düşündükleri kederin kendisi bile iyi anlamda bulunur, hele bizim yazarlarımızda. Nitekim Havari, Korintlileri Tanrı'ya göre kederlendikleri için över. Belki biri, Havari'nin onları pişmanlık duyarak kederlendikleri için kutladığını söyleyecektir; böyle bir keder ise yalnız günah işlemiş olanların kederidir. Çünkü şöyle der: "O mektubun sizi kısa bir süre için de olsa kederlendirdiğini görüyorum. Şimdi seviniyorum; kederlendiğiniz için değil, kederlenip pişman olduğunuz için. Çünkü Tanrı'ya göre kederlendiniz, öyle ki bizden hiçbir konuda zarar görmeyesiniz. Tanrı'ya göre olan keder, kurtuluşa götüren, geri dönülmesi gerekmeyen bir pişmanlık doğurur; dünyanın kederi ise ölüm getirir. Bakın, Tanrı'ya göre kederlenmek sizde ne büyük bir gayret yarattı." Buna karşı Stoacılar kendi görüşlerini savunarak diyebilirler ki keder, günah işlemiş olmaktan pişmanlık duyulsun diye faydalı görünür; ama bilgenin ruhunda bulunamaz, çünkü bilgeye ne pişmanlığıyla kederleneceği bir günah ne de katlanıp hissederek üzüleceği başka bir kötülük isabet eder. Nitekim anlatırlar ki Alkibiades da (adını yanlış hatırlamıyorsam) kendisini mesut sanırken, Sokrates onunla tartışıp budala olduğu için ne kadar bedbaht olduğunu ispat edince ağlamıştır. Demek ki bu faydalı ve dilenecek kederin, insanın olmaması gereken şey olduğuna acı duymasının sebebi budalalık olmuştur. Ama Stoacılar budalanın değil, bilgenin kederli olamayacağını söylerler.

14.8_2

Dixit etiam idem auctor: Mala mentis gaudia . Proinde uolunt cauent gaudent et boni et mali; adque ut eadem aliis uerbis enuntiemus, cupiunt timent laetantur et boni et mali; sed illi bene, isti male, sicut hominibus seu recta seu peruersa uoluntas est. Ipsa quoque tristitia, pro qua Stoici nihil in animo sapientis inueniri posse putauerunt, reperitur in bono et maxime aput nostros. Nam laudat apostolus Corinthios, quod contristati fuerint secundum Deum. Sed fortasse quis dixerit illis apostolum fuisse congratulatum, quod contristati fuerint paenitendo, qualis tristitia, nisi eorum qui peccauerint, esse non potest. Ita enim dicit: Video quod epistula illa, etsi ad horam, contristauit uos; nunc gaudeo, non quia contristati estis, sed quia contristati estis in paenitentiam. Contristati enim estis secundum Deum, ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis. Quae enim secundum Deum est tristitia, paenitentiam in salutem inpaenitendam operatur; mundi autem tristitia mortem operatur. Ecce enim id ipsum secundum Deum contristari quantam perfecit in uobis industriam. Ac per hoc possunt Stoici pro suis partibus respondere, ad hoc uideri utilem esse tristitiam, ut peccasse paeniteat; in animo autem sapientis ideo esse non posse, quia nec peccatum in eum cadit, cuius paenitentia contristetur, nec ullum aliud malum, quod perpetiendo et sentiendo sit tristis. Nam et Alcibiadem ferunt (si me de nomine hominis memoria non fallit), cum sibi beatus uideretur, Socrate disputante et ei quam miser esset, quoniam stultus esset, demonstrante fleuisse. Huic ergo stultitia fuit causa etiam huius utilis optandaeque tristitiae, qua homo esse se dolet, quod esse non debet. Stoici autem non stultum, sed sapientem aiunt tristem esse non posse.

14.99. Adillerin hayatının doğru biçimde taşıdığı ruh hâlleri

Ruhun hâlleri meselesinde bu filozoflara, bu eserin dokuzuncu kitabında cevap verdik; onların meselelerden çok kelimelerle uğraştıklarını, hakikatten çok tartışmaya hevesli olduklarını gösterdik. Bize gelince, Kutsal Yazılara ve sağlam öğretiye göre, Tanrı'nın kutsal şehrinin bu hayatın gurbetinde Tanrı'ya göre yaşayan vatandaşları korkar ve arzular, acı duyar ve sevinir; aşkları doğru olduğu için bütün bu hâlleri de doğrudur. Ebedî cezadan korkarlar, ebedî hayatı arzularlar. Gerçekte acı duyarlar, çünkü kendi içlerinde hâlâ inleyerek evlatlığa kabul edilmeyi, bedenlerinin kurtuluşunu beklerler; umutta sevinirler, çünkü "Ölüm zaferle yutuldu" diye yazılmış söz gerçekleşecektir. Yine günah işlemekten korkarlar, sebat etmeyi arzularlar; günahlar için acı duyarlar, iyi işlere sevinirler. Günahtan korksunlar diye şunu işitirler: "Kötülük çoğalacağından birçoğunun sevgisi soğuyacaktır." Sebat etmeyi arzulasınlar diye şu yazılı sözü işitirler: "Sonuna kadar sebat eden kurtulacaktır." Günahlar için acı duysunlar diye şunu işitirler: "Günahımız yok dersek kendimizi aldatırız, hakikat de bizde yoktur." İyi işlere sevinsinler diye şunu işitirler: "Tanrı güler yüzle vereni sever." Yine güçsüzlüklerine ya da güçlerine göre, denenmekten korkarlar, denenmeyi arzularlar; denenmelerde acı duyarlar, denenmelerde sevinirler. Denenmekten korksunlar diye şunu işitirler: "Biri bir suça düşmüşse, siz ruhanî olanlar böyle birini yumuşaklık ruhuyla doğrultun; kendine de dikkat et ki sen de denenmeyesin." Denenmeyi arzulasınlar diye Tanrı Devleti'nin yiğit bir adamının şöyle dediğini işitirler: "Sına beni Rabbim, dene beni; böbreklerimi ve yüreğimi yak." Denenmelerde acı duysunlar diye ağlayan Petrus'u görürler; denenmelerde sevinsinler diye Yakup'un şöyle dediğini işitirler: "Kardeşlerim, çeşitli denenmelere düştüğünüzde bunu tam bir sevinç sayın."

Bu hâllerle yalnız kendileri için değil, kurtulmasını arzuladıkları, helâk olmasından korktukları, helâk olurlarsa acı duydukları, kurtulurlarsa sevindikleri kimseler için de harekete geçerler. Biz Mesih'in kilisesine putperestlerden gelmiş kimseler olarak özellikle şu en iyi ve en güçlü adamı analım: Güçsüzlükleriyle övünen, milletlerin iman ve hakikat öğretmeni olan, bütün havari arkadaşlarından çok çalışan, birçok mektubuyla Tanrı'nın halklarına, yalnız yanında bulunup kendisini görenlere değil, geleceğini önceden gördüğü kimselere de öğreten adam. O adam, Mesih'in atleti, O'ndan öğrenmiş, O'ndan yağla meshedilmiş, O'nunla çarmıha gerilmiş, O'nda şanlanmış; meleklere ve insanlara seyirlik olduğu bu dünya sahnesinde kurallarına uygun büyük bir mücadele veriyor ve önündeki yukarıdan çağrının zafer dalının ardından gidiyor. Tanrı Devleti'nin vatandaşları iman gözleriyle onu büyük bir zevkle seyreder: Sevinenlerle sevinir, ağlayanlarla ağlar; dışta savaşları, içte korkuları vardır; ayrılıp Mesih'le olmayı arzular; öteki milletlerde olduğu gibi Romalılarda da biraz meyve toplamak için onları görmeye hasret çeker; Korintliler için gayretle kıskançlık duyar, bu kıskançlıkla da zihinlerinin Mesih'teki iffetten saptırılmasından korkar; İsrailoğulları için büyük bir keder ve yüreğinde sürekli bir acı taşır, çünkü onlar Tanrı'nın adaletini bilmeden, kendi adaletlerini kurmak isteyerek Tanrı'nın adaletine boyun eğmediler; yalnız acısını değil, önceden günah işleyip pisliklerinden ve zinalarından tövbe etmemiş kimseler için yasını da açıklar.

İyiye aşktan ve kutsal sevgiden doğan bu hareketlere, bu hâllere kusur denecekse, gerçekten kusur olanlara da fazilet denmesine izin verelim. Ama bu hâller yerinde kullanıldığında doğru aklı izlerken, kim onlara hastalık ya da kusurlu tutku demeye cesaret edebilir? Bu yüzden köle suretinde insan hayatı yaşamaya tenezzül eden, ama hiçbir günahı bulunmayan Rab'bin kendisi de onları kullanılması gerektiğine hükmettiği yerde kullandı. Çünkü bedeni gerçek bir insan bedeni, ruhu gerçek bir insan ruhu olan kişide insanî hâl sahte değildi. Dolayısıyla İncil'de O'nun hakkında bunlar anlatılırken, Yahudilerin yüreklerinin katılığına öfkeyle kederlendiği, "İman edesiniz diye sizin için seviniyorum" dediği, Lazarus'u diriltecekken gözyaşı döktüğü, müritleriyle birlikte Fısıh yemeğini yemeyi arzuladığı, çilesi yaklaşırken ruhunun kederlendiği elbette yalan yere anlatılmamaktadır. Ama O, bu hareketleri belli bir tasarım gereği, nasıl istediğinde insan olduysa öyle, istediğinde insan ruhuna kabul etti.

14.9

CAPUT VIIII. De perturbationibus animi, quarum adfectus rectos habet uita iustorum. Verum his philosophis, quod ad istam quaestionem de animi perturbationibus adtinet, iam respondimus in nono huius operis libro, ostendentes eos non tam de rebus, quam de uerbis cupidiores esse contentionis quam ueritatis. Aput nos autem iuxta scripturas sanctas sanamque doctrinam ciues sanctae ciuitatis Dei in huius uitae peregrinatione secundum Deum uiuentes metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, et quia rectus est amor eorum, istas omnes adfectiones rectas habent. Metuunt poenam aeternam, cupiunt uitam aeternam; dolent in re, quia ipsi in semet ipsis adhuc ingemescunt adoptionem, expectantes redemtionem corporis sui; gaudent in spe, quia fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in uictoriam. Item metuunt peccare, cupiunt perseuerare; dolent in peccatis, gaudent in operibus bonis. Ut enim metuant peccare, audiunt: Quoniam abundabit iniquitas, refrigescet caritas multorum; ut cupiant perseuerare, audiunt quod scriptum est: Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit; ut doleant in peccatis, audiunt: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et ueritas in nobis non est; ut gaudeant in operibus bonis, audiunt: Hilarem datorem diligit Deus. Item sicuti se infirmitas eorum firmitasque habuerit, metuunt tentari, cupiunt tentari; dolent in tentationibus, gaudent in tentationibus. Ut enim metuant tentari, audiunt: Si quis praeoccupatus fuerit in aliquo delicto, uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu mansuetudinis, intendens te ipsum. ne et tu tenteris; ut autem cupiant tentari, audiunt quendam uirum fortem ciuitatis Dei dicentem: Proba me, Domine, et tenta me; ure renes meos et cor meum; ut doleant in tentationibus, uident Petrum flentem; ut gaudeant in tentationibus, audiunt Iacobum dicentem: Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes uarias incideritis. Non solum autem propter se ipsos his mouentur adfectibus, uerum etiam propter eos, quos liberari cupiunt et ne pereant metuunt, et dolent si pereunt et gaudent si liberantur. Illum quippe optimum et fortissimum uirum, qui in suis infirmitatibus gloriatur, ut eum potissimum commemoremus, qui in ecclesiam Christi ex gentibus uenimus, doctorem gentium in fide et ueritate, qui et plus omnibus suis coapostolis laborauit et pluribus epistulis populos Dei, non eos tantum, qui praesentes ab illo uidebantur, uerum etiam illos, qui futuri praeuidebantur, instruxit; illum, inquam, uirum, athletam Christi, doctum ab illo, unctum de illo, crucifixum cum illo, gloriosum in illo, in theatro huius mundi, cui spectaculum factus est et angelis et hominibus, legitime magnum agonem certantem et palmam supernae uocationis in anteriora sectantem, oculis fidei libentissime spectant gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus, foris habentem pugnas, intus timores, cupientem dissolui et esse cum Christo, desiderantem uidere Romanos, ut aliquem fructum habeat et in illis sicut et in ceteris gentibus, aemulantem Corinthios et ipsa aemulatione metuentem, ne seducantur eorum mentes a castitate, quae in Christo est, magnam tristitiam et continuum dolorem cordis de Israelitis habentem, quod ignorantes Dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae Dei non essent subiecti; nec solum dolorem, uerum etiam luctum suum denuntiantem quibusdam, qui ante peccauerunt et non egerunt paenitentiam super inmunditia et fornicationibus suis. Hi motus, hi adfectus de amore boni et de sancta caritate uenientes si uitia uocanda sunt, sinamus, ut ea, quae uere uitia sunt, uirtutes uocentur. Sed cum rectam rationem sequantur istae adfectiones, quando ubi oportet adhibentur, quis eas tunc morbos seu uitiosas passiones audeat dicere? Quam ob rem etiam ipse Dominus in forma serui agere uitam dignatus humanam, sed nullum habens omnino peccatum adhibuit eas, ubi adhibendas esse iudicauit. Neque enim, in quo uerum erat hominis corpus et uerus hominis animus, falsus erat humanus adfectus. Cum ergo eius in euangelio ista referuntur, quod super duritia cordis Iudaeorum cum ira contristatus sit, quod dixerit: Gaudeo propter uos, ut credatis, quod Lazarum suscitaturus etiam lacrimas fuderit, quod concupiuerit cum discipulis suis manducare pascha, quod propinquante passione tristis fuerit anima eius: non falso utique referuntur. Verum ille hos motus certae dispensationis gratia ita cum uoluit suscepit animo humano, ut cum uoluit factus est homo.

14.9_2Bu yüzden itiraf etmek gerekir ki bu hâlleri doğru biçimde ve Tanrı'ya göre taşıdığımızda bile, onlar bu hayata aittir, umduğumuz gelecek hayata değil; çoğu zaman istemeden de onlara yenik düşeriz. Böylece bazen, suçlanacak bir arzuyla değil övülecek bir sevgiyle harekete geçsek bile, istemesek de ağlarız. Demek ki bu hâller bizde insanlık durumunun güçsüzlüğünden gelir; Rab İsa'da ise böyle değildir, çünkü O'nun güçsüzlüğü bile kudretinden geliyordu. Ama bu hayatın güçsüzlüğünü taşıdığımız sürece, onlardan hiç olmasaydı asıl o zaman doğru yaşamıyor olurduk. Nitekim Havari, kendileri için "duygusuz" da dediği bazı kimseleri kınıyor ve lanetliyordu. Kutsal Mezmur da şöyle dediği kimseleri suçlamıştır: "Benimle birlikte kederlenecek birini bekledim, yoktu." Çünkü bu sefalet yerindeyken hiç acı duymamak, bu dünyanın okumuşlarından birinin de düşünüp söylediği gibi, ancak ruhta vahşet, bedende uyuşukluk bedeli ödenerek elde edilir. Bu yüzden Yunancada apatheia denen şey (Latincede söylenebilseydi "duyarsızlık" denirdi), eğer —bedende değil ruhta anlaşıldığına göre— akla aykırı gelen, zihni altüst eden bu hâller olmadan yaşamak anlamına geliyorsa, elbette iyidir ve en çok dilenecek şeydir; ama o da bu hayata ait değildir. Çünkü "Günahımız yok dersek kendimizi aldatırız, hakikat de bizde yoktur" sözü sıradan insanların değil, en çok dindar, son derece adil ve kutsal kişilerin sözüdür. Demek ki apatheia insanda hiç günah kalmadığında olacaktır. Şimdiyse suçsuz yaşanırsa yeterince iyi yaşanıyor demektir; günahsız yaşadığını sanan kişi, günahı olmamayı değil, bağışlanmamayı sağlar. Öte yandan, ruha hiçbir hâlin dokunamaması apatheia diye adlandırılacaksa, bu uyuşukluğun bütün kusurlardan beter olduğuna kim hükmetmez? Şu hâlde mükemmel saadetin korku dürtüsü ve keder olmadan olacağı söylenebilir, bunda saçma bir şey yoktur; ama orada aşk ve sevinç olmayacağını, hakikatten büsbütün kopmamış kim söyleyebilir? Eğer apatheia hiçbir korkunun ürkütmediği, hiçbir acının sıkmadığı durumsa, bu hayatta doğru, yani Tanrı'ya göre yaşamak istiyorsak ondan yüz çevirmeliyiz; vaat edilen ebedî mesut hayatta ise onu elbette ummalıyız.

Havari Yuhanna'nın sözünü ettiği korku —"Sevgide korku yoktur, mükemmel sevgi korkuyu dışarı atar, çünkü korkuda ceza vardır; korkan kişi sevgide mükemmel değildir"— Havari Pavlus'un Korintlilerin yılanın kurnazlığıyla saptırılmasından duyduğu korkuyla aynı türden değildir. Bu sonuncu korkuyu sevgi taşır, hatta yalnız sevgi taşır. Öteki ise sevgide bulunmayan korkudur; Havari Pavlus onun hakkında şöyle der: "Yeniden korkuya düşürecek bir kölelik ruhu almadınız." "Çağlar çağı kalıcı olan iffetli korku" ise, gelecek çağda da varsa (yoksa "çağlar çağı kalıcı" olması nasıl anlaşılabilir?), başımıza gelebilecek bir kötülükten ürküten değil, kaybedilemeyecek iyilikte tutan korkudur. Çünkü kazanılmış iyiye aşk değişmez olduğunda, böyle denebilirse, kötülükten sakınma korkusu kaygısızdır. "İffetli korku" adıyla, günah işlemek istemememizi zorunlu kılacak irade kastedilmiştir; yani günahtan, güçsüzlüğün kaygısıyla belki günah işleriz diye değil, sevginin huzuruyla sakınmak. Ya da o sürekli ve mesut sevinçlerin kesin güvenliğinde hiçbir türden korku bulunamayacaksa, "Rab korkusu iffetlidir, çağlar çağı kalıcıdır" sözü, "Yoksulların sabrı sonsuza dek yok olmayacak" denmesi gibi söylenmiştir. Çünkü sabrın kendisi ebedî olmayacaktır, ona ancak kötülüklere katlanmak gereken yerde ihtiyaç vardır; ebedî olacak olan, sabırla varılan şeydir. Belki iffetli korkunun "çağlar çağı kalıcı" olduğu da böyle söylenmiştir: Korkunun götürdüğü şey kalıcı olacaktır.

14.9_2

Proinde, quod fatendum est, etiam cum rectas et secundum Deum habemus has adfectiones, huius uitae sunt, non illius, quam futuram speramus, et saepe illis etiam inuiti cedimus. Itaque aliquando, quamuis non culpabili cupiditate, sed laudabili caritate moueamur, etiam dum nolumus flemus. Habemus ergo eas ex humanae condicionis infirmitate; non autem ita Dominus Iesus, cuius et infirmitas fuit ex potestate. Sed dum uitae huius infirmitatem gerimus, si eas omnino nullas habeamus, tunc potius non recte uiuimus. Vituperabat enim et detestabatur apostolus quosdam, quos etiam esse dixit sine adfectione. Culpauit etiam illos sacer psalmus, de quibus ait: Sustinui qui simul contristaretur, et non fuit. Nam omnino non dolere, dum sumus in hoc loco miseriae, profecto, sicut quidam etiam aput saeculi huius litteratos sensit et dixit, non sine magna mercede contingit inmanitatis in animo, stuporis in corpore. Quocirca illa, quae Graece dicitur (quae si Latine posset inpassibilitas diceretur), si ita intellegenda est (in animo quippe, non in corpore accipitur), ut sine his adfectionibus uiuatur, quae contra rationem accidunt mentemque perturbant, bona plane et maxime optanda est, sed nec ipsa huius est uitae. Non enim qualiumcumque hominum uox est, sed maxime piorum multumque iustorum adque sanctorum: Si dixerimus, quoniam peccatum non habemus, nos ipsos seducimus et ueritas in nobis non est. Tunc itaque . ista erit, quando peccatum in homine nullum erit. Nunc uero satis bene uiuitur, si sine crimine; sine peccato autem qui se uiuere existimat, non id agit, ut peccatum non habeat, sed ut ueniam non accipiat. Porro, si illa dicenda est, cum animum contingere omnino non potest ullus adfectus, quis hunc stuporem non omnibus uitiis iudicet esse peiorem? Potest ergo non absurde dici perfectam beatitudinem sine stimulo timoris et sine ulla tristitia futuram; non ibi autem futurum amorem gaudiumque quis dixerit, nisi omni modo a ueritate seclusus? Si autem illa est, ubi nec metus ullus exterret nec angit dolor, auersanda est in hac uita, si recte, hoc est secundum Deum, uiuere uolumus; in illa uero beata, quae sempiterna promittitur, plane speranda est. Timor namque ille, de quo dicit apostolus Iohannes: Timor non est in caritate, sed perfecta caritas foras mittit timorem, quia timor poenam habet; qui autem timet, non est perfectus in caritate, non est eius generis timor, cuius ille, quo timebat apostolus Paulus, ne Corinthii serpentina seducerentur astutia; hunc enim timorem habet caritas, immo non habet nisi caritas; sed illius generis est timor, qui non est in caritate, de quo ipse apostolus Paulus ait: Non enim accepistis spiritum seruitutis iterum in timore. Timor uero ille castus permanens in saeculum saeculi, si erit et in futuro saeculo, (nam quo alio modo potest intellegi permanere in saeculum saeculi?) non est timor exterrens a malo quod accidere potest, sed tenens in bono quod amitti non potest. Ubi enim boni adepti amor inmutabilis est, profecto, si dici potest, mali cauendi timor securus est. Timoris quippe casti nomine ea uoluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, et non sollicitudine infirmitatis, ne forte peccemus, sed tranquillitate caritatis cauere peccatum. Aut si nullius omnino generis timor esse poterit in illa certissima securitate perpetuorum feliciumque gaudiorum, sic est dictum: Timor Domini castus permanens in saeculum saeculi, quem ad modum dictum est: Patientia pauperum non peribit in aeternum. Neque enim aeterna erit ipsa patientia, quae necessaria non est, nisi ubi toleranda sunt mala; sed aeternum erit, quo per patientiam peruenitur. Ita fortasse timor castus in saeculum saeculi dictus est permanere, quia id permanebit, quo timor ipse perducit.

14.9_3Durum böyle olduğuna göre, mesut hayata varmak için doğru bir hayat sürülmesi gerektiğinden, doğru hayat bütün bu hâlleri doğru, sapkın hayat sapkın taşır. Mesut ve ebedî hayatta ise yalnız doğru değil kesin bir aşk ve sevinç olacak; korku ve acı hiç bulunmayacaktır. Buradan bir ölçüde anlaşılıyor ki Tanrı Devleti'nin vatandaşları bu gurbette nasıl olmalıdır: Tene göre değil tine göre, yani insana göre değil Tanrı'ya göre yaşamalıdırlar. Yöneldikleri ölümsüzlükte ise nasıl olacakları da anlaşılıyor. Tanrı'ya göre değil insana göre yaşayan, sahte tanrılığa tapıp gerçek Tanrılığı küçümseyerek insanların ya da cinlerin öğretilerinin ardından giden dinsizlerin şehri, yani topluluğu ise, bu sapkın hâllerle, hastalıklar ve sarsıntılarla sarsılır gibi sarsılır. Bu şehrin böyle hareketlere ölçü getiriyor, onları bir tür itidale vuruyor görünen vatandaşları varsa, onlar da dinsizlikle öyle kibirlenir ve şişerler ki acıları azaldıkça şişkinlikleri artar. Bazıları da, nadir olduğu ölçüde vahşi bir boş gururla, kendilerinde hiçbir hâlin yükseltip harekete geçirmediği, eğip bükmediği bir duruma âşık olurlarsa, gerçek huzuru kazanmaktan çok bütün insanlıklarını yitirirler. Çünkü bir şey sert olduğu için doğru, ya da uyuşuk olduğu için sağlıklı değildir.

14.9_3

Quae cum ita sint, quoniam recta uita ducenda est, qua perueniendum sit ad beatam, omnes adfectus istos uita recta rectos habet, peruersa peruersos. Beata uero eademque aeterna amorem habebit et gaudium non solum rectum, uerum etiam -certum; timorem autem ac dolorem nullum. Unde iam apparet utcumque, quales esse debeant in hac peregrinatione ciues ciuitatis Dei, uiuentes secundum spiritum, non secundum carnem, hoc est secundum Deum, non secundum hominem, et quales in illa, quo tendunt, inmortalitate futuri sint. Ciuitas porro, id est societas, inpiorum non secundum Deum, sed secundum hominem uiuentium et in ipso cultu falsae contemtuque uerae diuinitatis doctrinas hominum daemonumue sectantium his adfectibus prauis tamquam morbis et perturbationibus quatitur. Et si quos ciues habet, qui moderari talibus motibus et eos quasi temperare uideantur, sic inpietate superbi et elati sunt, ut hoc ipso sint in eis maiores tumores, quo minores dolores. Et si nonnulli tanto inmaniore, quanto rariore uanitate hoc in se ipsis adamauerint, ut nullo prorsus erigantur et excitentur, nullo flectantur adque inclinentur adfectu: humanitatem totam potius amittunt, quam ueram adsequuntur tranquillitatem. Non enim quia durum aliquid, ideo rectum, aut quia stupidum est, ideo sanum.

14.1010. İlk insanların cennette, günah işlemeden önce herhangi bir hâle kapılıp kapılmadıkları

Ama ilk insan, ya da ilk insanlar (çünkü iki kişilik bir evlilik vardı), günahtan önce canlı bedendeyken, bütün günah arınıp sona erdikten sonra ruhanî bedende taşımayacağımız bu hâllere sahip miydi, bu haklı bir sorudur. Sahipseler, saadetin o anılmaya değer yerinde, yani cennette nasıl mesut olabiliyorlardı? Korkuya ya da acıya kapılan kişiye mutlak anlamda nasıl mesut denebilir? O insanlar o kadar büyük bir iyilik bolluğu içinde neden korkabilir ya da acı duyabilirdi? Orada ne ölümden ne bedenin hastalığından korkuluyordu; iyi iradenin elde etmek isteyeceği hiçbir şey eksik değildi, mutlu yaşayan insanın tenini ya da ruhunu inciten hiçbir şey de yoktu. Tanrı'ya karşı sarsılmaz bir aşk, sadık ve içten bir ortaklıkla yaşayan eşlerin birbirine aşkı vardı; bu aşktan da büyük bir sevinç doğuyordu, çünkü sevilen şey tadına varılmak üzere hep oradaydı. Günahtan sakin bir kaçınış vardı ve bu sürdükçe hiçbir yandan kederlendirecek bir kötülük saldırmıyordu. Yoksa yasak ağaca dokunup yemeyi arzuluyorlar, ama ölmekten mi korkuyorlardı, öyle ki arzu da korku da o insanları daha o zaman, o yerde bile sarsıyor muydu? Hiç günahın bulunmadığı yerde böyle olduğunu düşünmek bizden uzak olsun. Çünkü Tanrı'nın kanununun yasakladığı şeyleri arzulamak, onlardan adalet aşkıyla değil ceza korkusuyla uzak durmak hiç de günahsız bir şey değildir. Bütün günahlardan önce orada şöyle bir günahın olması bizden uzak olsun, derim: Rab'bin kadın için söylediğini ağaç için işlemiş olmaları: "Bir kadını arzulamak için bakan kişi, yüreğinde onunla zina etmiş olur." O insanlar nasıl mutluydu, ruh hâlleriyle sarsılmıyor, beden sıkıntılarıyla incinmiyorlarsa, ne onlar soylarına geçecek kötülüğü yapmış olsalardı ne de soylarından biri kötülükle lanete uğrayacak bir şey işleseydi, bütün insan topluluğu da öyle mutlu olurdu. Bu mutluluk, "Büyüyün ve çoğalın" denen o kutsama sayesinde, önceden belirlenmiş azizlerin sayısı tamamlanıncaya dek sürer, sonra en mesut meleklere verilen daha büyük bir mutluluk verilirdi. O zaman hiç kimsenin günah işlemeyeceği, hiç kimsenin ölmeyeceği kesin bir güvenlik olurdu. Azizlerin hayatı da emek, acı ve ölüm hiç tatmadan, bütün bunlardan sonra, ölülerin dirilişiyle bedenlerin bozulmazlığı geri verildiğinde olacağı gibi olurdu.

14.10

CAPUT X. An primos homines in paradiso constitutos ullis perturbationibus, priusquam delinquerent, adfectos fuisse credendum sit. Sed utrum primus homo uel primi homines (duorum erat quippe coniugium) habebant istos adfectus in corpore animali ante peccatum, quales in corpore spiritali non habebimus omni purgato finitoque peccato, non inmerito quaeritur. Si enim habebant, quo modo erant beati in illo memorabili beatitudinis loco, id est paradiso? Quis tandem absolute dici beatus potest, qui timore adficitur uel dolore? Quid autem timere aut dolere poterant illi homines in tantorum tanta afluentia bonorum, ubi nec mors metuebatur nec ulla corporis mala ualetudo, nec aberat quicquam, quod bona uoluntas adipisceretur, nec inerat quod carnem animumue hominis feliciter uiuentis offenderet? Amor erat inperturbatus in Deum adque inter se coniugum fida et sincera societate uiuentium, et ex hoc amore grande gaudium, non desistente quod amabatur ad fruendum. Erat deuitatio tranquilla peccati, qua manente nullum omnino alicunde malum, quod contristaret, inruebat. An forte cupiebant prohibitum lignum ad uescendum contingere, sed mori metuebant, ac per hoc et cupiditas et metus iam tunc illos homines etiam in illo perturbabat loco? Absit ut hoc existimemus fuisse, ubi nullum erat omnino peccatum. Neque enim nullum peccatum est ea quae lex Dei prohibet concupiscere adque ab his abstinere timore poenae, non amore iustitiae. Absit, inquam, ut ante omne peccatum iam ibi fuerit tale peccatum, ut hoc de ligno admitterent, quod de muliere Dominus ait: Si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. Quam igitur felices erant et nullis agitabantur perturbationibus animorum, nullis corporum laedebantur incommodis: tam felix uniuersa societas esset humana, si nec illi malum, quod etiam in posteros traicerent, nec quisquam ex eorum stirpe iniquitate committeret, quod damnationem reciperet; adque ista permanente felicitate, donec per illam benedictionem, qua dictum est: Crescite et multiplicamini, praedestinatorum sanctorum numerus conpleretur, alia maior daretur, quae beatissimis angelis data est, ubi iam esset certa securitas peccaturum neminem neminemque moriturum, et talis esset uita sanctorum post nullum laboris doloris mortis experimentum, qualis erit post haec omnia in incorruptione corporum reddita resurrectione mortuorum.

14.1111. İlk insanın düşüşü; iyi yaratılmış tabiat bu düşüşte kusurlandı ve ancak Yaratıcısı onu onarabilir

Ama Tanrı her şeyi önceden bildiği için insanın günah işleyeceğini de bilmemesi mümkün değildi. Bu yüzden kutsal şehir hakkında, Tanrı'nın önceden bilip düzenlediğine göre konuşmalıyız, Tanrı'nın düzeninde olmadığı için bilgimize de ulaşamamış olana göre değil. Çünkü insan günahıyla ilâhî tasarıyı altüst edemedi, sanki Tanrı'yı kararını değiştirmeye zorlamış değildir; Tanrı önceden bilerek ikisini de öngörmüştü: Hem kendi iyi yarattığı insanın ne kadar kötü olacağını hem de insan böyleyken ondan yine de ne iyilik çıkaracağını. Çünkü Tanrı'nın kararlarını değiştirdiği söylense bile (Kutsal Yazılarda Tanrı'nın pişman olduğunun mecazî bir söyleyişle okunması da bundandır), bu, insanın umduğuna ya da tabiî sebeplerin düzeninin getirdiğine göre söylenir, Her Şeye Kadir'in ne yapacağını önceden bildiğine göre değil. Şu hâlde yazılı olduğu gibi Tanrı insanı doğru yarattı, dolayısıyla iyi iradeli yarattı. Çünkü iyi iradesi olmasaydı doğru olmazdı. Demek ki iyi irade Tanrı'nın eseridir; çünkü insan Tanrı tarafından onunla birlikte yaratılmıştır. İlk kötü irade ise, insandaki bütün kötü işlerden önce geldiği için, bir eser olmaktan çok, Tanrı'nın eserinden kendi eserlerine doğru bir eksilmedir. O eserler kötüdür, çünkü Tanrı'ya göre değil kendisine göredir. Öyle ki bu eserlerin, yani kötü meyvelerin ağacı iradenin kendisi, ya da kötü iradeli olduğu ölçüde insanın kendisidir. Kötü irade tabiata uygun değil tabiata aykırı olsa da, çünkü bir kusurdur, yine de kusuru olduğu tabiata aittir, zira kusur ancak tabiatta bulunabilir. Ama Yaratıcı'nın yoktan yarattığı tabiatta, her şeyin onun aracılığıyla yaratıldığı Söz'ü doğurduğu gibi kendisinden doğurduğu tabiatta değil. Çünkü Tanrı insanı yeryüzünün tozundan biçimlendirmiş olsa da, o toprak ve bütün yeryüzü maddesi tamamen yoktandır; insan yaratıldığında bedene verdiği ruhu da yoktan yaratmıştır. Kötüler iyiler karşısında o kadar yenilir ki Yaratıcı'nın en öngörülü adaleti kötülüklerden bile ne iyi yararlanabildiğini göstermek için onların var olmasına izin verilse de, iyiler kötüler olmadan var olabilir: Gerçek ve en yüce Tanrı'nın kendisi gibi, bu sisli havanın üstündeki bütün görünmez ve görünür göksel yaratıklar gibi. Kötüler ise iyiler olmadan var olamazlar, çünkü içinde bulundukları tabiatlar, tabiat oldukları ölçüde iyidir. Kötülük, sonradan eklenmiş bir tabiat ya da onun bir parçası kaldırılarak değil, kusurlanıp bozulmuş tabiat iyileştirilip düzeltilerek giderilir. Şu hâlde iradenin seçimi ancak kusurlara ve günahlara kul olmadığında gerçekten hürdür. Tanrı onu böyle vermiştir; kendi kusuruyla yitirildiğinde de ancak onu verebilen geri verebilir. Bu yüzden Hakikat der ki: "Oğul sizi hür kılarsa gerçekten hür olursunuz." Bu, şöyle demekle aynıdır: "Oğul sizi kurtarırsa gerçekten kurtulmuş olursunuz." Çünkü hür kılan, kurtarandır.

Demek ki insan hem cisimsel hem ruhanî olan cennette Tanrı'ya göre yaşıyordu. Çünkü cennet, bedenin iyileri için cisimsel olup zihnin iyileri için ruhanî olmayan bir yer değildi; ya da iç hisleriyle tadına varılan ruhanî bir yer olup, dış hisleriyle tadına varılan cisimsel bir yer olmayan bir yer değildi. Şüphesiz ikisi için de ikisiydi. Ama o kibirli, dolayısıyla kıskanç melek, aynı kibir yüzünden Tanrı'dan kendine döndü ve bir zorba gururuyla tabi olmaktansa tabileri olmaktan zevk almayı seçerek ruhanî cennetten düştü (onun ve Tanrı'nın meleklerinden kendi melekleri olan yandaşlarının düşüşünü bu eserin on birinci ve on ikinci kitaplarında elimden geldiğince yeterince tartıştım). Sonra, kötülüğe ikna eden kurnazlığıyla insanın hissine sızmaya can attı; kendisi düşmüş olduğundan, ayakta duran insanı kıskanıyordu. Cisimsel cennette o iki insanla, erkek ve dişiyle birlikte tabi ve zararsız öteki kara hayvanlarının da dolaştığı yerde, aracılığıyla konuşmak üzere yılanı seçti; kaygan, kıvrım kıvrım hareket eden, kendi işine yakışan bir hayvandı bu.

14.11

CAPUT XI. De lapsu primi hominis, in quo bene condita natura uitiata est, nec potest nisi a suo auctore reparari. Sed quia Deus cuncta praesciuit et ideo quoque hominem peccaturum ignorare non potuit: secundum id, quod praesciuit adque disposuit, ciuitatem sanctam debemus adserere, non secundum illud, quod in nostram cognitionem peruenire non potuit, quia in Dei dispositione non fuit. Neque enim homo peccato suo diuinum potuit perturbare consilium, quasi Deum quod statuerat mutare conpulerit; cum Deus praesciendo utrumque praeuenerit, id est, et homo, quem bonum ipse creauit, quam malus esset futurus, et quid boni etiam sic de illo esset ipse facturus. Deus enim etsi dicitur statuta mutare (unde tropica locutione in scripturis etiam paenituisse legitur Deum), iuxta id dicitur, quod homo sperauerat uel naturalium causarum ordo gestabat, non iuxta id, quod se Omnipotens facturum esse praesciuerat. Fecit itaque Deus, sicut scriptum est, hominem rectum ac per hoc uoluntatis bonae. Non enim rectus esset bonam non habens uoluntatem. Bona igitur uoluntas opus est Dei; cum ea quippe ab illo factus est homo. Mala uero uoluntas prima, quoniam omnia opera mala praecessit in homine, defectus potius fuit quidam ab opere Dei ad sua opera quam opus ullum, et ideo mala opera, quia secundum se, non secundum Deum; ut eorum operum tamquam fructuum malorum uoluntas ipsa esset uelut arbor mala aut ipse homo in quantum malae uoluntatis. Porro mala uoluntas quamuis non sit secundum naturam, sed contra naturam, quia uitium est, tamen eius naturae est, cuius est uitium, quod nisi in natura non potest esse; sed in ea, quam creauit ex nihilo, non quam genuit Creator de semet ipso, sicut genuit Verbum, per quod facta sunt omnia; quia, etsi de terrae puluere Deus finxit hominem, eadem terra omnisque terrena materies omnino de nihilo est, animamque de nihilo factam dedit corpori, cum factus est homo. Usque adeo autem mala uincuntur a bonis, ut, quamuis sinantur esse ad demonstrandum quam possit et ipsis bene uti iustitia prouidentissima Creatoris, bona tamen sine malis esse possint, sicut Deus ipse uerus et summus, sicut omnis super istum caliginosum aerem caelestis inuisibilis uisibilisque creatura; mala uero sine bonis esse non possint, quoniam naturae, in quibus sunt, in quantum naturae sunt, utique bonae sunt. Detrahitur porro malum non aliqua natura, quae accesserat, uel ulla eius parte sublata, sed ea, quae uitiata ac deprauata fuerat, sanata adque correcta. Arbitrium igitur uoluntatis tunc est uere liberum, cum uitiis peccatisque non seruit. Tale datum est a Deo; quod amissum proprio uitio, nisi a quo dari potuit, reddi non potest. Unde Veritas dicit: Si uos Filius liberauerit, tunc uere liberi eritis. Id ipsum est autem, ac si diceret: (Si uos Filius saluos fecerit, tunc uere salui eritis.' Inde quippe liberator, unde saluator. Viuebat itaque homo secundum Deum in paradiso et corporali et spiritali. Neque enim erat paradisus corporalis propter corporis bona et propter mentis non erat spiritalis; aut uero erat spiritalis quo per interiores, et non erat corporalis quo per exteriores sensus homo frueretur. Erat plane utrumque propter utrumque. Postea uero quam superbus ille angelus ac per hoc inuidus per eandem superbiam a Deo ad semet ipsum conuersus et quodam quasi tyrannico fastu gaudere subditis quam esse subditus eligens de spiritali paradiso cecidit (de cuius lapsu sociorumque eius, qui ex angelis Dei angeli eius effecti sunt, in libris undecimo et duodecimo huius operis satis, quantum potui, disputaui), malesuada uersutia in hominis sensum serpere adfectans, cui utique stanti, quoniam ipse ceciderat, inuidebat, colubrum in paradiso corporali, ubi cum duobus illis hominibus, masculo et femina, animalia etiam terrestria cetera subdita et innoxia uersabantur, animal scilicet lubricum et tortuosis anfractibus mobile, operi suo congruum, per quem loqueretur, elegit; eoque per

14.11_2Meleğe özgü varlığı ve üstün tabiatıyla, ruhanî kötülükle onu kendine tabi kıldı, onu bir alet gibi kötüye kullanarak kadınla hileli bir konuşma yaptı. O insan çiftinin alt kısmından başlıyordu ki adım adım bütüne ulaşsın. Çünkü erkeğin kolayca inanacağını ve yanılarak aldatılabileceğini değil, ancak başkasının yanılgısına boyun eğerek aldatılabileceğini düşünüyordu. Nasıl Harun yanılan halkın put yapmasına ikna olarak razı olmadıysa, baskı altında boyun eğdiyse; nasıl Süleyman'ın yanılarak putlara kul olunması gerektiğini sandığına inanılmazsa, kadınların okşayışlarıyla o dine küfür eylemlerine zorlandığına inanılırsa, aynı şekilde o erkeğin de kadınının —tek erkeğin tek kadınının, insanın insanının, eşin eşinin— Tanrı'nın kanununu çiğnemek için söylediklerine onun doğru söylediğine aldanarak inanmadığı, ama birlikteliğin zorunluluğuna boyun eğdiği düşünülmelidir. Çünkü Havari'nin "Âdem aldatılmadı, kadın aldatıldı" demesi boşuna değildir; bunun anlamı şudur: Kadın yılanın ona söylediğini doğruymuş gibi kabul etti, erkek ise tek ortağından, günahta birlikte olmak pahasına da olsa, ayrılmak istemedi. Ama bilerek ve isteyerek günah işlediği için daha az suçlu değildir. Bu yüzden Havari "Günah işlemedi" demiyor, "Aldatılmadı" diyor; zaten günah işlediğini şurada gösteriyor: "Günah dünyaya bir insan aracılığıyla girdi." Biraz sonra da daha açık olarak: "Âdem'in çiğnemesine benzer biçimde." Aldatılmış olanlardan ise yaptıklarının günah olmadığını sananların anlaşılmasını istemiştir; Âdem bunu biliyordu. Yoksa "Âdem aldatılmadı" sözü nasıl doğru olur? Ama Tanrı'nın şiddetini henüz tecrübe etmediği için, işlediği şeyin bağışlanabilir olduğunu sanmakla aldanmış olabilir. Dolayısıyla kadının aldatıldığı konuda aldatılmadı, ama "Yanıma verdiğin kadın, o verdi bana, ben de yedim" diyeceği şeyin nasıl yargılanacağı konusunda aldandı. Daha çok söze ne gerek? İkisi de inanarak aldatılmamış olsa bile, ikisi de günah işleyerek yakalandı ve şeytanın tuzaklarına düştü.

14.11_2

angelicam praesentiam praestantioremque naturam spiritali nequitia sibi subiecto et tamquam instrumento abutens fallacia sermocinatus est feminae, a parte scilicet inferiore illius humanae copulae incipiens, ut gradatim perueniret ad totum, non existimans uirum facile credulum nec errando posse decipi, sed dum alieno cedit errori. Sicut enim Aaron erranti populo ad idolum fabricandum non consensit inductus, sed cessit obstrictus, nec Salomonem credibile est errore putasse idolis esse seruiendum, sed blanditiis femineis ad illa sacrilegia fuisse conpulsum: ita credendum est illum uirum suae feminae, uni unum. hominem homini, coniugem coniugi, ad Dei legem transgrediendam non tamquam uerum loquenti credidisse seductum, sed sociali necessitudine paruisse. Non enim frustra dixit apostolus: Adam non est seductus, mulier autem seducta est, nisi quia illa quod ei serpens locutus est, tamquam uerum esset, accepit, ille autem ab unico noluit consortio dirimi nec in communione peccati; nec ideo minus reus, si sciens prudensque peccauit. Unde et apostolus non ait: 'Non peccauit\ sed: Non est seductus; nam utique ipsum ostendit, ubi dicit: Per unum hominem peccatum intrauit in mundum, et paulo post apertius: In similitudine, inquit, praeuaricationis Adae. Hos autem seductos intellegi uoluit, qui id, quod faciunt, non putant esse peccatum; ille autem sciuit. Alioquin quo modo uerum erit: Adam non est seductus? Sed inexpertus diuinae seueritatis in eo falli potuit, ut ueniale crederet esse commissum. Ac per hoc in eo quidem, quo mulier seducta est, non est ille seductus, sed eum fefellit, quo modo fuerat iudicandum quod erat dicturus: Mulier. quam dedisti mecum, ipsa mihi dedit, et manducaui. Quid ergo pluribus? Etsi credendo non sunt ambo decepti, peccando tamen ambo sunt capti et diaboli laqueis inplicati.

14.1212. İlk insanların işlediği günahın keyfiyeti

İnsan tabiatı öteki günahlarla, o ilk iki insanın çiğnemesiyle değiştiği gibi değişmiyorsa —öyle ki tabiat bu çiğnemeyle gördüğümüz ve hissettiğimiz kadar büyük bir bozulmaya, onunla da ölüme tabi oldu, birbirine zıt bunca büyük hâlle sarsılıp çalkalandı; günahtan önce cennette, canlı bir bedende olsa da, kesinlikle böyle değildi—, buna takılan kimse, işlenen günahın yiyecekte gerçekleşti diye hafif ve küçük olduğunu düşünmemelidir. Yiyecek kötü ya da zararlı değildi, yalnız yasaklanmıştı; çünkü Tanrı o büyük mutluluğun yerinde kötü bir şey yaratıp dikmezdi. Ama emirde itaat öğütlenmiştir; bu fazilet akıllı yaratıkta bir bakıma bütün faziletlerin anası ve koruyucusudur. Çünkü akıllı yaratık, Tanrı'ya tabi olması kendisine faydalı olacak şekilde yaratılmıştır; onu yaratanın iradesini değil kendi iradesini yapması ise yıkıcıdır. Tek bir yiyecek türünü yememek hakkındaki bu emir, ötekilerin bu kadar bolluğu içinde, uyulması bu kadar hafif, akılda tutulması bu kadar kısa bir emirdi. Üstelik irade, çiğnemenin cezası olarak sonradan gelen arzuyla henüz karşı karşıya değildi. Bu emir, uyulması ne kadar kolaysa çiğnenmesi de o kadar büyük bir adaletsizlik oldu.

14.12

CAPUT XII. De qualitate peccati a primis hominibus admissi. Si quem uero mouet. quur aliis peccatis sic natura non mutetur humana. quem ad modum illa duorum primorum hominum praeuaricatione mutata est, ut tantae corruptioni, quantam uidemus adque sentimus, et per hanc subiaceret et morti ac tot et tantis tamque inter se contrariis perturbaretur et fluctuaret adfectibus, qualis in paradiso ante peccatum, licet in corpore animali esset, utique non fuit — si quis hoc mouetur, ut dixi, non ideo debet existimare leue ac paruum illud fuisse commissum, quia in esca factum est, non quidem mala nec noxia, nisi quia prohibita; neque enim quidquam mali Deus in illo tantae felicitatis loco crearet adque plantaret. Sed oboedientia commendata est in praecepto, quae uirtus in creatura rationali mater quodam modo est omnium custosque uirtutum; quando quidem ita facta est, ut ei subditam esse sit utile; perniciosum autem suam, non eius a quo creata est facere uoluntatem. Hoc itaque de uno cibi genere non edendo, ubi aliorum tanta copia subiacebat, tam leue praeceptum ad obseruandum, tam breue ad memoria retinendum, ubi praesertim nondum uoluntati cupiditas resistebat, quod de poena transgressionis postea subsecutum est, tanto maiore iniustitia uiolatum est, quanto faciliore posset obseruantia custodiri.

14.1313. Âdem'in çiğnemesinde kötü işten önce kötü irade gelmiştir

Açıkça itaatsizliğe düşmeden önce gizlice kötü olmaya başladılar. Çünkü kötü iradeden önce gelmeseydi kötü işe varılmazdı. Kötü iradenin başlangıcı da kibirden başka ne olabilir? Çünkü "Her günahın başlangıcı kibirdir." Kibir, sapkın bir yücelik isteğinden başka nedir? Çünkü ruhun bağlanması gereken ilkeyi bırakıp bir bakıma kendi kendisinin ilkesi olmak, kendisinin ilkesi hâline gelmek sapkın yüceliktir. Bu, ruh kendinden fazlaca hoşnut olduğunda olur. Ve ruh, kendisinden daha çok hoşnut olması gereken o değişmez iyiden eksildiğinde kendinden böyle hoşnut olur. Bu eksilme kendiliğindendir; çünkü irade, kendisini görsün diye aydınlatan, sevsin diye tutuşturan daha yüksek değişmez iyinin aşkında sebatla dursaydı, oradan kendinden hoşnut olmaya yüz çevirmez, bundan ötürü kararıp soğumazdı. O zaman ne kadın yılanın doğru söylediğine inanır ne erkek eşinin iradesini Tanrı'nın buyruğunun önüne koyar, ne de günahın ortaklığında bile olsa hayat arkadaşını bırakmazsa emri bağışlanabilir biçimde çiğnemiş olacağını sanırdı. Demek ki kötü iş, yani yasak yiyeceği yeme çiğnemesi, zaten kötü olanlardan başkası tarafından yapılmadı. Çünkü o kötü meyve ancak kötü bir ağaçtan çıkardı. Ağacın kötü olması ise tabiata aykırı biçimde oldu, çünkü tabiata aykırı olan iradenin kusuru olmadan böyle olamazdı. Ama ancak yoktan yaratılmış bir tabiat kusurla bozulabilirdi. Dolayısıyla tabiat olmasını Tanrı tarafından yaratılmış olmaktan alır, olduğu şeyden eksilmesini ise yoktan yaratılmış olmaktan. İnsan hiç var olmayacak şekilde eksilmedi, ama kendine eğilerek, En Yüksek Şekilde Var Olan'a bağlıyken olduğundan daha az var oldu. Demek ki Tanrı'yı bırakıp kendi içinde var olmak, yani kendinden hoşnut olmak, artık hiç olmak değil, hiçliğe yaklaşmaktır. Bu yüzden Kutsal Yazılar kibirlilere başka bir adla "kendinden hoşnut olanlar" der. Çünkü yüreği yukarıda tutmak iyidir; ama kendine doğru değil, ki bu kibrin işidir, Rab'be doğru; bu da itaatin işidir ve itaat ancak alçakgönüllülere özgüdür. Demek ki alçakgönüllülükte yüreği şaşılacak biçimde yukarı çıkaran bir şey, büyüklenmede de yüreği aşağı indiren bir şey vardır. Büyüklenmenin aşağıda, alçakgönüllülüğün yukarıda olması çelişki gibi görünür. Ama dindar alçakgönüllülük insanı kendisinden yüksek olana tabi kılar; Tanrı'dan yüksek hiçbir şey yoktur; bu yüzden Tanrı'ya tabi kılan alçakgönüllülük yükseltir. Kusur olan büyüklenme ise tam da bu yüzden tabi olmayı reddeder ve kendisinden yüksek bir şey bulunmayandan düşer; böylece daha aşağıda olur, "Yükselirlerken onları aşağı attın" diye yazılmış olan gerçekleşir. "Yükseldiklerinde" demiyor, önce yükselip sonra aşağı atılmışlar gibi; yükselirken aşağı atıldılar. Çünkü yükselmenin kendisi zaten aşağı atılmaktır. Bu yüzden şimdi Tanrı Devleti'nde ve bu dünyada gurbette yaşayan Tanrı Devleti'ne en çok alçakgönüllülük öğütlenmekte, onun kralı Mesih'te en çok o övülmekte; bu fazilete zıt olan büyüklenme kusurunun onun düşmanı şeytanda en çok hüküm sürdüğü Kutsal Yazılarda öğretilmektedir. Şüphesiz sözünü ettiğimiz iki şehri birbirinden ayıran büyük fark budur: Biri dindar insanların, öteki dinsiz insanların topluluğudur; her biri kendisine bağlı meleklerle birliktedir ve meleklerde önce birinde Tanrı aşkı, ötekinde kendine aşk öne geçmiştir.

14.13

CAPUT XIII. Quod in praeuaricatione Adae opus malum uoluntas praecesserit mala. In occulto autem mali esse coeperunt, ut in apertam inoboedientiam laberentur. Non enim ad malum. opus perueniretur, nisi praecessisset uoluntas mala. Porro malae uoluntatis initium quae potuit esse nisi superbia? Initium enim omnis peccati superbia est. Quid est autem superbia nisi peruersae celsitudinis adpetitus? Peruersa enim est celsitudo deserto eo, cui debet animus inhaerere, principio sibi quodam modo fieri adque esse principium. Hoc fit, cum sibi nimis placet. Sibi uero ita placet, cum ab illo bono inmutabili deficit, quod ei magis placere debuit quam ipse sibi. Spontaneus est autem iste defectus, quoniam, si uoluntas in amore superioris inmutabilis boni, a quo inlustrabatur ut uideret et accendebatur ut amaret, stabilis permaneret, non inde ad sibi placendum auerteretur et ex hoc tenebresceret et frigesceret, ut uel illa crederet uerum dixisse serpentem, uel ille Dei mandato uxoris praeponeret uoluntatem putaretque se uenialiter transgressorem esse praecepti, si uitae suae sociam non desereret etiam in societate peccati. Non ergo malum opus factum est, id est illa transgressio ut cibo prohibito uescerentur, nisi ab eis qui iam mali erant. Neque enim fieret ille fructus malus nisi ab arbore mala. Ut autem esset arbor mala, centra naturam factum est, quia nisi uitio uoluntatis, quod contra naturam est, non utique fieret. Sed uitio deprauari nisi ex nihilo facta natura non posset. Ac per hoc ut natura sit, ex eo habet quod a Deo facta est; ut autem ab eo quod est deficiat, ex hoc quod de nihilo facta est. Nec sic defecit homo, ut omnino nihil esset, sed ut inclinatus ad se ipsum minus esset, quam erat, cum ei qui summe est inhaerebat. Relicto itaque Deo esse in semet ipso, hoc est sibi placere, non iam nihil esse est, sed nihilo propinquare. Unde superbi secundum scripturas sanctas alio nomine appellantur sibi placentes. Bonum est enim sursum habere cor; non tamen ad se ipsum, quod est superbiae, sed ad Dominum, quod est oboedientiae, quae nisi humilium non potest esse. Est igitur aliquid humilitatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod deorsum faciat cor. Hoc quidem quasi contrarium uidetur, ut elatio sit deorsum et humilitas sursum. Sed pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem superius Deo; et ideo exaltat humilitas, quae facit subditum Deo. Elatio autem, quae in uitio est, eo ipso respuit subiectionem et cadit ab illo, quo non est quidquam superius, et ex hoc erit inferius et fit quod scriptum est: Deiecisti eos, cum extollerentur. Non enim ait: 'Cum elati fuissent\ ut prius extollerentur et postea deicerentur; sed cum extollerentur, tunc deiecti sunt. Ipsum quippe extolli iam deici est. Quapropter quod nunc in ciuitate Dei et ciuitati Dei in hoc peregrinanti saeculo maxime commendatur humilitas et. in eius rege, qui est Christus, maxime praedicatur contrariumque huic uirtuti elationis uitium in eius aduersario, qui est diabolus, maxime dominari sacris litteris edocetur: profecto ista est magna differentia, qua ciuitas, unde loquimur, utraque discernitur, una scilicet societas piorum hominum, altera inpiorum, singula quaeque cum angelis ad se pertinentibus, in quibus praecessit hac amor Dei, hac amor sui.

14.13_2Tanrı'nın yasakladığının yapıldığı açık ve belli günahta, insan kendinden hoşnut olmaya başlamasaydı şeytan onu ele geçiremezdi. "Tanrılar gibi olacaksınız" sözünün hoşuna gitmesi de buradan geliyordu. Oysa insanlar bunu en yüksek ve gerçek ilkeye itaatle bağlanarak daha iyi olabilirlerdi, kibirle kendi kendilerinin ilkesi olarak değil. Çünkü yaratılmış tanrılar kendi hakikatleriyle değil, gerçek Tanrı'ya pay alarak tanrıdırlar. Daha çoğunu isteyen kişi daha az olur; kendine yetmeyi seçerken, kendisine gerçekten yeten O'ndan eksilir. Demek ki insanın kendinden hoşnut olarak, sanki kendisi de ışıkmış gibi, hoşnut olduğu takdirde kendisini de ışık kılacak ışıktan yüz çevirmesi kötülüğü —o kötülük, diyorum— gizlide önce gelmiştir ki açıkta işlenen kötülük ardından gelsin. Çünkü şu yazı doğrudur: "Yıkımdan önce yürek yükselir, şandan önce alçalır." Gizlide olan yıkım, açıkta olan yıkımdan önce gelir, gizli olanın yıkım olduğu da düşünülmez. Çünkü kim yükselmenin yıkım olduğunu düşünür? Oysa onda artık Yüce Olan'ın bırakıldığı eksilme vardır. Ama buyruğun apaçık ve şüphesiz çiğnendiği zaman kim yıkımı görmez? Tanrı bunu, işlendiğinde hiçbir adalet tahayyülüyle savunulamayacak bir şey olduğu için yasakladı. Cesaretle söyleyeyim, kibirliler için açık ve belli bir günaha düşmek faydalıdır; böylece kendilerinden hoşnut olarak daha önce düşmüş kimseler kendilerinden hoşnutsuz olurlar. Çünkü Petrus'un ağladığında kendinden hoşnutsuz olması, haddini aştığında kendinden hoşnut olmasından daha hayırlıydı. Kutsal Mezmur da bunu söyler: "Yüzlerini utançla doldur, Rabbim, senin adını arasınlar"; yani kendi adlarını arayarak kendilerinden hoşnut olanlar, senin adını arayarak senden hoşnut olsunlar.

14.13_2

Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est quod Deus fieri prohibuerat, diabolus hominem non cepisset, nisi iam ille sibi ipsi placere coepisset. Hinc enim et delectauit quod dictum est: Eritis sicut di. Quod melius esse possent summo ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi existendo principium per superbiam. Di enim creati non sua ueritate, sed Dei ueri participatione sunt di. Plus autem adpetendo minus est, qui, dum sibi sufficere deligit, ab illo, qui ei uere sufficit, deficit. Illud itaque malum, quo, cum sibi homo placet, tamquam sit et ipse lumen, auertitur ab eo lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen — illud, inquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc malum quod perpetratum est in aperto. Verum est enim quod scriptum est: Ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. Illa prorsus ruina, quae fit in occulto, praecedit ruinam, quae fit in manifesto, dum illa ruina esse non putatur. Quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit defectus, quo est relictus Excelsus? Quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati euidens adque indubitata transgressio? Propter hoc Deus illud prohibuit, quod cum esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae. Et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. Salubrius enim Petrus sibi displicuit, quando fleuit, quam sibi placuit, quando praesumsit. Hoc dicit et sacer psalmus: Inple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine, id est, ut tu eis placeas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo suum.

14.1414. Çiğneyenin kibri, çiğnemenin kendisinden daha kötüydü

Ama açık günahlarda bile mazerete sığınmak isteyen kibir daha kötü ve daha lanetlenecektir. O ilk insanlar da böyleydi: Kadın "Yılan beni aldattı, ben de yedim" dedi, erkek de "Yanıma verdiğin kadın, o ağaçtan bana verdi, ben de yedim." Burada hiçbir yerde bağışlanma dileği, çare yakarışı duyulmuyor. Bunlar, Kabil gibi işlediklerini inkâr etmeseler de, kibir kötü yaptığını yine başkasına yüklemek istiyor: Kadının kibri yılana, erkeğin kibri kadına. Ama Tanrı'nın buyruğu açıkça çiğnendiğinde bu gerçekten mazeret değil, suçlamadır. Çünkü kadın yılanın ikna etmesiyle, erkek kadının vermesiyle işledi diye onlar bunu yapmamış olmazlar; sanki inanılacak ya da boyun eğilecek Tanrı'nın önüne herhangi bir şey konabilirmiş gibi.

14.14

CAPUT XIIII. De superbia transgressoris, quae ipsa fuit transgressione deterior, Sed est peior damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis manifestis suffugium excusationis inquiritur; sicut illi primi homines, quorum et illa dixit: Serpens seduxit me, et manducaui, et ille dixit: Mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. Nusquam hic sonat petitio ueniae, nusquam inploratio medicinae. Nam licet isti non sicut Cain quod commiserunt negent, adhuc tamen superbia in aliud quaerit referre quod perperam fecit: superbia mulieris in serpentem, superbia uiri in mulierem. Sed accusatio potius quam excusatio uera est, ubi mandati diuini est aperta transgressio. Neque enim hoc propterea non fecerunt, quia id mulier serpente suadente, uir muliere inpertiente commisit, quasi quidquam Deo, cui uel crederetur uel cederetur, anteponendam fuit.

14.1515. İlk insanların itaatsizlikleri karşılığında aldıkları adil ceza

Demek ki buyurduğunda Tanrı küçümsendi: İnsanı yaratan, kendi suretinde yaratan, öteki canlıların başına getiren, cennete yerleştiren, her şeyin ve sağlığın bolluğunu sağlayan, çok, büyük ya da zor emirlerle yüklememiş, kurtarıcı itaate tek, çok kısa ve çok hafif bir emirle destek olmuş Tanrı. Bu emirle, hür bir kulluğun yararına olacağı yaratığa kendisinin Rab olduğunu hatırlatıyordu. Ardından adil bir lanet geldi. Bu lanet öyleydi ki buyruğu tutsaydı teni bile ruhanî olacak insan, zihni bile tensel oldu; kibirle kendinden hoşnut olan kişi de Tanrı'nın adaletiyle kendine terk edildi. Ama tümüyle kendi iktidarında olacak şekilde değil; kendisiyle de uyuşmaz hâle geldi, günah işleyerek uyduğu kişinin altında, arzuladığı hürriyet yerine sert ve sefil bir kölelik sürdü. İsteyerek ruhça öldü, istemeyerek bedence ölecekti; ebedî hayatı terk ettiği için, lütuf kurtarmazsa ebedî ölüme mahkûm edildi. Böyle bir laneti aşırı ya da adaletsiz sayan kişi, günah işlememenin bu kadar kolay olduğu yerde günah işlemenin ne büyük bir kötülük olduğunu ölçmeyi bilmiyor demektir. Nasıl İbrahim'in itaati haklı olarak büyük diye övülürse, çünkü oğlunu öldürmesi gibi çok zor bir şey buyrulmuştu, cennetteki itaatsizlik de, buyrulan şeyde hiçbir güçlük olmadığı ölçüde daha büyüktü. Nasıl ikinci insanın itaati ölünceye kadar itaatkâr olduğu için daha çok övülürse, ilk insanın itaatsizliği de ölünceye kadar itaatsiz olduğu için daha lanetlidir. Çünkü itaatsizliğin karşılığı olarak büyük bir ceza konmuş, Yaratıcı kolay bir şey buyurmuşken, böyle kolay bir konuda, bu kadar büyük bir iktidarın buyruğuna ve bu kadar korkunç bir cezaya rağmen itaat etmemenin ne büyük kötülük olduğunu kim yeterince açıklayabilir?

Kısaca söylersek, o günahın cezasında itaatsizliğe itaatsizlikten başka ne karşılık verildi? Çünkü insanın sefaleti, kendi kendine karşı itaatsizliğinden başka nedir? Yapabileceği şeyi istemediği için, yapamayacağı şeyi ister. Çünkü cennette günahtan önce her şeyi yapamasa da, yapamadığı şeyi istemezdi, dolayısıyla istediği her şeyi yapabilirdi. Şimdi ise onun soyunda gördüğümüz ve Kutsal Yazının tanıklık ettiği gibi, "İnsan boşluğa benzedi." Kim sayabilir ki insan yapamadığı ne çok şeyi ister, kendi kendisine, yani iradesine ruhu, ruhundan aşağı olan teni itaat etmezken? Çünkü insan istemese de ruhu çoğunlukla sarsılır, teni acı duyar, yaşlanır ve ölür; tabiatımız irademize her yönden ve bütün kısımlarıyla itaat etseydi istemeden çekmeyeceğimiz başka şeyleri de çekeriz. Ama denecek ki ten bir şeye maruz kalır, o yüzden kulluk edemez. Nereden olursa olsun, önemli olan şudur: Tabi olup kulluk etmek istemediğimiz, hüküm süren Tanrı'nın adaletiyle, tabi olan tenimiz bize kulluk etmeyerek sıkıntı verir; biz ise Tanrı'ya kulluk etmeyerek O'na değil, kendimize sıkıntı verebiliriz. Çünkü O bizim kulluğumuza, bizim bedenin kulluğuna muhtaç olduğumuz gibi muhtaç değildir. Bu yüzden aldığımız ceza bizim cezamızdır, yaptığımız O'na ceza değildir. Tenin dediğimiz acılar ise ruhun tende ve tenden gelen acılarıdır. Çünkü ten ruh olmadan kendi başına nasıl acı duyar ya da arzu duyar? Tenin arzu duyması ya da acı duyması denen şey, ya tartıştığımız gibi insanın kendisidir ya da ruhun, tenin etkilenişinin dokunduğu bir parçasıdır: Bu etkileniş sertse acıya, yumuşaksa hazza yol açar. Tenin acısı, ruhun tenden gelen incinmesi, tenin etkilenişiyle bir tür uyuşmazlığıdır; nasıl ki keder denen ruh acısı, istemeden başımıza gelen şeylerle uyuşmazlıktır. Ama kederden önce çoğunlukla korku gelir, korku da ruhtadır, tende değil. Tenin acısından önce ise acıdan önce tende hissedilen bir ten korkusu gibi bir şey gelmez.

14.15

CAPUT XV. De iustitia retributionis, quam primi homines pro sua inoboedientia receperunt. Quia ergo contemtus est Deus iubens, qui creauerat, qui ad suam imaginem fecerat, qui ceteris animalibus praeposuerat, qui in paradiso constituerat, qui rerum omnium copiam salutisque praestiterat, qui praeceptis nec pluribus nec grandibus nec difficilibus onerauerat, sed uno breuissimo adque leuissimo ad oboedientiae salubritatem adminiculauerat, quo eam creaturam, cui libera seruitus expediret, se esse Dominum commonebat: iusta damnatio subsecuta est, talisque damnatio, ut homo, qui custodiendo mandatum futurus fuerat etiam carne spiritalis, fieret etiam mente carnalis et, qui sua superbia sibi placuerat, Dei iustitia sibi donaretur; nec sic, ut in sua esset omnimodis potestate, sed a se ipse quoque dissentiens sub illo, cui peccando consensit, pro libertate, quam concupiuit, duram miseramque ageret seruitutem, mortuus spiritu uolens et corpore moriturus inuitus, desertor aeternae uitae etiam aeterna, nisi gratia liberaret, morte damnatus. Quisquis huius modi damnationem uel nimiam uel iniustam putat, metiri profecto nescit, quanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat non peccandi facilitas. Sicut enim Abrahae non inmerito magna oboedientia praedicatur, quia, ut occideret filium, res difficillima est imperata: ita in paradiso tanto maior inboedientia fuit, quanto id, quod prae- . ceptum est, nullius difficultatis fuit. Et sicut oboedientia secundi hominis eo praedicabilior, quo factus est oboediens usque ad mortem: ita inoboedientia primi hominis eo detestabilior, quo factus est inoboediens usque ad mortem. Ubi enim magna est inoboedientiae poena proposita et res a Creatore facilis imperata, quisnam satis explicet, quantum malum sit non oboedire in re facili et tantae potestatis imperio et tanto terrente supplicio? Denique, ut breuiter dicatur, in illius peccati poena quid inoboedientiae nisi inoboedientia retributa est? Nam quae hominis est alia miseria nisi aduersus eum ipsum inoboedientia eius ipsius, ut, quoniam noluit quod potuit, quod non potest uelit? In paradiso enim etiamsi non omnia poterat ante peccatum, quidquid tamen non poterat, non nolebat, et ideo poterat omnia quae uolebat; nunc uero sicut in eius stirpe cognoscimus et diurna scriptura testatur: Homo uanitati similis factus est. Quis enim enumerat, quam multa quae non potest uelit, dum sibi ipse, id est uoluntati eius ipse animus eius eoque inferior caro eius, non obtemperat? Ipso namque inuito et animus plerumque turbatur et caro dolet et ueterescit et moritur, et quidquid aliud patimur, quod non pateremur inuiti, si uoluntati nostrae nostra natura omni modo adque ex omnibus partibus oboediret. At enim aliquid caro patitur, quo seruire non sinitur. Quid interest unde, dum tamen per iustitiam dominantis Dei, cui subditi seruire noluimus, caro nostra nobis, quae subdita fuerat, non seruiendo molesta sit, quamuis nos Deo non seruiendo molesti nobis potuerimus esse, non illi? Neque enim sic ille nostro, ut nos seruitio corporis indigemus, et ideo nostra est quod recipimus, non illius poena quod fecimus. Dolores porro, qui dicuntur carnis, animae sunt in carne et ex carne. Quid enim caro per se ipsam sine anima uel dolet uel concupiscit? Sed quod concupiscere caro dicitur uel dolere, aut ipse homo est, sicut disseruimus, aut aliquid animae, quod carnis adficit passio, uel aspera, ut faciat dolorem, uel lenis, ut uoluptatem. Sed dolor carnis tantum modo offensio est animae ex carne et quaedam ab eius passione. dissensio, sicut animi dolor, quae tristitia nuncupatur, dissensio est ab his rebus, quae nobis nolentibus acciderunt. Sed tristitiam plerumque praecedit metus, qui et ipse in anima est, non in carne. Dolorem autem carnis non praecedit ullus quasi metus carnis, qui

14.15_2Hazdan önce ise tende hissedilen, onun arzusu gibi olan bir istek gelir: Açlık, susuzluk ve cinsel organlarda en çok şehvet diye adlandırılan şey gibi; oysa bu, her arzu için kullanılan genel bir isimdir. Nitekim eskiler öfkeyi bile öç alma şehvetinden başka bir şey olarak tarif etmemişlerdir; gerçi insan bazen, öç alma hissinin bulunmadığı yerde cansız şeylere bile öfkelenir, öfkeyle kötü yazan kalemi hırpalar, kamışını kırar. Ama bu daha akıldışı olsa da bir tür öç alma şehvetidir, kötü yapanlar kötülük görsün diyen bir karşılık gölgesidir, deyim yerindeyse. Demek ki öç alma şehveti öfke, para edinme şehveti açgözlülük, nasıl olursa olsun yenme şehveti inatçılık, övünme şehveti övüngenlik diye adlandırılır. Bir sürü çeşitli şehvet vardır; bazılarının kendi adları vardır, bazılarının yoktur. Hükmetme şehvetine ne denebileceğini kim kolayca söyleyebilir? Oysa onun zorbaların ruhlarında ne büyük bir güç olduğuna iç savaşlar da tanıklık eder.

14.15_2

ante dolorem in carne sentiatur. Voluptatem uero praecedit adpetitus quidam, qui sentitur in carne quasi cupiditas eius, sicut fames et sitis et ea, quae in genitalibus usitatius libido nominatur, cum hoc sit generale uocabulum omnis cupiditatis. Nam et ipsam iram nihil aliud esse quam ulciscendi libidinem ueteres definierunt; quamuis nonnumquam homo, ubi uindictae nullus est sensus, etiam rebus inanimis irascatur, et male scribentem stilum conlidat uel calamum frangat iratus. Verum et ista licet inrationabilior, tamen quaedam ulciscendi libido est, ut nescio qua, ut ita dixerim, quasi umbra retributionis, ut qui male faciunt, mala patiantur. Est igitur libido ulciscendi, quae ira dicitur; est libido habendi pecuniam, quae auaritia; est libido quomodocumque uincendi, quae peruicacia; est libido gloriandi, quae iactantia nuncupatur. Sunt multae uariaeque libidines, quarum nonnullae habent etiam uocabula propria, quaedam uero non habent. Quis enim facile dixerit, quid uocetur libido dominandi, quam tamen plurimum ualere in tyrannorum animis etiam ciuilia bella testantur?

14.1616. Birçok kusura uyan adı olsa da özellikle müstehcen ateşin hareketlerine verilen şehvetin kötülüğü

Birçok şeyin şehveti olmakla birlikte, "şehvet" dendiğinde neyin şehveti olduğu eklenmezse, ruha genellikle yalnız bedenin müstehcen kısımlarını uyaran şehvet gelir. Bu şehvet yalnız bütün bedeni değil, yalnız dıştan da değil, içten de ele geçirir; ruhun hâli ile tenin isteği birbirine karışıp birleşerek bütün insanı sarsar; öyle ki ardından, beden hazları içinde en büyüğü olan haz gelir. Zirvesine varıldığı anda düşüncenin keskinliği ve uyanıklığı neredeyse tamamen boğulur. Bilgeliğin ve kutsal sevinçlerin dostu olup evlilik hayatı süren, ama Havari'nin öğütlediği gibi "kabını kutsallık ve onurla edinmeyi, Tanrı'yı bilmeyen milletler gibi şehvet hastalığıyla değil" bilen hangi insan, elinden gelseydi, çocuklarını bu şehvet olmaksızın dünyaya getirmeyi yeğlemez? Öyle ki soy üretme vazifesinde de bu işe yaratılmış uzuvlar, öteki uzuvlar kendi işlerine dağıtıldığı gibi, şehvetin ateşiyle kışkırtılarak değil, iradenin işaretiyle harekete geçirilerek zihnine hizmet etsin. Ama bu hazzın âşıkları bile, ister evlilik birleşmesine ister rezil pisliklere yönelsinler, istedikleri zaman harekete geçmezler. O hareket bazen kimse istemeden uygunsuz biçimde gelir, bazen de can atanı yüzüstü bırakır; arzu ruhta kaynarken bedende soğuk kalır. Böylece şaşılacak şekilde şehvet yalnız üreme iradesine değil, azgınlık şehvetine bile kulluk etmez. Çoğu zaman bütünüyle kendisini engelleyen zihne direnir, bazen de kendi kendine karşı bölünür; ruhu uyarmışken bedeni uyarmakta kendi peşinden gitmez.

14.16

CAPUT XVI. De libidinis malo, cuius nomen cum multis uitiis congruat, proprie tamen motibus obsceni caloris adscribitur. Cum igitur sint multarum libidines rerum, tamen, cum libido dicitur neque cuius rei libido sit additur, non fere adsolet animo occurrere nisi illa, qua obscenae partes corporis excitantur. Haec autem sibi non solum totum corpus nec solum extrinsecus, uerum etiam intrinsecus uindicat totumque commouet hominem animi simul adfectu cum carnis adpetitu coniuncto adque permixto, ut ea uoluptas sequatur, qua maior in corporis uoluptatibus nulla est; ita ut momento ipso temporis, quo ad eius peruenitur extremum, paene omnis acies et quasi uigilia cogitationis obruatur. Quis autem amicus sapientiae sanctorumque gaudiorum coniugalem agens uitam, sed, sicut apostolus monuit, sciens suum uas possidere in sanctificatione et honore, non in morbo desiderii, sicut et gentes, quae ignorant Deum, non mallet, si posset, sine hac libidine filios procreare, ut etiam in hoc serendae prolis officio sic eius menti ea, quae ad hoc opus creata sunt, quem ad modum cetera suis quaeque operibus distributa membra seruirent, nutu uoluntatis acta, non aestu libidinis incitata? Sed neque ipsi amatores huius uoluptatis siue ad concubitus coniugales siue ad inmunditias flagitiorum cum uoluerint commouentur; sed aliquando inportunus est ille motus poscente nullo, aliquando autem destituit inhiantem, et cum in animo concupiscentia ferueat, friget in corpore; adque ita mirum in modum non solum generandi uoluntati, uerum etiam lasciuiendi libidini libido non seruit, et cum tota plerumque menti cohibenti aduersetur, nonnumquam et aduersus se ipsam diuiditur commotoque animo in commouendo corpore se ipsa non sequitur.

14.1717. İlk insanların günahtan sonra çirkin ve utanç verici gördükleri çıplaklıkları

Bu şehvetten en çok utanılması haklıdır; onun, bizim irademize hiç de tam bağlı olmayarak, deyim yerindeyse kendi hakkıyla hareket ettirdiği ya da ettirmediği uzuvlara "utanç yerleri" denmesi de haklıdır; bu uzuvlar insanın günahından önce böyle değildi. Çünkü yazıldığı gibi "Çıplaktılar ve utanmıyorlardı." Çıplaklıklarını bilmedikleri için değil, ama çıplaklık henüz çirkin değildi, çünkü şehvet o uzuvları henüz iradeye aykırı olarak harekete geçirmiyordu, ten de henüz kendi itaatsizliğiyle insanın itaatsizliğini ele veren bir tanıklık yapmıyordu. Çünkü cahil halkın sandığı gibi kör yaratılmamışlardı; nitekim Âdem ad verdiği hayvanları görmüştü, kadın için de şöyle okuyoruz: "Kadın ağacın yemek için iyi, gözlere hoş olduğunu gördü." Demek ki gözleri açıktı, ama bir şeyi fark etmek için açık, yani dikkatli değildi: Uzuvları iradeye karşı koymayı bilmezken lütuf elbisesinin onlara ne sağladığını. Bu lütuf kaldırılıp itaatsizlik karşılıklı bir cezayla cezalandırılınca, bedenin hareketinde utanmaz bir yenilik belirdi, çıplaklığı edepsiz kıldı, onları dikkatli ve utanmış yaptı. Bu yüzden Tanrı'nın buyruğunu açıkça çiğnedikten sonra onlar hakkında şöyle yazılmıştır: "İkisinin de gözleri açıldı, çıplak olduklarını anladılar, incir yaprakları dikip kendilerine önlük yaptılar." "İkisinin de gözleri açıldı" diyor; görmek için değil, çünkü önceden de görüyorlardı; kaybettikleri iyi ile düştükleri kötüyü ayırt etmek için. Bu yüzden, yasağa rağmen yenmek için dokunulursa bu ayırt etmeyi sağlayacağından, ağaç da adını buradan alarak "iyiyi ve kötüyü bilme ağacı" diye anıldı. Çünkü hastalığın sıkıntısını tatmak sağlığın tatlılığını daha belirgin kılar. Şu hâlde çıplak olduklarını anladılar, yani onlardan, bedenin çıplaklığının, zihinlerine direnen hiçbir günah kanunu olmadan onları utandırmamasını sağlayan lütuf soyulmuştu. Böylece, Tanrı'ya inanıp itaat ederek inançsızlık ve itaatsizliğin ne zarar verdiğini tatmalarına zorlayacak şeyi işlemeselerdi, bilmemekle daha mutlu olacakları şeyi öğrendiler. Bu yüzden tenlerinin itaatsizliğinden —itaatsizliklerinin cezası tanıklık ediyormuş gibi— utanarak incir yaprakları dikip kendilerine campestria, yani cinsel organlarını örten önlükler yaptılar. Nitekim bazı çevirenler "önlük" (succinctoria) kelimesini kullanmıştır. Campestria Latince bir kelimedir, ama sahada (campus) çıplak idman yapan gençlerin utanç yerlerini örtmesinden gelir; bu yüzden halk, kuşaklanmış olanlara campestrati der. Şehvet, itaatsizlik suçundan dolayı lanetlenmiş iradeye karşı itaatsizce hareket ediyor, hayâ da onu utanarak örtüyordu. Bu yüzden bütün milletler, o soydan türedikleri için, utanç yerlerini örtmeyi o kadar içlerine işlemiş olarak korurlar ki bazı barbarlar hamamda bile o kısımları çıplak bırakmaz, örtüleriyle yıkanırlar. Hindistan'ın karanlık çöllerinde de çıplak olarak felsefe yapan, bu yüzden "gymnosophist" (çıplak bilge) diye adlandırılan bazı kimseler, öteki uzuvlarında olmayan örtüyü cinsel organlarına takarlar.

14.17

CAPUT XVII. De nuditate primorum hominum, quam post peccatum turpem pudendamque uiderunt. Merito huius libidinis maxime pudet, merito et ipsa membra, quae suo quodam, ut ita dixerim, iure, non omni modo ad arbitrium nostrum mouet aut non mouet, pudenda dicuntur, quod ante peccatum hominis non fuerunt. Nam sicut scriptum est: Nudi erant, et non confundebantur, non quod eis sua nuditas esset incognita, sed turpis nuditas nondum erat, quia nondum libido membra illa praeter arbitrium commouebat, nondum ad hominis inoboedientiam redarguendam sua inoboedientia caro quodam modo testimonium perhibebat. Neque enim caeci creati erant, ut inperitum uulgus opinatur; quando quidem et ille uidit animalia, quibus nomina inposuit, et de illa legitur: Vidit mulier quia bonum lignum in escam et quia placet oculis ad uidendum. Patebant ergo oculi eorum, sed ad hoc non erant aperti, hoc est non adtenti, ut cognoscerent quid eis indumento gratiae praestaretur, quando membra eorum uoluntati repugnare nesciebant. Qua gratia remota, ut poena reciproca inoboedientia plecteretur, extitit in motu corporis quaedam inpudens nouitas, unde esset indecens nuditas, et fecit adtentos reddiditque confusos. Hinc est quod, postea quam mandatum Dei aperta transgressione uiolarunt, scriptum est de illis: Et aperti sunt oculi amborum et agnouerunt quia nudi erant, et consuerunt folia fici et fecerunt sibi campestria. Aperti sunt, inquit, oculi amborum, non ad uidendum, nam et antea uidebant, sed ad discernendum inter bonum quod amiserant et malum quo ceciderant. Unde et ipsum lignum, eo quod istam faceret dignoscentiam, si ad uescendum contra uetitum tangeretur, ex ea re nomen accepit, ut appellaretur lignum sciendi boni et mali. Experta enim morbi molestia euidentior fit etiam iucunditas sanitatis. Cognouerunt ergo quia nudi erant, nudati scilicet ea gratia, qua fiebat ut nuditas corporis nulla eos lege peccati menti eorum repugnante confunderet. Hoc itaque cognouerunt, quod felicius ignorarent, si Deo credentes et oboedientes non committerent, quod eos cogeret experiri infidelitas et inoboedientia quid noceret. Proinde confusi inoboedientia carnis suae, tamquam teste poena inoboedientiae suae, consuerunt folia fici et fecerunt sibi campestria, id est succinctoria genitalium. Nam quidam interpretes 'succinctoria' posuerunt. Porro autem 'campestria' latinum quidem uerbum est, sed ex eo dictum, quod iuuenes, qui nudi exercebantur in campo, pudenda operiebant; unde qui ita succincti sunt, campestratos uulgus appellat. Quod itaque aduersus damnatam culpa inoboedientiae uoluntatem libido inoboedienter mouebat, uerecundia pudenter tegebat. Ex hoc omnes gentes, quoniam ab illa stirpe procreatae sunt, usque adeo tenent insitum pudenda uelare, ut quidam barbari illas corporis partes nec in balneis nudas habeant, sed cum earum tegimentis lauent. Per opacas quoque Indiae solitudines, cum quidam nudi philosophentur, unde gymnosophistae nominantur, adhibent tamen genitalibus tegmina, quibus per cetera membrorum carent.

14.1818. Yalnız sıradan değil, evlilik birleşmesinin de utancı

Böyle bir şehvetle yapılan iş, yalnız insanların yargısından kaçmak için saklanacak yer arayan zina türlerinde değil, yeryüzü şehrinin mubah bir çirkinlik kıldığı fahişeleri kullanmada bile, o şehrin hiçbir kanununun cezalandırmadığı şey yapılsa da, izin verilen ve cezasız kalan şehvet yine halkın gözünden kaçar. Doğal bir hayâyla genelevlerin kendisi bile mahremiyet sağlamıştır; iffetsizliğin yasak zincirinden kurtulması, hayâsızlığın o rezilliğin gizli yerlerini kaldırmasından daha kolay olmuştur. Çirkinler bile buna çirkinlik der; âşığı olsalar da sergilemeye cesaret edemezler. Ya evlilik birleşmesi? Evlilik sözleşmesinin hükümlerine göre çocuk yapmak için olan bu birleşme, mubah ve onurlu olsa da, tanıklardan uzak bir yatak aramaz mı? Eş eşini okşamaya başlamadan önce bütün hizmetkârları, nedimeleri, yakınlıkları dolayısıyla girmesine izin verilmiş herkesi dışarı çıkarmaz mı? "Roma belagatinin en büyük ustasının" dediği gibi, bütün doğru işler ışıkta yerleşmek, yani bilinmek ister; bu doğru iş de bilinmek ister, ama görülmekten utanır. Çünkü eşlerin çocuk sahibi olmak için ne yaptığını kim bilmez? Zaten bu iş yapılsın diye kadınlar bu kadar büyük bir kalabalıkla evlendirilir. Yine de çocukların doğacağı bu iş yapılırken, oradan önceden doğmuş çocukların bile tanık olmasına izin verilmez. Böylece bu doğru iş, bilinmek için ruhların ışığını ister, ama gözlerin ışığından kaçar. Bu nereden gelir? Tabiatça yakışan şeyin yapılması, cezadan gelen utanç verici şeyle birlikte olduğu için.

14.18

CAPUT XVIII. De pudore concubitus non solum uulgaris, sed etiam coniugalis. Opus uero ipsum, quod libidine tali peragitur, non solum in quibusque stupris, ubi latebrae ad subterfugienda humana iudicia requiruntur, uerum etiam in usu scortorum, quam terrena ciuitas licitam turpitudinem fecit, quamuis id agatur, quod eius ciuitatis nulla lex uindicat, deuitat tamen publicum etiam permissa adque inpunita libido conspectum, et uerecundia naturali habent prouisum lupanaria ipsa secretum faciliusque potuit inpudicitia non habere uincla prohibitionis, quam inpudentia remouere latibula illius foeditatis. Sed hanc etiam ipsi turpes turpitudinem uocant, cuius licet sint amatores, ostentatores esse non audent. Quid? concubitus coniugalis, qui secundum matrimonialium praescripta tabularum procreandorum fit causa liberorum, nonne et ipse quamquam sit licitus et honestus, remotum ab arbitris cubile conquirit? Nonne omnes famulos adque ipsos etiam paranymphos et quoscumque ingredi quaelibet necessitudo permiserat, ante mittit foras, quam uel blandiri coniux coniugi incipiat? Et quoniam, sicut ait etiam quidam 'Romani maximus auctor eloquii', omnia recte facta in luce se conlocari uolunt, id est adpetunt sciri: hoc recte factum sic adpetit sciri, ut tamen erubescat uideri. Quis enim nescit, ut filii procreentur, quid inter se coniuges agant? quando quidem ut id agatur, tanta celebritate ducuntur uxores; et tamen cum agitur, unde filii nascantur, nec ipsi filii, si qui inde iam nati sunt, testes fieri permittuntur. Sic enim hoc recte factum ad sui notitiam lucem adpetit animorum, ut tamen refugiat oculorum. Unde hoc, nisi quia sic geritur quod deceat ex natura, ut etiam quod pudeat comitetur ex poena?

14.1919. İnsanda kusurlu biçimde hareket eden, bilgeliğin dizginleriyle tutulması gereken öfke ve şehvet kısımları günahtan önce tabiatın o sağlıklı hâlinde böyle değildi

Hakikate daha yakın olan filozofların, öfke ve şehvetin ruhun kusurlu kısımları olduğunu itiraf etmeleri bu yüzdendir; çünkü bilgeliğin yapılmasını yasakladığı şeylere bile çalkantılı ve düzensiz biçimde hareket ederler, bu yüzden zihnin ve aklın ölçüsüne ihtiyaç duyarlar. Ruhun bu üçüncü kısmının onları yönetmek üzere bir kaleye yerleştirildiğini söylerler; böylece bu kısım buyurur, ötekiler kulluk ederse insanda adalet ruhun her kısmında korunabilir. Bilge ve itidalli insanda bile kusurlu olduğunu kabul ettikleri bu kısımlar, zihin onları haksızca yöneldikleri şeylerden engelleyip geri çeksin, bilgeliğin kanununun izin verdiği şeylere bırakılsın diyedir (adil bir cezalandırma yapmak için öfkeyi, soy üretme vazifesi için şehveti). Bu kısımlar, diyorum, cennette günahtan önce kusurlu değildi. Çünkü doğru iradeye aykırı bir şeye hareket etmiyorlardı ki onları aklın dizginleriyle zapt etmek gereksin. Şimdi böyle hareket etmeleri ve itidalle, adilce ve dindarca yaşayanların onları kimi zaman kolayca, kimi zaman güçlükle, ama engelleyerek ve direnerek ölçüye vurması, tabiattan gelen sağlık değil, suçtan gelen hastalıktır. Öte yandan öfkenin ve öteki hâllerin sözlerde ve davranışlardaki işlerini hayâ, şehvetin cinsel organlarla yapılan işleri gibi gizlemez. Bunun sebebi nedir? Öteki uzuvları hâllerin kendisi değil, onlara razı olduğunda, bu uzuvların kullanımına tam hâkim olan irade hareket ettirir. Öfkeyle bir söz söyleyen ya da birine vuran kişi, dili ve eli irade adeta buyurarak hareket etmeseydi bunu yapamazdı; bu uzuvlar öfke olmadığında da aynı iradeyle hareket eder. Ama şehvet bedenin cinsel kısımlarını adeta kendi hükmüne öyle bağlamıştır ki o yoksa, kendiliğinden ya da uyarılarak ayağa kalkmazsa hareket edemezler. Utanılan budur, kızararak bakanların gözünden kaçınılan budur. İnsan başka bir insana haksız yere öfkelenirken seyirci kalabalığına, karısıyla meşru olarak birleşirken tek bir kişinin bakışına göre daha kolay dayanır.

14.19

CAPUT XVIIII. Quod partes irae adque libidinis, quae in homine tam uitiose mouentur, ut eas necesse sit frenis sapientiae cohiberi, in illa ante peccatum naturae sanitate non fuerint. Hinc est quod et illi philosophi, qui ueritati propius accesserunt, iram adque libidinem uitiosas animi partes esse confessi sunt, eo quod turbide adque inordinate mouerentur ad ea etiam, quae sapientia perpetrari uetat, ac per hoc opus habere moderatrice mente adque ratione. Quam partem animi tertiam uelut in arce quadam ad istas regendas perhibent conlocatam, ut illa imperante, istis seruientibus possit in homine iustitia ex omni animi parte seruari. Hae igitur partes, quas et in homine sapiente ac temperante fatentur esse uitiosas, ut eas ab his rebus, ad quas iniuste mouentur, mens conpescendo et cohibendo refrenet ac reuocet adque ad ea permittat, quae sapientiae lege concessa sunt (sicut iram ad exercendam iustam cohercitionem, sicut libidinem ad propagandae prolis officium) — hae, inquam, partes in paradiso ante peccatum uitiosae non erant. Non enim contra rectam uoluntatem ad aliquid mouebantur, unde necesse esset eas rationis tamquam frenis regentibus abstinere. Nam quod nunc ita mouentur et ab eis, qui temperanter et iuste et pie uiuunt, alias facilius, alias difficilius, tamen cohibendo et repugnando modificantur, non est utique sanitas ex natura, sed languor ex culpa. Quod autem irae opera aliarumque adfectionum in quibusque dictis adque factis non sic abscondit uerecundia, ut opera libidinis, quae fiunt genitalibus membris, quid causae est, nisi quia in ceteris membra corporis non ipsae adfectiones, sed, cum eis consenserit, uoluntas mouet, quae in usu eorum omnino dominatur? Nam quisquis uerbum emittit iratus uel etiam quemquam percutit, non posset hoc facere, nisi lingua et manus iubente quodam modo uoluntate mouerentur; quae membra, etiam cum ira nulla est, mouentur eadem uoluntate. At uero genitales corporis partes ita libido suo iuri quodam modo mancipauit, ut moueri non ualeant, si ipsa defuerit et nisi ipsa uel ultro uel excitata surrexerit. Hoc est quod pudet, hoc est quod intuentium oculos erubescendo deuitat; magisque fert homo spectantium multitudinem, quando iniuste irascitur homini, quam uel unius aspectum et quando iuste miscetur uxori.

14.2020. Kiniklerin boş çirkinliği

Köpek filozoflar, yani Kinikler, bunu görmediler; insanın hayâsına karşı köpeğe yakışır, yani pis ve utanmazca şu görüşü ortaya attılar: Karısıyla yapılan şey adil olduğuna göre, onu açıkça yapmaktan utanılmamalıdır, sokakta ya da meydanda evlilik birleşmesinden kaçınılmamalıdır. Ama doğal utanç bu yanılgının görüşünü yendi. Çünkü Diogenes'in bir zamanlar, utanmazlığı insanların hafızasına daha belirgin kazınırsa mezhebinin daha ünlü olacağını sanarak bunu övünerek yaptığını anlatsalar da, sonradan Kinikler bunu bıraktılar. Utanç, yani insanların insanlardan kızarması, yanılgıdan, yani insanların köpeklere benzemeye can atmasından daha baskın geldi. Bu yüzden, bunu yaptığı anlatılan kişinin ya da kişilerin, insanların bakışı altında o hazza ulaşabildiklerinden çok, kaftanın altında ne olduğunu bilmeyen insanların gözüne birleşenlerin hareketlerini gösterdiklerini sanıyorum. Çünkü filozoflar, şehvetin kendisinin kalkmaya utanacağı yerde birleşmek ister görünmekten utanmıyorlardı. Bugün de Kinik filozofları görüyoruz; bunlar yalnız kaftan giymekle kalmayıp sopa da taşıyanlardır. Ama hiçbiri bunu yapmaya cesaret edemez; birkaçı cesaret etseydi, taşlayanların darbelerine değilse bile tükürenlerin tükürüklerine boğulurlardı. Demek ki insan tabiatı şüphesiz bu şehvetten utanır, haklı olarak da utanır. Çünkü bedenin cinsel uzuvlarını yalnız kendi hareketlerine tabi kılan, iradenin iktidarından kaçıran o itaatsizlikte, insanın o ilk itaatsizliğine ne karşılık verildiği yeterince görülür. Bunun özellikle, o ilk ve büyük günahla daha kötüye değişmiş tabiatın üretildiği kısımda belirmesi gerekiyordu. Herkes o tek kişideyken ortak yıkıma yol açmak üzere işlenen ve Tanrı'nın adaletiyle cezalandırılan şey, Tanrı'nın lütfuyla her bireyde kefaret edilmedikçe o günahın bağından hiç kimse kurtulamaz.

14.20

CAPUT XX. De uanissima turpitudine Cynicorum. Hoc illi canini philosophi, hoc est Cynici, non uiderunt, proferentes contra humanam uerecundiam quid aliud quam caninam, hoc est inmundam inpudentemque sententiam? ut scilicet, quoniam iustum est quod fit in uxore, palam non pudeat id agere nec in uico aut platea qualibet coniugalem concubitum deuitare. Vicit tamen pudor naturalis opinionem huius erroris. Nam etsi perhibent, hoc aliquando gloriabundum fecisse Diogenem, ita putantem sectam suam nobiliorem futuram, si in hominum memoria insignior eius inpudentia figeretur, postea tamen a Cynicis fieri cessatum est, plusque ualuit pudor, ut erubescerent homines hominibus, quam error, ut homines canibus esse similes adfectarent. Unde et illum uel illos, qui hoc fecisse referuntur, potius arbitror concumbentium motus dedisse oculis hominum nescientium quid sub pallio gereretur, quam humano premente conspectu potuisse illam peragi uoluptatem. Ibi enim philosophi non erubescebant uideri se uelle concumbere, ubi libido ipsa erubesceret surgere. Et nunc uidemus adhuc esse philosophos Cynicos; hi enim sunt, qui non solum amiciuntur pallio, uerum etiam clauam ferunt; nemo tamen eorum audet hoc facere, quod si aliqui ausi essent, ut non dicam ictibus lapidantium, certe conspuentium saliuis obruerentur. Pudet igitur huius libidinis humanam sine ulla dubitatione naturam, et merito pudet. In eius quippe inoboedientia, quae genitalia corporis membra solis suis motibus subdidit et potestati uoluntatis eripuit, satis ostenditur, quid sit hominis illi primae inoboedientiae retributum; quod in ea parte maxime oportuit apparere, qua generatur ipsa natura, quae illo primo et magno in deterius est mutata peccato; a cuius nexu nullus eruitur, nisi id quod, cum omnes in uno essent, in communem perniciem perpetratum est et Dei iustitia uindicatum, Dei gratia in singulis expietur.

14.2121. İnsanın verimliliğinin çoğalması için günahtan önce verilen kutsama; çiğneme onu ortadan kaldırmadı, ona şehvet hastalığı eklendi

Cennete yerleştirilen o eşlerin, Tanrı'nın kutsamasında söylediği "Büyüyün, çoğalın, yeryüzünü doldurun" sözünü, utanarak uzuvlarını örttükleri bu şehvetle yerine getirecekleri düşüncesi bizden uzak olsun. Bu şehvet günahtan sonra doğdu. Bedenin her yönden kulluk ettiği iktidarı yitirdikten sonra, utanmaz olmayan tabiat onu günahtan sonra hissetti, ona dikkat etti, ondan utandı ve örttü. Evliliğin o kutsaması ise, evlilerin büyümesi, çoğalması ve yeryüzünü doldurması için, günah işleyenlerde de kalmış olsa, günahtan önce verilmiştir; öyle ki çocuk üretmenin evliliğin şanına ait olduğu, günahın cezasına ait olmadığı bilinsin. Ama bugünkü insanlar, cennetteki o mutluluğu bilmediklerinden, çocukların ancak tecrübe ettikleri yolla, yani evliliğin onurunun bile kızardığını gördüğümüz şehvetle doğabileceğini sanıyorlar. Bir kısmı, günahtan sonra çıplaklıktan utanıldığını ve utanç yerlerinin örtüldüğünü yazan ilâhî Yazıları hiç kabul etmiyor, inançsızca alay ediyor. Öteki kısmı ise onları kabul edip saysalar da "Büyüyün ve çoğalın" sözünün tensel verimlilikle ilgili anlaşılmasını istemiyorlar, çünkü ruh için de buna benzer bir şey söylendiğini okuyorlar: "Ruhumda beni faziletle çoğaltacaksın." Böylece Tekvin'de ardından gelen "Yeryüzünü doldurun ve ona hükmedin" sözünde yeryüzünden, ruhun varlığıyla doldurduğu ve faziletle çoğaldığında en çok hükmettiği teni anlıyorlar. Tensel yavruların ise günahtan sonra doğan, görülen, utanılan ve örtülen şehvet olmadan, şimdi olduğu gibi o zaman da doğamayacağını, cennette değil, olduğu gibi dışarıda doğacaklarını söylüyorlar. Çünkü oradan gönderildikten sonra çocuk üretmek için birleştiler ve çocukları doğdu.

14.21

CAPUT XXI. De benedictione multiplicandae fecunditatis humanae ante peccatum data, quam praeuaricatio non ademerit et cui libidinis morbus accesserit. Absit itaque, ut credamus illos coniuges in paradiso constitutos per hanc libidinem, de qua erubescendo eadem membra texerunt, inpleturos fuisse quod in sua benedictione Deus dixit: Crescite et multiplicamini et replete terram. Post peccatum quippe orta est haec libido; post peccatum eam natura non inpudens amissa potestate, cui corpus ex omni parte seruiebat, sensit adtendit, erubuit ciuitate. Illa uero benedictio nuptiarum, ut coniugati crescerent et multiplicarentur et inplerent terram, quamuis et in delinquentibus manserit, tamen antequam delinquerent data est, ut cognosceretur procreationem filiorum ad gloriam conubii. non ad poenam pertinere peccati. Sed nunc homines, profecto illius quae in paradiso fuit felicitatis ignari, nisi per hoc, quod experti sunt, id est per libidinem, de qua uidemus etiam ipsam honestatem erubescere nuptiarum, non potuisse gigni filios opinantur, alii scripturas diuinas, ubi legitur post peccatum puduisse nuditatis et pudenda esse contecta, prorsus non accipientes, sed infideliter inridentes; alii uero quamuis eas accipiant et honorent, illud tamen quod dictum est: Crescite et multiplicamini, non secundum carnalem fecunditatem uolunt intellegi, quia et secundum animam legitur tale aliquid dictum: Multiplicabis me in anima mea in uirtute, ut id, quod in genesi sequitur: Et inplete terram et dominamini eius, terram intellegant carnem, quam praesentia sua inplet anima eiusque maxime dominatur, cum in uirtute multiplicatur; carnales autem fetus sine libidine, quae post peccatum exorta inspecta, confusa uelata est, nec tunc nasci potuisse, sicut neque nunc possunt, nec in paradiso futuros fuisse, sed foris, sicut et factum est. Nam postea quam inde dimissi sunt, ad gignendos filios coierunt eosque genuerunt.

14.2222. Tanrı'nın başlangıçta kurduğu ve kutsadığı evlilik bağı

Biz ise Tanrı'nın kutsamasına göre büyümenin, çoğalmanın ve yeryüzünü doldurmanın evliliğin armağanı olduğundan hiç şüphe etmiyoruz. Tanrı evliliği insanın günahından önce, başlangıçta, erkek ve dişiyi yaratarak kurdu; bu cins farkı ise tende apaçıktır. Kutsama da Tanrı'nın bu eserine eklenmiştir. Çünkü Kutsal Yazı "Onları erkek ve dişi yarattı" dedikten hemen sonra şunu eklemiştir: "Tanrı onları kutsayarak dedi ki: Büyüyün, çoğalın, yeryüzünü doldurun, ona hükmedin" vb. Bütün bunlar ruhanî bir anlama da uygun biçimde bağlanabilse de, erkek ve dişi, tek insanda benzer bir şey varmış gibi, yani onda bir yöneten bir de yönetilen varmış gibi anlaşılamaz. Tam tersine, farklı cinslerin bedenlerinde apaçık görüldüğü gibi, erkek ve dişinin soy üreterek büyüyüp çoğalsınlar ve yeryüzünü doldursunlar diye yaratıldığına karşı çıkmak büyük bir saçmalıktır. Çünkü Rab'be, herhangi bir sebeple karısını boşamanın caiz olup olmadığı sorulduğunda —Musa, İsrailoğullarının yürek katılığı yüzünden boşanma belgesi verilmesine izin vermişti— buyuran tin ile itaat eden ten, yöneten akıllı ruh ile yönetilen akıldışı arzu, üstün olan seyre dayalı fazilet ile tabi olan eyleme dayalı fazilet, zihnin aklı ile bedenin hissi hakkında değil, açıkça iki cinsin birbirine bağlandığı evlilik bağı hakkında şöyle cevap verdi: "Okumadınız mı? Başlangıçta yaratan onları erkek ve dişi yarattı ve dedi ki: Bu yüzden insan anasını babasını bırakacak, karısına bağlanacak ve ikisi tek ten olacak. Böylece artık iki değil, tek tendirler. Şu hâlde Tanrı'nın birleştirdiğini insan ayırmasın." Demek ki erkek ve dişinin, şimdi iki farklı cinsten insan olarak gördüğümüz ve tanıdığımız gibi, başlangıçta kurulduğu kesindir. Bunlara bir denmesi ya birleşmeleri yüzündendir ya da erkeğin böğründen yaratılan kadının kökeni yüzünden. Nitekim Havari de, Tanrı'nın kurduğu bu ilk örnekle, kocalara karılarını sevmelerini tek tek öğütler.

14.22

CAPUT XXII. De copula coniugali a Deo primitus instituta adque benedicta. Nos autem nullo modo dubitamus secundum benedictionem Dei crescere et multiplicari et inplere terram donum esse nuptiarum, quas Deus ante peccatum hominis ab initio constituit, creando masculum et feminam, qui sexus euidens utique in carne est. Huic quippe operi Dei etiam benedictio ipsa subiuncta est. Nam cum scriptura dixisset: Masculum et feminam fecit eos, continuo subdidit: Et benedixit eos Deus dicens: Crescite et multiplicamini et inplete terram et dominamini eius, et cetera. Quae omnia quamquam non inconuenienter possint etiam ad intellectum spiritalem referri, masculum tamen et feminam non sicut simile aliquid etiam in homine uno intellegi potest, quia uidelicet in eo aliud est quod regit, aliud quod regitur; sed sicut euidentissime apparet in diuersi sexus corporibus, masculum et feminam ita creatos, ut prolem generando crescerent et multiplicarentur et inplerent terram, magnae absurditatis est reluctari. Neque enim de spiritu qui imperat et carne quae obtemperat, aut de animo rationali qui regit et inrationali cupiditate quae regitur, aut de uirtute contemplatiua quae excellit et de actiua quae subditur, aut de intellectu mentis et sensu corporis, sed aperte de uinculo coniugali, quo inuicem sibi uterque sexus obstringitur, Dominus interrogatus utrum liceret quacumque causa dimittere uxorem, quoniam propter duritiam cordis Israelitarum Moyses dari permisit libellum repudii, respondit adque ait: Non legistis, quia, qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit eos et dixit: Propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una? Itaque iam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus coniunxit, homo non separet. Certum est igitur masculum et feminam ita primitus institutos, ut nunc homines duos diuersi sexus uidemus et nouimus, unum autem dici uel propter coniunctionem uel propter originem feminae, quae de masculi latere creata est. Nam et apostolus per hoc primum, quod Deo instituente praecessit, exemplum singulos quosque admonet, ut uiri uxores suas diligant.

14.2323. Kimse günah işlemeseydi cennette de çocuk üretilecek miydi, yoksa orada iffetin aklı şehvetin ateşiyle savaşacak mıydı

Günah işlemeselerdi birleşmeyecekler ve çocuk üretmeyeceklerdi diyen kişi, azizlerin çokluğu için insanın günahının zorunlu olduğunu söylemiyor mu? Çünkü sandıkları gibi günah işlemeselerdi çocuk üretemeyecekler ve günahsız kalarak yalnız kalacaklarsa, yalnız iki değil birçok adil insan olabilmesi için günah zorunlu olmuş demektir. Buna inanmak saçmaysa, şuna inanmak gerekir: O en mesut şehri doldurmaya yetecek azizlerin sayısı, kimse günah işlemeseydi de bugün Tanrı'nın lütfuyla, bu dünyanın çocukları üreyip üretildikçe günahkârlar kalabalığından toplanan sayı kadar olurdu.

Şu hâlde günah olmasaydı cennetin mutluluğuna layık o evlilikler sevilecek bir soy üretir, utanç verici şehveti bilmezdi. Bunun nasıl olabileceği şimdi hiçbir örnekle gösterilemez. Ama bu yüzden, şimdi bunca uzvun kulluk ettiği iradeye o tek uzvun da bu şehvet olmadan kulluk edebileceği inanılmaz görünmemelidir. Ellerimizi ve ayaklarımızı, istediğimizde bu uzuvlarla yapılacak işlere, hiç direnmeden, hem kendimizde hem başkalarında gördüğümüz kolaylıkla, özellikle bedenî işlerin ustalarında, daha güçsüz ve ağır tabiatı eğitmek için daha çevik bir çalışkanlığın eklendiği yerde görüldüğü gibi hareket ettirirken, itaatsizlik günahına karşılık verilen şehvet olmasaydı, çocuk üretme işinde de o uzuvların iradenin işaretine itaatle, ötekiler gibi insanlara kulluk edebileceğine inanmayacak mıyız? Cicero da De re publica kitaplarında hükümranlığın farklarını tartışırken ve bunun benzerini insanın tabiatından alırken, bedenin uzuvlarına itaat kolaylığı yüzünden çocuklara buyurulur gibi buyurulduğunu, ruhun kusurlu kısımlarının ise köleler gibi daha sert bir hâkimiyetle zapt edildiğini söylememiş miydi? Tabiî düzende ruh bedenin önündedir, yine de ruh bedene kendisine buyurduğundan daha kolay buyurur. Ama sözünü ettiğimiz bu şehvet şundan ötürü daha utanılacak hâle gelmiştir: Ruh onda ne kendisine, hiç haz duymasın diye etkili biçimde buyurabilir, ne de bedene, utanç yerlerini şehvet değil irade harekete geçirsin diye tam olarak buyurabilir. Böyle olsaydı utanç verici olmazlardı. Şimdi ise ruh, tabiatça kendisinden aşağı olan ve ona tabi kılınmış bedenin kendisine direnmesinden utanır. Çünkü öteki hâllerde ruh kendine direndiğinde daha az utanır; zira kendi kendine yenildiğinde, kendi kendini yenmektedir. Bu, düzensiz ve kusurlu bir biçimde olsa da, akla tabi olması gereken kısımlardan gelir; yine de kendi kısımlarına, dolayısıyla dediğimiz gibi kendi kendine yenilir. Çünkü ruh kendini düzenli biçimde yendiğinde, akıldışı hareketleri zihne ve akla tabi olduğunda, yeter ki zihin de Tanrı'ya tabi olsun, bu övgüye ve fazilete layıktır. Ruhun kendi kusurlu kısımlarının ona itaat etmemesi, kendisinden ayrı ve kendisinden aşağı olan, tabiatı onsuz yaşamayan bedenin isteyip buyurmasına boyun eğmemesinden daha az utanç vericidir.

Ama iradenin hâkimiyetiyle öteki uzuvlar zapt edildiğinde —iradeye karşı şehvetle kışkırtılan uzuvlar onlar olmadan arzuladıklarını yerine getiremezler—

14.23

CAPUT XXIII. an etiam in paradiso generandum fuisset, si nemo peccasset, uel utrum contra aestum libidinis pugnatura illic fuisset ratio castitatis. Quisquis autem dicit non fuisse coituros nec generaturos, nisi peccassent, quid dicit, nisi propter numerositatem sanctorum necessarium hominis fuisse peccatum? Si enim non peccando soli remanerent, quia, sicut putant, nisi peccassent, generare non possent: profecto ut non soli duo iusti homines possent esse, sed multi, necessarium peccatum fuit. Quod si credere absurdum est, illud potius est credendum, quod sanctorum numerus quantus conplendae illi sufficit beatissimae ciuitati, tantus existeret, etsi nemo peccasset, quantus nunc per Dei gratiam de multitudine colligitur peccatorum, quo usque filii saeculi huius generant et generantur. Et ideo illae nuptiae dignae felicitate paradisi, si peccatum non fuisset, et diligendam prolem gignerent et pudendam libidinem non haberent. Sed quo modo id fieri posset, nunc non est quo demonstretur exemplo. Nec ideo tamen incredibile debet uideri etiam illud unum sine ista libidine uoluntati potuisse seruire, cui tot membra nunc seruiunt. An uero manus et pedes mouemus, cum uolumus, ad ea quae his membris agenda sunt, sine ullo renisu, tanta facilitate, quanta et in nobis et in aliis uidemus, maxime in artificibus quorumque operum corporalium, ubi ad exercendam infirmiorem tardioremque naturam agilior accessit industria; et non credimus ad opus generationis filiorum, si libido non fuisset, quae peccato inoboedientiae retributa est, oboedienter hominibus ad uoluntatis nutum similiter ut cetera potuisse illa membra seruire? Nonne Cicero in libris de re publica, cum de imperiorum differentia disputaret et huius rei similitudinem ex natura hominis adsumeret, ut filiis dixit imperari corporis membris propter oboediendi facilitatem; uitiosas uero animi partes ut seruos asperiore imperio coherceri? Et utique ordine naturali animus anteponitur corpori, et tamen ipse animus imperat corpori facilius quam sibi. Verum tamen haec libido, de qua nunc disserimus, eo magis erubescenda extitit, quod animus in ea nec sibi efficaciter imperat, ut omnino non libeat, nec omni modo corpori, ut pudenda membra uoluntas potius quam libido commoueat; quod si ita esset, pudenda non essent. Nunc uero pudet animum resisti sibi a corpore, quod ei natura inferiore subiectum est. In aliis quippe adfectionibus cum sibi resistit, ideo minus pudet, quia, cum a se ipso uincitur, ipse se uincit; etsi inordinate adque uitiose, quia ex his partibus, quae rationi subici debent, tamen a partibus suis ac per hoc, ut dictum est, a se ipso uincitur. Nam cum ordinate se animus uincit, ut inrationabiles motus eius menti rationique subdantur, si tamen et illa Deo subdita est, laudis adque uirtutis est. Minus tamen pudet, cum sibi animus ex uitiosis suis partibus non obtemperat, quam cum ei corpus, quod alterum ab illo est adque infra illum est et cuius sine illo natura non uiuit, uolenti iubentique non cedit. Sed cum alia membra retinentur uoluntatis imperio, sine quibus illa, quae contra uoluntatem libidine concitantur, id

14.23_2iffet korunur; günahın zevki yitirilmiş değil, ama izin verilmemiştir. Bu direnişi, bu karşı koymayı, iradenin ve şehvetin bu kavgasını ya da en azından iradenin yeterliliğine karşı şehvetin yetersizliğini, suçlu itaatsizlik cezalı itaatsizlikle cezalandırılmasaydı cennetteki evlilik şüphesiz bilmezdi; bütün uzuvlar iradeye ötekiler gibi kulluk ederdi. Bu iş için yaratılmış âlet, tarlaya şimdi elin toprağa ektiği gibi tohum ekerdi. Şimdi bu konuyu dikkatle tartışmak istediğimizde hayâ bize direniyor, onurumuzu önden sunarak iffetli kulaklardan özür dilemeye zorluyor; o zaman buna hiçbir sebep olmazdı. Düşünenin hissine dokunan bu tür uzuvlara dair her şeyden, müstehcenlik korkusu duymadan hür bir söz yürütülürdü; müstehcen denen kelimeler bile olmazdı, bunlar hakkında söylenen her şey, bedenin öteki kısımlarından söz ederken olduğu gibi onurlu olurdu. Şu hâlde bu satırlara iffetsizce yaklaşan kişi tabiattan değil suçtan kaçsın; bizim zorunlu kelimelerimizi değil, kendi çirkinliğinin işlerini kınasın. İffetli ve dindar okuyucu ya da dinleyici, tecrübe edilmemiş şeylerin inancına göre değil, tecrübe edilmiş şeylerin hissine göre delil getiren inançsızlığı çürütürken beni kolayca bağışlar. Çünkü Havari'nin kadınların ürkütücü rezilliklerini, "tabiî kullanımı tabiata aykırı kullanıma çevirdiklerini" kınamasından ürkmeyen kişi bunu incinmeden okur; özellikle biz şimdi onun gibi lanetlenecek bir müstehcenliği anıp kınamıyoruz, ama insanın üremesinin etkilerini elimizden geldiğince açıklarken onun gibi müstehcen kelimelerden kaçınıyoruz.

14.23_2

quod adpetunt inplere non possunt, pudicitia custoditur, non amissa, sed non permissa delectatione peccati. Hunc renisum, hanc repugnantiam, hanc uoluntatis et libidinis rixam uel certe ad uoluntatis sufficientiam libidinis indigentiam procul dubio, nisi culpabilis inoboedientia poenali inoboedientia plecteretur, in paradiso nuptiae non haberent, sed uoluntati membra, ut cetera, ita cuncta seruirent. Ita genitale aruum uas in hoc opus creatum seminaret, ut nunc terram manus, et quod modo de hac re nobis uolentibus diligentius disputare uerecundia resistit et conpellit ueniam honore praefato a pudicis auribus poscere, quur id fieret nulla causa esset, sed in omnia, quae de huius modi membris sensum cogitantis adtingerent, sine ullo timore obscenitatis liber sermo ferretur. nec ipsa uerba essent, quae uocarentur obscena, sed quidquid inde diceretur, tam honestum esset, quam de aliis cum loquimur corporis partibus. Quisquis ergo ad has litteras inpudicus accedit, culpam refugiat, non naturam; facta denotet suae turpitudinis, non uerba nostrae necessitatis; in quibus mihi facillime pudicus et religiosus lector uel auditor ignoscit, donec infidelitatem refellam, non de fide rerum inexpertarum, sed de sensu expertarum argumentantem. Legit enim haec sine offensione, qui non exhorret apostolum horrenda feminarum flagitia reprehendentem, quae inmutauerunt naturalem usum in eum usum, qui est contra naturam, praecipue quia nos non damnabilem obscenitatem nunc, sicut ille, commemoramus adque reprehendimus, sed in explicandis, quantum possumus, humanae generationis effectibus uerba tamen, sicut ille, obscena uitamus.

14.2424. Masum kalıp itaat sayesinde cennette kalan insanlar, soy üretmek için cinsel uzuvlarını öteki uzuvlar gibi iradenin seçimine göre kullanacaklardı

Şu hâlde erkek tohum eker, kadın cinsel uzuvlarıyla alırdı; gerektiğinde ve gerektiği kadar, bu uzuvlar şehvetle kışkırtılmadan, iradeyle hareket ederdi. Çünkü yalnız birbirine geçmiş kemiklerle eklemlenmiş el, ayak ve parmaklar gibi uzuvları işaretle hareket ettirmeyiz; gevşek sinirlerle bağlı olanları da istediğimizde sallayarak hareket ettirir, uzatarak öne çıkarır, bükerek eğer, sıkarak sertleştiririz; ağızda ve yüzdeki uzuvlar da iradenin elinden geldiğince böyle hareket eder. Bütün iç organların ilikten sonra en yumuşağı olan, bu yüzden göğüs mağarasıyla korunan akciğerler bile, demirci körükleri ya da org körükleri gibi, soluk alıp vermek, ses çıkarmak ya da onu ayarlamak için, üfleyen, soluyan, konuşan, bağıran, şarkı söyleyen kişinin iradesine kulluk eder. Şunu geçiyorum: Bazı hayvanlarda tabiatça öyle bir özellik vardır ki bütün bedenlerini saran örtüyü, herhangi bir yerinde kovulacak bir şey hissettiklerinde yalnız hissettikleri yerde hareket ettirirler; derilerini titreterek yalnız konan sinekleri değil, saplanan mızrakları bile silkerler. İnsan bunu yapamıyor diye, Yaratıcı dilediği canlılara bunu bağışlayamaz mıydı? Şu hâlde insanın kendisi de aşağı uzuvlarının itaatine sahip olabilirdi, onu kendi itaatsizliğiyle yitirmiştir. Çünkü Tanrı için, insanı şimdi ancak şehvetle hareket eden şey teninde ancak iradesiyle hareket edecek şekilde yaratmak zor değildi.

Nitekim bazı insanların tabiatının ötekilerden çok farklı ve nadirliğiyle şaşırtıcı olduğunu biliyoruz; başkalarının hiç yapamadığı, işitince güçlükle inandığı bazı şeyleri bedenleriyle istedikleri gibi yaparlar. Kimi kulaklarını, birini ya da ikisini birden oynatır. Kimi başını oynatmadan saçlarının bütününü alına indirir, istediğinde geri çeker. Kimi inanılmayacak kadar çok ve çeşitli şeyi yutar, sonra midesini biraz sıkarak bir torbadan çıkarır gibi istediğini bütün olarak çıkarır. Kimileri kuşların, davarların ve başka herhangi insanların seslerini öyle taklit eder ve canlandırır ki görülmezlerse ayırt edilemezler. Bazıları alttan, hiçbir kötü koku olmadan, istedikleri gibi ritimli sesler çıkarır; o taraftan da şarkı söylüyor gibidirler. Bir adamın istediğinde terlediğini bizzat gördüm. Bazılarının istedikleri zaman ağlayıp bol bol gözyaşı döktüğü bilinir. Çok sayıda kardeşin yakın zamanda gördüğü şu olay ise çok daha inanılmazdır. Calama kilisesinin mahallesinde Restitutus adlı bir papaz vardı. Canı istediğinde (olağanüstü olayı gözleriyle görmek isteyenler bunu yapmasını isterdi), ağlayan bir insanın sesini taklit eden seslerle kendini hislerinden öyle uzaklaştırır, ölü gibi yatardı ki kendisini çimdikleyip batıranları hiç hissetmez, bazen yanına getirilen ateşle yanmasına rağmen hiç acı hissetmez, ancak sonradan yaradan acı duyardı. Bedeni direnerek değil, hissetmeyerek hareketsiz kıldığı, ölüde olduğu gibi hiç soluğu bulunmamasından anlaşılıyordu. Yine de sonradan, insanların yüksek sesle konuşması hâlinde sesleri uzaktan gelir gibi işittiğini anlatırdı. Beden, bozulabilir tende bu acılı hayatı sürenlerde bile, bazı kimselere birçok harekette ve durumda tabiatın alışılmış ölçüsünün dışında böyle şaşırtıcı biçimde kulluk ediyorsa, itaatsizlik günahından ve bozulma cezasından önce insanın uzuvlarının, soy üretmek için şehvet olmadan insanın iradesine kulluk edebileceğine neden inanmayalım? Demek ki insan, kendinden hoşnut olarak Tanrı'yı terk ettiği için kendine terk edildi; Tanrı'ya itaat etmediği için kendine de itaat edemedi. İnsanın istediği gibi yaşamamasındaki sefalet buradan daha iyi görülür. Çünkü istediği gibi yaşasaydı kendini mesut sayardı; ama çirkin yaşarsa yine de mesut olmazdı.

14.24

CAPUT XXIIII. Quod insontes homines et merito oboedientiae in paradiso permanentes ita genitalibus membris usuri fuissent ad generationem prolis, sicut ceteris ad arbitrium uoluntatis. Seminaret igitur prolem uir, susciperet femina genitalibus membris, quando id opus esset et quantum opus esset, uoluntate motis, non libidine concitatis. Neque enim ea sola membra mouemus ad nutum, quae conpactis articulata sunt ossibus, sicut manus et pedes et digitos, uerum etiam illa, quae mollibus remissa sunt neruis, cum uolumus, mouemus agitando et porrigendo producimus et torquendo flectimus et constringendo duramus, sicut ea sunt, quae in ore ac facie, quantum potest, uoluntas mouet. Pulmones denique ipsi omnium, nisi medullarum, mollissimi uiscerum et ob hoc antro pectoris communiti, ad spiritum ducendum ac remittendum uocemque emittendam seu modificandam, sicut folles fabrorum uel organorum, flantis, respirantis, loquentis, clamantis, cantantis seruiunt uoluntati. Omitto quod animalibus quibusdam naturaliter inditum est, ut tegmen, quo corpus omne uestitur, si quid in quocumque loco eius senserint abigendum, ibi tantum moueant, ubi sentiunt, nec solum insidentes muscas, uerum etiam haerentes hastas cutis tremore discutiant. Numquid quia id non potest homo, ideo Creator quibus uoluit animantibus donare non potuit? Sic ergo et ipse homo potuit oboedientiam etiam inferiorum habere membrorum, quam sua inoboedientia perdidit. Neque enim Deo difficile fuit sic illum condere, ut in eius carne etiam illud non nisi eius uoluntate moueretur, quod nunc nisi libidine non mouetur. Nam et hominum quorundam naturas nouimus multum ceteris dispares et ipsa raritate mirabiles nonnulla ut uolunt de corpore facientium, quae alii nullo modo possunt et audita uix credunt. Sunt enim, qui et aures moueant uel singulas uel ambas simul. Sunt qui totam caesariem capite inmoto, quantum capilli occupant, deponunt ad frontem reuocantque cum uolunt. Sunt qui eorum quae incredibiliter plurima et uaria paululum praecordiis contrectatis tamquam de sacculo quod placuerit integerimum proferunt. Quidam uoces auium pecorumque et aliorum quorumlibet hominum sic imitantur adque exprimunt, ut, nisi uideantur, discerni omnino non possint. Nonnulli ab imo sine putore ullo ita numerosos pro arbitrio sonitus edunt, ut ex illa etiam parte cantare uideantur. Ipse sum expertus sudare hominem solere, cum uellet. Notum est quosdam flere, cum uolunt, adque ubertim lacrimas fundere. Iam illud multo est incredibilius, quod plerique fratres memoria recentissima experti sunt. Presbyter fuit quidam Restitutus nomine paroecia Calamensis ecclesiae. Quando ei placebat (rogabatur autem ut hoc faceret ab eis, qui rem mirabilem coram scire cupiebant), ad imitatas quasi lamentantis cuiuslibet hominis uoces ita se auferebat a sensibus et iacebat simillimus mortuo, ut non solum uellicantes adque pungentes minime sentiret, sed aliquando etiam igne ureretur admoto sine ullo doloris sensu nisi postmodum ex uulnere; non autem obnitendo, sed non sentiendo non mouere corpus eo probabatur, quod tamquam in defuncto nullus inueniebatur anhelitus; hominum tamen uoces, si - clarius loquerentur, tamquam de longinquo se audire postea referebat. Cum itaque corpus etiam nunc quibusdam, licet in carne corruptibili hanc aerumnosam ducentibus uitam, ita in plerisque motionibus et adfectionibus extra usitatum naturae modum mirabiliter seruiat: quid causae est, ut non credamus ante inoboedientiae peccatum corruptionisque supplicium ad propagandam prolem sine ulla libidine seruire uoluntati humanae humana membra potuisse? Donatus est itaque homo sibi, quia deseruit Deum placendo sibi, et non oboediens Deo non potuit oboedire nec sibi. Hinc euidentior miseria, qua homo non uiuit ut uult. Nam si ut uellet uiueret, beatum se putaret; sed nec sic tamen esset, si turpiter uiueret.

14.2525. Geçici hayatın sağlayamadığı gerçek saadet

Daha dikkatli bakarsak, mesut olan dışında kimse istediği gibi yaşamaz, adil olan dışında da kimse mesut değildir. Ama adil kişi bile, ölemeyeceği, aldanamayacağı, incinemeyeceği ve bunun sonsuza dek böyle kalacağından emin olduğu yere varmadıkça istediği gibi yaşamaz. Çünkü tabiatın istediği budur; istediğini elde etmedikçe tam ve mükemmel biçimde mesut olmayacaktır. Şimdi ise yaşamanın kendisi insanın elinde değilken kim istediği gibi yaşayabilir? Yaşamak ister, ölmeye zorlanır. İstediği kadar yaşamayan kişi nasıl istediği gibi yaşar? Ölmek isterse, yaşamak istemeyen kişi nasıl istediği gibi yaşayabilir? Yaşamak istemediği için değil de ölümden sonra daha iyi yaşamak için ölmek isterse, demek ki henüz istediği gibi yaşamıyor; ölerek istediğine vardığında öyle yaşayacaktır. Ama diyelim ki istediği gibi yaşıyor, çünkü kendini zorlamış ve yapamayacağını istememeyi, yapabileceğini istemeyi kendine buyurmuştur; Terentius'un dediği gibi:

İstediğin olamayacağına göre Olabileceği iste.

Sabırla bedbaht olduğu için mesut mudur? Mutlu hayat sevilmiyorsa ona sahip olunmaz. Seviliyor ve ona sahip olunuyorsa, öteki her şeyden daha üstün sevilmesi zorunludur, çünkü sevilen başka her şey onun için sevilmelidir. Sevilmeye layık olduğu kadar seviliyorsa (çünkü mutlu hayatı ona layık olduğu gibi sevmeyen kişi mesut değildir), onu böyle seven kişinin ebedî olmasını istememesi imkânsızdır. Demek ki ancak ebedî olduğunda mutlu olacaktır.

14.25

CAPUT XXV. De uera beatitudine, quam temporalis uita non obtinet. Quamquam si diligentius adtendamus, nisi beatus non uiuit ut uult, et nullus beatus nisi iustus. Sed etiam ipse iustus non uiuet ut uult, nisi eo peruenerit, ubi mori falli offendi omnino non possit eique sit certum ita semper futurum. Hoc enim natura expetit, nec plene adque perfecte beata erit nisi adepta quod expetit. Nunc uero quis hominum potest ut uult uiuere, quando ipsum uiuere non est in potestate? Viuere enim uult, mori cogitur. Quo modo ergo uiuit ut uult, qui non uiuit quamdiu uult? Quod si mori uoluerit, quo modo potest ut uult uiuere, qui non uult uiuere? Et si ideo mori uelit, non quo nolit uiuere, sed ut post mortem melius uiuat: nondum ergo ut uult uiuit, sed cum ad id quod uult moriendo peruenerit. Verum ecce uiuat ut uult, quoniam sibi extorsit sibique imperauit non uelle quod non potest, adque hoc uelle quod potest, sicut ait Terentius: Quoniam non potest id fieri quod uis, Id uelis quod possis: num ideo beatus est, quia patienter miser est? Beata quippe uita si non amatur, non habetur. Porro si amatur et habetur, ceteris omnibus rebus excellentius necesse est ametur, quoniam propter hanc amandum est quidquid aliud amatur. Porro si tantum amatur, quantum amari digna est (non enim beatus est, a quo ipsa beata uita non amatur ut digna est): fieri non potest, ut eam, qui sic amat, non aeternam uelit. Tunc igitur beata erit, quando aeterna erit. -

14.2626. Cennette yaşayanların mutluluğunun, utanılacak istek olmadan üreme vazifesini yerine getirebileceğine inanmak gerekir

Demek ki insan cennette, Tanrı'nın buyurduğunu istediği sürece istediği gibi yaşıyordu. Tanrı'nın tadına vararak yaşıyordu; bu iyilik sayesinde iyiydi. Hiçbir yoksunluk olmadan yaşıyordu, sonsuza dek böyle yaşamak elindeydi. Acıkmasın diye yiyecek, susamasın diye içecek, yaşlılık onu çözmesin diye hayat ağacı vardı. Bedende hiç bozulma yoktu, hisleri bedenden hiçbir sıkıntı görmüyordu. İçeriden hiçbir hastalıktan, dışarıdan hiçbir darbeden korkulmuyordu. Tende en yüksek sağlık, ruhta tam huzur vardı. Cennette hiç sıcak ya da soğuk olmadığı gibi, oranın sakinine de arzudan ya da korkudan iyi iradeyi incitecek bir şey gelmiyordu. Hiçbir kederli, hiçbir boş yere neşeli şey yoktu. Gerçek sevinç Tanrı'dan sürekli geliyordu; O'na karşı temiz bir yürekten, iyi bir vicdandan ve sahte olmayan bir imandan gelen sevgi yanıyordu. Eşler arasında onurlu bir aşka dayalı sadık bir ortaklık, zihnin ve bedenin uyumlu bir uyanıklığı, buyruğun zahmetsiz korunması vardı. Yorgunluk boş zamandakini bitkin düşürmüyor, uyku istemeyeni bastırmıyordu. Şeylerin bu kadar kolaylığında ve insanların bu kadar mutluluğunda, soyun şehvet hastalığı olmadan ekilemeyeceğini düşünmek bizden uzak olsun; o uzuvlar öteki uzuvlar gibi iradenin işaretiyle hareket eder, koca da ateşin ayartıcı dürtüsü olmadan, ruhun huzuruyla, bedenin bütünlüğü hiç bozulmadan karısının kucağına akardı. Bu, tecrübeyle ispat edilemiyor diye inanılmaması gereken bir şey değildir: Bedenin bu kısımlarını çalkantılı bir ateş değil, gerektiğinde kullanılan kendiliğinden bir iktidar yönettiğinde, erkeğin tohumu kadın organının bütünlüğü korunarak eşin rahmine, şimdi bir bakirenin rahminden aynı bütünlük korunarak âdet kanı akışının çıkarılabildiği gibi konabilirdi. Çünkü onun çıkarıldığı yoldan bu konabilirdi. Doğum için kadının içini acı iniltisi değil olgunluğun itişi gevşeteceği gibi, döllenme ve gebelik için de iki tabiatı şehvet isteği değil, iradî kullanım birleştirirdi. Şimdi utanılacak şeylerden söz ediyoruz. Bu yüzden, utanılmadan önce nasıl olabileceklerini elimizden geldiğince tahmin etsek de, tartışmamızın, bize yeterince yetişmeyen belagatle desteklenmekten çok, bizi geri çeken hayâyla dizginlenmesi gerekir. Çünkü dediğim şeyi tecrübe edebilecek kimseler bile tecrübe etmedikleri için (günah öne geçip, soy ekme işinde huzurlu bir seçimle birleşmeden önce cennetten sürgünü hak ettiler), şimdi bunlar anıldığında insanın hislerine sakin bir iradenin tahmini değil, çalkantılı şehvetin tecrübesi gelir. Düşüneni akıl terk etmese de konuşanı utancın engellemesi bundandır. Ama bütün tabiatların yüce ve son derece iyi yaratıcısı, iyi iradelerin yardımcısı ve mükâfatlandırıcısı, kötü iradelerin terk edicisi ve lanetleyicisi, her ikisinin düzenleyicisi olan Tanrı'nın, bilgeliğinde önceden belirlediği vatandaşların kesin sayısını lanetlenmiş insan soyundan bile şehrini doldurmak için tasarısı eksik değildi. Onları artık liyakatlerine göre değil, çünkü bütün kütle kusurlanmış bir kökte lanetlenmiştir, lütufla ayırır; kurtarılanlara da yalnız kendilerini değil kurtarılmayanları da göstererek kendilerine ne bağışlandığını gösterir. Çünkü herkes, kendisiyle ortak adil bir ceza çekeceği insanların ortaklığından muaf olduğunda, borçlu olunan bir iyilikle değil karşılıksız bir iyilikle kötülüklerden kurtarıldığını anlar. Günah işleyeceğini önceden bildiği kimseleri Tanrı neden yaratmasın? Çünkü onlarda ve onlar aracılığıyla, hem onların suçunun neyi hak ettiğini hem de kendi lütfunun neyi bağışladığını gösterebilirdi; o yaratıcı ve düzenleyicinin altında, günah işleyenlerin sapkın düzensizliği şeylerin doğru düzenini saptıramazdı.

14.26

CAPUT XXVI. Quod felicitas in paradiso uiuentium sine erubescendo adpetitu generandi officium credenda sit inplere potuisse. Viuebat itaque homo in paradiso sicut uolebat, quamdiu hoc uolebat quod Deus iusserat; uiuebat fruens Deo, ex quo bono erat bonus; uiuebat sine ulla egestate, ita semper uiuere habens in potestate. Cibus aderat ne esuriret, potus ne sitiret, lignum uitae ne illum senecta dissolueret. Nihil corruptionis in corpore uel ex corpore ullas molestias ullis eius sensibus ingerebat. Nullus intrinsecus morbus, nullus ictus metuebatur extrinsecus. Summa in carne sanitas, in animo tota tranquillitas. Sicut in paradiso nullus aestus aut frigus, sic in eius habitatore nulla ex cupiditate uel timore accidebat bonae uoluntatis offensio. Nihil omnino triste, nihil erat inaniter laetum. Gaudium uerum perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, adque inter se coniugum fida ex honesto amore societas, concors mentis corporisque uigilia et mandati sine labore custodia. Non lassitudo fatigabat otiosum, non somnus premebat inuitum. In tanta facilitate rerum et felicitate hominum absit ut suspicemur non potuisse prolem seri sine libidinis morbo, sed eo uoluntatis nutu mouerentur membra illa quo cetera, et sine ardoris inlecebroso stimulo cum tranquillitate animi et corporis nulla corruptione integritatis infunderetur gremio maritus uxoris. Neque enim quia experientia probari non potest, ideo credendum non est, quando illas corporis partes non ageret turbidus calor, sed spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet, ita tunc potuisse utero coniugis salua integritate feminei genitalis uirile semen inmitti, sicut nunc potest eadem integritate salua ex utero uirginis fluxus menstrui cruoris emitti. Eadem quippe uia posset illud inici, qua hoc potest eici. Ut enim ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis inpulsus feminea uiscera relaxaret, sic ad fetandum et concipiendum non libidinis adpetitus, sed uoluntarius usus naturam utramque coniungeret. De rebus loquimur nunc pudendis et ideo, quamuis, antequam earum puderet, quales esse potuissent coniciamus ut possumus, tamen necesse est, ut nostra disputatio magis frenetur ea, quae nos reuocat, uerecundia, quam eloquentia, quae nobis parum subpetit, adiuuetur. Nam cum id quod dico nec ipsi experti fuerint, qui experiri potuerunt (quoniam praeoccupante peccato exilium de paradiso ante meruerunt, quam sibi in opere serendae propaginis tranquillo arbitrio conuenirent), quo modo nunc, cum ista commemorantur, sensibus occurrit humanis nisi experientia libidinis turbidae, non coniectura placidae uoluntatis? Hinc est quod inpedit loquentem pudor, etsi non deficiat ratio cogitantem. Verum tamen Deo, summo ac summe bono creatori omnium naturarum, uoluntatum autem bonarum adiutori et remuneratori. malarum autem relictori et damnatori, utrarumque ordinatori, non defuit utique consilium, quo certum numerum ciuium in sua sapientia praedestinatum etiam ex damnato genere humano suae ciuitatis inpleret, non eos iam meritis, quando quidem uniuersa massa tamquam in uitiata radice damnata est, sed gratia discernens et liberatis non solum de ipsis, uerum etiam de non liberatis, quid eis largiatur, ostendens. Non enim debita, sed gratuita bonitate tunc se quisque agnoscit erutum malis, cum ab eorum hominum consortio fit inmunis, cum quibus illi iusta esset poena communis. Quur ergo non crearet Deus, quos peccaturos esse praesciuit, quando quidem in eis et ex eis, et quid eorum culpa mereretur, et quid sua gratia donaretur, posset ostendere, nec sub illo creatore ac dispositore peruersa inordinatio delinquentium rectum peruerteret ordinem rerum?

14.2727. Sapkınlıkları takdiri bozmayan günahkâr melekler ve insanlar

Bu yüzden günahkârlar, melekler de insanlar da, Rab'bin "bütün iradelerine göre seçilmiş büyük işlerini" engelleyecek hiçbir şey yapmazlar; çünkü her şeye kendi payını öngörüyle ve her şeye kadir biçimde dağıtan, yalnız iyileri değil kötüleri de iyi kullanmayı bilir. Bu yüzden, ilk kötü iradenin liyakati sebebiyle kötü melek artık iyi iradeye sahip olmayacak şekilde lanetlenip katılaştırıldığında, Tanrı onu iyi kullanarak, doğru, yani iyi iradeli yaratılmış ilk insanın ondan denenmesine neden izin vermesin? Çünkü insan öyle kurulmuştu ki Tanrı'nın yardımına güvenirse iyi insan kötü meleği yenecekti; ama yaratıcısı ve yardımcısı Tanrı'yı kibirle kendinden hoşnut olarak terk ederse yenilecekti. Tanrı'nın yardımıyla doğru iradede iyi liyakat, Tanrı'yı terk eden sapkın iradede kötü liyakat elde edecekti. Tanrı'nın yardımına güvenmek de Tanrı'nın yardımı olmadan mümkün değildi, ama yine de kendinden hoşnut olarak ilâhî lütfun bu iyiliklerinden ayrılmak elindeydi. Çünkü bu tende besinlerin yardımı olmadan yaşamak elimizde değildir, ama bu tende yaşamamak elimizdedir; bunu kendilerini öldürenler yapar. Aynı şekilde iyi yaşamak cennette bile Tanrı'nın yardımı olmadan elde değildi, ama kötü yaşamak elde idi; yalnız o zaman saadet sürmeyecek, çok adil bir ceza gelecekti. Tanrı insanın bu gelecek düşüşünü bilirken, neden onun kıskanç meleğin kötülüğüyle denenmesine izin vermesin? Yenileceğinden şüphe etmiyordu; ama aynı şeytanın, lütfuyla yardım edilen onun soyundan, azizlerin daha büyük şanı için yenileceğini de önceden biliyordu. Böylece ne gelecekteki hiçbir şey Tanrı'dan gizli kaldı ne de önceden bilerek kimseyi günah işlemeye zorladı. Ayrıca her birinin kendi haddini aşan güveni ile kendi koruması arasında ne fark olduğunu, meleğe ve insana, bu akıllı yaratıklara, sonraki tecrübeyle gösterdi. Çünkü meleğin ya da insanın düşmemesinin Tanrı'nın iktidarında olmadığına inanmaya ya da bunu söylemeye kim cesaret edebilir? Ama bunu onların iktidarından almamayı ve böylece onların kibrinin ne büyük kötülüğe, kendi lütfunun ne büyük iyiliğe gücü yettiğini göstermeyi tercih etti.

28. İki şehrin, yeryüzü şehrinin ve göksel şehrin keyfiyeti

Demek ki iki aşk iki şehir yarattı: Tanrı'yı küçümseyecek kadar kendine aşk yeryüzü şehrini, kendini küçümseyecek kadar Tanrı aşkı göksel şehri. Biri kendisiyle, öteki Rab'de övünür. Biri insanlardan şan arar; ötekinin en büyük şanı vicdanın tanığı Tanrı'dır. Biri kendi şanında başını kaldırır; öteki Tanrı'sına der ki: "Şanım sensin, başımı yükselten sensin." Birinde, reislerinde ya da boyun eğdirdiği milletlerde hükmetme şehveti hüküm sürer; ötekinde sevgi içinde birbirlerine kulluk ederler, başa geçenler gözeterek, tabi olanlar itaat ederek. Biri kendi kudretlilerinde kendi gücünü sever; öteki Tanrı'sına der ki: "Seni seveceğim Rabbim, gücüm benim." Bu yüzden birindeki bilgeler insana göre yaşayarak ya bedenlerinin ya ruhlarının iyilerinin ya da ikisinin peşinden gittiler. Tanrı'yı tanıyabilenler de "O'nu Tanrı olarak yüceltmediler ve şükretmediler, düşüncelerinde boşa çıktılar, akılsız yürekleri karardı. Kendilerinin bilge olduğunu söyleyerek (yani kibrin hâkimiyetiyle kendi bilgelikleriyle büyüklenerek) budala oldular, bozulmaz Tanrı'nın şanını, bozulabilir insanın ve kuşların, dört ayaklıların, sürüngenlerin suretine benzeyen şeylerle değiştirdiler" (bu tür putlara tapınmakta halkların ya önderi ya da izleyicisi oldular), "Yaratıcı yerine yaratığa taptılar ve kulluk ettiler; O ise çağlar boyu mübarektir." Ötekinde ise insanın gerçek Tanrı'ya doğru tapınan dindarlıktan başka bilgeliği yoktur; yalnız insanların değil meleklerin de bulunduğu azizler topluluğunda mükâfat olarak şunu bekler: "Tanrı her şeyde her şey olsun."

14.27

CAPUT XXVII. De peccatoribus, et angelis et hominibus, quorum peruersitas non perturbat prouidentiam. Proinde peccatores, et angeli et homines, nihil agunt, quo inpediantur magna opera Domini, exquisita in omnes uoluntates eius, quoniam qui prouidenter adque omnipotenter sua cuique distribuit, non solum bonis, uerum etiam malis bene uti nouit. Ac per hoc propter meritum primae malae uoluntatis ita damnato adque obdurato angelo malo, ut iam bonam uoluntatem ulterius non haberet, bene utens Deus quur non permitteret, ut ab illo primus homo, qui rectus, hoc est bonae uoluntatis, creatus fuerat, tentaretur? Quando quidem sic erat institutus, ut, si de adiutorio Dei fideret bonus homo, malum angelum uinceret; si autem creatorem adque adiutorem Deum superbe sibi placendo de- ' sereret, uinceretur; meritum bonum habens in adiuta diuinitus uoluntate recta, malum uero in deserente Deum uoluntate peruersa. Quia et ipsum fidere de adiutorio Dei non quidem posset sine adiutorio Dei, nec tamen ideo ab his diuinae gratiae beneficiis sibi placendo recedere non habebat in potestate. Nam sicut in hac carne uiuere sine adiumentis alimentorum in potestate non est, non autem in ea uiuere in potestate est, quod faciunt qui se ipsos necant: ita bene uiuere sine adiutorio Dei etiam in paradiso non erat in potestate; erat autem in potestate male uiuere, sed beatitudine non permansura et poena iustissima secutura. Cum igitur huius futuri casus humani Deus non esset ignarus, quur eum non sineret inuidi angeli malignitate tentari? nullo modo quidem quod uinceretur incertus, sed nihilo minus praescius quod ab eius semine adiuto sua gratia idem ipse diabolus fuerat sanctorum gloria maiore uincendus. Ita factum est, ut nec Deum aliquid futurorum lateret, nec praesciendo quemquam peccare conpelleret et, quid interesset inter propriam cuiusque praesumtionem et suam tuitionem, angelicae et humanae rationali creaturae consequenti experientia demonstraret. Quis enim audeat credere aut dicere, ut neque angelus neque homo caderet, in Dei potestate non fuisse? Sed hoc eorum potestati maluit non auferre adque ita, et quantum mali eorum superbia et quantum boni sua gratia ualeret, ostendere. .CAPUT XXVIII. De qualitate duarum ciuitatum, terrenae adque caelestis. Fecerunt itaque ciuitates duas amores duo, terrenam scilicet amor sui usque ad contemtum Dei, caelestem uero amor Dei usque ad contemtum sui. Denique illa in se ipsa, haec in Domino gloriatur. Illa enim quaerit ab hominibus gloriam; huic autem Deus conscientiae testis maxima est gloria. Illa in gloria sua exaltat caput suum; haec dicit Deo suo: Gloria mea et exaltans caput meum. Illi in principibus eius uel in eis quas subiugat nationibus dominandi libido dominatur; in hac seruiunt inuicem in caritate et praepositi consulendo et subditi obtemperando. Illa in suis potentibus diligit uirtutem suam; haec dicit Deo suo: Diligam te, Domine, uirtus mea. Ideoque in illa sapientes eius secundum hominem uiuentes aut corporis aut animi sui bona aut utriusque sectati sunt, aut qui potuerunt cognoscere Deum, non ut Deum honorauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes se esse sapientes (id est dominante sibi superbia in sua sapientia sese extollentes) stulti facti sunt et inmutauerunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium (ad huiusce modi enim simulacra adoranda uel duces populorum uel sectatores fuerunt), et coluerunt adque seruierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula; in hac autem nulla est hominis sapientia nisi pietas, qua recte colitur uerus Deus, id expectans praemium in societate sanctorum non solum hominum, uerum etiam angelorum, ut sit Deus omnia in omnibus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…