XV. Kitap
15.11. İnsan soyunun başlangıçtan beri farklı gayelere doğru ilerleyen iki kolu
Cennetin mutluluğu ya da cennetin kendisi, oradaki ilk insanların hayatı, günahları ve cezası hakkında birçok kişi birçok şey düşünmüş, söylemiş, yazmıştır. Biz de Kutsal Yazılara göre, onlarda okuduğumuzu ya da onlardan anlayabildiğimizi, otoritelerine uygun olarak önceki kitaplarda bunlar hakkında söyledik. Daha inceden inceye araştırılırsa, bu konular çok katmanlı ve çok çeşitli tartışmalar doğurur; bunları işlemek bu eserin ve vaktimizin izin verdiğinden çok cilt ister. Vaktimiz, sormaya anlamaktan daha hazır, boş vakti olan titiz insanların sorabileceği her şey üzerinde durmamızı gerektirecek kadar geniş değildir. Yine de dünyanın, ruhun ya da insan soyunun başlangıcına dair büyük ve çok güç sorulara yeterince cevap verdiğimizi düşünüyorum. İnsan soyunu iki kısma ayırdık: Biri insana göre yaşayanlar, öteki Tanrı'ya göre yaşayanlar. Bunlara sembolik anlamda iki şehir, yani iki insan topluluğu da diyoruz: Biri Tanrı ile sonsuza dek hüküm sürmek üzere, öteki şeytanla ebedî ceza çekmek üzere önceden belirlenmiştir. Ama bu onların gayesidir, ondan sonra söz edilecektir. Şimdi, sayılarını bilmediğimiz meleklerde ya da ilk iki insanda doğuşları hakkında yeterince söylendiğine göre, o ikisinin üremeye başlamasından insanların üremeyi bırakacağı zamana kadarki ilerleyişlerini ele almak gerekiyor. Çünkü ölenlerin gidip doğanların geçtiği bu bütün zaman ya da çağ, tartıştığımız bu iki şehrin ilerleyişidir.
Şu hâlde insan soyunun o iki ebeveyninden önce insanların şehrine ait Kabil, sonra Tanrı Devleti'ne ait Habil doğdu. Havari'nin dediği gibi tek bir insanda şunu tecrübe ederiz: Önce ruhanî olan değil, canlı olan, sonra ruhanî olan gelir (bu yüzden herkes lanetlenmiş bir soydan doğduğu için önce Âdem'den kötü ve tensel olmak zorundadır; Mesih'te yeniden doğarak ilerlerse sonra iyi ve ruhanî olacaktır). Aynı şekilde bütün insan soyunda, bu iki şehir doğum ve ölümle ilerlemeye başlayınca önce bu dünyanın vatandaşı doğdu, ondan sonra bu dünyada gurbette olan ve Tanrı Devleti'ne ait olan; lütufla önceden belirlenmiş, lütufla seçilmiş, lütufla aşağıda gurbetçi, lütufla yukarıda vatandaş. Çünkü kendisi söz konusu olduğunda, kökten tümüyle lanetlenmiş aynı kütleden doğar. Ama Tanrı çömlekçi gibi (Havari bu benzetmeyi utanmazca değil, akıllıca kullanır) aynı kütleden bir kabı onura, ötekini onursuzluğa yaptı. Önce onursuzluk için kap yapıldı, sonra onur için öteki. Çünkü dediğim gibi tek insanda da önce işe yaramaz olan vardır, zorunlu olarak ondan başlarız ama orada kalmamız zorunlu değildir; sonra iyi olan gelir, ona ilerleyerek varırız ve vardığımızda kalırız. Bu yüzden her kötü insan iyi olacak değildir, ama daha önce kötü olmayan hiç kimse iyi olmayacaktır. Ama kim daha çabuk iyiye değişirse, kavradığı şeyin adını o kadar çabuk taşır, sonraki ad önceki adı örter. Bu yüzden Kabil'in şehir kurduğu yazılıdır; Habil ise gurbetçi olduğu için kurmamıştır. Çünkü azizlerin şehri yukarıdadır; burada vatandaşlar doğursa da onlarda gurbette yaşar. Bu, krallığının zamanı gelene kadar sürer; o zaman hepsini bedenleriyle dirilenleri toplayacak, vaat edilen krallık onlara verilecek, orada çağların kralı reisleriyle birlikte zamanın hiç sonu olmadan hüküm süreceklerdir.
De duobus ordinibus generationis humanae in diuersos fines ab initio procurrentis. De felicitate paradisi uel de ipso paradiso et de uita ibi primorum hominum eorumque peccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerunt. Nos quoque secundum scripturas sanctas uel quod in eis legimus uel quod ex eis intellegere potuimus earum congruentes auctoritati de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio uel mundi uel animae uel ipsius generis humani, quod in duo genera distribuimus, unum eorum, qui secundum hominem, alterum eorum, qui secundum Deum uiuunt; quas etiam mystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixit apostolus, experimur, quia non primum quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale (unde unusquisque, quoniam ex damnata propagine exoritur, primo sit necesse est ex Adam malus adque carnalis; quod si in Christum renascendo profecerit, post erit bonus et spiritalis): sic in uniuerso genere humano, cum primum duae istae coeperunt nascendo adque moriendo procurrere ciuitates, prior est natus ciuis huius saeculi, posterius autem isto peregrinus in saeculo et pertinens ad ciuitatem Dei, gratia praedestinatus gratia electus, gratia peregrinus deorsum gratia cinis sursum. Nam quantum ad ipsum adtinet, ex eadem massa oritur, quae originaliter est tota damnata; sed tamquam figulus Deus (hanc enim similitudinem non inpudenter, sed prudenter introducit apostolus) ex eadem massa fecit aliud uas in honorem, aliud in contumeliam. Prius autem factum est uas in contumeliam, post uero alterum in honorem, quia et in ipso uno, sicut iam dixi, homine prius est reprobum, unde necesse est incipiamus et ubi non est necesse ut remaneamus, posterius uero probum, quo proficientes ueniamus et quo peruenientes maneamus. Proinde non quidem omnis homo malus erit bonus, nemo tamen erit bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam peregrinus non condidit. Superna est enim sanctorum ciuitas, quamuis hic pariat ciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, cum congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo principe rege saeculorum sine ullo temporis fine regnabunt.
15.22. Tenin çocukları ve vaadin çocukları
Bu şehrin bir gölgesi, peygamberlik bir sureti, onu gerekli zamanda göstermek için, onu temsil etmekten çok işaret etmek üzere yeryüzünde kulluk etmiştir. Bu suret, ileride olacağı gibi açık bir hakikatin değil, işaret eden bir suretin liyakatiyle kutsal şehir diye de anılmıştır. Kulluk eden bu suret ile işaret ettiği hür şehir hakkında Havari Galatyalılara şöyle der: "Kanun altında olmak isteyenler, söyleyin bana, kanunu işitmediniz mi? Çünkü yazılıdır ki İbrahim'in biri cariyeden, biri hür kadından iki oğlu oldu. Cariyeden olan tene göre doğdu, hür kadından olan ise vaat yoluyla. Bunlar alegoridir. Çünkü bunlar iki ahittir: Biri Sina dağından gelen, köleliğe doğuran ahittir, bu Hacer'dir. Sina, Arabistan'da bir dağdır, şimdiki Kudüs'e bitişiktir; o çocuklarıyla birlikte köledir. Yukarıdaki Kudüs ise hürdür, o bizim anamızdır. Çünkü yazılıdır: Sevin ey doğurmayan kısır, sevinçle bağır ey doğum sancısı çekmeyen; çünkü terk edilmiş olanın çocukları kocası olanınkilerden çoktur. Kardeşler, biz İshak gibi vaadin çocuklarıyız. Ama o zaman tene göre doğan ruha göre doğana nasıl zulmediyorduysa şimdi de öyledir. Ama Yazı ne diyor? Cariyeyi ve oğlunu kov, çünkü cariyenin oğlu hür kadının oğluyla mirasçı olmayacak. Kardeşler, biz cariyenin değil hür kadının çocuklarıyız; Mesih bizi bu hürriyetle hür kıldı." Havari'nin otoritesinden gelen bu anlama biçimi, iki Ahit'in, Eski ve Yeni'nin Yazılarını nasıl anlamamız gerektiğini bize gösterir. Çünkü yeryüzü şehrinin bir kısmı göksel şehrin sureti olmuştur; kendini değil ötekini işaret eder, bu yüzden kulluk eder. Kendisi için değil, başkasını işaret etmek için kurulmuştur; önceki başka bir işaret tarafından önceden temsil edilmiş, kendisi de önceden temsil etmiştir. Çünkü Sara'nın cariyesi Hacer ve oğlu, bu suretin bir suretiydi. Işık gelince gölgeler geçeceği için, hür şehri işaret eden hür kadın Sara —o gölge de başka bir yoldan bu şehri işaret etmekle kulluk ediyordu— "Cariyeyi ve oğlunu kov, çünkü cariyenin oğlu oğlum İshak'la mirasçı olmayacak" dedi; Havari bunu "hür kadının oğluyla" diye söyler. Demek ki yeryüzü şehrinde iki suret buluyoruz: Biri kendi varlığını gösterir, öteki varlığıyla göksel şehri işaret etmek üzere kulluk eder. Yeryüzü şehrinin vatandaşlarını günahla kusurlanmış tabiat doğurur, göksel şehrin vatandaşlarını ise tabiatı günahtan kurtaran lütuf doğurur. Bu yüzden onlara gazap kapları, bunlara merhamet kapları denir. Bu, İbrahim'in iki oğlunda da işaret edilmiştir: Biri Hacer denen cariyeden tene göre doğmuş, öteki İshak hür kadın Sara'dan vaade göre doğmuştur. İkisi de İbrahim'in zürriyetindendir; ama birini tabiatı gösteren alışkanlık doğurmuş, ötekini lütfu işaret eden vaat vermiştir. Birinde insanî kullanım gösterilir, ötekinde ilâhî iyilik öğütlenir.
CAPUT II. De filiis carnis et filiis promissionis. Umbra sane quaedam ciuitatis huius et imago prophetica ei significandae potius quam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad Galatas loquitur: Dicite mihi, inquit, sub lege uolentes esse legem non audistis? Scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera. Sed ille quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per repromissionem; quae sunt in allegoria. Haec enim sunt duo testamenta, unum quidem a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar; Sina enim mons est in Arabia, quae coniuncta est huic quae nunc est Hierusalem; seruit enim cum filiis suis. Quae autem sursum est Hierusalem. libera est, quae est mater nostra. Scriptum est enim: Laetare sterilis, quae non paris, , quae non parturis; quoniam multi filii desertae, magis quam eius quae habet uirum. Nos autem, fratres, secundum Isaac promissionis filii sumus. Sed sicut tunc, qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum, qui secundum spiritum: ita et nunc. Sed quid dicit scriptura? Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio liberae. Nos autem, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. Inuenimus ergo in terrena ciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, secundum carnem natus est , alter est autem de Sarra libera secundum repromissionem natus Isaac. Uterque quidem de semine Abrahae; sed illum genuit demonstrans consuetudo naturam, illum uero dedit promissio significans gratiam; ibi humanus usus ostenditur, hic diuinum beneficium commendatur.
15.33. Sara'nın Tanrı'nın lütfuyla verimli kılınan kısırlığı
Sara kısırdı ve çocuk umudunu yitirince, kendisinden olamayacağını gördüğü şeye hiç değilse cariyesinden sahip olmayı arzulayarak, ondan doğurmak isteyip doğuramadığı kocasına cariyesini gebe kalması için verdi. Böylece kocasından borcunu bu yolla da istedi, kendi hakkını başkasının rahminde kullandı. Şu hâlde İsmail insanların doğduğu gibi, iki cinsin birleşmesiyle, tabiatın alışılmış kanunuyla doğdu. Bu yüzden "tene göre" denmiştir; bu iyilikler Tanrı'nın iyilikleri olmadığından ya da onları, yazılı olduğu gibi yaratıcı bilgeliği "bir uçtan bir uca kuvvetle ulaşan ve her şeyi yumuşaklıkla düzenleyen" Tanrı yapmadığından değil. Ama lütfun insanlara borçlu olmadan bağışladığı Tanrı'nın armağanının işaret edilmesi gereken yerde, oğlun tabiatın gidişine borçlu olunmadığı şekilde verilmesi gerekiyordu. Çünkü tabiat, İbrahim ve Sara'nın o yaşta olabilecek gibi bir erkek-dişi birleşmesine çocuk vermez; üstelik kadının kısırlığı da vardı: Verimliliğin yaşa değil, yaşın verimliliğe eksik olmadığı zamanda bile doğuramamıştı. Böyle etkilenmiş tabiata soy meyvesinin borçlu olunmaması, günahla kusurlanmış, dolayısıyla haklı olarak lanetlenmiş insan soyu tabiatının ileride gerçek bir mutluluğu hak etmediğini işaret eder. Şu hâlde vaat yoluyla doğan İshak lütfun çocuklarını, hür şehrin vatandaşlarını, ebedî barışın ortaklarını doğru bir şekilde işaret eder. Orada kendi özel iradesinin aşkı değil, ortak ve değişmez iyiye sevinen, çoktan tek bir yürek yapan, yani sevginin mükemmel uyumlu itaati olacaktır.
CAPUT III. De sterilitate Sarrae, quam Dei gratia fecundauit. Sarra quippe sterilis erat et desperatione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc iure damnata nihil uerae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac, per repromissionem natus, filios gratiae, ciues ciuitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac priuatae quodam modo uoluntatis, sed communi eodemque inimitabili bono gaudens adque ex multis unum cor faciens, id est perfecte concors oboedientia caritatis.
15.44. Yeryüzü şehrinin çekişmesi ve barışı
Sonsuz olmayacak yeryüzü şehri (çünkü son cezayla lanetlendiğinde artık şehir olmayacaktır) kendi iyisini burada bulur ve onun ortaklığıyla, böyle şeylerden gelebilecek sevinç ne ise onunla sevinir. Bu iyi, âşıklarına hiç sıkıntı vermeyecek türden olmadığı için bu şehir çoğu zaman kendi içinde bölünür, davalaşır, savaşır, çarpışır, ölümcül ya da en azından ölümlü zaferler arar. Çünkü kendisinin hangi kısmı kendisinin öteki kısmına karşı savaşmak için kalkarsa, kusurların tutsağı olduğu hâlde milletleri yenmek ister. Yendiğinde daha çok kibirlenirse, zafer ölümcül de olur; ama durumu ve ortak talihi düşünerek, kazandığı başarılarla şişmekten çok başına gelebilecek felaketlerden üzülürse, bu zafer yalnız ölümlüdür. Çünkü yenerek boyun eğdirebildiklerine sonsuza dek hükmedemez. Ama bu şehrin arzuladığı şeylerin iyi olmadığını söylemek doğru olmaz, çünkü kendisi de kendi insan türünde daha iyidir. En aşağı şeyler için yeryüzüne ait bir barış arzular; ona savaşarak varmak ister. Çünkü yener, karşı koyan kalmazsa, birbirine düşman olan ve birlikte sahip olamayacakları şeyler için mutsuz bir yoksunlukla çarpışan tarafların sahip olmadığı barış olacaktır. Zahmetli savaşlar bu barışı arar, şanlı sayılan zafer onu elde eder. Daha adil bir davada savaşanlar yendiğinde, zaferin kutlanacak, dilenen barışın geldiğinden kim şüphe eder? Bunlar iyidir ve şüphesiz Tanrı'nın armağanlarıdır. Ama zaferin ebedî ve en yüksek barışta güvende olacağı yukarıdaki şehre ait daha iyi şeyler ihmal edilerek bu iyiler öyle arzulanır ki tek iyi sanılır ya da daha iyi sanılanlardan çok sevilirse, ardından sefalet gelmesi, var olanın da artması zorunludur.
CAPUT IIII. De terrenae ciuitatis uel concertatione uel pace. Terrena porro ciuitas, quae sempiterna non erit (neque enim, cum extremo supplicio damnata fuerit, iam ciuitas erit), hic habet bonum suum, cuius societate laetatur, qualis esse de talibus laetitia rebus potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humano genere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria consequatur et quae inerat augeatur.
15.55. Yeryüzü şehrinin ilk kurucusu kardeş katiliydi; Roma'nın kurucusu da kardeşinin öldürülmesiyle onun dinsizliğine karşılık verdi
Yeryüzü şehrinin ilk kurucusu bir kardeş katiliydi; çünkü kıskançlığa yenilerek kardeşini, bu yeryüzünde gurbette olan ebedî şehrin vatandaşını öldürdü. Bu yüzden çok sonra, bu sözünü ettiğimiz yeryüzü şehrinin başı olacak ve bunca millete hüküm sürecek şehrin kuruluşunda bu ilk örneğe, Yunanların deyimiyle ilkörneğe (arkhetypos), kendi türünden bir suretin karşılık vermesine şaşmamak gerekir. Çünkü orada da, Romalıların bir şairinin bu suçu andığı gibi:
Kardeş kanıyla ıslandı ilk surlar.
Roma böyle kurulmuştur; Roma tarihi Remus'un kardeşi Romulus tarafından öldürüldüğüne tanıklık eder. Ama bunlar ikisi de yeryüzü şehrinin vatandaşıydı. İkisi de Roma devletini kurmaktan şan arıyordu, ama ikisi birden, biri olmasa sahip olabileceği kadar şana sahip olamazdı. Çünkü hükmederek övünmek isteyen, iktidarı yaşayan bir ortakla azalırsa daha az hükmederdi. Bu yüzden bütün hâkimiyet tek kişinin olsun diye ortak ortadan kaldırıldı; suçla kötüye doğru büyüyen şey, masumiyetle daha küçük ama daha iyi olurdu. Kabil ve Habil kardeşlerde ise yeryüzü şeylerine karşı benzer bir arzu yoktu; öldüren, ikisi birden hükmederse hâkimiyetinin daralacağından kıskanmadı (çünkü Habil kardeşinin kurduğu şehirde hâkimiyet aramıyordu). Bu, kötülerin iyileri, biri iyi öteki kötü olduğu için başka hiçbir sebep olmadan kıskandığı şeytanî kıskançlıktı. İyiliğin sahipliği, ortak gelir ya da kalırsa hiç azalmaz; hatta iyilik, ortakların bölünmez sevgisi ne kadar uyumluysa o kadar geniş bir mülktür. Ona ortak olarak sahip olmak istemeyen ona sahip olamaz; orada ortağını ne kadar çok sevebilirse onu o kadar büyük bulur. Şu hâlde Remus ile Romulus arasında doğan şey yeryüzü şehrinin kendi içinde nasıl bölündüğünü gösterir; Kabil ile Habil arasında doğan şey ise iki şehrin, Tanrı'nın ve insanların şehrinin birbirine düşmanlığını. Kötüler kötülerle savaşır, kötüler iyilerle savaşır; iyiler ise iyilerle, mükemmelseler, savaşamaz. İlerleyip henüz mükemmel olmayanlar, her iyi kişi kendine karşı savaştığı yanıyla ötekine karşı savaşacak şekilde savaşabilirler. Çünkü tek insanda bile "ten tine karşı, tin tene karşı arzu duyar." Birinin ruhanî arzusu ötekinin tensel arzusuna, ya da birinin tensel arzusu ötekinin ruhanî arzusuna karşı savaşabilir; iyilerle kötülerin savaşması gibi. Ya da henüz mükemmel olmayan iki iyinin tensel arzuları, kötülerin birbiriyle savaştığı gibi savaşabilir; ta ki tedavi edilenlerin sağlığı son zafere ulaşıncaya dek.
CAPUT V. De primo terrenae ciuitatis auctore fratricida, cuius inpietati Romanae urbis conditor germani caede responderit. Primus itaque fuit terrenae ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, ) quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur (Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre), sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum possidet caritas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem, et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romulum exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias . Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homine caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem. Concupiscentia ergo spiritalis contra alterius potest pugnare carnalem uel concupiscentia carnalis contra alterius spiritalem, sicut inter se pugnant boni et mali; uel certe ipsae concupiscentiae carnales inter se duorum bonorum, nondum utique perfectorum, sicut inter se pugnant mali et mali, donec eorum, qui curantur, ad ultimam uictoriam sanitas perducatur.
15.66. Tanrı Devleti'nin vatandaşlarının da bu hayatın gurbetinde günahın cezası olarak çektikleri ve Tanrı'nın tedavisiyle iyileştikleri hastalıklar
Bu hastalık, yani on dördüncü kitapta tartıştığımız itaatsizlik, ilk itaatsizliğin cezasıdır; bu yüzden tabiat değil kusurdur. Bu sebeple ilerleyen iyilere ve bu gurbette imanla yaşayanlara şöyle denir: "Birbirinizin yükünü taşıyın, böylece Mesih'in kanununu yerine getirirsiniz." Başka yerde şöyle denir: "Başına buyrukları uyarın, yüreksizleri teselli edin, güçsüzleri destekleyin, herkese karşı sabırlı olun; dikkat edin, kimse kötülüğe kötülükle karşılık vermesin." Başka bir yerde: "Biri bir suça düşmüşse, siz ruhanî olanlar böyle birini yumuşaklık ruhuyla doğrultun; kendine de dikkat et ki sen de denenmeyesin." Başka yerde: "Öfkeniz üzerine güneş batmasın." İncil'de de: "Kardeşin sana karşı günah işlerse, onu baş başa uyar." Yine birçok kişinin incinmesinden sakınılması gereken günahlar hakkında Havari şöyle der: "Günah işleyenleri herkesin önünde azarla ki ötekiler de korksun." Bu yüzden birbirini bağışlamak hakkında birçok emir verilmiştir ve barışı korumak için büyük özen gösterilmesi istenmiştir; onsuz kimse Tanrı'yı göremez. Şu dehşet verici söz de burada yer alır: On bin talant borcu kendisine bağışlanmış olan köle, arkadaşının yüz dinar borcunu bağışlamadığı için aynı borcu ödemekle emrolunur. Rab İsa bu benzetmeyi anlattıktan sonra şunu ekledi: "Her biriniz kardeşini yürekten bağışlamazsanız, göksel Babanız da size böyle yapacaktır." Yeryüzünde gurbette olan, yüce vatanın barışına iç çeken Tanrı Devleti vatandaşları böyle tedavi edilir. Kutsal Ruh ise dıştan uygulanan ilacın işe yaraması için içeriden etkide bulunur. Yoksa Tanrı'nın kendisi tabi bir yaratığı kullanarak insan görünümünde insanın hislerine hitap etse bile, ister bedenin hislerine ister rüyalarda bunlara çok benzer olanlara, içten lütuf ile zihni yönetip harekete geçirmezse, hakikatin bütün vaazı insana hiç fayda etmez. Tanrı bunu, gazap kaplarını merhamet kaplarından ayırarak, yalnız kendisinin bildiği, çok gizli ama adil tasarımıyla yapar. O'nun şaşılacak ve gizli yollarla yardımıyla, uzuvlarımızda oturan günah —ki bu daha çok günahın cezasıdır— Havari'nin emrettiği gibi ölümlü bedenimizde arzularına itaat ettirmek üzere hüküm sürmediğinde, uzuvlarımızı da adaletsizliğin silahları olarak ona sunmadığımızda, günah Tanrı'nın yönetimi altında kötülüklere razı olmayan zihne döner. İnsan onu şimdi daha sakin biçimde yönetecek, sonra tam sağlığa ve ölümsüzlüğe kavuşunca hiç günahsız ebedî barışta hüküm sürecektir.
CAPUT VI. De languoribus, quos ex poena peccati etiam ciues ciuitatis Dei in huius uitae peregrinatione patiuntur et a quibus Deo medente sanantur. Languor est quippe iste, id est illa inoboedientia, de qua in libro quarto decimo disseruimus, primae inoboedientiae supplicium, et ideo non natura, sed uitium; propter quod dicitur proficientibus bonis et ex fide in hac peregrinatione uiuentibus: In uicem onera uestra portate, et sic adinplebitis legem Christi; item alibi dicitur: inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes; uidete ne quis malum pro malo alicui reddat; item alio loco: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, nos, qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tenteris; et alibi: Sol non occidat super iracundiam uestram; et in euangelio: Si peccauerit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum; item de peccatis, in quibus multorum cauetur offensio, apostolus dicit: Peccantes coram omnibus argue, ut ceteri timorem habeant. Propter hoc et de uenia in uicem danda multa praecipiuntur et magna cura propter tenendam pacem, sine qua nemo poterit uidere Deum; ubi ille terror, quando iubetur seruus decem milium talentorum reddere debita, quae illi fuerant relaxata, quoniam debitum denariorum centum conseruo suo non relaxauit; qua similitudine proposita Dominus Iesus adiecit adque ait: Sic et uobis faciet Pater uester caelestis. si non dimiseritis unusquisque fratri suo de cordibus uestris. Hoc modo curantur ciues ciuitatis Dei in hac terra peregrinantes et paci supernae patriae suspirantes. Spiritus autem sanctus operatur intrinsecus, ut ualeat aliquid medicina, quae adhibetur extrinsecus. Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in aliqua specie humana sensus adloquatur humanos, siue istos corporis siue illos, quos istis simillimos habemus in somnis, nec interiore gratia mentem regat adque agat, nihil prodest homini omnis praedicatio ueritatis. Facit autem hoc Deus a uasis misericordiae irae uasa discernens, dispensatione qua ipse nouit multum occulta, sed tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mirabilibus et latentibus modis, cum peccatum quod habitat in membris nostris, quae potius iam poena peccati est, sicut apostolus praecipit, non regnat in nostro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec ei membra nostra uelut iniquitatis arma exhibemus, conuertitur ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta adque inmortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace regnabit.
15.77. Kabil'in cinayetinin sebebi ve inadı; tasarladığı cinayetten Tanrı'nın sözü bile onu vazgeçirmedi
Elimizden geldiğince açıkladığımız bu şeyin, Tanrı Kabil'e ilk insanlarla tabi bir yaratık aracılığıyla, onlara uygun bir biçimde arkadaşlarıymış gibi konuştuğu tarzda konuştuğunda ona ne faydası oldu? Kardeşini öldürmeyi tasarladığı cinayeti ilâhî uyarının sözünden sonra da gerçekleştirmedi mi? Tanrı ikisinin kurbanını ayırmıştı; birininkine bakmış, ötekininkine bakmamıştı. Bunun görünür bir işaretle anlaşılabildiğinden şüphe edilmemelidir. Tanrı bunu, Kabil'in işleri kötü, kardeşinin işleri iyi olduğu için yapmıştı. Kabil çok kederlendi, yüzü asıldı. Çünkü şöyle yazılmıştır: "Rab Kabil'e dedi ki: Neden kederlendin, neden yüzün asıldı? Doğru sunup doğru bölmezsen günah işlemiş olmaz mısın? Sakin ol, çünkü onun dönüşü sana doğrudur, sen ona hâkim olacaksın." Tanrı'nın Kabil'e yaptığı bu uyarıda "Doğru sunup doğru bölmezsen günah işlemiş olmaz mısın?" sözünün neden ve nereden söylendiği açık olmadığından, bu kapalılık birçok yorum doğurmuştur; ilâhî Yazıların her yorumcusu bunu imanın kuralına göre açıklamaya çalışır. Kurban, yalnız kendisine kurban sunulması gereken gerçek Tanrı'ya sunulduğunda doğru sunulur. Doğru bölünmez ise, bölmeyi burada ayırt etme olarak anlarsak, yerler, zamanlar, sunulan şeyler, sunan ve kendisine sunulan ya da sunulanı yemek için dağıtılan kimseler doğru ayırt edilmediğinde olur. Yani gerektiği yerde sunulmazsa ya da orada değil başka yerde sunulması gereken şey sunulursa; gerektiği zaman sunulmazsa ya da o zaman değil başka zaman sunulması gereken şey sunulursa; hiçbir yerde ve hiçbir zaman sunulmaması gereken şey sunulursa; insan aynı cinsten seçme şeyleri kendine ayırıp Tanrı'ya daha aşağısını sunarsa; ya da sunulan şeye dinsiz biri ya da ortak olması caiz olmayan biri ortak olursa. Kabil'in bunların hangisiyle Tanrı'yı hoşnut etmediği kolayca bulunamaz. Ama Havari Yuhanna bu kardeşlerden söz ederken "Kötü olandan olan ve kardeşini öldüren Kabil gibi değil. Neden öldürdü? Çünkü onun işleri kötü, kardeşinin işleri adildi" dediğine göre, Tanrı'nın onun armağanına bakmamasının sebebinin şu olduğu anlaşılıyor: Tanrı'ya kendisinin bir şeyini verip kendisini kendisine vererek kötü bölüyordu. Tanrı'nın değil kendi iradesinin ardından giden, yani doğru değil sapkın bir yürekle yaşayan, yine de Tanrı'ya armağan sunan herkes bunu yapar; O'nu satın aldıklarını, sapkın arzularını iyileştirmek için değil tatmin etmek için yardım edeceğini sanırlar. Yeryüzü şehrinin özelliği budur: Gözetme sevgisiyle değil hükmetme arzusuyla, zaferlerde ve yeryüzü barışında onların yardımıyla hüküm sürmek için Tanrı'ya ya da tanrılara tapınmak. Çünkü iyiler Tanrı'nın tadına varmak için dünyayı kullanır; kötüler ise tersine dünyanın tadına varmak için Tanrı'yı kullanmak ister; yani Tanrı'nın var olduğuna ya da insan işleriyle ilgilendiğine hâlâ inananlar. Çünkü buna bile inanmayanlar çok daha kötüdür. Kabil, Tanrı'nın kardeşinin kurbanına baktığını, kendisininkine bakmadığını anlayınca, değişerek iyi kardeşini taklit etmeliydi, büyüklenerek kıskanmamalıydı. Ama kederlendi ve yüzü asıldı. Tanrı en çok bu günahı, başkasının, hele kardeşinin iyiliğine keder duymayı azarlar. Azarlarken de şöyle sordu: "Neden kederlendin, neden yüzün asıldı?" Çünkü kardeşini kıskandığını Tanrı görüyor, azarladığı da buydu. Çünkü başkasının yüreği kendilerinden gizli olan insanlar için, bu kederin, Tanrı'yı hoşnutsuz ettiğini öğrendiği kendi kötülüğüne mi, yoksa kurbanına baktığında Tanrı'yı hoşnut eden kardeşinin iyiliğine mi acı duyduğu belirsiz ve tamamen şüpheli olabilirdi. Ama Tanrı onun sunusunu neden kabul etmek istemediğini açıklayarak, kardeşinden haksız yere hoşnutsuz olacağına kendinden haklı olarak hoşnutsuz olsun diye, doğru bölmeyerek, yani doğru yaşamayarak adaletsiz olduğunu, sunusunun kabul edilmesine layık olmadığını, adil kardeşinden sebepsiz yere nefret ederek ne kadar daha adaletsiz olduğunu gösterdi.
CAPUT VII. De causa et pertinacia sceleris Cain, quem a facinore concepto nec Dei sermo reuocauit. M Sed hoc ipsum, quod sicut potuimus exposuimus, cum Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma congrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis inpleuit? Nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens, quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo adtestante uisibili, et hoc ideo fecisset Deus, quia mala erant opera huius, fratris uero eius bona: contristatus est Cain ualde et concidit facies eius. Sic enim scriptum est: Et dixit Dominus ad Cain: Quare tristis factus es et quare concidit facies tua? Nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. In hac admonitione uel monitu, quem Deus protulit ad Cain, illud quidem quod dictum est: Nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quia non elucet quur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. Recte quippe offertur sacrificium, cum offertur Deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. Non autem recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae quae offeruntur uel qui offert et cui offertur uel hi, quibus ad uescendum distribuitur quod oblatum est, ut diuisionem hic discretionem intellegamus; siue cum offertur ubi non oportet, aut quod non ibi sed alibi oportet, siue cum offertur quando non oportet, aut quod non tunc sed alias oportet, siue cum id offertur, quod nusquam et numquam penitus debuit, siue cum electiora sibi eiusdem generis rerum tenet homo, quam sunt ea, quae offert Deo, siue eius rei. quae oblata est, fit particeps profanus aut quilibet quem fas non est fieri. In quo autem horum Deo displicuerit Cain, facile non potest inueniri. Sed quoniam Iohannes apostolus, cum de his fratribus loqueretur: Non sicut Cain, inquit, 9 ex maligno erat et occidit fratrem suum; et cuius rei gratia occidit? Quia opera illius maligna fuerunt, fratris autem eius iusta: datur intellegi propterea Deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se ipsum. Quod omnes faciunt, qui non Dei, sed suam sectantes uoluntatem, id est non recto, sed peruerso corde uiuentes, offerunt tamen Deo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiditatibus, sed explendis. Et hoc est terrenae proprium ciuitatis, Deum uel deos colere, quibus adiuuantibus regnet in uictoriis et pace terrena, non caritate consulendi, sed dominandi cupiditate. Boni quippe ad hoc utuntur mundo, ut fruantur Deo; mali autem contra, ut fruantur mundo, uti uolunt Deo; qui tamen eum uel esse uel res humanas curare iam credunt. Sunt enim multo deteriores, qui ne hoc quidem credunt. Cognito itaque Cain quod super eius germani sacrificium, nec super suum respexerat Deus, utique fratrem bonum mutatus imitari, non elatus debuit aemulari. Sed contristatus est et concidit facies eius. Hoc peccatum maxime arguit Deus, tristitiam de alterius bonitate, et hoc fratris. Hoc quippe arguendo interrogauit dicens: Quare contristatus es, et quare concidit facies tua? Quia enim fratri inuidebat, Deus uidebat et hoc arguebat. Nam hominibus, quibus absconditum est cor alterius, esse posset ambiguum et prorsus incertum, utrum illa tristitia malignitatem suam, in qua se Deo displicuisse didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quae Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deus, quur eius oblationem accipere noluerit, ut sibi ipse potius merito quam ei frater inmerito displiceret, cum esset iniustus non recte diuidendo, hoc est non recte uiuendo, et indignus cuius adprobaretur oblatio, quam esset iniustior, quod fratrem iustum gratis odisset, ostendit.
15.7_2Yine de onu kutsal, adil ve iyi bir buyruk olmadan bırakmadı. "Sakin ol, çünkü onun dönüşü sana doğrudur, sen ona hâkim olacaksın" dedi. Kardeşine mi? Asla. Günahtan başka neye? Çünkü "Günah işlemiş olursun" demiş, ardından şunu eklemişti: "Sakin ol, çünkü onun dönüşü sana doğrudur, sen ona hâkim olacaksın." Bu, günahın dönüşünün insanın kendisine olması gerektiği, günah işlediğini kendinden başka kimseye yüklememesi gerektiğini bilmesi diye anlaşılabilir. Çünkü tövbenin kurtarıcı ilacı ve uygun bağışlanma dileği budur: "Onun dönüşü sana doğrudur" sözünde "olacaktır" değil "olsun" anlaşılır; yani gelecekten haber veren değil, buyuran bir söyleyiş. Çünkü insan günahına, onu savunarak üstüne çıkarmayıp tövbe ederek altına aldığında hâkim olur; yoksa başına gelene savunuculuk yaparsa, hâkim olan ona kul olur. Ama günah olarak tenin arzusu anlaşılıyorsa —Havari "Ten tine karşı arzu duyar" der ve tenin meyveleri arasında Kabil'i kardeşinin yıkımına kışkırtan ve ateşleyen kıskançlığı da sayar— o zaman "olacaktır" anlaşılması iyi olur: "Çünkü onun dönüşü sana doğru olacaktır, sen ona hâkim olacaksın." Çünkü Havari'nin "Onu ben yapmıyorum, içimde oturan günah yapıyor" derken günah dediği bu tensel kısım (filozofların da ruhun kusurlu kısmı dedikleri, zihni sürüklememesi, zihnin ona buyurması ve onu akılla yasak işlerden alıkoyması gereken kısım) yanlış bir şey yapmak üzere harekete geçtiğinde, sakin olunur ve Havari'nin "Uzuvlarınızı adaletsizlik silahları olarak günaha sunmayın" sözüne uyulursa, boyun eğip yenilerek zihne döner, akıl da tabi olana hâkim olur. Tanrı kıskançlık ateşiyle kardeşine karşı yanan ve taklit etmesi gereken kişinin yok olmasını arzulayan kişiye bunu buyurdu: "Sakin ol, elini suçtan çek; arzularına itaat ettirmek üzere ölümlü bedeninde günah hüküm sürmesin, uzuvlarını adaletsizlik silahları olarak günaha sunma. Çünkü serbest bırakılarak desteklenmediği, sakin olunarak dizginlendiği sürece onun dönüşü sana doğrudur; sen de ona hâkim olacaksın. Öyle ki dışarıda iş görmesine izin verilmeyince, yöneten ve iyilik isteyen zihnin iktidarı altında içeride de hareket etmemeye alışsın." Aynı ilâhî kitapta kadın için de benzer bir şey söylenmiştir. Günahtan sonra Tanrı sorguya çekip hüküm verirken, şeytan yılanda, kadın ve kocası kendilerinde lanet hükümlerini aldılar. Tanrı kadına "Kederlerini ve iniltini büsbütün çoğaltacağım, kederler içinde çocuk doğuracaksın" dedikten sonra şunu ekledi: "Dönüşün kocana olacak, o sana hâkim olacak." Kabil'e günah ya da tenin kusurlu arzusu hakkında söylenen, burada günahkâr kadın hakkında söylenmiştir. Burada anlaşılması gereken şudur: Karısını yönetmek için erkek, teni yöneten ruha benzemelidir. Bu yüzden Havari der ki: "Karısını seven kendini sever; çünkü hiç kimse kendi tenine nefret etmemiştir." Çünkü bunlar yabancı şeyler gibi lanetlenmemeli, kendi şeylerimiz gibi tedavi edilmelidir. Ama Kabil Tanrı'nın o buyruğunu bir çiğneyici olarak kabul etti. Kıskançlık kusuru güçlendi, kardeşine tuzak kurup onu öldürdü. Yeryüzü şehrinin kurucusu böyleydi. Davarların çobanı Habil'in önceden temsil ettiği insan koyunlarının çobanı Mesih'i öldüren Yahudilere de nasıl işaret ettiğini, peygamberlik alegorisine ait bir konu olduğu için şimdi söylemiyorum; bu konuda Maniheist Faustus'a karşı bazı şeyler söylediğimi hatırlıyorum.
Non tamen eum dimittens sine mandato sancto, iusto et bono: Quiesce, inquit; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. Numquid fratris? Absit. Cuius igitur, nisi peccati? Dixerat enim: Peccasti, tum deinde addidit: Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. Potest quidem ita intellegi ad ipsum hominem conuersionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere debere quod peccat. Haec est enim salubris paenitentiae medicina et ueniae petitio non incongrua, ut, ubi ait: Ad te enim conuersio eius, non subaudiatur 'erit', sed (sit); praecipientis uidelicet, non praedicentis modo. Tunc enim dominabitur quisque peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit, sed paenitendo subiecerit; alioquin et illi seruiet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intellegatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit apostolus: Caro concupiscit aduersus spiritum, in cuius carnis fructibus et inuidiam commemorat, qua utique Cain stimulabatur et accendebatur in fratris exitium: bene subauditur 'erit', id est: Ad te enim conuersio eius erit, et tu dominaberis illius. Cum enim commota fuerit pars ipsa carnalis, quam peccatum appellat apostolus, ubi dicit: Non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum (quam partem animi etiam philosophi dicunt esse uitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat imperare eamque ab inlicitis operibus ratione cohibere); — cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendum, si quiescatur et obtemperetur dicenti apostolo: Nec exhibueritis membra uestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. Hoc praecepit Deus huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratrem et, quem debuerat imitari, cupiebat auferri. Quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius, nec exhibeas membra tua iniquitatis arma peccato. Ad te enim conuersio eius, dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur; et tu dominaberis illius, ut, cum forinsecus non permittitur operari, sub potestate mentis regentis et beneuolentis adsuescat etiam intrinsecus non moueri. Dictum est tale aliquid in eodem diuino libro et de muliere, quando post peccatum Deo interrogante adque iudicante damnationis sententias acceperunt, in serpente diabolus et in se ipsis illa et maritus. Cum enim dixisset ei: Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum, et in tristitiis paries filios, deinde addidit: Et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. Quod dictum est ad Cain de peccato uel de uitiosa carnis concupiscentia, hoc isto loco de peccatrice femina; ubi intellegendum est uirum ad regendam uxorem animo carnem regenti similem esse oportere. Propter quod dicit apostolus: Qui diligit uxorem suam, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habuit. Sananda sunt enim haec sicut nostra, non sicut aliena damnanda. Sed illud Dei praeceptum Cain sicut praeuaricator accepit. Inualescente quippe inuidentiae uitio fratrem insidiatus occidit. Talis erat terrenae conditor ciuitatis. Quo modo autem significauerit etiam Iudaeos, a quibus Christus occisus est pastor ouium hominum, quem pastor ouium pecorum praefigurabat Abel, quia in allegoria prophetica res est, parco nunc dicere, et quaedam hinc aduersus Faustum Manichaeum dixisse me recolo.
15.88. Kabil'in insan soyunun başlangıcında bir şehir kurmasının sebebi
Şimdi ise tarihî anlatımı savunmak gerekli görünüyor; yoksa Kutsal Yazı, kardeş kardeşi öldürdükten sonra yeryüzünde en fazla dört, hatta üç erkek olduğu görünen bir zamanda —yani herkesin babası ilk insan, Kabil ve şehre adı verilen oğlu Hanok— bir insanın şehir kurduğunu söylediği için inanılmaz sayılabilir. Ama buna takılanlar, bu kutsal tarihin yazarının o zaman var olabilecek bütün insanları anmak zorunda olmadığını, yalnız üstlendiği eserin gerektirdiği kimseleri andığını yeterince düşünmüyorlar. Kutsal Ruh'un aracılığıyla bunu yapan yazarın amacı, tek insandan türeyen belli nesillerin ardışıklığı yoluyla İbrahim'e, sonra onun zürriyetinden Tanrı'nın halkına varmaktı. Öteki milletlerden ayrılan bu halkta, krallığı ebedî olacak şehir ve onun kralı ve kurucusu Mesih hakkında Ruh'la önceden görülen bütün gelecek şeyler önceden temsil edilip haber verilecekti. Ama yeryüzü şehri dediğimiz öteki insan topluluğu hakkında da, Tanrı Devleti düşmanıyla karşılaştırılarak daha açık görünsün diye, anmaya yetecek kadar söz edilecekti. Şu hâlde ilâhî Yazı, o insanların yaşadığı yılların sayısını anarken, sözünü ettiği kişi hakkında "Oğullar ve kızlar doğurdu, onun yaşadığı bütün günler şu kadar yıl oldu ve öldü" diye bitiriyorsa, bu oğul ve kızları adlarıyla anmıyor diye, o zaman bu dünyanın ilk çağında yaşadıkları o kadar uzun yıllar boyunca, birçok şehir kurulabilecek kadar kalabalık insanların doğabileceğini anlamamak mı gerekir? Ama bunları esinleyen Tanrı'ya düşen şuydu: Bu iki topluluğu kendi farklı nesilleriyle başlangıçta düzenlemek ve ayırmak; öyle ki bir yanda insanların, yani insana göre yaşayanların, öte yanda Tanrı çocuklarının, yani Tanrı'ya göre yaşayan insanların nesilleri tufana kadar ayrı ayrı örülsün. Orada iki topluluğun ayrılığı ve karışması anlatılır. Ayrılık, ikisinin nesillerinin ayrı anılmasıdır: Biri kardeş katili Kabil'in, öteki Şit denen kişinin; çünkü o da kardeşinin öldürdüğü kişinin yerine Âdem'den doğmuştu. Karışma ise iyilerin kötüye doğru sapmasıyla hepsinin, tufanla yok edilecek kadar kötü olmasıdır; yalnız Nuh adlı tek adil kişi, karısı, üç oğlu ve üç gelini hariç. Bu sekiz kişi bütün ölümlülerin o yıkımından gemiyle kurtulmayı hak etti.
Şu hâlde "Kabil karısını tanıdı, karısı gebe kalıp Hanok'u doğurdu; Kabil oğlu Hanok'un adıyla bir şehir kuruyordu" diye yazılmış olması, bunun ilk oğlu olduğuna inanmayı gerektirmez. "Karısını tanıdı" denmesinden, onunla ilk o zaman birleştiği de düşünülmemelidir. Çünkü herkesin babası Âdem için de bu yalnız ilk oğlu olduğu görünen Kabil'e gebe kalındığında söylenmemiştir; aynı Yazı sonra şöyle der: "Âdem karısı Havva'yı tanıdı, Havva gebe kalıp bir oğul doğurdu ve adını Şit koydu." Buradan anlaşılır ki Yazı, her zaman olmasa da insanların gebeliklerinin gerçekleştiği okunduğunda böyle konuşur,
CAPUT VIII. Quae ratio fuerit, ut Cain inter principia generis humani conderet ciuitatem. Nunc autem defendenda mihi uidetur historia, ne sit scriptura incredibilis, quae dicit aedificatam ab uno homine ciui tatem eo tempore, quo non plus quam uiri quattuor uel potius tres, postea quam fratrem frater occidit, fuisse uidentur in terra, id est primus homo pater omnium et ipse Cain et eius filius Enoch, ex cuius nomine ipsa ciuitas nuncupata est. Sed hoc quos mouet, parum considerant non omnes homines, qui tunc esse potuerunt, scriptorem sacrae huius historiae necesse habuisse nominare, sed eos solos, quos operis suscepti ratio postulabat. Propositum quippe scriptoris illius fuit, per quem sanctus Spiritus id agebat, per successiones certarum generationum ex uno homine propagatarum peruenire ad Abraham ac deinde ex eius semine ad populum Dei, in quo distincto a ceteris gentibus praefigurarentur et praenuntiarentur omnia, quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius eodemque conditore Christo in Spiritu praeuidebantur esse uentura; ita ut nec de altera societate hominum taceretur, quam terrenam dicimus ciuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae 'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas societates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem filiorum Dei, id est hominum secundum Deum uiuentium, generationes contexerentur usque diluuium, ubi ambarum societatum discretio concretioque narratur; discretio quidem, quod ambarum separatim generationes commemorantur, unius fratricidae Cain, alterius autem qui uocabatur Seth; natus quippe fuerat et ipse de Adam pro illo, quem frater occidit; concretio autem, quia bonis in deterius declinantibus tales uniuersi facti fuerant, ut diluuio delerentur, excepto uno iusto, cui nomen erat Noe, et eius coniuge et tribus filiis totidemque nuribus, qui homines octo ex illa omnium uastatione mortalium per arcam euadere meruerunt. Quod igitur scriptum est: Et cognouit Cain uxorem. suam, et concipiens peperit Enoch; et erat aedificans" ciuitatem in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, ut istum primum filium genuisse credatur. Neque enim hoc ex eo putandum est, quia dictus est cognouisse uxorem suam, quasi tunc se illi primitus concumbendo miscuisset. Nam et de ipso patre omnium Adam non tunc solum hoc dictum est, quando conceptus est Cain, quem primogenitum uidetur habuisse: uerum etiam posterius eadem scriptura: Cognouit, inquit, Adam Euam uxorem suam, et concepit et peperit filium, et nominauit nomen illius Seth. Unde intellegitur ita solere illam scripturam loqui, quamuis non semper cum in ea legitur factos hominum fuisse
15.8_2yalnız iki cins ilk kez birleştiğinde değil. Şehrin adının onun adıyla anılması da Hanok'un babasının ilk oğlu olduğunu düşünmemiz için zorunlu bir delil değildir. Çünkü başka çocukları da varken bir sebeple babasının onu ötekilerden daha çok sevmesi anlamsız değildir. Yahudiye'nin ve Yahudilerin adını aldıkları Yahuda da ilk oğul değildi. Bu oğul o şehrin kurucusunun ilk oğlu olsa bile, babanın şehre adını o doğduğunda koyduğu düşünülmemelidir; çünkü o zaman tek kişi şehir kuramazdı, zira şehir bir topluluk bağıyla birbirine bağlanmış insan kalabalığından başka bir şey değildir. Ama o insanın ailesi bir halk kadar büyüyecek bir sayıya ulaşınca, şehri kurup kurulan şehre ilk oğlunun adını vermiş olabilir. O insanların hayatı o kadar uzundu ki orada anılan ve yılları da belirtilenlerden tufandan önce en az yaşayan yedi yüz elli üç yıla ulaşmıştı. Çünkü çoğu dokuz yüz yılı da aşmıştı, gerçi kimse bine ulaşmadı. Şu hâlde tek bir insanın ömründe insan soyunun bir değil birçok şehir kuracak kadar çoğalabileceğinden kim şüphe eder? Bu, şundan çok kolayca tahmin edilebilir: Tek bir İbrahim'den dört yüz yıldan çok da fazla olmayan bir sürede İbrani milletinin kalabalığı o kadar çoğaldı ki aynı halkın Mısır'dan çıkışında altı yüz bin savaşçı genç olduğu anlatılır. İbrahim'in torunu, İsrail'in kardeşi Esav'dan doğan ve İsrail halkına ait olmayan İdumeliler milletini ve İbrahim'in eşi Sara'dan gelmeyen zürriyetinden doğan öteki milletleri bir yana bırakalım.
conceptus, non tamen solum cum primum sibi sexus uterque miscetur. Nec illud necessario est argumento, ut primogenitum patri existimemus Enoch, quod eius nomine illa ciuitas nuncupata est. Non enim ab re est, ut propter aliquam causam, cum et alios haberet, diligeret eum pater ceteris amplius. Neque enim et ludas primogenitus fuit, a quo Iudaea cognominata est et Iudaei. Sed etiamsi conditori ciuitatis illius iste filius primus est natus, non ideo putandum est tunc a patre conditae ciuitati nomen eius inpositum, quando natus est, quia nec constitui tunc ab uno poterat ciuitas, quae nihil est aliud quam hominum multitudo aliquo societatis uinculo conligata; sed cum illius hominis familia tanta numerositate cresceret, ut haberet iam populi quantitatem, tunc potuit utique fieri, ut et constitueret et nomen primogeniti sui constitutae inponeret ciuitati. Tam longa quippe uita illorum hominum fuit, ut illic memoratorum, quorum et anni taciti non sunt, qui uixit minimum ante diluuium, ad septingentos quinquaginta tres perueniret. Nam plures nongentos annos etiam transierunt, quamuis nemo ad mille peruenerit. Quis itaque dubitauerit per unius hominis aetatem tantum multiplicari potuisse genus humanum, ut esset unde constituerentur non una, sed plurimae ciuitates? Quod ex hoc conici facillime potest, quia ex uno Abraham non multo amplius quadringentis annis numerositas Hebraeae gentis tanta procreata est, ut in exitu eiusdem populi ex Aegypto sescenta hominum milia fuisse referantur bellicae iuuentutis: ut omittamus gentem Idumaeorum non pertinentem ad populum Israel, quam genuit frater eius Esau, nepos Abrahae, et alias natas ex semine ipsius Abrahae non per Sarram coniugem procreato.
15.99. Tufandan önceki insanların uzun hayatı ve insan bedenlerinin daha büyük yapısı
Bu yüzden şeyleri akıllıca değerlendiren hiç kimse, ölümlülerin hayatı bu kadar uzun bir zamana yayılırken, Kabil'in bir şehir, hatta büyük bir şehir kurabileceğinden şüphe etmez. Meğer ki inançsızlardan biri, otoritelerimizde insanların o zaman yaşadığı yazılı olan yılların çokluğunu bize sorun etsin ve buna inanılmaması gerektiğini söylesin. Nitekim bedenlerin büyüklüğünün de o zaman şimdikinden çok daha fazla olduğuna inanmıyorlar. Oysa onların en ünlü şairi Vergilius, tarla sınırına dikilmiş dev bir taş hakkında, o zamanın yiğit bir adamının savaşırken onu kapıp koştuğunu, döndürüp fırlattığını anlatırken der ki:
Omuzlarına güçlükle alırdı on iki seçkin kişi, Toprağın bugün yetiştirdiği bedenlerden.
Böylece toprağın o zaman daha büyük bedenler yetiştirdiğini anlatır. O ünlü ve dillere düşmüş tufandan önce, dünyanın daha genç zamanlarında bu ne kadar daha çok böyleydi! Ama bedenlerin büyüklüğü konusunda inançsızları çoğu zaman, yıllar ya da ırmakların gücü ya da çeşitli olaylarla açığa çıkan mezarlar ikna eder; oralarda inanılmaz büyüklükte ölü kemikleri görülmüş ya da oradan dökülmüştür. Utica sahilinde, yalnız değil, yanımda birkaç kişiyle, bir insanın azı dişini gördüm; o kadar büyüktü ki küçük parçalara bölünüp bizim dişlerimizin ölçüsüne getirilse, sanırım yüz diş yapılabilirdi. Ama onun bir devin dişi olduğuna inanırım. Çünkü o zaman herkesin bedeni bizimkinden çok büyük olmakla birlikte devler ötekilerden çok üstündü; nitekim başka zamanlarda ve bizim zamanımızda da, nadiren de olsa ötekilerin ölçüsünü çok aşan bedenler neredeyse hiç eksik olmamıştır. Çok bilgili bir insan olan Plinius Secundus, zaman ilerledikçe tabiatın gittikçe daha küçük bedenler verdiğine tanıklık eder; Homeros'un da şiirlerinde sık sık bundan yakındığını anar, bunlarla şairane uydurmalar olarak alay etmez, ama tabiî mucizelerin yazarı olarak onları güvenilir kabul eder. Ama dediğim gibi, eskilerin beden büyüklükleri, kemikler uzun süre dayandığından, çok sonraki çağlarda bile bulunan kemiklerle ortaya çıkar. O zamanların her bir insanın yıllarının çokluğu ise şimdi böyle hiçbir belgeyle tecrübe edilemez. Yine de bu yüzden bu kutsal tarihe güven azaltılmamalıdır; önceden haber verdiği şeylerin daha kesin olarak gerçekleştiğini gördükçe, anlattıklarına inanmamak o kadar daha utanmazcadır. Aynı Plinius, bugün de iki yüz yıl yaşanan bir millet olduğunu söyler. Şu hâlde insan hayatının bizim tecrübe etmediğimiz uzunluklarına bugün bizim bilmediğimiz yerlerin sahip olduğuna inanılıyorsa, zamanların da sahip olduğuna neden inanılmasın? Burada olmayanın bir yerde olması inanılır da, şimdi olmayanın bir zaman olmuş olması inanılmaz mı?
CAPUT VIIII. De longa uita hominum, quae fuit ante diluuium et de ampliore humanorum corporum forma. Quam ob rem nullus prudens rerum existimator dubitauerit Cain non solum aliquam, uerum etiam magnam potuisse condere ciuitatem, quando in tam longum tempus protendebatur uita mortalium; nisi forte infidelium quispiam ex ipsa numerositate annorum nobis ingerat quaestionem, qua uixisse tunc homines scriptum est in auctoritatibus nostris, et hoc neget esse credendum. Ita quippe non credunt etiam magnitudines corporum longe ampliores tunc fuisse quam nunc sunt. Unde et nobilissimus eorum poeta Vergilius de ingenti lapide, quem in agrorum limite infixum uir fortis illorum temporum pugnans et rapuit et cucurrit et intorsit et misit: Vix illum — inquit — lecti bis sex ceruice subirent, Qualia nunc hominum producit corpora tellus, significans maiora tunc corpora producere solere tellurem. Quanto magis igitur temporibus recentioribus mundi ante illud nobile diffamatumque diluuium! Sed de corporum magnitudine plerumque incredulos nudata per uetustatem siue per uim fluminum uariosque casus sepulcra conuincunt, ubi apparuerunt uel unde ceciderunt incredibilis magnitudinis ossa mortuorum. Vidi ipse non solus, sed aliquot mecum in Uticensi litore, molarem hominis dentem tam ingentem, ut, si in nostrorum dentium modulos minutatim concideretur, centum nobis uideretur facere potuisse. Sed illum gigantis alicuius fuisse crediderim. Nam praeter quod erant omnium multo quam nostra maiora tunc corpora, gigantes longe ceteris anteibant; sicut aliis deinde nostrisque temporibus rara quidem, sed numquam ferme defuerunt; quae modum aliorum plurimum excederent. Plinius Secundus. doctissimus homo. quanto magis magisque praeterit saeculi excursus, minora corpora naturam ferre testatur; quod etiam Homerum commemorat saepe carmine fuisse conquestum, non haec uelut poetica figmenta deridens, sed in fidem tamquam miraculorum naturalium scriptor adsumens. Verum, ut dixi, antiquorum magnitudines corporum inuenta plerumque ossa, quoniam diuturna sunt, etiam multo posterioribus saeculis produnt. Annorum autem numerositas cuiusque hominis, quae temporibus illis fuit, nullis nunc talibus documentis uenire in experimentum potest. Nec tamen ideo fides sacrae huic historiae deroganda est, cuius tanto inpudentius narrata non credimus, quanto inpleri certius praenuntiata conspicimus. Dicit tamen etiam idem Plinius esse adhuc gentem, ubi ducentos annos uiuitur. Si ergo humanarum uitarum diuturnitates, quas experti non sumus, hodie habere creduntur incognita nobis loca, quur non habuisse credantur et tempora? An uero credibile est alicubi esse quod hic non est, et incredibile est aliquando fuisse quod nunc non est?
15.1010. İbrani nüshalarıyla bizim nüshalarımız arasında yılların sayısında görülen fark
Yılların sayısı konusunda İbrani nüshalarıyla bizimkiler arasında, nasıl olduğunu bilmediğim bir fark görünse de, bu fark o insanların o kadar uzun ömürlü olduğunda ayrılacak kadar büyük değildir. Nitekim ilk insan Âdem, Şit adlı oğlunu doğurmadan önce bizim nüshalarımızda iki yüz otuz yıl yaşamış görünür, İbrani nüshalarında ise yüz otuz yıl. Ama onu doğurduktan sonra bizimkilerde yedi yüz, onlarda sekiz yüz yıl yaşadığı okunur; böylece ikisinde de toplam uyuşur. Sonraki nesillerde de, doğduğu anılan kişi doğmadan önce babasının İbranilerde yüz yıl az yaşadığı görülür; ama o doğduktan sonra bizim nüshalarımızda İbranilerdekinden yüz yıl eksik bulunur; böylece iki yanda da toplam sayı uyuşur. Altıncı nesilde iki nüsha hiçbir yerde ayrılmaz. Ölmeyip Tanrı'yı hoşnut ettiği için göçürüldüğü anlatılan Hanok'un doğduğu yedinci nesilde, önceki beş nesildeki aynı fark vardır: Orada anılan oğlunu doğurmadan önceki yüz yılda ayrılır, toplamda aynı uyum görülür. Çünkü iki nüshaya göre de göçürülmeden önce üç yüz altmış beş yıl yaşamıştır. Sekizinci nesilde biraz fark vardır, ama ötekilerden daha küçük ve onlara benzemez. Hanok'un oğlu Metuşelah, sırada ondan sonra gelen oğlunu doğurmadan önce, İbranilere göre yüz yıl eksik değil yirmi yıl fazla yaşamıştır. Bu yıllar bizim nüshalarımızda onu doğurduktan sonraya eklenmiştir; ikisinde de bütün sayının toplamı buluşur. Yalnız dokuzuncu nesilde, yani Metuşelah'ın oğlu, Nuh'un babası Lamek'in yıllarında toplam farklıdır, ama çok değil. Çünkü İbrani nüshalarında bizimkilerden yirmi dört yıl fazla yaşamış görünür. Nuh adlı oğlunu doğurmadan önce İbranilerde bizimkilerden altı yıl eksiktir; onu doğurduktan sonra ise onlarda bizimkilerden otuz yıl fazladır. Dolayısıyla altı çıkarılınca, dediğimiz gibi yirmi dört kalır.
CAPUT X. De differentia. qua inter Hebraeos et nostros codices uidentur annorum numeri dissonare. 25 Quocirca etsi inter Hebraeos et nostros codices de ipso numero annorum nonnulla uidetur esse distantia, quod ignoro qua ratione sit factum: non tamen tanta est, ut illos homines tam longaeuos fuisse dissentiant. Nam ipse homo primus Adam, antequam gigneret filium, qui est appellatus Seth, ducentos triginta uixisse annos reperitur in codicibus nostris, in Hebraeis autem centum triginta perhibetur; sed postea quam eum genuit, septingentos uixisse legitur in nostris, octingentos uero in illis; adque ita in utrisque uniuersitatis summa concordat. Ac deinde per consequentes generationes antequam gignatur, qui gigni commemoratur, minus uixisse aput Hebraeos pater eius inuenitur centum annos; sed postea quam est genitus idem ipse, centum minus quam in Hebraeis inueniuntur in nostris; adque ita et hinc et inde numeri uniuersitas consonat. In sexta autem generatione nusquam utrique codices discrepant. In septima uero, ubi ille qui natus est Enoch non mortuus, sed quod Deo placuerit translatus esse narratur, eadem dissonantia est, quae in superioribus quinque de centum annis antequam gigneret eum, qui ibi commemoratus est, filium, adque in summa similis consonantia. Vixit enim annos, antequam transferretur, secundum utrosque codices trecentos sexaginta quinque. Octaua generatio habet quidem nonnullam diuersitatem, sed minorem ac dissimilem ceteris. Mathusalam quippe, quem genuit Enoch, antequam gigneret eum, qui in ipso ordine sequitur, secundum Hebraeos non centum minus, sed uiginti amplius uixit annos; qui rursus in nostris, postea quam eum genuit, reperiuntur additi, et in utrisque sibi summa uniuersi numeri occurrit. In sola nona generatione, id est in annis Lamech, filii Mathusalae, patris autem Noe, summa uniuersitatis discrepat, sed non plurimum. Viginti enim et quattuor annos plus uixisse in Hebraeis quam in nostris codicibus inuenitur. Namque antequam gigneret filium, qui uocatus est Noe, sex minus habet in Hebraeis quam in nostris; postea uero quam eum genuit, triginta amplius in eisdem quam in nostris. Unde sex illis detractis restant uiginti quattuor, ut dictum est.
15.1111. Yaşının tufandan on dört yıl sonrasını aştığı görünen Metuşelah'ın yılları
İbrani nüshalarıyla bizimkiler arasındaki bu farktan şu çok ünlü soru doğar: Hesaba göre Metuşelah tufandan sonra on dört yıl yaşamıştır; oysa Kutsal Yazı, yeryüzünde o zaman var olan herkesten yalnız sekiz kişinin gemide tufan yıkımından kurtulduğunu anar ve Metuşelah bunların arasında değildir. Çünkü bizim nüshalarımıza göre Metuşelah, Lamek adını verdiği oğlunu doğurmadan önce yüz altmış yedi yıl yaşadı. Sonra Lamek, ondan Nuh doğmadan önce yüz seksen sekiz yıl yaşadı; bunlar toplam üç yüz elli beş eder. Buna tufanın olduğu Nuh'un altı yüz yılı eklenir; Metuşelah'ın doğumundan tufan yılına kadar dokuz yüz elli beş yıl eder. Metuşelah'ın bütün hayatı dokuz yüz altmış dokuz yıl sayılır; çünkü yüz altmış yedi yıl yaşayıp Lamek adlı oğlunu doğurduktan sonra sekiz yüz iki yıl yaşadı; dediğimiz gibi hepsi dokuz yüz altmış dokuz eder. Buradan Metuşelah'ın doğumundan tufana kadarki dokuz yüz elli beş çıkarılınca, tufandan sonra yaşadığına inanılan on dört yıl kalır. Bu yüzden bazıları, sularda yaşamasına tabiatın izin vermediği her tenin yok edildiği yeryüzünde değilse de, göçürülmüş babasının yanında bir süre kaldığını ve orada tufan geçene kadar yaşadığını düşünürler. Kilisenin daha ünlü bir otoriteyle kabul ettiği nüshalara güveni azaltmak istemezler ve doğru olanın bizde değil Yahudilerin nüshalarında bulunmadığına inanırlar. Çünkü hatanın, Kutsal Yazının Yunanca aracılığıyla dilimize çevrildiği dilde yanlış olmasından çok, burada çevirmenlerin hatası olabileceğini kabul etmezler. Aynı zamanda ve tek bir anlayışla çeviren yetmiş çevirmenin yanılabileceğinin ya da kendilerini ilgilendirmeyen bir konuda yalan söylemek isteyeceklerinin inanılır olmadığını söylerler. Yahudilerin ise, Kanun ve Peygamberlerin çeviri yoluyla bize geçmesini kıskanarak, bizimkilerin otoritesi azalsın diye kendi nüshalarında bazı şeyleri değiştirdiğini ileri sürerler. Bu kanaati ya da şüpheyi herkes istediği gibi kabul etsin; ama İbrani nüshalarında yılların sayısı hakkında bulunan doğruysa, Metuşelah'ın tufandan sonra yaşamadığı, aynı yıl öldüğü kesindir. O yetmiş çevirmen hakkındaki düşüncemi, Rab'bin yardımıyla, bu eserin gerektirdiği ölçüde o zamanları anmaya geldiğimizde yeri gelince daha dikkatle yazacağım. Şimdiki soru için, iki nüshaya göre de o çağın insanlarının o kadar uzun hayat yaşadığı yeterlidir; öyle ki yeryüzünün o zaman sahip olduğu iki ebeveynden ilk doğanın ömrü içinde insan soyu bir şehir kuracak kadar çoğalabilirdi.
CAPUT XI. De annis Mathusalae, cuius aetas quattuordecim annis diluuium uidetur excedere. Per hanc autem discrepantiam Hebraeorum codicum adque nostrorum exoritur illa famosissima quaestio, ubi Mathusalam quattuordecim annos uixisse post diluuium conputatur, cum scriptura ex omnibus, qui in terra tunc fuerant, solos octo homines in arca exitium commemoret euasisse diluuii, in quibus Mathusalam non fuit. Secundum codices enim nostros Mathusalam priusquam gigneret illum, quem uocauit Lamech, uixit annos centum sexaginta septem; deinde ipse Lamech, antequam ex illo natus esset Noe, uixit annos centum octoginta octo, qui fiunt simul trecenti quinquaginta quinque; his adduntur sescenti Noe, quoto eius anno diluuium factum est: qui fiunt nongenti quinquaginta quinque, ex quo Mathusalam natus est usque ad annum diluuii. Omnes enim anni uitae Mathusalam nongenti sexaginta nouem conputantur, quia, cum uixisset annos centum sexaginta septem et genuisset filium, qui est appellatus Lamech, post eum genitum uixit annos octingentos duo; qui omnes, ut diximus. nongenti sexaginta nouem fiunt. Unde detractis nongentis quinquaginta quinque ab ortu Mathusalae usque ad diluuium remanent quattuordecim, quibus uixisse creditur post diluuium. Propter quod eum nonnulli, etsi non in terra, ubi omnem carnem, quam uiuere in aquis natura non sinit, constat fuisse deletam, . cum patre suo qui translatus fuerat aliquantum fuisse adque ibi, donec diluuium praeteriret, uixisse arbitrantur, nolentes derogare fidem codicibus, quos in auctoritatem celebriorem suscepit ecclesia, et credentes Iudaeorum potius quam istos non habere quod uerum est. Non enim admittunt, quod magis hic esse potuerit error interpretum, quam in ea lingua esse falsum, unde in nostram per Graecam scriptura ipsa translata est, sed inquiunt non esse credibile septuaginta inter- r , qui uno simul tempore unoque sensu interpretati sunt, errare potuisse aut ubi nihil eorum intererat uoluisse mentiri; Iudaeos uero, dum nobis inuident, quod lex et prophetae ad nos interpretando transierint, mutasse quaedam in codicibus suis, ut nostris minueretur auctoritas. Hanc opinionem uel / suspicionem accipiat quisque ut putauerit; certum est tamen non uixisse Mathusalam post diluuium, sed eodem anno fuisse defunctum, si uerum est quod de numero annorum in Hebraeis codicibus inuenitur. De illis autem septuaginta interpretibus quid mihi uideatur, suo loco diligentius inserendum est, cum ad ipsa tempora, quantum necessitas huius operis postulat, commemoranda adiuuante Domino uenerimus. Praesenti enim sufficit quaestioni secundum utrosque codices tam longas habuisse uitas illius aeui homines, ut posset aetate unius, qui de duobus, quos solos terra tunc habuit, parentibus primus est natus, ad constituendam etiam ciuitatem multiplicari genus humanum.
15.1212. İlk zamanların insanlarının yazıldığı kadar uzun yaşadığına inanmayanların kanaati
O zamanlarda yılların başka türlü, yani öyle kısa hesaplandığını düşünüp bizim bir yılımızın onlardan on tanesine denk geldiğine inananlara da asla kulak verilmemelidir. Derler ki: Bu yüzden, birinin dokuz yüz yıl yaşadığını duyan ya da okuyan kişi bunu doksan yıl diye anlamalıdır; çünkü onların on yılı bizim bir yılımız, bizim on yılımız onların yüz yılıdır. Onların düşüncesine göre Âdem, Şit'in babası olduğunda yirmi üç yaşındaydı; Şit de oğlu Enoş doğduğunda yirmi yaşında ve altı aylıktı ki Kutsal Yazı bunlara iki yüz beş yıl der. Kanaatini aktardığımız bu kimselerin tahminine göre, o insanlar bugünkü gibi bir yılı on parçaya bölüyor ve bu parçalara yıl diyorlardı. Bu parçaların her biri altının karesini içeriyordu, çünkü Tanrı işlerini altı günde bitirmiş, yedincisinde dinlenmişti (bu konuyu on birinci kitapta elimden geldiğince tartıştım). Altı kere altı, yani altının karesi, otuz altı gündür; bu da on ile çarpılınca üç yüz altmışa, yani on iki kameri aya varır. Güneş yılını tamamlayan geri kalan beş gün ile, dört kez bir araya gelince artık yıl dedikleri yılda bir gün eklenmesine yol açan çeyrek gün için, eskiler sonradan yılların sayısı tutsun diye günler ekliyorlardı; Romalılar bunlara ara günler derdi. Buna göre Şit'in oğlu Enoş da, oğlu Kenan doğduğunda on dokuz yaşındaydı; Kutsal Yazı bu yıllara yüz doksan der. Sonra, tufandan önce insanların yıllarının anıldığı bütün kuşaklarda, bizim nüshalarımızda yüz yaşında ya da daha küçükken, hatta yüz yirmi yaşında ya da pek fazlası olmayan bir yaşta oğul sahibi olmuş hemen hiç kimse bulunmaz; en genç yaşta baba olanların bile yüz altmış küsur yaşında olduğu bildirilir. Çünkü, derler, on yaşında hiçbir insan çocuk yapamaz ki bu sayıya o insanlar yüz yıl diyordu; ama on altı yaşında ergenlik olgunlaşmış, soy üretmeye elverişli hâle gelmiştir ve o zamanlar buna yüz altmış yıl deniyordu. O zaman yılın başka türlü hesaplanmasının inanılmaz olmadığını göstermek için, birçok tarih yazarında bulunan bilgiyi de eklerler: Mısırlıların yılı dört, Akarnanyalıların altı, Laviniumluların on üç aydı. Plinius Secundus da, yazılı kayıtlarda birinin yüz elli iki yıl, bir başkasının on yıl daha fazla yaşadığının, kimilerinin iki yüz, kimilerinin üç yüz yıl ömür sürdüğünün, bazılarının beş yüze, bazılarının altı yüze, birkaçının sekiz yüze bile vardığının anlatıldığını belirtmiş ve bütün bunların zaman bilgisizliğinden doğduğu kanısına varmıştır. "Kimileri," diyor, "yazı bir yıl, kışı başka bir yıl sayıyordu; kimileri, yılları üç aylık olan Arkadyalılar gibi, dört mevsimi birer yıl sayıyordu." Bir de, küçük yıllarının dört aylık olduğunu yukarıda söylediğimiz Mısırlıların bazen yılı ayın sonuyla sınırladığını eklemiştir. "Bu yüzden," diyor, "onlarda binlerce yıl yaşayanlar olduğu rivayet edilir."
CAPUT XII De opinione eorum. qui primorum temporum homines tam longaeuos, quam scribitur, fuisse non credunt. Neque enim ullo modo audiendi sunt, qui putant aliter annos illis temporibus conputatos, id est tantae breuitatis, ut unus annus noster decem illos habuisse credatur. Quapropter, inquiunt, cum audierit quisque uel legerit nongentos annos quemque uixisse, debet intellegere nonaginta; decem quippe illi anni unus est noster et decem nostri centum illi fuerunt. Ac per hoc, ut putant, uiginti trium annorum fuit Adam, quando genuit Seth, et ipse Seth uiginti agebat et sex menses, quando ex illo natus est Enos, quos appellat scriptura ducentos et quinque annos; quoniam sicut isti suspicantur, quorum exponimus opinionem, unum annum, qualem nunc habemus, in decem partes illi diuidebant et easdem partes annos uocabant; quarum partium habet una quadratum senarium, eo quod sex diebus Deus perfecerit opera sua, ut in septimo requiesceret (de qua re in libro undecimo, sicut potui, disputaui); sexiens autem seni, qui numerus quadratum senarium facit, triginta sex dies sunt; qui multiplicati deciens ad trecentos sexaginta perueniunt, id est duodecim menses lunares. Propter quinque dies enim reliquos, quibus solaris annus inpletur, et diei quadrantem, propter quem quater ductum eo anno, quo bissextum uocant, unus dies adicitur, addebantur a ueteribus postea dies, ut occurreret numerus annorum, quos dies Romani intercalares uocabant. Proinde etiam Enos, quem genuit Seth, decem et nouem agebat annos, quando ex illo natus est filius eius Cainan, quos annos dicit scriptura centum nonaginta. Et deinceps per omnes generationes, in quibus hominum anni commemorantur ante diluuium, nullus fere in nostris codicibus inuenitur, qui, cum esset centum annorum uel infra uel etiam centum uiginti aut non multo amplius, genuerit filium; sed qui minima aetate genuerunt, centum sexaginta, et quod excurrit, fuisse referuntur; quia nemo, inquiunt, decem annorum homo potest gignere filios, qui numerus centum appellabantur anni ab illis hominibus; sed in annis sedecim est matura pubertas et proli iam idonea procreandae, quos centum et sexaginta annos illa tempora nuncupabant. Ut autem aliter annum tunc fuisse conputatum non sit incredibile, adiciunt quod aput plerosque scriptores historiae reperitur, Aegyptios habuisse annum quattuor mensum, Acarnanas sex mensum, Lauinios tredecim mensum. Plinius Secundus cum commemorasset relatum fuisse in litteras quendam uixisse centum quinquaginta duos
15.12_2Bazıları, bu kutsal tarihe olan inancı yıkmak için değil, eskilerin bu kadar uzun yıllar yaşadığının inanılmaz sayılmaması için onu desteklemeye çalışarak, bu tür inandırıcı görünen delillerle kendilerini ikna etmişlerdir. Utanmadan da başkalarını ikna edebileceklerini sanırlar: Onlara göre o zaman yıl denen süre öyle kısaydı ki, onların on yılı bizim bir yılımız, bizim on yılımız onların yüz yılıydı. Oysa bunun tamamen yanlış olduğu çok açık bir delille gösterilir. Bunu yapmadan önce, daha inanılır bir tahminin ne olabileceğini geçiştirmemem gerektiğini düşünüyorum. Bu iddiayı İbrani nüshalarından hareketle elbette çürütebilir, yanlışlığını ortaya koyabilirdik; çünkü orada Âdem'in üçüncü oğlu olduğunda iki yüz otuz değil, yüz otuz yaşında olduğu görülür. Bu yıllar bizim on üç yılımızsa, şüphesiz ilk oğlu olduğunda on bir yaşında ya da ondan pek büyük değildi. Tabiatın bildiğimiz, alışılmış kanununa göre kim bu yaşta baba olabilir? Ama onu bir yana bırakalım; çünkü belki yaratıldığı anda bile baba olabilirdi, zira bizim bebeklerimiz kadar küçük yaratıldığına inanmak zordur. Oğlu Şit ise, bizim okuduğumuz gibi iki yüz beş değil, yüz beş yaşındayken Enoş'un babası oldu; dolayısıyla bunlara göre henüz on bir yaşında bile değildi. Oğlu Kenan için ne diyeyim? Bizde yüz yetmiş yaşında bulunan Kenan, Mahalalel'in babası olduğunda İbranilerde yetmiş yaşında okunur. Yetmiş yıl denen süre o zaman yedi yıl idiyse, yedi yaşında hangi insan baba olabilir?
His uelut probabilibus argumentis quidam non destruentes fidem sacrae huius historiae, sed adstruere nitentes, ne sit incredibile quod tam multos annos uixisse referuntur antiqui, persuaserunt sibi, nec se suadere inpudenter existimant, tam exiguum spatium temporis tunc annum uocatum, ut illi decem' sint unus noster et decem nostri centum illorum. Hoc autem esse falsissimum documento euidentissimo ostenditur. Quod antequam faciam, non mihi tacendum uidetur, quae credibilior possit esse suspicio. Poteramus certe hanc adseuerationem ex Hebraeis codicibus redarguere adque conuincere, ubi Adam non ducentorum tringinta, sed centum triginta annorum fuisse reperitur, quando tertium genuit filium; qui anni si tredecim nostri sunt, procul dubio, primum quando genuit, undecim uel non multo amplius annorum fuit. Quis potest hac aetate generare usitata ista nobisque notissima lege naturae? Sed hunc omittamus, qui fortasse etiam quando creatus est potuit; non enim eum tam paruum, quam infantes nostri sunt, factum fuisse credibile est. Seth filius eius non ducentorum quinque, sicut nos legimus, sed centum quinque fuit, quando genuit Enos; ac per hoc secundum istos nondum habebat undecim annos aetatis. Quid dicam de Cainan eius filio, qui cum aput nos centum septuaginta reperiatur, aput Hebraeos septuaginta legitur fuisse, quando genuit Maleleel? Quis generat homo septennis, si tunc anni septuaginta nuncupabantur qui septem fuerunt? . Ii
15.1313. Yılların sayımında Yetmiş çevirmenin otoritesinden çok İbranilerin otoritesine mi uyulmalıdır?
Ama bunu söylediğimde, üzerinde yukarıda yeterince durduğumuz o iddia hemen karşıma çıkarılacaktır: Bu, Yahudilerin yalanıdır; övgüyle anılan yetmiş çevirmen yalan söyleyemezdi. Burada soruyorum: Hangisine inanmak daha kolaydır? Bu kadar geniş bir alana yayılmış Yahudi ulusunun, tek bir niyetle bu yalanı yazmak üzere birleşip başkalarının otoritesini kıskanırken kendini hakikatten yoksun bırakabilmesine mi; yoksa kendileri de Yahudi olan yetmiş insanın, Mısır kralı Ptolemaios onları bu iş için getirdiğinden tek bir yerde bulunurken, hakikati yabancı uluslardan kıskanıp bunu aralarında kararlaştırarak yapmasına mı? Hangisinin daha kolay inanılır olduğunu kim görmez ki? Ama akıllı hiç kimse ne Yahudilerin, ne kadar sapkın ve kötü olurlarsa olsunlar, o kadar çok ve o kadar uzaklara dağılmış nüshada bunu yapabildiğine, ne de o anılmaya değer yetmiş adamın hakikati uluslardan esirgemek üzere böyle bir karar aldığına inanır. Daha inanılır olan şudur: Bu metinler Ptolemaios'un kütüphanesinden ilk kopyalanmaya başladığında, tek bir nüshada, ama ilk oradan kopyalanan ve daha geniş bir alana oradan yayılacak nüshada böyle bir şey olmuş olabilir; burada kopyacının hatası da söz konusu olabilir. Metuşelah'ın ömrü sorununda ve toplamın yirmi dört yıl fazlayla tutmadığı öteki yerde bunu tahmin etmek akla aykırı değildir. Ama kimi yerde aynı benzerliğin sürdüğü, çocuğun doğumundan önceki kısımda bir nüshada yüz yıl fazla, ötekinde yüz yıl eksik olduğu, doğumdan sonraki kısımda ise eksik olan yerde fazla, fazla olan yerde eksik olduğu, böylece toplamın tuttuğu durumlar vardır; bu birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci ve yedinci kuşakta görülür. Bu yerlerde hatanın kendisinde, deyim yerindeyse, bir tutarlılık var gibidir; bu tesadüfün değil, bilinçli bir çabanın kokusunu taşır.
Dolayısıyla Yunanca ve Latince nüshalardaki sayıların İbranilerdekinden başka olması, üstelik önce eklenip sonra çıkarılan yüz yıldaki o denkliğin bunca kuşak boyunca sürmediği durumlarda, ne Yahudilerin kötülüğüne ne de yetmiş çevirmenin özenine ya da basiretine bağlanmalıdır; bunu, adı geçen kralın kütüphanesinden nüshayı kopyalamak üzere ilk alan kopyacının hatasına vermek gerekir. Nitekim bugün bile, sayılar kolayca anlaşılabilecek ya da öğrenilmesi faydalı görünen bir şeye dikkat çekmiyorsa, dikkatsizce kopyalanır, daha da dikkatsizce düzeltilir. Çünkü İsrail'in kabilelerinin tek tek kaç bin insanı olabileceğini kim öğrenmesi gerektiğini düşünür? Bunun bir faydası olduğu sanılmaz; bu bilginin faydasının derinliği de kaç kişiye görünür? Ama burada, birbirine bağlı bunca kuşak boyunca yüz yılın bir yerde bulunup başka yerde bulunmadığı, anılması gereken oğlun doğumundan sonra bulundukları yerde eksik, eksik oldukları yerde bulunduğu, böylece toplamın tuttuğu görülüyor. Bunu yapan kişi anlaşılan şunları istiyordu: Eskilerin çok kısa yıllara yıl dedikleri için bu kadar uzun yaşadığına insanları ikna etmek; bunu çocuk doğurmaya elverişli olan ergenlik olgunluğuyla göstermeye çalışmak. Böylece, insanların bu kadar uzun yaşadığına inanmak istemeyen kuşkuculara, o yüz yılın içinde bizim on yılımızın gizli olduğunu telkin etmek gerektiğini düşündü ve çocuk yapmaya elverişli yaşı bulamadığı yerde yüz yıl ekledi, toplam tutsun diye de aynı yılları çocuğun doğumundan sonraki kısımdan çıkardı. Böylece bir yandan çocuk yapmaya uygun yaşları inanılır kılmak, öte yandan yaşayanların her birinin toplam ömründen hiçbir şey eksiltmemek istiyordu. Altıncı kuşakta bunu yapmamış olması ise, söylediğimiz durum gerektirdiği zaman bunu yaptığını daha da düşündürüyor; çünkü gerektirmediği yerde yapmamıştır. O kuşakta İbranilerde Yeret'in, Hanok doğmadan önce yüz altmış iki yıl yaşadığını görmüştü; bu da söz konusu kısa yıl hesabıyla on altı yıldan biraz fazla, iki aydan az bir ek yapar ki bu yaş artık çocuk yapmaya elverişlidir. Bu yüzden, bizim yirmi altı yılımız olsun diye yüz kısa yıl eklemek gerekmedi; Hanok'un doğumundan sonra da doğumdan önce eklemediği yılları çıkarması gerekmedi. Böylece burada iki nüsha arasında hiçbir fark oluşmadı.
CAPUT XIII. An in dinumeratione annorum Hebraeorum magis quam septuaginta interpretum sit sequenda auctoritas. 5 Sed cum hoc dixero, continuo referetur illud Iudaeorum esse mendacium, de quo superius satis actum est; nam septuaginta interpretes laudabiliter celebratos uiros non potuisse mentiri. Ubi si quaeram, quid sit credibilius, Iudaeorum gentem tam longe lateque diffusam in hoc conscribendum men10 uno consilio conspirare potuisse et, dum aliis inuident auctoritatem, sibi abstulisse ueritatem, an septuaginta homines, qui etiam ipsi Iudaei erant, uno in loco positos, quoniam rex Aegyptius Ptolomaeus eos ad hoc opus asciuerat, ipsam ueritatem gentibus alienigenis inuidisse et communicato istuc 15 fecisse consilio: quis non uideat quid procliuius faciliusque credatur? Sed absit ut prudens quispiam uel Iudaeos cuiuslibet peruersitatis adque malitiae tantum potuisse credat in codicibus tam multis et tam longe lateque dispersis, uel septuaginta illos memorabiles uiros hoc de inuidenda gentibus so ueritate unum communicasse consilium. Credibilius ergo quis dixerit, cum primum de bibliotheca Ptolomaei describi ista coeperunt, tunc aliquid tale fieri potuisse in codice uno, sed primitus inde descripto, unde iam latius emanaret; ubi potuit quidem accidere etiam scriptoris error. Sed hoc in illa quae1!5 stione de uita Mathusalae non absurdum est suspicari, et in illo alio, ubi superantibus uiginti quattuor annis summa non conuenit. In his autem, in quibus continuatur ipsius similitudo, ita ut ante genitum filium, qui ordini inseritur, alibi supersint centum anni, alibi desint; post genitum autem ubi deerant supersint, ubi supererant desint, ut summa conueniat; et hoc in prima, secunda, tertia, quarta, quinta, septima generatione inuenitur: uidetur habere quandam, si s dici potest, error ipse constantiam nec casum redolet, sed industriam. . Itaque illa diuersitas numerorum aliter se habentium in codicibus Graecis et Latinis, aliter in Hebraeis, ubi non est ista de centum annis prius adbitis et postea detractis per tot 10 generationes continuata parilitas, nec malitiae Iudaeorum nec diligentiae uel prudentiae septuaginta interpretum, sed scriptoris tribuatur eirori, qui de bibliotheca supradicti regis codicem describendum primus accepit. Nam etiam nunc, ubi numeri non faciunt intentum ad aliquid, quod facile possit 15 intellegi uel quod appareat utiliter disci, et neglegenter describuntur et neglegentius emendantur. Quis enim sibi existimet esse discendum, quot milia hominum tribus Israel singillatim habere potuerunt? quoniam prodesse aliquid non putatur; et quotus quisque hominum est, cui profunditas utilitatis huius 10 appareat? Hic uero, ubi per tot contextas generationes centum anni alibi adsunt, alibi desunt, et post natum, qui commemorandus fuerat, filium desunt ubi adfuerunt, adsunt ubi defuerunt, ut summa concordet: nimirum cum uellet persuadere, qui hoc fecit, ideo numerosissimos annos uixisse » antiquos, quod eos breuissimos nuncupabant, et hoc de maturitate pubertatis, qua idonea filii gignerentur, conaretur ostendere, adque ideo in illis centum annis decem nostros insinuandos putaret incredulis, ne homines tamdiu uixisse recipere in fidem nollent, addidit centum, ubi gignendis filiis habilem non inuenit aetatem, eosdemque post genitos filios, ut congrueret summa, detraxit. Sic quippe uoluit credibiles facere idonearum generandae proli conuenientias aetatum, ut tamen numero non fraudaret uniuersas aetates uiuentium singulorum. & Quod autem id in sexta generatione non fecit, hoc ipsum est quod magis mouet ideo illum fecisse, cum res, quam dicimus, postulauit, quia non fecit, ubi non postulauit. Inuenit namque in eadem generatione aput Hebraeos uixisse Iared, antequam genuisset Enoch, centum sexaginta duos (), qui - łU dum illam rationem breuium annorum fiunt anni sedecim et aliquid minus quam menses duo; quae iam aetas apta est ad gignendum, et ideo addere centum annos breues, ut nostri uiginti sex fierent, necesse non fuit, nec post natum Enoch eos detrahere, quos non addiderat ante natum. Sic factum est 15 ut hic nulla esset inter codices utrosque uarietas.
15.13_2Ama bu kez sekizinci kuşakta şu soru düşündürüyor: Metuşelah'tan Lamek doğmadan önceki yıllar İbranilerde yüz seksen iki okunurken, bizim nüshalarımızda niçin yirmi yıl eksik bulunuyor? Oysa burada daha çok yüz yıl eklenirdi; bu yirmi yıl da Lamek'in doğumundan sonra, iki nüshada farklı olmayan toplamı tamamlamak üzere geri veriliyor. Çünkü o kişi ergenlik olgunluğu yüzünden yüz yetmiş yılın on yedi yıl diye anlaşılmasını istiyorsa, nasıl hiçbir şey eklememesi gerekiyorsa, hiçbir şey çıkarmaması da gerekiyordu; çünkü başka yerlerde bulamadığı için yüz yıl eklediği, çocuk yapmaya elverişli yaşı burada bulmuştu. Bu yirmi yılın, önce çıkardığı gibi sonra toplam eksiksiz tutsun diye geri vermeye özen göstermemiş olsaydı, bir yanlışlık sonucu tesadüfen olabileceğini haklı olarak düşünebilirdik. Yoksa, yüz yılın önce eklenip sonra çıkarılmasındaki o çabayı gizlemek için, gerekmediği yerde de yüz yılla değil ama küçük bir sayıyla önce çıkarıp sonra geri vererek benzer bir şey yapmak daha kurnazca bir hareket olarak mı değerlendirilmelidir? Bu nasıl anlaşılırsa anlaşılsın, böyle yapıldığına inanılsın ya da inanılmasın, nihayet böyle olsun ya da olmasın, şundan asla şüphe etmem: İki nüshada farklı bir şey bulunduğunda, olaylara dair gerçeklik bakımından ikisi birden doğru olamayacağına göre, çevirmenler aracılığıyla başka dile aktarıldığı kaynak dile inanmak doğru olur. Nitekim üç Yunanca, bir Latince ve bir de Süryanice nüshada, birbiriyle uyumlu biçimde, Metuşelah'ın tufandan altı yıl önce öldüğü bulunmuştur.
Sed rursus mouet, quur in octaua generatione, antequam de Mathusalam nasceretur Lamech, cum aput Hebraeos legantur centum octoginta duo anni, uiginti minus inueniuntur in codicibus nostris, ubi potius addi centum solent, et post genitum 20 Lamech conplendam restituuntur ad summam, quae in codicibus utrisque non discrepat. Si enim centum septuaginta annos propter pubertatis maturitatem decem et septem uolebat intellegi, sicut nihil addere, ita nihil detrahere iam debebat, quia inuenerat aetatem idoneam generationi filiorum, propter 25 quam in aliis centum illos annos, ubi eam non inueniebat, addebat. Hoc autem de uiginti annis merito putaremus casu mendositatis accidere potuisse, nisi eos, sicut prius detraxerat, postea curaret, ut summae conueniret integritas. An forte astutius factum existimandum est, ut illa, qua centum anni prius solent adici et postea detrahi, occultaretur industria, cum et illic, ubi necesse non fuerat, non quidem de centum annis, uerum tamen de quantulocumque numero prius detracto, post reddito, tale aliquid fieret? Sed quomodolibet istuc accipiatur, siue credatur ita esse factum siue non credatur, siue postremo ita siue non ita sit: recte fieri nullo modo dubitauerim, ut, cum diuersum aliquid in utrisque codicibus inuenitur, quando quidem ad fidem rerum gestarum utrumque esse non potest uerum, ei linguae potius credatur, unde est in aliam per interpretes facta translatio. Nam in quibusdam etiam codicibus Graecis tribus et uno Latino et uno etiam Syro inter se consentientibus inuentus est Mathusalam sex annis ante diluuium fuisse defunctus. u
15.1414. Yılların eski çağlarda da bugünkü sürelerle aktığı, yani eşit olduğu
Şimdi artık, o insanların çok uzun ömürlerinde hesaplanan yılların, bizim on yılımız bir yıl edecek kadar kısa değil, bizim bugünkü yıllarımız kadar uzun olduğunun (ki bu yılları güneşin dolanımı tamamlar) nasıl açıkça gösterilebileceğine bakalım. Tufanın Nuh'un ömrünün altı yüzüncü yılında olduğu yazılıdır. O hâlde o yıl, on tanesi bizim bir yılımızı eden ve otuz altı günlük çok küçük bir yıl idiyse, orada neden şöyle okunuyor: Nuh'un ömrünün altı yüzüncü yılında, ikinci ayın yirmi yedinci günü tufanın suyu yeryüzünü kapladı? Çünkü bu kadar küçük bir yıl, adını eski âdetle aldıysa, ya ayları yoktur ya da on iki ayı olması için ayı üç gündür. O hâlde burada nasıl altı yüzüncü yılda, ikinci ayın yirmi yedinci günü denmiştir? Demek ki aylar o zaman da bugünkü gibiydi. Yoksa başka nasıl tufanın ikinci ayın yirmi yedinci gününde başladığı söylenebilirdi? Sonra tufanın sonunda şöyle okunuyor: Gemi yedinci ayda, ayın yirmi yedinci gününde, Ararat dağlarının üzerine oturdu. Sular on birinci aya kadar azaldı; on birinci ayda, ayın birinci günü dağların tepeleri göründü. O hâlde aylar böyleyse, yıllar da şüphesiz bugünküler gibiydi. Çünkü üç günlük aylarda yirmi yedi gün olamaz. Yok eğer her şey aynı oranda küçülsün diye üç günün otuzda birine o zaman gün deniyorsa, kırk gün kırk gece sürdüğü anılan o büyük tufan bizim tam dört günümüz bile etmemiştir. Bu saçmalığa ve boşluğa kim katlanır? Öyleyse yanlış bir tahminle Kutsal Yazılarımızın güvenilirliğini bir yerde kurarken başka yerde yıkmak isteyen bu yanılgı buradan uzaklaştırılmalıdır. Gün o zaman da bugünkü kadardı, gece gündüz süren yirmi dört saatin belirlediği gün; ay da bugünkü kadardı, Ay'ın başlayıp bitmesiyle kapanan ay; yıl da bugünkü kadardı, on iki kameri aya güneşin yörüngesi için beş gün ve bir çeyrek eklenerek tamamlanan yıl. Nuh'un ömrünün altı yüzüncü yılı böyle bir yıldı; tufan da bu yılın ikinci ayının yirmi yedinci gününde başladı. Sürekli büyük yağmurların kırk gün sürdüğü anlatılır; bu günler ikişer saat ya da biraz fazla değil, gündüzüyle gecesiyle yirmi dörder saatti. Dolayısıyla o eskiler dokuz yüz yıldan fazla, sonradan İbrahim'in yüz yetmiş, oğlu İshak'ın yüz seksen, onun oğlu Yakup'un yüz elliye yakın yaşadığı kadar büyük yıllar yaşadılar; epey sonra Musa'nın yüz yirmi yıl yaşadığı ve bugün de insanların yetmiş, seksen ya da pek fazlası olmayan yıl yaşadığı kadar büyük yıllar. Bu insanlar hakkında şöyle denmiştir: Daha fazlası zahmet ve acıdır.
İbrani nüshalarıyla bizimkiler arasında bulunan sayı farkı, eskilerin bu uzun ömürlülüğüne dair bir anlaşmazlık taşımaz. Bir yerde ikisinin de doğru olamayacağı kadar farklı bir şey varsa, olayların doğruluğu elimizdeki çevirinin yapıldığı dilden aranmalıdır. Bunu yapmak isteyen herkes için dünyanın her yerinde imkân hazır olduğu hâlde, Yetmiş çevirmenin farklı şeyler söylüyor göründüğü pek çok yerde kimsenin onları İbrani nüshalarına göre düzeltmeye cesaret etmemiş olması boşuna değildir. Çünkü bu farklılık yanlışlık sayılmamıştır; ben de hiçbir şekilde sayılması gerektiğini düşünmüyorum. Kopyacı hatası olmayan yerde, anlam hakikate uygun ve hakikati duyuran nitelikteyse, onların çevirmen göreviyle değil, peygamberlerin özgürlüğüyle, ilahî Ruh'la bir şeyleri başka türlü söylemek istediğine inanmak gerekir. Bu yüzden elçilerin otoritesi de Kutsal Yazılardan tanıklık getirirken yalnız İbranilerin metnini değil, haklı olarak onların metnini de kullanmıştır. Ama bu konuda, Tanrı yardım ederse, daha uygun bir yerde daha özenle konuşacağıma söz verdim; şimdi önümde duran işi bitireyim. Şüphe etmemek gerekir ki, insanlar o kadar uzun yaşadığına göre, ilk insandan doğan ilk insan bir şehir kurabilirdi; elbette yeryüzü şehri, Tanrı Devleti denen şehir değil; biz bu büyük eserin emeğini onun hakkında yazmak üzere elimize aldık.
CAPUT XIIII. De parilitate annorum, qui eisdem quibus nunc spatiis et in prioribus saeculis cucurrerunt. Nunc iam uideamus quonam modo euidenter possit ostendi. non tam breues, ut illi decem unus esset noster, sed tantae prolixitatis annos, quantae nunc habemus (quos utique circuitus conficit solis), in illorum hominum uita prolixissima conputatos. Sescentensimo nempe anno uitae Noe scriptum est factum esse diluuium. Quur ergo ibi legitur: Et aqua diluuii facta est super terram sescentensimo anno in uita Noe, secundi mensis, septima et uicensima mensis, si annus ille minimus, quales decem faciunt unum 'nostrum, triginta sex habebat dies? Tantillus quippe annus, si antiquo more hoc nomen accepit, aut non habet menses, aut mensis eius est triduum, ut habeat duodecim menses. Quo modo igitur hic dictum est: Sescentensimo anno, secundi mensis, septima et uicensima mensis, nisi quia tales, quales nunc sunt, etiam tunc erant menses? Nam quo pacto aliter uicensimo et septimo die secundi mensis diceretur coeptum esse diluuium? Deinde postea in fine diluuii ita legitur: Et sedit arca in mense septimo, septima et uicensima mensis, super montes Ararat. Aqua autem minuebatur usque ad undecimum mensem; in undecimo autem mense prima die mensis paruerunt capita montium. Si igitur tales menses erant, tales profecto et anni erant, quales nunc habemus. Menses quippe illi triduani uiginti et septem dies habere non poterant. Aut si pars tricensima tridui tunc appellabatur dies, ut omnia proportione minuantur: ergo nec toto quadriduo nostro factum est illud tam grande diluuium, quod memoratur factum quadraginta diebus et noctibus. Quis hanc absurditatem et uanitatem ferat? Proinde remoueatur hic error, qui coniectura falsa ita uult adstruere scripturarum nostrarum fidem, ut alibi destruat. Prorsus tantus etiam tunc dies fuit. quantus et nunc est, quem uiginti quattuor horae diurno curriculo nocturnoque determinant; tantus mensis, quantus et nunc est, quem luna coepta et finita concludit; tantus annus, quantus et nunc est, quem duodecim menses lunares additis propter cursum solarem quinque diebus et quadrante consummant, quanti anni sescentensimi uitae Noe secundus erat mensis eiusque mensis uicensimus et septimus dies, quando coepit esse diluuium, in quo dies quadraginta continuatae ingentes pluuiae memorantur, qui dies non binas ac paulo amplius horas habebant, sed uicenas et quaternas die noctuque transactas. Ac per hoc tam magnos annos uixerunt illi antiqui usque amplius quam nongentos, quantos postea uixit Abraham centum septuaginta et post eum filius eius Isaac centum octoginta et filius eius Iacob prope centum quinquaginta, et quantos interposita aliquanta aetate Moyses centum uiginti, et quantos etiam nunc uiuunt homines septuaginta uel octoginta uel non multo amplius, de quibus dictum est: Et amplius eis labor et dolor. Illa uero numerorum uarietas, quae inter codices Hebraeos inuenitur et nostros, neque de hac antiquorum longaeuitate dissentit, et si quid habet ita diuersum, ut uerum esse utrumque non possit, rerum gestarum fides ab ea lingua repetenda est, ex qua interpretatum est quod habemus. Quae facultas cum uolentibus ubique gentium praesto sit, non tamen uacat, quod septuaginta interpretes in plurimis, quae diuersa dicere uidentur, ex Hebraeis codicibus emendare ausus est nemo. Non enim est illa diuersitas putata mendositas; nec ego ullo modo putandam existimo: sed ubi non est scriptoris error, aliquid eos diuino spiritu, ubi sensus esset consentaneus ueritati et praedicans ueritatem, non interpretantium munere, sed prophetantium libertate aliter dicere uoluisse credendum est. Unde merito non solum Hebraeis, uerum etiam ipsis, cum adhibet testimonia de scripturis, uti apostolica inuenitur auctoritas. Sed hinc me opportuniore loco, si Deus adiuuerit, - promisi diligentius locuturum; nunc quod instat expediam. Non enim ambigendum est ab homine, qui ex primo homine primus est natus, quando tamdiu uiuebant, potuisse constitui ciuitatem, sane terrenam, non illam, quae dicitur ciuitas Dei, de qua ut scriberemus, laborem tanti huius operis in manus sumsimus.
15.1515. İlk çağın erkeklerinin, oğulları olduğu bildirilen yaşa kadar birleşmekten uzak durduğuna inanılabilir mi?
Peki biri şunu diyecektir: Baba olacak ve perhiz niyeti taşımayan bir insanın yüz yıl ve daha fazla, ya da İbranilere göre pek de az olmayan seksen, yetmiş, altmış yıl boyunca birleşmekten uzak durduğuna mı, yahut uzak durmadıysa hiçbir çocuğu olamadığına mı inanmamız gerekiyor? Bu sorun iki yolla çözülür. Ya ergenlik, bütün ömrün uzunluğu ölçüsünde daha geç geliyordu; ya da, ki bana daha inanılır görünen budur, burada ilk doğan oğullar değil, soyun sırasının gerektirdiği oğullar anılmıştır: Nuh'a varmak, ondan yine İbrahim'e varıldığını görmek, sonra da belli bir zaman noktasına kadar, bu dünyada gurbette yaşayan ve yukarıdaki vatanı arayan o çok şanlı şehrin yolunu anılan kuşaklarla göstermek gerektiği kadar. İnkâr edilemeyen şudur: Bir erkekle bir kadının birleşmesinden herkesten önce Kabil doğdu. Çünkü bu iki kişiye doğarak eklenen ilk insan o olmasaydı, Âdem onun doğumunda okunduğu gibi şöyle demezdi: Tanrı aracılığıyla bir insan edindim. Onun ardından, büyük kardeşinin öldürdüğü Habil geldi. Tanrı Devleti'nin gurbette oluşunun bir ön işaretini ilk o gösterdi: Bu şehir, kötülerden ve bir bakıma toprak doğumlulardan, yani yeryüzü kökenini seven ve yeryüzü şehrinin yeryüzüne ait mutluluğuyla sevinenlerden haksız zulümler görecekti. Ama onlar doğduğunda Âdem'in kaç yaşında olduğu belli değildir. Bundan sonra kuşaklar ayrılır: Kimileri Kabil'den, kimileri de Âdem'in öldürülen Habil'in yerine doğurduğu ve adını Şit koyduğu kişiden gelir; yazıldığı gibi şöyle demiştir: Tanrı, Kabil'in öldürdüğü Habil yerine bana başka bir zürriyet verdi. Kuşakların biri Şit'ten, öteki Kabil'den gelen bu iki dizisi, ele aldığımız iki şehri ayrı ayrı sıralarla gösterir: biri yeryüzünde gurbette yaşayan göksel şehir, öteki yeryüzü sevinçlerine sanki tek sevinçmiş gibi ağzı açık bakan ve onlara yapışan yeryüzü şehri. Âdem'le birlikte sayıldığında sekizinci kuşağa kadar sayılan Kabil soyundan hiç kimsenin, kendisinden sonra anılan kişinin babası olduğunda kaç yaşında olduğu belirtilmemiştir. Çünkü Tanrı'nın Ruhu tufandan önce yeryüzü şehrinin kuşaklarında zamanları işaretlemek istememiş, sanki hafızaya daha layıklarmış gibi bunu göksel şehrin kuşaklarında yapmayı tercih etmiştir. Ayrıca, Şit doğduğunda babasının yılları elbette söylenmiştir; ama o zaman başkalarının da babası olmuştu. Yalnız Kabil ve Habil'in olduğunu kim ileri sürmeye cesaret edebilir? Çünkü anılması gereken kuşakların sırası yüzünden yalnız onların adı geçti diye, Âdem'den o zaman yalnız onların doğduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Bütün ötekilerin adları sessizlikle örtülüp yalnız oğullarının ve kızlarının olduğu okunduğuna göre, bu çocuğunun kaçıncı olduğunu, gözü peklik suçundan kaçan kim söyleyebilir? Âdem, Şit doğduktan sonra Tanrı'dan aldığı bir uyarıyla Tanrı Habil yerine bana başka bir zürriyet verdi diyebilirdi; çünkü Şit, onun kutsallığını tamamlayacak biri olacaktı, yoksa zaman sırası bakımından ondan sonra ilk doğan olduğu için değil. Sonra şu yazılıdır: Şit iki yüz beş yıl (ya da İbranilere göre yüz beş yıl) yaşadı. Düşüncesiz biri dışında kim Enoş'un Şit'in ilk oğlu olduğunu ileri sürebilir ki, haklı bir şaşkınlıkla o kadar yıl hiç perhiz niyeti olmadan nasıl evlilikten uzak kaldığını ya da evliyken baba olamadığını soralım? Çünkü onun için de şöyle okunur: Oğulları ve kızları oldu; Şit'in bütün günleri dokuz yüz on iki yıl oldu ve öldü. Sonrakiler için de durum aynıdır: Yılları anılanların oğulları ve kızları olduğu da söylenir. Bu yüzden, adı anılan çocuğun ilk oğul olup olmadığı hiç belli değildir. Dahası, o babaların bu kadar uzun bir ömürde ya ergenliğe erişmemiş ya da eşsiz ve çocuksuz olduğuna inanılamayacağına göre, oğullarının ilk doğan çocukları olduğuna da inanılamaz. Kutsal tarihin yazarı, zamanını işaretleyerek kuşakların ardışıklığıyla, zamanında tufan olan Nuh'un doğumuna ve hayatına varmayı amaçlıyordu; bu yüzden elbette anne babalarının ilk çocukları olanları değil, soyun devam çizgisine girenleri andı.
CAPUT XV. An credibile sit primi saeculi uiros usque ad eam aetatem, qua filios generasse referuntur, a concubitu continuisse. Dicet ergo aliquis: Itane credendum est hominem filios generaturum nec habentem propositum continentiae centum et amplius, uel secundum Hebraeos non multo minus, id est octoginta, septuaginta, sexaginta annos a concumbendi opere uacuisse, aut si non uacaret, nihil prolis gignere potuisse?' Haec quaestio duobus modis soluitur. Aut enim tanto serior fuit proportione pubertas, quanto uitae totius maior annositas; aut, quod magis uideo esse credibile, non hic primogeniti filii commemorati sunt, sed quos successionis ordo poscebat, ut perueniretur ad Noe, a quo rursus ad Abraham uidemus esse peruentum, ac deinde usque ad certum articulum temporis, quantum oportebat signari etiam generationibus commemoratis cursum gloriosissimae ciuitatis in hoc mundo peregrinantis et supernam patriam requirentis. Quod enim negari non potest, prior omnibus Cain ex coniunctione maris et feminae natus est. Neque enim illo nato dixisset Adam, quod dixisse legitur: Adquisiui hominem per Deum, nisi illis duobus ipse fuisset homo nascendo additus primus. Hunc secutus Abel, quem maior frater occidit, praefigurationem quandam peregrinantis ciuitatis Dei, quod ab inpiis et quodam modo terrigenis, id est terrenam originem diligentibus et. terrenae ciuitatis terrena felicitate gaudentibus, persecutiones iniquas passura fuerat, primus ostendit. Sed quot annorum erat Adam, cum eos genuit, non apparet. Exinde digeruntur generationes aliae de Cain, aliae de illo, quem genuit Adam in eius successionem, quem frater occidit, et appellauit nomen illius Seth dicens, ut scriptum est: Suscitauit enim mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Cum itaque istae duae series generationum, una de Seth, altera de Cain, has duas, de quibus agimus, distinctis ordinibus insinuent ciuitates, unam caelestem in terris peregrinantem, alteram terrenam terrenis tamquam sola sint gaudiis inhiantem uel inhaerentem: nullus de progenie Cain, cum dinumerata sit connumerato Adam usque ad octauam generationem, quot annorum fuisset expressus est, quando genuit eum, qui commemoratur post eum. Noluit enim Spiritus Dei in terrenae ciuitatis generationibus tempora notare ante diluuium, sed in caelestis maluit, tamquam essent memoria digniores. Porro autem Seth quando natus est, non quidem taciti sunt anni patris eius, sed iam genuerat alios; et utrum solos Cain et Abel, adfirmare quis audeat? Non enim quia soli nominati sunt propter ordines generationum quas commemorare oportebat, ideo consequens uideri debet solos fuisse tunc generatos ex Adam. Cum enim silentio coopertis omnium nominibus ceterorum legatur eum genuisse filios et filias: quota fuerit ista proles eius, quis praesumat adserere, si culpam temeritatis euitat? Potuit quippe Adam diuinitus admonitus dicere, postea quam Seth natus est: Suscitauit enim mihi Deus semen aliud pro Abel, quoniam talis erat futurus, qui inpleret illius sanctitatem, non quod ipse prior post eum temporis ordine nasceretur. Deinde quod scriptum est: Vixit autem Seth quinque et ducentos annos (uel secundum Hebraeos quinque et centum annos),: quis possit nisi inconsideratus adseuerare hunc eius primogenitum fuisse? ut admirantes merito requiramus, quo modo per tot annos inmunis fuerit a conubio sine ullo proposito continentiae uel non genuerit coniugatus; quando quidem etiam de ipso legitur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies Seth duodecim et nongenti anni, et mortuus est. Adque ita deinceps, quorum anni commemorantur, nec filios filiasque genuisse reticentur. Ac per hoc non apparet omnino, utrum, qui nominatur genitus, ipse fuerit primogenitus; immo uero, quoniam credibile non est patres illos aetate tam longa aut inpuberes fuisse aut coniugibus caruisse uel fetibus, nec illos eorum filios primos eis natos fuisse credibile est. Sed cum sacrae scriptor historiae ad ortum uitamque Noe, cuius tempore diluuium factum est, per successiones generationum notatis temporibus intenderet peruenire, eas utique commemorauit, non quae primae suis parentibus fuerint, sed quae in propagationis ordinem uenerint.
15.15_2Bunu daha açık kılmak için, söylediğimin olabileceğinden kimsenin kuşku duymayacağı bir örnek vereyim. Evangelyacı Matta, Rab'bin bedeninin soyunu ataların dizisiyle hafızaya emanet etmek isterken, baba İbrahim'den başlayıp önce Davut'a varmayı amaçladı. İbrahim, diyor, İshak'ın babası oldu. Neden ilk oğlu İsmail demedi? İshak Yakup'un babası oldu, diyor; neden ilk oğlu Esav demedi? Elbette onlar üzerinden Davut'a varamayacağı için. Sonra şöyle devam ediyor: Yakup, Yahuda ile kardeşlerinin babası oldu. Yahuda ilk oğul muydu? Yahuda, diyor, Peres ile Zerah'ın babası oldu. Bu ikizlerden hiçbiri de Yahuda'nın ilk oğlu değildi; ondan önce üç oğlu olmuştu. Demek ki kuşakların sırasında, Davut'a ve oradan amaçladığı yere varabileceği kişileri tutmuştur. Buradan anlaşılabilir ki tufandan önceki eski insanlar için de ilk oğullar değil, ardışık kuşakların sırasını Nuh patriğine ulaştıran kişiler anılmıştır; böylece onların geç ergenliğine dair karanlık ve gereksiz soru bizi yormasın.
Exempli gratia, quo id fiat apertius, aliquid interponam, unde nullus ambigat fieri potuisse quod dico. Euangelista Matthaeus generationem dominicae carnis per seriem parentum uolens commendare memoriae, ordiens a patre Abraham adque ad Dauid primitus ut perueniret intendens: Abraham, inquit, genuit Isaac; quur non dixit Ismael, quem primitus genuit? Isaac autem, inquit, genuit lacob; quur non 30 dixit Esau, qui eius primogenitus fuit? Quia scilicet per illos ad Dauid peruenire non posset. Deinde sequitur: Iacob autem genuit ludam et fratres eius; numquid ludas primogenitus fuit? ludas, inquit, genuit Phar-es et Zarat; nec istorum geminorum aliquis fuit primogenitus Iudae, sed ante illos iam tres genuerat. Eos itaque tenuit in ordine generationum, per quos ad Dauid adque inde quo intenderat perueniret. Ex quo intellegi potest, ueteres quoque homines ante diluuium non primogenitos, sed eos fuisse commemoratos, per quos ordo succedentium generationum ad Noe patriarcham duceretur, ne serae pubertatis illorum obscura et non necessaria quaestio nos fatiget.
15.1616. İlk evliliklerin sonraki evliliklerden farklı olan hukuku
Toprağın tozundan yaratılan erkekle onun böğründen yaratılan karısının ilk birleşmesinden sonra insan soyunun çoğalmak için erkeklerin ve kadınların birleşmesine ihtiyacı vardı ve o ikisinden doğanlar dışında insan yoktu. Bu yüzden erkekler kız kardeşlerini eş olarak aldılar. Zorunluluğun itmesiyle yapılan bu şey eskiye gittikçe ne kadar bağışlanabilirse, din sonradan yasakladığında o kadar lanetlenecek bir şey oldu. Çünkü sevgi bakımından çok doğru bir hesap yapılmıştır: Uyumu faydalı ve güzel olan insanlar farklı akrabalık bağlarıyla birbirine bağlanacak, tek bir kişide çok sayıda bağ toplanmayacak, her bir bağ ayrı kişilere dağılacak ve böylece toplumsal hayatı daha sıkı örmek için bağların çoğu çok sayıda kişiye düşecekti. Baba ve kayınpeder, iki ayrı akrabalığın adıdır. Dolayısıyla herkesin babası bir, kayınpederi başka olursa sevgi daha çok kişiye uzanır. Ama kardeşler evlilikle birleştirilince tek Âdem hem oğullarına hem kızlarına ikisi birden olmak zorundaydı. Aynı şekilde karısı Havva da iki cinsten çocuklarına hem kayınvalide hem anneydi; bunlar iki ayrı kadın, biri anne, öteki kayınvalide olsaydı, toplumsal sevgi daha bol bağlanırdı. Sonunda kız kardeş, karı da olduğu için, iki akrabalığı tek başına tutuyordu; bunlar ayrı kişilere dağıtılsaydı, biri kız kardeş, öteki karı olsaydı, toplumsal yakınlık sayıca artardı. Ama o zaman, ilk iki insandan doğan kardeşlerden başka insan olmadığından, bunun yapılacağı bir imkân yoktu. Dolayısıyla bu, yapılabilir olduğunda yapılmalıydı: İnsan çoğalınca artık kız kardeş olmayan kadınlardan eş alınmalıydı; bu durumda eskisini yapmak için hiçbir zorunluluk kalmamış olmakla kalmadı, yapılsa cürüm de sayılırdı. Çünkü ilk insanların torunları, artık amca ya da teyze kızlarını eş olarak alabilecekken, kız kardeşleriyle evlenselerdi, tek bir insanda artık iki değil üç akrabalık olurdu; oysa sevgi daha geniş bir yakınlıkla bağlansın diye bunların tek tek kişilere dağıtılması gerekiyordu. Çünkü bir insan, kendi çocukları olan kardeş eşlere hem baba hem kayınpeder hem dayı olurdu; aynı şekilde karısı da ortak çocuklarına hem anne hem hala hem kayınvalide olurdu. Onların çocukları ise birbirlerine yalnız kardeş ve eş değil, kardeş çocukları oldukları için kuzen de olurlardı. Bir insana üç insanı bağlayan bütün bu akrabalıklar, ayrı kişilere dağıtılsaydı dokuz kişiyi bağlardı: Bir insanın kız kardeşi başka, karısı başka, kuzeni başka, babası başka, dayısı başka, kayınpederi başka, annesi başka, halası başka, kayınvalidesi başka olurdu. Böylece toplumsal bağ azlığa sıkışmaz, sık yakınlıklarla daha geniş ve daha çok kişiye yayılırdı.
İnsan soyu büyüyüp çoğaldıkça bunun, çok sayıda sahte tanrıya tapan kötüler arasında bile gözetildiğini görüyoruz:
CAPUT XVI. De iure coniugiorum, quod dissimile a subsequentibus matrimoniis habuerint prima conubia. Cum igitur genus humanum post primam copulam uiri facti ex puluere et coniugis eius ex uiri latere manum feminarumque coniunctione opus haberet, ut gignendo multiplicaretur, nec essent ulli homines, nisi qui ex illis duobus nati fuissent: uiri sorores suas coniuges acceperunt; quod profecto quanto est antiquius conpellente necessitate, tanto postea factum est damnabilius religione prohibente. Habita est enim ratio rectissima caritatis, ut homines, quibus esset utilis adque honesta concordia, diuersarum necessitudinum uinculis necterentur, nec unus in uno multas haberet, sed singulae spargerentur in singulos ac sic ad socialem uitam diligentius conligandam plurimae plurimos obtinerent. Pater quippe et socer duarum sunt necessitudinum nomina. Ut ergo alium quisque habeat patrem, alium socerum, numerosius se caritas porrigit. Utrumque autem unus Adam esse cogebatur et filiis et filiabus suis, quando fratres sororesque conubio iungebantur. Sic et Eua uxor eius utrique sexui filiorum fuit et socrus et mater; quae si duae feminae fuissent, mater altera et socrus altera, copiosius se socialis dilectio conligaret. Ipsa denique iam soror, quod etiam uxor fiebat, duas tenebat una necessitudines; quibus per singulas distributis, ut altera esset soror, altera uxor, hominum numero socialis propinquitas augeretur. Sed hoc unde fieret tunc non erat, quando nisi fratres et sorores ex illis duobus primis nulli homines erant. Fieri ergo debuit quando potuit, ut existente copia inde ducerentur uxores, quae non erant iam sorores, et non solum illud ut fieret nulla necessitas esset, uerum etiam si fieret nefas esset. Nam si et nepotes primorum hominum, qui iam consobrinas poterant accipere coniuges, sororibus matrimonio iungerentur, non iam duae, sed tres in homine uno necessitudines fierent, quae propter caritatem numerosiore propinquitate nectendam disseminari per singulos singulae debuerunt. Esset enim unus homo filiis suis, fratri scilicet sororique coniugibus, et pater et socer et auunculus; ita et uxor eius eisdem communibus filiis et mater et amita et socrus; idemque inter se filii eorum non solum essent fratres adque coniuges, uerum etiam consobrini, quia et fratrum filii. Omnes autem istae necessitudines, quae uni homini tres homines conectebant, nouem conecterent, si essent in singulis singulae, ut unus homo haberet alteram sororem, alteram uxorem, alteram consobrinam, alterum patrem, alterum auunculum, alterum socerum, alteram matrem, alteram amitam, alteram socrum; adque ita se non in paucitate coartatum, sed latius adque numerosius propinquitatibus crebris uinculum sociale diffunderet. Quod humano genere crescente et multiplicato etiam inter inpios deorum multorum falsorumque cultores sic obseruari
15.16_2Sapkın kanunlar kardeş evliliklerine izin verse bile, daha iyi âdet bu serbestlikten tiksinmeyi tercih eder; insan soyunun ilk zamanlarında kız kardeşlerle evlenmek tamamen serbest olduğu hâlde, hiç serbest olamazmış gibi bundan yüz çevirir. Çünkü töre, insanın duygusunu çekmede de incitmede de çok güçlüdür; bu konuda arzunun ölçüsüzlüğünü dizginlediği için, onu çiğneyip bozmak haklı olarak cürüm sayılır. Mülk hırsıyla tarlaların sınırını aşmak haksızlıksa, birleşme şehvetiyle törelerin sınırını yıkmak ne kadar daha büyük haksızlıktır! Biz de kendi zamanımızda, akrabalık derecesi kardeşlik derecesine çok yakın olduğu için, kuzenlerle evliliğin kanunlarca serbest olduğu hâlde törece ne kadar nadir yapıldığını gördük; çünkü bunu ne ilahî kanun yasaklamıştı ne de insan kanunu henüz yasaklamıştı. Yine de serbest olan bu iş, serbest olmayana yakınlığı yüzünden tiksinti uyandırıyor, kuzenle yapılan şey neredeyse kız kardeşle yapılmış gibi görünüyordu; çünkü kuzenler, bu kadar yakın kan bağları yüzünden birbirlerine kardeş diye seslenir ve neredeyse öz kardeş sayılırlar. Eski atalar ise yakınlığın soyların sırasıyla yavaş yavaş dağılıp uzaklaşmaması ve yakınlık olmaktan çıkmaması için, onu henüz uzaklaşmamışken evlilik bağıyla yeniden bağlamaya, kaçanı bir bakıma geri çağırmaya dinî bir özen gösteriyorlardı. Bu yüzden, dünya insanla dolduğunda, babadan ya da anneden ya da ikisinden olan kız kardeşlerle değilse de, kendi soylarından eş almayı seviyorlardı. Ama kuzenlerin evliliğinin bu zamanda daha doğru bir yolla yasaklandığından kim şüphe eder? Yalnız tartıştığımız gibi akrabalıkları çoğaltmak için değil: Bir kişi iki akrabalığı birden taşımasın, ikisi bunlara sahip olabilsin ve akrabalığın sayısı artsın diye. Ayrıca insanın hayâsında, nedense, doğal ve övgüye değer bir şey vardır: Yakınlığı yüzünden saygılı bir onur borçlu olduğu kişiden, doğurucu olsa bile şehvetini uzak tutmak ister; evliliğin iffetinin bile ondan utandığını görüyoruz.
Demek ki erkekle kadının birleşmesi, ölümlü soy söz konusu olduğunda, şehrin bir fidanlığıdır; ama yeryüzü şehri yalnız doğuma, göksel şehir ise doğumun zararından kaçmak için yeniden doğuşa da ihtiyaç duyar. Tufandan önce, sonradan İbrahim'e buyrulan sünnet gibi, yeniden doğuşun bedensel ve görünür bir işareti var mıydı, varsa nasıldı, kutsal tarih bu konuda susuyor. Ama o çok eski insanların da Tanrı'ya kurban sunduğu konusunda susmuyor; bu ilk iki kardeşte açıkça görülür. Nuh da tufandan sonra gemiden çıkınca Tanrı'ya kurbanlar sunduğu okunur. Bu konuda önceki kitaplarda söylemiştik: Tanrılık iddia eden ve tanrı sanılmayı isteyen cinler, kendileri için kurban istiyor ve bu tür onurlardan sevinç duyuyorlarsa bunun tek sebebi, gerçek kurbanın gerçek Tanrı'ya borçlu olduğunu bilmeleridir.
cernimus, ut, etiamsi peruersis legibus permittantur fraterna coniugia, melior tamen consuetudo ipsam malit exhorrere licentiam, et cum sorores accipere in matrimonium primis humani generis temporibus omnino licuerit, sic auersetur, quasi numquam licere potuerit. Ad humanum enim sensum uel adliciendum uel offendendum mos ualet plurimum; qui cum in hac causa inmoderationem concupiscentiae coherceat, eum dissignari adque corrumpi merito esse nefarium iudicatur. Si enim est iniquum auiditate possidendi transgredi limitem agrorum, quanto est iniquius libidine concumbendi subuertere limitem morum! Experti autem sumus in conubiis consobrinarum etiam nostris temporibus propter gradum propinquitatis fraterno gradui proximum quam raro per mores fiebat, quod fieri per leges licebat, quia id nec diuina prohibuit et nondum prohibuerat lex humana. Verum tamen factum etiam licitum propter uicinitatem horrebatur inliciti et, quod fiebat cum consobrina, paene cum sorore fieri uidebatur; quia et ipsi inter se propter tam propinquam consanguinitatem fratres uocantur et paene germani sunt. Fuit autem antiquis patribus religiosae curae, ne ipsa propinquitas se paulatim propaginum ordinibus dirimens longius abiret et propinquitas esse desisteret, eam nondum longe positam rursus matrimonii uinculo conligare et quodam modo reuocare fugientem. Unde iam pleno hominibus orbe terrarum, non quidem sorores ex patre uel matre uel ex ambobus suis parentibus natas, sed tamen amabant de suo genere ducere uxores. Verum quis dubitet honestius hoc tempore etiam consobrinorum prohibita esse coniugia? non solum secundum ea, quae disputauimus, propter multiplicandas adfinitates, ne habeat duas necessitudines una persona, cum duae possint eas habere et numerus propinquitatis augeri; sed etiam quia nescio quo modo inest humanae uerecundiae quiddam naturale adque laudabile, ut, cui debet causa propinquitatis reuerendum honorem, ab ea contineat, quamuis generatricem, tamen libidinem, de qua erubescere uidemus et ipsam pudicitiam coniugalem. Copulatio igitur maris et feminae, quantum adtinet ad genus mortalium, quoddam seminarium est ciuitatis; sed terrena ciuitas generatione tantummodo, caelestis autem etiam regeneratione opus habet, ut noxam generationis euadat. Utrum autem aliquod fuerit, uel si fuit, quale fuerit corporale adque uisibile regenerationis signum ante diluuium, sicut Abrahae circumcisio postea est imperata, sacra historia tacet. Sacrificasse tamen Deo etiam illos antiquissimos homines non tacet; quod et in duobus primis fratribus claruit, et Noe post diluuium, cum de arca fuisset egressus, hostias Deo legitur immolasse. De qua re in praecedentibus libris iam diximus, non ob aliud daemones adrogantes sibi diuinitatem deosque se credi cupientes sibi expetere sacrificium et gaudere huius modi honoribus, nisi quia uerum sacrificium uero Deo deberi sciunt.
15.1717. Tek babadan doğan iki ata ve önder
Âdem her iki soyun, yani dizisi yeryüzü şehrine ait olanın da, dizisi göksel şehre ait olanın da babasıydı. Habil öldürülüp onun öldürülmesiyle şaşırtıcı bir sır emanet edildikten sonra, iki soyun her birinin ayrı babası oldu: Kabil ve Şit. Anılması gereken oğullarında, bu iki şehrin ölümlüler soyundaki belirtileri daha açık görünmeye başladı. Kabil, Hanok'un babası oldu ve onun adına bir şehir kurdu: bu dünyada gurbette olmayan, geçici barışı ve mutluluğu içinde dinlenen yeryüzü şehri. Kabil adı "mülk" anlamına gelir; bu yüzden doğduğunda ya babası ya da annesi tarafından Tanrı aracılığıyla bir insan edindim denmiştir. Hanok ise "adanma" anlamına gelir; çünkü yeryüzü şehri kurulduğu yerde, burada adanır, çünkü amaçladığı ve istediği gayeye burada sahiptir. Şit "diriliş", oğlu Enoş ise "insan" anlamına gelir; ama Âdem gibi değil. Çünkü onun adı da "insan" anlamına gelir; fakat o dilde, yani İbranicede, erkek ve kadın için ortaktır denir. Nitekim onun için şöyle yazılmıştır: Onları erkek ve dişi yaptı, onları kutsadı ve adlarını Âdem koydu. Buradan anlaşılır ki kadın özel adıyla Havva diye anılmış, ama "insan" anlamına gelen Âdem ikisinin ortak adı olmuştur. Enoş ise öyle bir "insan" demektir ki, o dili bilenler bunun kadına söylenemeyeceğini ileri sürerler; tıpkı evlenmenin ve eş almanın olmayacağı dirilişin oğlu gibi. Çünkü yeniden doğuş oraya ulaştırdığında orada doğum olmayacaktır. Bu yüzden şunu da boşuna kaydetmemek gerektiğini düşünüyorum: Şit denen kişiden türeyen kuşaklarda oğullar ve kızlar doğurulduğu söylendiği hâlde hiçbir kız adıyla belirtilmemiştir; Kabil'den türeyen kuşaklarda ise, vardıkları sonda en son doğan bir kız adıyla anılır. Şöyle okunur: Metuşael Lamek'in babası oldu; Lamek kendine iki eş aldı, birinin adı Ada, ötekininki Silla'ydı. Ada Yaval'ı doğurdu; o, sürü çadırlarında yaşayanların babasıydı. Kardeşinin adı Yuval'dı; o, ud ve kitharayı gösterendi. Silla da Tuval'ı doğurdu; tunç ve demir döven bir ustaydı. Tuval'ın kız kardeşi de Naama'ydı. Kabil'den gelen kuşaklar buraya kadar uzanır; Âdem de sayılınca bunlar ondan itibaren sekiz kuşaktır: iki eşi olan Lamek'e kadar yedi kuşak, sekizinci kuşak da onun çocuklarındadır ve aralarında bir kadın da anılır. Bununla zarif bir biçimde şu işaret edilmiştir: Yeryüzü şehri sonuna kadar, erkeklerle kadınların birleşmesinden gelen tensel doğumlara sahip olacaktır. Bu yüzden, Havva dışında tufandan önce hiçbir yerde görülmeyen bir şey olarak, burada son baba diye anılan adamın eşleri özel adlarıyla anılır. "Mülk" anlamına gelen Kabil, yeryüzü şehrinin kurucusu, ve adına şehir kurulan, "adanma" anlamına gelen oğlu Hanok, bu şehrin hem başlangıcının hem sonunun yeryüzünde olduğunu, onda bu dünyada görülebilenden fazla bir şey ümit edilmediğini gösterir. Oysa "diriliş" anlamına gelen Şit, ayrıca anılan kuşakların babası olduğuna göre, bu kutsal tarihin oğlu hakkında ne dediğine bakmak gerekir.
CAPUT XVII. De duobus ex uno genitore procreatis patribus adque principibus. Cum ergo esset Adam utriusque generis pater, id est et cuius series ad terrenam, et cuius series ad caelestem pertinet ciuitatem, occiso Abel adque in eius interfectione commendato mirabili sacramento facti sunt duo patres singulorum generum, Cain et Seth, in quorum filiis, quos commemorari oportebat, duarum istarum ciuitatum in genere mortalium euidentius indicia clarere coeperunt. Cain quippe genuit Enoch, in cuius nomine condidit ciuitatem, terrenam scilicet, non peregrinantem in hoc mundo, sed in eius temporali pace ac felicitate quiescentem. Cain autem interpretatur possessio; unde dictum est, quando natus est, siue a patre siue a matre eius: Adquisiui hominem per Deum. Enoch uero dedicatio; hic enim dedicatur terrena ciuitas, ubi conditur, quoniam hic habet eum, quem intendit et adpetit, finem. Porro ille Seth interpretatur resurrectio et Enos filius eius interpretatur homo; non sicut Adam. Et ipsum enim nomen homo interpretatur; sed commune perhibetur esse in illa lingua, id est Hebraea, masculo et feminae. Nam sic de illo scriptum est: Masculum et feminam fecit illos et benedixit illos et cognominauit nomen eorum Adam. Unde non ambigitur sic appellatam fuisse feminam Euam proprio nomine, ut tamen Adam, quod interpretatur homo, nomen esset amborum. Enos autem sic interpretatur homo, ut hoc non posse feminam nuncupari periti linguae illius adseuerent, tamquam filius resurrectionis, ubi non nubent neque uxores ducent. Non enim erit ibi generatio, cum illuc perduxerit regeneratio. Quare et hoc non incassum notandum arbitror, quod in eis generationibus, quae propagantur ex illo qui est appellatus Seth, cum genuisse filios filiasque dicantur, nulla ibi genita nominatim femina expressa est; in his autem, quae propagantur ex Cain, in ipso fine, quo usque, pertendunt, nouissima femina genita nominatur. Sic enim legitur: Mathusael genuit Lamech; et sumsit sibi Lamech duas uxores, nomen uni Ada et nomen secundae Sella, et peperit Ada Iobel; hic erat pater habitantium in tabernaculis pecuariorum. Et nomen fratris eius Iobal; hic fuit qui ostendit psalterium et citharam. Sella autem peperit et ipsa Tobel; et erat malleator aerarius aeramenti et ferri. Soror autem Tobel Noemma. Huc usque porrectae sunt generationes ex Cain, quae sunt omnes ab Adam octo adnumerato ipso Adam, septem scilicet usque ad Lamech, qui duarum maritus uxorum fuit, et octaua est generatio in filiis eius, in quibus commemoratur et femina. Ubi eleganter significatum est terrenam ciuitatem usque in sui finem carnales habituram generationes, quae marium feminarumque coniunctione proueniunt. Unde et ipsae, quod praeter Euam nusquam reperitur ante diluuium, nominibus propriis exprimuntur uxores illius hominis, qui nominatur hic nouissimus pater. Sicut autem Cain, quod interpretatur possessio, terrenae conditor ciuitatis, et filius eius, in cuius nomine condita est, Enoch, quod interpretatur dedicatio, indicat istam ciuitatem et initium et finem habere terrenum, ubi nihil speratur amplius, quam in hoc saeculo cerni potest: ita Seth, quod interpretatur resurrectio, cum sit generationum seorsus commemoratarum pater, quid de filio eius sacra haec historia dicat, intuendum est.
15.1818. Habil, Şit ve Enoş'ta Mesih'e ve onun bedeni olan kiliseye ait görünen anlam
Şit'in de bir oğlu doğdu ve adını Enoş koydu; bu, Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etti. İşte hakikatin tanıklığı açıkça haykırıyor. Demek ki dirilişin oğlu olan insan ümitle yaşar; Mesih'in dirilişine imandan doğan Tanrı Devleti, burada gurbette olduğu sürece ümitle yaşar. Çünkü o iki insanda, "yas" anlamına gelen Habil'de ve "diriliş" anlamına gelen kardeşi Şit'te, Mesih'in ölümü ve ölülerden dönüp yaşaması temsil edilmiştir. Burada Tanrı Devleti, yani Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit eden insan, bu imandan doğar. Elçi der ki: Ümitle kurtulduk. Görülen ümit ümit değildir. İnsan gördüğünü neden ümit etsin? Görmediğimizi ümit ediyorsak, sabırla bekleriz. Bunun sırrın derinliğinden uzak olduğunu kim düşünebilir? Kutsal Yazının kurbanının Tanrı katında bu kadar makbul olduğunu andığı Habil, Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etmedi mi? Hakkında Tanrı Habil yerine bana başka bir zürriyet verdi denen Şit, Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etmedi mi? Öyleyse bütün dindarlara ortak olduğu anlaşılan şey neden özellikle buna verilmiştir? Çünkü kuşakların daha iyi kısmına, yani yukarıdaki şehre ayrılmasının babasından ilk doğan olarak anılan kişide, insan, yani yeryüzü mutluluğuna sahip olarak insana göre değil, ebedî mutluluk ümidiyle Tanrı'ya göre yaşayan insan topluluğu önceden temsil edilmeliydi. "Bu Rab Tanrı'ya ümit bağladı" ya da "Bu Rab Tanrı'nın adını çağırdı" değil, Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etti denmiştir. Çağırmayı ümit etti ne demektir? Lütfun seçimine göre Rab Tanrı'nın adını çağıracak bir halkın doğacağına dair bir peygamberlik değil midir bu? Elçi'nin, Tanrı'nın lütfuna ait olan bu halk için anladığı, başka bir peygamber aracılığıyla söylenen şey budur: Rab'bin adını çağıran herkes kurtulacaktır. Çünkü adını Enoş koydu denip, "insan" anlamına gelen bu adın ardından bu Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etti diye eklenmesi, insanın ümidini kendine bağlamaması gerektiğini yeterince gösterir. Başka yerde okunduğu gibi, ümidini insana bağlayan herkes lanetlidir; dolayısıyla kendine de bağlamamalıdır ki, Kabil'in oğlu gibi bu zamanda, yani bu ölümlü çağın akıp giden geçişinde değil, ebedî saadetin o ölümsüzlüğünde adanan öteki şehrin vatandaşı olsun.
CAPUT XVIII. Quid significatum sit in Abel et Seth et Enos, quod appareat ad Christum et corpus eius, id est ecclesiam, pertinere. Et Seth, inquit, natus est filius, et nominauit nomen eius Enos; hic sperauit inuocare nomen Domini Dei. Nempe clamat adtestatio ueritatis. In spe igitur uiuit homo filius resurrectionis; in spe uiuit, quamdiu peregrinatur hic, ciuitas Dei, quae gignitur ex fide resurrectionis Christi. Ex duobus namque illis hominibus, Abel, quod interpretatur luctus, et eius fratre Seth, quod interpretatur resurrectio. mors Christi et uita eius ex mortuis figuratur. Ex qua fide gignitur hic ciuitas Dei, id est homo, qui sperauit inuocare nomen Domini Dei. Spe enim salui facti sumus, ait apostolus. Spes autem quae uidetur, non est spes. Quod enim uidet quis, quid sperat? Si autem quod non uidemus speramus, per patientiam exspectamus. Nam quis uacare hoc existimet ab altitudine sacramenti? Numquid enim Abel non sperauit inuocare nomen Domini Dei, cuius sacrificium scriptura tam acceptum Deo fuisse commemorat? Numquid ipse Seth non sperauit inuocare nomen Domini Dei, de quo dictum est: Suscitauit enim mihi Deus semen aliud pro Abel? Quur ergo huic proprie tribuitur, quod piorum omnium intellegitur esse commune, nisi quia oportebat in eo, qui de patre generationum in meliorem partem, hoc est supernae ciuitatis, separatarum, primus commemoratur exortus, praefigurari hominem, id est hominum societatem, quae non secundum hominem in re felicitatis terrenae, sed secundum Deum uiuit in spe felicitatis aeternae? Nec dictum est: <Hic sperauit in Dominum Deum', aut: 'Hic inuocauit nomen Domini Dei', sed: sperauit, inquit, inuocare nomen Domini Dei. Quid sibi hoc uult: Sperauit inuocare, nisi quia prophetia est exorturum populum, qui secundum electionem gratiae inuocaret nomen Domini Dei? Hoc est, quod per alium prophetam dictum apostolus de hoc populo intel- • legit ad Dei gratiam pertinente: Et erit, omnis qui inuocauerit nomen Domini saluus erit. Hoc ipsum enim quod dicitur: Et nominauit nomen eius Enos, quod interpretatur homo, ac deinde additur: Hic sperauit inuocare nomen Domini Dei, satis ostenditur, quod non in se ipso spem ponere debeat homo; maledictus enim omnis (sicut alibi legitur), qui spem suam ponit in homine, ac per hoc nec in se, ut sit ciuis alterius ciuitatis, quae non secundum filium Cain dedicatur hoc tempore, id est mortalis huius saeculi labente transcursu, sed in illa inmortali tate beatitudinis sempiternae.
15.1919. Hanok'un göçürülmesinde gösterilen anlam
Babası Şit olan bu soyda da, Âdem de sayılınca yedinci olan kuşakta "adanma" adı vardır. Âdem'den sonra yedinci olarak "adanma" anlamına gelen Hanok doğdu. Ama göçürülen de odur, çünkü Tanrı'yı hoşnut etti ve kuşakların sırasında Sebt'in kutsandığı seçkin sayıda, yani Âdem'den itibaren yedinci sırada bulunuyordu. Kabil'in soyundan ayrılan bu kuşakların babası Şit'ten sayıldığında ise altıncıdır; bu da insanın yaratıldığı ve Tanrı'nın bütün işlerini tamamladığı gündür. Bu Hanok'un göçürülmesi, bizim adanmamızın ertelenmesinin önceden gösterilmiş işaretidir. Bu adanma başımız Mesih'te gerçekleşmiştir: O bir daha ölmeyecek biçimde dirildi ve kendisi de göçürüldü. Ama temeli bizzat Mesih olan bütün evin öteki adanması kalıyor; bu, bir daha ölmeyeceklerin hepsinin dirilişine, sona ertelenmiştir. Tanrı'nın evi, Tanrı'nın tapınağı ya da Tanrı Devleti denmesi aynı şeydir ve Latin dilinin kullanımına da yabancı değildir. Nitekim Vergilius en hükümran şehre Assaracus'un evi der ve bununla Truvalılar aracılığıyla soyu Assaracus'a varan Romalıları kasteder; aynı kişilere Aeneas'ın evi de der, çünkü Truvalılar onun önderliğinde İtalya'ya gelince Roma'yı onlar kurmuştur. Şair burada Kutsal Yazıları taklit etmiştir; onlarda da artık kalabalık bir halk olan İbraniler için Yakup'un evi denir.
CAPUT XVIIII. De significatione, quae in Enoch translatione monstratur. Nam et ista propago, cuius est pater Seth, in ea generatione habet dedicationis nomen, quae septima est ex Adam adnumerato Adam. Septimus enim ab illo natus est Enoch, quod interpretatur dedicatio. Sed ipse est ille translatus, quoniam placuit Deo, et insigni numero in ordine generationum, quo sabbatum consecratum est, septimo scilicet ab Adam. Ab ipso autem patre istarum generationum, quae discernuntur a progenie Cain, id est a Seth, sextus est; quoto die factus est homo et consummauit Deus omnia opera sua. Sed huius Enoch translatio nostrae dedicationis est praefigurata dilatio. Quae quidem iam facta est in Christo capite nostro, qui sic resurrexit, ut non moriatur ulterius, sed etiam ipse translatus est; restat autem altera dedicatio uniuersae domus, cuius ipse Christus est fundamentum, quae differtur in finem, quando erit omnium resurrectio non moriturorum amplius. Siue autem domus Dei dicatur siue templum Dei siue ciuitas Dei, id ipsum est nec abhorret a Latini eloquii consuetudine. Nam et Vergilius imperiosissimam ciuitatem domum appellat Assaraci, Romanos uolens intellegi, qui de Assaraco per Troianos originem ducunt; et domum Aeneae eosdem ipsos, quia eo duce Troiani cum Italiam uenissent ab eis condita est Roma. Imitatus namque est poeta ille litteras sacras, in quibus dicitur domus Iacob iam ingens populus Hebraeorum.
15.2020. Kabil soyunun Âdem'den sonra sekiz kuşakta kapanması ve Nuh'un aynı Âdem'den gelenler arasında onuncu olması
Biri diyecek ki: "Bu tarihin yazarı, Âdem'den oğlu Şit aracılığıyla gelen kuşakları anarken onlar yoluyla, zamanında tufan olan Nuh'a varmayı amaçladıysa; doğanların sırası ondan yeniden örülsün, Evangelyacı Matta'nın Tanrı Devleti'nin ebedî kralı Mesih'e vardığı kuşaklara başlangıç yaptığı İbrahim'e ulaşılsın diye yaptıysa, Kabil'den gelen kuşaklarda neyi amaçlıyordu, onları nereye vardırmak istiyordu?" Cevap şudur: Tufana kadar. Yeryüzü şehrinin bütün soyu tufanla yok oldu, ama Nuh'un oğullarıyla yeniden kuruldu. Çünkü bu yeryüzü şehri, insana göre yaşayan insanların bu topluluğu, bu çağın sonuna kadar hiçbir zaman eksik olmayacaktır. Rab bu çağ hakkında şöyle der: Bu çağın oğulları doğurur ve doğurulur. Bu çağda gurbette yaşayan Tanrı Devleti'ni ise yeniden doğuş, oğullarının ne doğurup ne doğurulduğu öteki çağa götürür. Demek ki burada doğmak ve doğurmak iki şehir için de ortaktır; ama Tanrı Devleti'nin burada bile doğurma işinden uzak duran binlerce vatandaşı vardır. Yeryüzü şehrinin de, yanılanlar olsa bile, bir tür taklitle böyle kimseleri vardır. Tanrı Devleti'nin imanından sapıp çeşitli sapkın öğretiler kuranlar da ona aittir; çünkü onlar Tanrı'ya göre değil, insana göre yaşarlar. Hindistan'ın ıssız yerlerinde çıplak felsefe yaptıkları anlatılan Hint jimnosofistleri de yemekten ve doğurmaktan kendilerini tutar. Bu ancak en yüksek iyi olan Tanrı'ya iman uyarınca yapıldığında iyidir. Ama tufandan önce bunu kimsenin yaptığı görülmez; çünkü ölmeyip göçürüldüğü bildirilen, Âdem'den yedinci olan Hanok bile, göçürülmeden önce oğullar ve kızlar sahibi olmuştu. Bunların içinde, anılması gereken kuşakların sırasının üzerinden geçtiği Metuşelah da vardı.
Peki, kuşakları tufana kadar götürmek gerekiyorsa ve ergenliği geciktiren, çocuksuz yüz yıl ya da daha fazlasını geçirten uzun bir yaş da yoksa, Kabil'den gelen kuşaklarda neden bu kadar az ardıl anılıyor? Çünkü bu kitabın yazarı, Şit'in zürriyetinden gelen kuşaklarda sonrası gerekli bir sırayla izleyecek olan Nuh'a varmayı amaçladığı gibi, kuşak dizisini zorunlu olarak ulaştıracağı birini amaçlamıyorsa, bu dizinin bittiği Lamek'in oğullarına, yani Âdem'den sekizinci, Kabil'den yedinci kuşağa varmak için neden ilk oğulları atlaması gerekiyordu? Oradan sanki bir şey bağlanacakmış gibi, ya yeryüzündeki Kudüs'ün göksel şehre bir model sunduğu İsrail halkına ya da tene göre Mesih'e, her şeyin üstünde sonsuza dek mübarek Tanrı'ya, yukarıdaki Kudüs'ün yapıcısına ve kralına varmak için mi? Oysa Kabil'in bütün soyu tufanla yok oldu. Buradan aynı kuşak sırasında ilk oğulların anılmış olduğu düşünülebilir. Peki neden bu kadar azdırlar? Çünkü o uzun ömre oranla geç bir ergenlik yoksa, babalar yüzüncü yaşlarına kadar doğurma işinden uzak durmuyorsa, tufana kadar bu kadar az olamazlar. Hepsi otuz yaşında çocuk sahibi olmaya başlamış olsun: Âdem ve Lamek'in çocuklarıyla sekiz kuşak olduğuna göre, sekiz kere otuz iki yüz kırk yıl eder. Peki sonra tufana kadarki bütün zaman boyunca çocuk sahibi olmadılar mı? Bunları yazan kişi hangi sebeple sonraki kuşakları anmak istemedi? Çünkü Âdem'den tufana kadar, bizim nüshalarımıza göre iki bin iki yüz altmış iki yıl, İbranilere göre ise bin altı yüz elli altı yıl hesaplanır. Bu küçük sayının daha doğru olduğuna inanalım ve bin altı yüz elli altı yıldan iki yüz kırkı çıkaralım: Tufana kadar kalan bin dört yüz küsur yıl boyunca Kabil'in soyunun çocuk yapmaktan uzak durabildiği inanılır mı?
Ama buna takılan kişi şunu hatırlasın: O eski insanların bu kadar uzun yıllar boyunca çocuk yapmaktan nasıl uzak durmuş olabileceğini sorarken bu sorun iki yolla çözülmüştü. Ya ömrün uzunluğuna oranla geç gelen ergenlikle, ya da kuşaklarda anılan oğulların ilk doğanlar olmaması,
CAPUT XX. De eo, quod Cain successio in octo ab Adam generationes clauditur, et in posteris ab eodem patre Adam Noe decimus inuenitur. Dicet aliquis: *Si hoc intendebat scriptor huius historiae . in commemorandis generationibus ex Adam per filium eius Seth, ut per illas perueniret ad Noe, sub quo factum est diluuium, a quo rursus contexeretur ordo nascentium, quo perueniret ad Abraham, a quo Matthaeus euangelista incipit generationes, quibus ad Christum peruenit aeternum regem ciuitatis Dei: quid intendebat in generationibus ex Cain et quo eas perducere uolebat?1 Respondetur: Usque ad diluuium, quo totum illud genus terrenae ciuitatis absumtum est, sed reparatum est ex filiis Noe. Neque enim deesse poterit haec terrena ciuitas societasque hominum secundum hominem uiuentium usque ad huius saeculi finem, de quo Dominus ait: Filii saeculi huius generant et generantur. Ciuitatem uero Dei peregrinantem in hoc saeculo regeneratio perducit ad alterum saeculum, cuius filii nec generant nec generantur. Hic ergo generari et generare ciuitati utrique commune est; quamuis Dei ciuitas habeat etiam hic multa ciuium milia, quae ab opere generandi se abstineant; sed habet etiam illa ex imitatione quadam, licet errantium. Ad eam namque pertinent etiam, qui deuiantes ab huius fide diuersas haereses condiderunt; secundum hominem quippe uiuunt, non secundum Deum. Et Indorum gymnosophistae, qui nudi perhibentur philosophari in solitudinibus Indiae, cibi esu ot a generando se cohibent. Non est enim hoc bonum, nisi cum fit secundum fidem summi boni, qui Deus est. Hoc tamen nemo fecisse ante diluuium reperitur; quando quidem etiam ipse Enoch septimus ab Adam, qui translatus refertur esse non mortuus, genuit filios et filias antequam transferretur; in quibus fuit Mathusalam, per quem generationum memorandarum ordo transcurrit. Quur ergo tanta paucitas successionum commemoratur in generationibus ex Cain, si eas usque ad diluuium perduci oportebat, nec erat diuturna aetas praeueniens pubertatem, quae centum uel amplius annos uacaret a fetibus? Nam si non intendebat auctor libri huius aliquem, ad quem necessario perduceret seriem generationum, sicut in illis, quae ueniunt de semine Seth, intendebat peruenire ad Noe, a quo rursus ordo necessarius sequeretur: quid opus erat praetermittere primogenitos filios, ut perueniretur ad Lamech, in cuius filiis finitur illa contextio, octaua generatione scilicet ex Adam, septima ex Cain, quasi esset inde aliquid deinceps conectendum, unde perueniretur uel ad Israeliticum populum, in quo caelesti ciuitati etiam terrena Hierusalem figuram praebuit, uel ad Christum secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, supernae Hierusalem fabricator adque regnator, cum tota progenies Cain diluuio sit deleta? Unde uideri potest in eodem ordine generationum primogenitos fuisse commemoratos. Quur ergo tam pauci sunt? Non enim usque ad diluuium tot esse potuerunt, non uacantibus usque ad centenariam pubertatem patribus ab officio generandi, si non erat tunc proportione longaeuitatis illius etiam sera pubertas. Ut enim peraeque triginta annorum fuerint, cum filios generare coeperunt, octiens triceni (quoniam octo sunt generationes cum Adam et cum eis quos genuit Lamech) ducenti et quadraginta sunt anni: num itaque toto deinde tempore usque ad diluuium non generauerunt? Qua tandem causa, qui haec scripsit, generationes commemorare noluit quae sequuntur? Nam ex Adam usque ad diluuium conputantur anni secundum codices nostros duo milia ducenti sexaginta duo; secundum Hebraeos autem mille sescenti quinquaginta sex. Ut ergo istum numerum minorem credamus esse ueriorem, de mille sescentis quinquaginta sex annis ducenti quadraginta detrahantur: numquid credibile est per mille quadringentos, et quod excurrit, annos, qui restant usque diluuium, progeniem Cain a generationibus uacare potuisse? Sed qui ex hoc mouetur, meminerit, cum quaererem, quo modo credendum sit antiquos illos homines per tam multos annos a gignendis filiis cessare potuisse, duobus modis istam solutam esse quaestionem: aut de sera pubertate, proportione tam longae uitae, aut de filiis qui commemorantur in generationibus, quod non fuerint primogeniti, sed hi, per quos ad
15.20_2kitabın yazarının amaçladığı kişiye, Şit'in kuşaklarında Nuh'a varıldığı gibi varılabilecek oğullar olmasıyla. Bu yüzden Kabil'in kuşaklarında, ilk oğullar atlanıp anılanlar yoluyla varılması gereken amaçlanan bir kişi yoksa, geriye geç ergenlik anlayışı kalacaktır: Yüz yaşından epey sonra ergen ve doğurmaya elverişli olmuşlardır, böylece kuşakların sırası ilk oğullar üzerinden akmış ve tufana kadar yılların bu büyük sayısını tutmuştur. Gerçi benim bilmediğim daha gizli bir sebeple, kuşak örgüsü Lamek'e ve oğullarına ulaşırken yeryüzü dediğimiz bu şehrin gösterilmiş olması, ardından kitabın yazarının tufana kadar olabilecek öteki kuşakları anmayı bırakması da mümkündür. Kuşak sırasının ilk oğullar üzerinden yürütülmemiş olmasının, böylece o insanlarda bu kadar geç bir ergenliğe inanmayı gereksiz kılan bir sebebi de olabilir: Kabil'in oğlu Hanok'un adıyla kurduğu aynı şehir geniş bir alanda hüküm sürmüş olabilir ve aynı anda birçok değil, sırayla birer kral sahibi olmuş olabilir; hüküm sürenlerin doğurduğu çocuklar da onların yerine geçmiş olabilir. Bu kralların ilki Kabil'in kendisi, ikincisi adıyla, hüküm sürülecek yer olarak şehrin kurulduğu oğlu Hanok, üçüncüsü Hanok'un oğlu İrad, dördüncüsü İrad'ın oğlu Mehuyael, beşincisi Mehuyael'in oğlu Metuşael, altıncısı Metuşael'in oğlu, Kabil üzerinden Âdem'den yedinci olan Lamek olabilir. Kralların ilk oğullarının hüküm süren babalarının yerine geçmesi gerekmiyordu; yeryüzü şehrine faydalı faziletleri yüzünden krallık liyakati kazananlar, ya da bir kurayla seçilenler, yahut babalarının öteki oğullarından daha çok sevdiği ve bir miras hakkıyla yerine geçen kişi geçebilirdi. Lamek henüz yaşarken ve hüküm sürerken tufan olmuş, gemidekiler dışında bütün insanlarla birlikte onu da yok edilecek durumda bulmuş olabilir. Âdem'den tufana kadarki bu uzun zamanda yılların değişik miktarları araya girdiğinden, iki soyun eşit sayıda kuşağa sahip olmaması şaşırtıcı değildir: Kabil yoluyla yedi, Şit yoluyla on kuşak vardır. Çünkü dediğim gibi Lamek Âdem'den yedinci, Nuh onuncudur. Bu yüzden Lamek'in, yukarıda ötekilerde olduğu gibi bir değil birkaç oğlu anılmıştır; çünkü onunla tufan arasında hüküm sürecek zaman kalsaydı, ölümünden sonra yerine kimin geçeceği belirsizdi.
Ama Kabil'den inen kuşak sırası ilk oğullar yoluyla da olsa krallar yoluyla da olsa, bana hiçbir şekilde sessiz geçilmemesi gereken bir nokta var: Lamek Âdem'den yedinci olarak bulunduktan sonra, günahı işaret eden on bir sayısı dolana kadar çocukları sayılmıştır. Çünkü üç oğul ve bir kız eklenir. Eşler ise başka bir şeyi işaret edebilir; şimdi vurgulanması gereken şey o değildir. Çünkü şimdi kuşaklardan söz ediyoruz; onların nereden doğduğu ise söylenmemiştir. Kanun on sayısıyla duyurulduğuna göre, ki o unutulmaz on emir buradan gelir, on bir sayısı onu aştığı için kanunun çiğnenmesini, dolayısıyla günahı işaret eder. Bu yüzden, Tanrı'nın halkının yolda gezici tapınak gibi kullandığı tanıklık çadırında keçi kılından on bir perde yapılması buyrulmuştur. Çünkü keçi kılında, sol tarafa geçecek oğlaklar yüzünden günahların hatırlanması vardır; günahlarımızı itiraf ederken keçi kılına kapanır, mezmurda yazılı olanı söyler gibi oluruz: Günahım daima önümdedir. Demek ki Âdem'den cani Kabil yoluyla gelen soy, günahı işaret eden on bir sayısıyla son bulur. Bu sayı da, hepimizin onun yüzünden öldüğümüz günahın başladığı cins olan bir kadınla kapanır. Günah işlendi ve ardından ruha direnen haz da geldi. Nitekim Lamek'in kızı Naama "haz" anlamına gelir. Şit yoluyla Âdem'den Nuh'a kadar ise, kanuna uygun on sayısı gösterilir. Nuh'a üç oğul eklenir; biri düşmüş, ikisi babadan kutsama almıştır. Böylece reddedilen çıkarılıp sınanmış oğullar sayıya eklenince on iki sayısı da işaret edilir; bu sayı yedinin parçalarının birbiriyle çarpımından doğar ve hem patriklerin hem elçilerin sayısında öne çıkar. Çünkü üç kere dört ya da dört kere üç onu yapar. Durum bu olduğuna göre, ayrı kuşaklarla iki şehri, biri toprak doğumluların, öteki yeniden doğanların şehrini gösteren bu iki soyun, sonradan nasıl o kadar karışıp birbirine girdiğine bakıp anmam gerektiğini görüyorum: Öyle ki sekiz insan dışında bütün insan soyu tufanda yok olmayı hak etti.
eum, quem intendebat auctor libri, poterat perueniri, sicut ad Noe in generationibus Seth. Proinde in generationibus Cain, si non occurrit qui deberet intendi, ad quem praetermissis primogenitis per eos, qui commemorati sunt, perueniri oportebat, sera pubertas intellegenda restabit, ut aliquanto post centum annos puberes habilesque ad gignendum facti fuerint, ut ordo generationum per primogenitos curreret et usque diluuium ad numerum annorum tantae quantitatis occurreret. Quamuis fieri possit, ut propter aliquam secretiorem causam, quae me latet, usque ad Lamech et eius filios generationum perueniente contextu commendaretur haec ciuitas, quam dicimus esse terrenam, ac deinde cessaret scriptor libri commemorare ceteras, quae usque ad diluuium esse potuerunt. Potest et illa esse causa, quur non ordo generationum per primogenitos duceretur, ut necesse non sit in illis hominibus tam seram credere pubertatem, quod scilicet eadem ciuitas, quam Cain in nomine Enoch filii sui condidit, longe lateque regnare potuerit et reges habere non simul plures, sed suis aetatibus singulos, quos genuissent sibi successuros quicumque regnassent. Horum regum primus esse potuit ipse Cain, secundus filius eius Enoch, in cuius nomine, ubi regnaretur, condita est ciuitas; tertius Gaidad, quem genuit Enoch; quartus Meuia, quem genuit Gaidad; quintus Mathusael, quem genuit Meuia; sextus Lamech, quem genuit Mathusael, qui est septimus ab Adam per Cain. Non autem erat consequens, ut primogeniti regum regnantibus succederent patribus, sed quos regnandi meritum propter uirtutem terrenae utilem ciuitati. uel sors aliqua reperiret, uel ille potissimum succederet patri hereditario quodam iure regnandi, quem prae ceteris filiis dilexisset. Potuit autem uiuente adhuc Lamech adque regnante fieri diluuium, ut ipsum cum aliis omnibus hominibus, exceptis qui in arca fuerunt, quem perderet inueniret. Neque enim mirandum est, si uaria quantitate numerositatis annorum interposita per tam longam aetatem ab Adam usque diluuium non aequalis numeri generationes habuit utraque progenies, sed per Cain septem, per Seth autem decem; septimus est enim, ut iam dixi, ab Adam Lamech, decimus Noe; et ideo non unus filius Lamech, sicut in ceteris superius, sed plures commemorati sunt, quia incertum erat quis ei fuisset mortuo successurus, si regnandi tempus inter ipsum et diluuium remansisset. Sed quoquo modo se habeat siue per primogenitos siue per reges ex Cain generationum ordo decurrens, illud mihi nullo pacto praetereundum silentio uidetur, quod, cum Lamech septimus ab Adam fuisset inuentus, tot eius adnumerati sunt filii, donec undenarius numerus inpleretur, quo significatur peccatum. Adduntur enim tres filii et una filia. Uxores autem aliud possunt significare, non hoc quod nunc commendandum uidetur. Nunc enim de generationibus loquimur; illae uero unde sint genitae, tacitum est. Quoniam ergo lex denario numero praedicatur, unde est memorabilis ille decalogus, profecto numerus undenarius, quoniam transgreditur denarium, transgressionem legis ac per hoc peccatum significat. Hinc est quod in tabernaculo testimonii, quod erat in itinere populi Dei uelut templum ambulatorium, undecim uela cilicina fieri praecepta sunt. In cilicio quippe recordatio est peccatorum propter haedos ad sinistram futuros; quod confitentes in cilicio prosternimur tamquam dicentes quod in psalmo scriptum est: Et peccatum meum ante me est semper. Progenies ergo ex Adam per Cain sceleratum undenario numero finitur, quo peccatum significatur; et ipse numerus femina clauditur, a quo sexu initium factum est peccati, per quod omnes morimur. Commissum est autem, ut et uoluptas , quae spiritui resisteret,. sequeretur. Nam et ipsa filia Lamech Noemma uoluptas interpretatur. Per Seth autem ab Adam usque ad Noe denarius insinuatur legitimus numerus. Cui Noe tres adiciuntur filii, unde uno lapso duo benedicuntur a patre, ut remoto reprobo et probatis filiis ad numerum additis etiam duodenarius numerus intimetur, qui et in patriarcharum et in apostolorum numero insignis est, propter septenarii partes alteram per alteram multiplicatas. Nam ter quaterni uel quater terni ipsum faciunt. His ita se habentibus uideo considerandum et commemorandum, ista utraque progenies, quae distinctis generationibus duas insinuat ciuitates, unam terrigenarum, alteram regeneratorum, quo modo postea sic commixta fuerit adque confusa, ut uniuersum genus humanum exceptis octo hominibus diluuio perire mereretur.
15.2121. Kabil'in oğlu Hanok anıldıktan sonra soyunun tufana kadarki anlatısının neden sürdürüldüğü, Şit'in oğlu Enoş anıldıktan sonra ise neden insanın yaratılışının başlangıcına dönüldüğü
Önce şuna bakmak gerekir: Kabil'den gelen kuşaklar sayılırken, öteki torunlarından önce adıyla şehrin kurulduğu Hanok anılmış, sonra ötekiler söz ettiğim o sona kadar, o soy ve bütün zürriyet tufanla yok olana kadar birbirine bağlanmıştır. Oysa Şit'in tek oğlu Enoş anıldıktan sonra, ötekiler tufana kadar henüz eklenmeden araya bir ek konur ve şöyle denir: Bu, insanların doğuş kitabıdır: Tanrı Âdem'i yarattığı gün, onu Tanrı'nın suretinde yaptı. Onları erkek ve dişi yaptı, onları kutsadı ve onları yarattığı gün adlarını Âdem koydu. Bana göre bu, zamanların sayımı buradan yeniden, Âdem'in kendisinden başlasın diye araya konmuştur; bunları yazan kişi bu sayımı, sanki Tanrı onu saymasın diye uyarmış gibi yeryüzü şehrinde yapmak istememiştir. Peki Şit'in oğlu, yani Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit eden insan anıldıktan sonra neden buradan bu özete dönülüyor? Çünkü bu iki şehri böyle sunmak gerekiyordu: Biri bir katilden bir katile (çünkü Lamek de iki eşine adam öldürdüğünü itiraf eder), öteki Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit eden kişiye kadar. Çünkü bu dünyada gurbette olan Tanrı Devleti'nin bu ölümlülük içindeki bütün ve en yüce işi budur ve bu, öldürülenin dirilişinin doğurduğu tek insan aracılığıyla gösterilmeliydi. Çünkü o tek insan, bütün yukarıdaki şehrin birliğidir; henüz tamamlanmamış, ama bu peygamberce ön işaretle tamamlanacak birlik. Öyleyse Kabil'in oğlu, yani mülkün oğlu (yeryüzü mülkünden başka hangi mülkün?) yeryüzü şehrinde adına sahip olsun, çünkü şehir onun adına kurulmuştur. Mezmurda bunlar hakkında şöyle söylenir: Kendi topraklarında adlarını anacaklar. Bu yüzden başka bir mezmurda yazılı olan onları izler: Rab, şehrinde onların suretini yok et. Şit'in oğlu, yani dirilişin oğlu ise Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etsin. Çünkü o, şöyle diyen insan topluluğunu önceden temsil eder: Ben ise Tanrı'nın evinde meyveli zeytin ağacı gibi, Tanrı'nın merhametine ümit bağladım. Yeryüzünde ünlü bir adın boş şanını aramasın. Çünkü Rab'bin adı ümidi olan ve boşluklara, yalan çılgınlıklara bakmayan adam mesuttur. Böylece biri bu çağın gerçekliğinde, öteki Tanrı'ya ümit içinde olan iki şehir sunulduktan, sanki Âdem'de açılmış ölümlülüğün ortak kapısından çıkmış gibi kendi ayrı, borçlu oldukları gayelere doğru koşmaya başladıktan sonra zamanların sayımı başlar. Bu sayımda Âdem'den başlanarak özet yapılır ve başka kuşaklar da eklenir. Âdem'in lanetlenmiş kökünden, hak edilmiş lanete teslim edilmiş bir tek yığından, Tanrı kimilerini gazap kapları olarak aşağılanmaya, kimilerini merhamet kapları olarak şerefe yapar. Onlara cezada borçlu olunanı öder, bunlara lütufla borçlu olunmayanı bağışlar. Böylece yeryüzünde gurbette olan yukarıdaki şehir, gazap kaplarıyla kendini karşılaştırarak bile kendi seçiminin özgürlüğüne güvenmemeyi, Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit etmeyi öğrenir. Çünkü iyi Tanrı'dan iyi olarak yapılmış, ama değişmez olandan değişebilir olarak, çünkü yoktan yapılmış tabiattaki irade, iyilikten sapıp kötülük yapabilir, bu hür iradeyle olur; kötülükten sapıp iyilik de yapabilir, bu ise ilahî yardım olmadan olmaz.
CAPUT XXI. Qua ratione commemorato Enoch, qui fuit filius Cain, totius generationis eius usque ad diluuium sit continuata narratio; commemorato autem Enos, qui fuit filius Seth, ad conditionis humanae principium sit reditum. Primo autem intuendum est, quem ad modum, cum ex Cain generationes enumerarentur, commemorato ante ceteros posteros eius illo, in cuius nomine condita est ciuitas, id est Enoch, contexti sunt ceteri usque ad illum finem, de qua locutus sum, donec illud genus adque uniuersa propago diluuio deleretur; cum uero filius Seth unus commemoratus fuisset Enos, nondum usque ad diluuium additis ceteris articulus quidam interponitur et dicitur: Hic liber natiuitatis hominum, qua die fecit Deus Adam, ad imaginem Dei fecit illum. Masculum et feminam fecit illos, et benedixit illos, et cognominauit nomen eorum Adam, qua die fecit illos. Quod mihi uidetur ad hoc interpositum, ut hinc rursus inciperet ab ipso Adam dinumeratio temporum, quam noluit facere, qui haec scripsit, in ciuitate terrena; tamquam eum Deus sic commoneret, ut non conputaret. Sed quare hinc reditur ad istam recapitulationem, postea quam commemoratus est filius Seth, homo qui sperauit inuocare nomen Domini Dei, nisi quia sic oportebat istas duas proponere ciuitates, unam per homicidam usque ad homicidam (nam et Lamech duabus uxoribus suis se perpetrasse homicidium confitetur), alteram per eum, qui sperauit inuocare nomen Domini Dei? Hoc est quippe in hoc mundo peregrinantis ciuitatis Dei totum adque summum in hac mortalitate negotium, quod per unum hominem, quem sane occisi resurrectio genuit, commendandum fuit. Homo quippe ille unus totius supernae ciuitatis est unitas, nondum quidem conpleta, sed praemissa ista prophetica praefiguratione conplenda. Filius ergo Cain, hoc est filius possessionis, (cuius nisi terrenae?) habeat nomen in ciuitate terrena, quia in eius nomine condita est. De his est enim, de quibus cantatur in psalmo: lnuocabunt nomina eorum in terris ipsorum; propter quod sequitur eos quod in alio psalmo scriptum est: Domine, in ciuitate tua imaginem eorum ad nihilum redige. Filius autem Seth, hoc est filius resurrectionis, speret inuocare nomen Domini Dei; eam quippe societatem hominum praefigurat quae dicit: Ego autem sicut oliua fructifera in domo Dei speraui in misericordia Dei; uanas autem glorias famosi in terra nominis non requirat; beatus est enim uir, cuius est nomen Domini spes eius, et non respexit in uanitates et insanias mendaces. Propositis itaque duabus ciuitatibus, una in re huius saeculi, altera in spe Dei, tamquam ex communi, quae aperta est in Adam, ianua mortalitatis egressis, ut procurrant et excurrant ad discretos proprios ac debitos fines, incipit dinumeratio temporum; in qua et aliae generationes adiciuntur, facta recapitulatione ex Adam, ex cuius origine damnata, ueluti massa una meritae damnationi tradita, facit Deus alia in contumeliam uasa irae, alia in honorem uasa misericordiae, illis reddens quod debetur in poena, istis donans quod non debetur in gratia; ut ex ipsa etiam conparatione uasorum irae superna ciuitas discat, quae peregrinatur in terris, non fidere libertate arbitrii sui, sed speret inuocare nomen Domini Dei. Quoniam uoluntas in natura, quae facta est bona a Deo bono, sed mutabilis ab inmutabili, quia ex nihilo, et a bono potest declinare, ut faciat malum, quod fit libero arbitrio, et a malo, ut faciat bonum, quod non fit sine diuino adiutorio.
15.2222. Yabancı kadınların aşkına tutulan Tanrı oğullarının düşüşü; bu yüzden sekiz insan dışında herkes tufanda yok olmayı hak etti
İnsan soyu iradenin bu hür seçimiyle ilerleyip çoğalırken, karışma oldu ve haksızlığa ortak olunarak iki şehrin bir tür birbirine geçmesi gerçekleşti. Bu kötülük yine kadın cinsinden sebep buldu; ama başlangıçtaki gibi değil, çünkü o zaman o kadınlar kimsenin kandırmasıyla baştan çıkıp erkeklere günahı telkin etmediler. Yeryüzü şehrinde, yani toprak doğumlular topluluğunda başından beri kötü huylu olan kadınlar, Tanrı'nın oğulları, yani bu çağda gurbette yaşayan öteki şehrin vatandaşları tarafından beden güzellikleri yüzünden sevildi. Bu iyi şey Tanrı'nın armağanıdır; ama iyilere büyük bir iyilik görünmesin diye kötülere de verilir. Böylece büyük ve iyilere özgü iyilik terk edildi ve iyilere özgü olmayan, iyi ve kötülere ortak en küçük iyiliğe düşüldü. Tanrı'nın oğulları insanların kızlarının aşkına tutuldular ve onları eş edinip tadına varmak için, kutsal toplulukta korudukları dindarlığı bırakıp toprak doğumlu topluluğun âdetlerine kaydılar. Çünkü beden güzelliği, Tanrı'nın yaptığı ama geçici, tensel, en aşağı bir iyilik, ebedî, içsel, sonsuz iyilik olan Tanrı arkaya atılarak kötü biçimde sevilir; tıpkı adaletin terk edilip altının cimrilerce sevilmesi gibi. Bu altının değil, insanın günahıdır. Her yaratık böyledir. İyi olduğu için hem iyi hem kötü sevilebilir: Düzen gözetilirse iyi, düzen bozulursa kötü sevilir. Bir mum övgüsünde bunu kısaca şu dizelerle söyledim:
Bunlar senindir, iyidirler, çünkü onları sen, iyi olan, yarattın. Bizden bir şey yoktur onlarda, ancak düzeni unutup senin yerine senin yarattığını sevdiğimizde günah işlememiz bizimdir.
Yaratıcı ise gerçekten sevilirse, yani onun yerine o olmayan başka bir şey değil de kendisi sevilirse, kötü sevilemez. Çünkü sevilmesi gerekenin iyi sevildiği aşkın kendisi de düzenli sevilmelidir ki iyi yaşatan fazilet içimizde olsun. Bu yüzden bana öyle geliyor ki, faziletin kısa ve doğru tarifi aşkın düzenidir. Bu yüzden Tanrı Devleti, Mesih'in gelini, kutsal Neşideler Neşidesi'nde şöyle söyler: Sevgiyi bende düzene koyun. Bu sevginin, yani muhabbetin ve aşkın düzeni bozulunca, Tanrı'nın oğulları Tanrı'yı ihmal ettiler ve insanların kızlarını sevdiler. Bu iki adla iki şehir yeterince ayrılır. Çünkü onlar da tabiatça insanların oğullarıydı; ama lütufla başka bir ad almaya başlamışlardı. Nitekim Tanrı'nın oğullarının insanların kızlarını sevdiği söylenen aynı Yazıda, onlara Tanrı'nın melekleri de denir. Bu yüzden birçok kişi onların insan değil, melek olduğunu düşünür.
CAPUT XXII. De lapsu filiorum Dei alienigenarum mulierum amore captorum, unde et omnes exceptis octo hominibus diluuio perire meruerunt. Hoc itaque libero uoluntatis arbitrio genere humano progrediente adque crescente facta est permixtio et iniquitate participata quaedam utriusque confusio ciuitatis. Quod malum a sexu femineo causam rursus inuenit; non quidem illo modo quo ab initio (non enim cuiusquam etiam tunc fallacia seductae illae feminae persuaserunt peccatum uiris); sed ab initio quae prauis moribus fuerant in terrena ciuitate, id est in terrigenarum societate, amatae sunt a filiis Dei, ciuibus scilicet peregrinantis in hoc saeculo alterius ciuitatis, propter pulchritudinem corporis. Quod bonum Dei quidem donum est; sed propterea id largitur etiam malis, ne magnum bonum uideatur bonis. Deserto itaque bono magno et bonorum proprio lapsus est factus ad bonum minimum, non bonis proprium, sed bonis malisque commune; ac sic filii Dei filiarum hominum amore sunt capti, adque ut eis coniugibus fruerentur, in mores societatis terrigenae defluxerunt, deserta pietate, quam in sancta societate seruabant. Sic enim corporis pulchritudo, a Deo quidem factum, sed temporale carnale infimum bonum, male amatur postposito Deo, aeterno interno sempiterno bono, quem ad modum iustitia deserta et aurum amatur ab auaris, nullo peccato auri, sed hominis. Ita se habet omnis creatura. Cum enim bona sit, et bene amari potest et male: bene scilicet ordine custodito, male ordine perturbato. Quod in laude quadam Cerei breuiter uersibus dixi: Haec tua sunt, bona sunt, quia tu bonus ista creasti. Nil nostrum est in eis, nisi quod peccamus amantes Ordine neglecto pro te, quod conditur abs te . Creator autem si ueraciter ametur, hoc est si ipse, non aliud pro illo quod non est ipse, ametur, male amari non potest. Nam et amor ipse ordinate amandus est, quo bene amatur quod amandum est, ut sit in nobis uirtus qua uiuitur bene. Unde mihi uidetur, quod definitio breuis et uera uirtutis ordo est amoris; propter quod in sancto cantico canticorum cantat sponsa Christi, ciuitas Dei: Ordinate in me caritatem. Huius igitur caritatis, hoc est dilectionis et amoris, ordine perturbato Deum filii Dei neglexerunt et filias hominum dilexerunt. Quibus duobus nominibus satis ciuitas utraque discernitur. Neque enim et illi non erant filii hominum per naturam; sed aliud nomen coeperant habere per gratiam. Nam in eadem scriptura, ubi dicti sunt dilexisse filias hominum filii Dei, idem dicti sunt etiam angeli Dei. Unde illos multi putant non homines fuisse, sed angelos.
15.2323. Ruhanî cevherli meleklerin güzel kadınların aşkına tutulup onlarla evlendiğine ve onlardan devlerin doğduğuna inanılmalı mı?
Bu eserin üçüncü kitabında geçerken anılıp çözülmeden bıraktığımız şu soru vardı: Melekler, ruh olduklarına göre, kadınlarla bedensel olarak birleşebilir mi? Çünkü şöyle yazılıdır: Meleklerini ruhlar yapan, yani tabiatça ruh olanları, onlara haber vermek görevini yükleyerek melekleri yapan. Çünkü Yunanca ἄγγελος denen ve Latince çekimle angelus diye söylenen ad Latince "haberci" anlamına gelir. Ama hizmetkârlarını yakıcı ateş derken onların bedenlerini mi ekledi, yoksa hizmetkârlarının sevgiyle, sanki ruhanî bir ateşle yanmaları gerektiğini mi söyledi, belli değildir. Yine de meleklerin insanlara yalnız görülebilecek değil, dokunulabilecek bedenlerde göründüğüne en doğru Yazı tanıklık eder. Ayrıca çok yaygın bir söylenti vardır ve birçok kişi bunu ya kendisinin yaşadığını ya da güvenilir olduğundan kuşku duyulmayan tanıklardan duyduğunu teyit eder: Halkın incubus dediği Silvanuslar ve Panlar sık sık kadınlara musallat olmuş, onlarla birleşmek istemiş ve bunu yapmışlardır. Galyalıların dusius dediği bazı cinlerin de bu pisliği sürekli denediği ve gerçekleştirdiği öyle çok ve öyle güvenilir kişilerce ileri sürülür ki bunu inkâr etmek arsızlık gibi görünür. Bu yüzden, hava unsurundan beden edinmiş bazı ruhların (çünkü bu unsur bir yelpazeyle dalgalandırılınca bile bedenin hissiyle ve dokunmayla algılanır) bu şehvete de kapılıp, olabildiği kadarıyla kadınlarla, onlar da hissedebilecek şekilde birleşip birleşemeyeceği konusunda bir şey belirlemeye cesaret edemem. Ama Tanrı'nın kutsal meleklerinin o zaman böyle düşebildiğine hiçbir şekilde inanmam; elçi Petrus'un da onlar için şöyle dediğini düşünmem: Tanrı günah işleyen meleklere acımadı, onları cehennemin karanlık zindanlarına atarak yargıda cezalandırılmak üzere saklanmaya teslim etti. Bu daha çok, ilk başta Tanrı'dan yüz çevirip reisleri şeytanla birlikte düşenler içindir; o şeytan ilk insanı kıskançlıkla, yılan hilesiyle yere serdi. Aynı Kutsal Yazı, insanlara da Tanrı'nın melekleri dendiğine çok zengin bir tanıktır. Nitekim Yahya için şöyle yazılmıştır: İşte meleğimi önünden gönderiyorum, yolunu o hazırlayacak. Peygamber de kendine özgü, yani özel olarak verilmiş bir lütufla melek diye anılmıştır.
Ama bazılarını şu düşündürür: Tanrı'nın melekleri denenlerle sevdikleri kadınlardan, bizim soyumuzdan insanlar gibi değil, devler doğduğunu okuyoruz. Sanki insanların, yukarıda da andığım gibi, bizim ölçümüzü çok aşan bedenleri bizim zamanımızda da doğmamış gibi! Birkaç yıl önce, Roma Şehri'nin Gotlarca yıkımı yaklaşırken, Roma'da annesi ve babasıyla bulunan bir kadın, adeta dev gibi bir bedenle herkesten çok daha yüksek değil miydi? Onu görmek için her yerden şaşırtıcı bir akın oluyordu. En çok şaşılan şey de, anne babasının ikisinin de görmeye alıştığımız en uzun insanlar kadar bile uzun olmamasıydı. Demek ki devler, Tanrı'nın oğulları, ki Tanrı'nın melekleri de denirler, insanların kızlarıyla, yani insana göre yaşayanların kızlarıyla, Şit'in oğulları Kabil'in kızlarıyla karışmadan önce de doğmuş olabilirler. Nitekim kanonik Yazı da bunları okuduğumuz kitapta şöyle der: İnsanlar yeryüzünde çoğalmaya başlayınca ve onlara kızlar doğunca, Tanrı'nın melekleri insanların kızlarının iyi olduğunu görüp seçtikleri her kadından kendilerine eş aldılar. Rab Tanrı dedi ki: Ruhum bu insanlarda sonsuza kadar kalmayacak, çünkü onlar tendir. Günleri yüz yirmi yıl olacaktır. O günlerde ve ondan sonra, Tanrı'nın oğulları insanların kızlarının yanına girdiğinde yeryüzünde devler vardı ve kendileri için çocuk doğuruyorlardı; onlar çağın başından beri ünlü insanlar olan devlerdi. Kutsal kitabın bu sözleri, Tanrı'nın oğullarının insanların kızlarını,
CAPUT XXIII. An credendum sit angelos substantiae spiritalis amore speciosarum mulierum captos earundem inisse coniugia, ex quibus gigantes sint creati. Quam quaestionem nos transeunter commemoratam in tertio huius operis libro reliquimus insolutam, utrum possint angeli, cum spiritus sint, corporaliter coire cum feminis. Scriptum est enim: Qui facit angelos suos spiritus, id est eos, qui natura spiritus sunt, facit esse angelos suos, iniungendo eis officium nuntiandi. Qui enim Graece dicitur , quod nomen Latina declinatione angelus perhibetur, Latina lingua nuntius interpretatur. Sed utrum eorum corpora consequenter adiunxerit dicendo: Et ministros suos ignem ardentem, an quod caritate tamquam igne spiritali feruere debeant ministri eius, ambiguum est. Apparuisse tamen hominibus angelos in talibus corporibus, ut non solum uideri, uerum etiam tangi possent, eadem ueracissima scriptura testatur. Et quoniam creberrima fama est multique se expertos uel ab eis, qui experti essent, de quorum fide dubitandum non esset, audisse confirmant, Siluanos et Panes, quos uulgo incubos uocant, inprobos saepe extitisse mulieribus et earum adpetisse ac peregisse concubitum; et quosdam daemones, quos Dusios Galli nuncupant, adsidue hanc inmunditiam et tentare et efficere, plures talesque adseuerant, ut hoc negare inpudentiae uideatur: non hinc aliquid audeo definire, utrum aliqui spiritus elemento aerio corporati (nam hoc elementum etiam cum agitatur flabello sensu corporis tactuque sentitur) possint hanc etiam pati libidinem, ut, quo modo possunt, sentientibus feminis misceantur. Dei tamen angelos sanctos nullo modo illo tempore sic labi potuisse crediderim; nec de his dixisse apostolum Petrum: Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, sed carceribus caliginis inferi retrudens tradidit in iudicio puniendos reseruari; sed potius de illis, qui primum apostatantes a Deo cum diabolo suo principe ceciderunt, qui primum hominem per inuidiam serpentina fraude deiecit. Angelos autem fuisse etiam Dei homines nuncupatos eadem scriptura sancta locupletissima testis est. Nam et de Iohanne scriptum est: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam, et propheta propria quadam, id est proprie sibi inpertita gratia dictus est angelus. Verum hoc mouet quosdam, quod ex illis, qui dicti sunt angeli Dei, et ex mulieribus, quas amauerunt, non quasi homines generis nostri, sed gigantes legimus esse natos. Quasi uero corpora hominum modum nostrum longe excedentia, quod etiam supra commemoraui, non etiam nostris temporibus nata sunt. Nonne ante paucos annos, cum Romanae urbis quod a Gothis factum est adpropinquaret excidium, Romae fuit femina cum suo patre et sua matre, quae corpore quodam modo giganteo longe ceteris praemineret? Ad quam uisendam mirabilis fiebat usquequaque concursus. Et hoc erat maxime admirationi, quod ambo parentes eius nec saltem tam longi homines erant, quam longissimos uidere consueuimus. Potuerunt igitur gigantes nasci, et prius quam filii Dei, qui et angeli Dei dicti sunt, filiabus hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, miscerentur; filii scilicet Seth filiis Cain. Nam et canonica scriptura sic loquitur, in quo libro haec legimus, cuius uerba ista sunt: Et factum est, postquam coeperunt homines multi fieri super terram, et filiae natae sunt illis; uidentes autem angeli Dei filias hominum, quia bonae sunt, sumserunt sibi uxores ex omnibus quas elegerunt. Et dixit Dominus Deus: Non permanebit spiritus meus in hominibus his in aeternum, propter quod caro sunt. Erunt autem dies eorum centum uiginti anni. Gigantes autem erant super terram in diebus illis et post illud, cum intrarent filii Dei ad filias hominum, et generabant sibi; illi erant gigantes a saeculo homines nominati. Haec libri uerba diuini satis indicant iam illis diebus fuisse gigantes super terram, quando filii Dei acceperunt uxores filias
15.23_2onları iyi, yani güzel bulup sevince eş olarak aldıkları günlerde yeryüzünde zaten devler bulunduğunu yeterince gösteriyor. Çünkü bu Yazının âdeti, bedence güzel olanlara da iyi demektir. Ama bu olduktan sonra da devler doğdu. Çünkü şöyle diyor: O günlerde ve ondan sonra, Tanrı'nın oğulları insanların kızlarının yanına girdiğinde yeryüzünde devler vardı. Demek ki hem önce, o günlerde, hem de sonra. Kendileri için doğuruyorlardı demesi ise yeterince gösterir ki Tanrı'nın oğulları böyle düşmeden önce kendileri için değil, Tanrı için doğuruyorlardı; yani birleşme şehveti egemen değilken, soyu sürdürme vazifesine hizmet ederek. Gururlarının ailesini değil, Tanrı Devleti'nin vatandaşlarını doğuruyorlar, onlara Tanrı'nın melekleri gibi ümitlerini Tanrı'ya bağlamalarını bildiriyorlardı. Böylece Şit'ten doğan, dirilişin oğlu olan ve Rab Tanrı'nın adını çağırmayı ümit eden kişiye benzeyeceklerdi; bu ümit içinde soylarıyla birlikte ebedî iyiliklerin ortak mirasçıları, Baba Tanrı'nın altında oğullarının kardeşleri olacaklardı.
Bazılarının sandığı gibi onların insan olmayan Tanrı melekleri olmadığını, kesinlikle insan olduğunu Yazının kendisi hiç belirsizlik bırakmadan açıklar. Çünkü önce Tanrı'nın melekleri insanların kızlarının iyi olduğunu görüp seçtikleri her kadından kendilerine eş aldılar dedikten sonra hemen şunu ekler: Rab Tanrı dedi ki: Ruhum bu insanlarda sonsuza kadar kalmayacak, çünkü onlar tendir. Çünkü onlar Tanrı'nın Ruhuyla Tanrı'nın melekleri ve Tanrı'nın oğulları olmuşlardı; ama aşağıdakilere sapınca lütfun değil tabiatın adıyla insan diye anılıyorlar, ruhu terk edip terk edilmiş oldukları için ten diye de anılıyorlar. Yetmiş çevirmen bunlara hem Tanrı'nın melekleri hem Tanrı'nın oğulları demiştir; ama bütün nüshalarda bu yoktur, kimilerinde yalnız Tanrı'nın oğulları vardır. Yahudilerin ötekilerden üstün tuttuğu çevirmen Aquila ise Tanrı'nın melekleri ya da Tanrı'nın oğulları değil, tanrıların oğulları diye çevirmiştir. İkisi de doğrudur. Çünkü onlar hem Tanrı'nın oğullarıydı, O Baba'nın altında kendi babalarının da kardeşiydiler; hem de tanrıların oğullarıydı, çünkü tanrılardan doğmuşlardı ve kendileri de onlarla birlikte tanrıydı, mezmurdaki şu söze göre: Ben dedim ki: Tanrılarsınız, hepiniz Yüce Olan'ın oğullarısınız. Yetmiş çevirmenin peygamberlik ruhu almış olduğuna haklı olarak inanılır; öyle ki onun otoritesiyle bir şeyi değiştirip çevirdikleri metinden başka türlü söyleseler bile, bunun Tanrı'dan gelerek söylendiğinden şüphe edilmez. Gerçi bunun İbranicede belirsiz olduğu, hem Tanrı'nın oğulları hem tanrıların oğulları diye çevrilebileceği söylenir.
Öyleyse, kökenleri, doğru Yazıların otoritesinin çok kesin ve çok bilinen bir ardıllıkla bize ulaştığı atalara açık olmadığı için apokrif denen yazıların efsanelerini bir yana bırakalım. Bu apokriflerde bir miktar hakikat bulunsa da, birçok yanlışı yüzünden hiçbir kanonik otoritesi yoktur. Âdem'den yedinci olan Hanok'un Tanrı'dan gelen bazı şeyler yazdığını inkâr edemeyiz; çünkü bunu elçi Yahuda kanonik mektubunda söylüyor. Ama bu yazıların İbrani halkının tapınağında ardışık kâhinlerin özeniyle korunan Yazı kanonunda bulunmaması boşuna değildir. Eskilikleri yüzünden güvenilirlikleri kuşkulu sayılmıştır, bunların onun yazdıkları olup olmadığı da bulunamıyordu, çünkü onları düzgün bir ardıllıkla koruduğu görülebilecek kimseler ortaya koymamıştı. Bu yüzden onun adıyla ortaya konan ve devlerin insan babaları olmadığına dair bu efsaneleri içeren yazıların ondan olduğuna inanılmaması gerektiğine akıllı kişiler haklı olarak karar verir.
hominum, cum eas amarent bonas, id est pulchras. Consuetudo quippe scripturae huius est, etiam speciosos corpore bonos uocare. Sed et postquam hoc factum est, nati sunt gigantes. Sic enim ait: Gigantes autem erant super terram in diebus illis et post illud, cum intrarent filii Dei ad filias hominum. Ergo et ante in illis diebus et post illud. Quod autem ait: Et. generabant sibi, satis ostendit, quod prius, antequam sic caderent filii Dei, Deo generabant, non sibi, id est non dominante libidine coeundi, sed seruiente officio propagandi; non familiam fastus sui, sed ciues ciuitatis Dei. quibus adnuntiarent tamquam angeli Dei, ut ponerent in Deo spem suam, similes illius, qui natus est de Seth, filius resurrectionis, et sperauit inuocare nomen Domini Dei; in qua spe essent cum suis posteris coheredes aeternorum bonorum et sub Deo patre fratres filiorum. Non autem illos ita fuisse angelos Dei, ut homines non essent, sicut quidam putant, sed homines procul dubio fuisse, scriptura ipsa sine ulla ambiguitate declarat. Cum enim praemissum esset, quod uidentes angeli Dei filias hominum, quia bonae sunt, sumserunt sibi uxores ex omnibus quas elegerunt, mox adiunctum est: Et dixit Dominus Deus: Non permanebit spiritus meus in hominibus his in aeternum, propter quod caro sunt. Spiritu Dei quippe fuerant facti angeli Dei et filii Dei, sed declinando ad inferiora dicuntur homines nomine naturae, non gratiae; dicuntur et caro, desertores spiritus et deserendo deserti. Et septuaginta quidem interpretes et angelos Dei dixerunt istos et filios Dei; quod quidem non omnes codices habent, nam quidam nisi filios Dei non habent. Aquila autem, quem interpretem Iudaei ceteris anteponunt, non angelos Dei, nec filios Dei, sed filios deorum interpretatus est. Utrumque autem uerum est. Nam et filii Dei erant, sub quo patre suorum patrum etiam fratres erant; et filii deorum, quoniam dis geniti erant, cum quibus et ipsi di erant iuxta illud psalmi: Ego dixi: Di estis et filii Excelsi omnes. Merito enim creduntur septuaginta interpretes accepisse propheticum spiritum, ut, si quid eius auctoritate mutarent adque aliter quam erat quod interpretabantur dicerent, neque hoc diuinitus dictum esse dubitaretur. Quamuis hoc in Hebraeo esse perhibeatur ambiguum, ut et filii Dei et filii deorum posset interpretari. Omittamus igitur earum scripturarum fabulas, quae apocryphae nuncupantur, eo quod earum occulta origo non claruit patribus, a quibus usque ad nos auctoritas ueracium scripturarum certissima et notissima successione peruenit. In his autem apocryphis etsi inuenitur aliqua ueritas, tamen propter multa falsa nulla est canonica auctoritas. Scripsisse quidem nonnulla diuine illum Enoch, septimum ab Adam, negare non possumus, cum hoc in epistula canonica ludas apostolus dicat. Sed non frustra non sunt in eo canone scripturarum, qui seruabatur in templo Hebraei populi succedentium diligentia sacerdotum, nisi quia ob antiquitatem suspectae fidei iudicata sunt, nec utrum haec essent, quae ille scripsisset, poterat inueniri, non talibus proferentibus, qui ea per seriem successionis reperirentur rite seruasse. Unde illa, quae sub eius nomine proferuntur et continent istas de gigantibus fabulas, quod non habuerint homines patres, recte a prudentibus iudicantur non ipsius esse credenda; sicut multa sub
15.23_3Tıpkı başka peygamberlerin adıyla pek çok yazının ve daha yakın zamanda elçilerin adıyla yazıların sapkınlarca ortaya konması gibi; bunların hepsi dikkatli bir incelemeyle apokrif adı altında kanonik otoriteden uzaklaştırılmıştır. Demek ki İbrani ve Hristiyan kanonik Yazılarına göre tufandan önce çok sayıda dev bulunduğundan ve bunların toprak doğumlu insan topluluğunun vatandaşı olduğundan şüphe yoktur. Tene göre Şit'ten türeyen Tanrı oğulları ise adaleti terk ederek bu topluluğa kaymışlardır. Onlardan da devlerin doğabilmiş olması şaşırtıcı değildir. Hepsi dev değildi, ama elbette tufandan sonraki zamanlardan daha çoktular. Yaratıcı onları şunu da göstermek için yaratmak istedi: Bilge kişi beden güzelliklerine, hatta bedenin büyüklüğüne ve gücüne önem vermemelidir; o, çok daha iyi ve daha sağlam olan, iyilerle kötülere ortak değil iyilere özgü ruhanî ve ölümsüz iyiliklerle saadete erer. Başka bir peygamber bunu şöyle gösterir: *Orada baştan beri ünlü, iri yapılı, savaşı bilen o devler vardı. Rab onları seçmedi, onlara bilgi yolunu vermedi. Bilgelikleri olmadığı için öldüler, düşüncesizlikleri yüzünden yok oldular.*
nominibus et aliorum prophetarum et recentiora sub nominibus apostolorum ab haereticis proferuntur, quae omnia nomine apocryphorum ab auctoritate canonica diligenti . natione remota sunt. Igitur secundum scripturas canonicas Hebraeas adque Christianas multos gigantes ante diluuium fuisse non dubium est, et hos fuisse ciues terrigenae societatis hominum; Dei autem filios, qui secundum carnem de Seth propagati sunt, in hanc societatem deserta iustitia declinasse. Nec mirandum est, quod etiam de ipsis gigantes nasci potuerunt. Neque enim omnes gigantes, sed magis multi utique tunc fuerunt, quam post diluuium temporibus ceteris. Quos propterea creare placuit Creatori, ut etiam hinc ostenderetur non solum pulchritudines, uerum etiam magnitudines et fortitudines corporum non magni pendendas esse sapienti, qui spiritalibus adque inmortalibus longe melioribus adque firmioribus et bonorum propriis, non bonorum malorumque communibus beatificatur bonis. Quam rem alius propheta commendans ait: Ibi fuerunt gigantes illi nominati, qui ab initio fuerunt staturosi, scientes proelium. Non hos elegit Dominus, nec uiam scientiae dedit illis; sed interierunt, quia non habuerunt sapientiam, perierunt propter inconsiderantiam.
15.2424. Tufanda yok edilecekler hakkında Rab'bin "Günleri yüz yirmi yıl olacak" demesi nasıl anlaşılmalıdır?
Tanrı'nın Günleri yüz yirmi yıl olacak demesi, bundan sonra insanların yüz yirmi yılı aşmayacağının önceden bildirilmesi olarak anlaşılmamalıdır; çünkü tufandan sonra da beş yüz yılı aşanları görüyoruz. Bunu Tanrı'nın, Nuh beş yüz yılın sonuna yaklaşmışken, yani ömrünün dört yüz sekseninci yılındayken söylediğini anlamak gerekir. Kutsal Yazı âdeti gereği çoğu kez büyük parçayı bütünün adıyla andığı için buna beş yüz yıl der. Çünkü tufan Nuh'un ömrünün altı yüzüncü yılının ikinci ayında oldu. Böylece yok olacak insanların hayatında yüz yirmi yıl kaldığı, bunlar geçince tufanda yok edilecekleri önceden bildirilmiştir. Tufanın, kötülere verilen böyle bir ölümle ölmeyi hak etmeyen hiç kimse yeryüzünde kalmadığında olduğuna inanılması da boşuna değildir. Bir gün ölecek olan iyiler için bu ölüm türü ölümden sonra onlara zarar verecek bir şey değildir; ama yine de Kutsal Yazının Şit'in zürriyetinden türediğini andığı kimselerden hiçbiri tufanda ölmedi. Tufanın sebebi Tanrı'dan gelerek şöyle anlatılır: *Rab Tanrı, insanların kötülüklerinin yeryüzünde çoğaldığını ve herkesin bütün günler yüreğinde özenle kötü şeyler düşündüğünü gördü. Tanrı yeryüzünde insanı yaptığını düşündü ve yeniden düşündü ve dedi ki: Yaptığım insanı yeryüzünden sileceğim, insandan hayvana, sürüngenden gökteki kuşlara kadar, çünkü onları yaptığıma öfkeliyim.*
CAPUT XXIIII. Quo modo intellegendum sit, quod de eis, qui diluuio perdendi erant, Dominus dixerit: Erunt dies eorum centum uiginti anni. Quod autem dixit Deus: Erunt dies eorum centum uiginti anni, non sic accipiendum est, quasi praenuntiatum sit post haec homines centum uiginti annos uiuendo non transgredi, cum et post diluuium etiam quingentos excessisse inueniamus; sed intellegendum est hoc Deum dixisse, cum circa finem quingentorum annorum esset Noe, id est quadringentos octoginta uitae annos ageret, quos more suo scriptura quingentos uocat, nomine totius maximam partem plerumque significans; sescentensimo quippe anno uitae Noe, secundo mense factum est diluuium; ac sic centum uiginti anni praedicti sunt futuri uitae hominum periturorum, quibus transactis diluuio delerentur. Nec frustra creditur sic factum esse diluuium, iam non inuentis in terra qui non erant digni tali morte defungi, qua in inpios uindicatum est; non quo quic- ■ quam bonis quandoque morituris tale genus mortis faciat aliquid, quod eis possit obesse post mortem; uerum tamen nullus eorum diluuio mortuus est, quos de semine Seth propagatos sancta scriptura commemorat. Sic autem diuinitus diluuii causa narratur: Videns, inquit, Dominus Deus, quia multiplicatae sunt malitiae hominum super terram, et omnis quisque cogitat in corde suo diligenter super maligna omnes dies, et cogitauit Deus, quia fecit hominem super terram, et recogitauit, et dixit Deus: Deleam hominem, quem feci, a facie terrae, ab homine usque ad pecus et a repentibus usque ad uolatilia caeli, quia iratus sum, quoniam feci eos.
15.2525. Değişmez huzurunu hiçbir alevlenmeyle bozmayan Tanrı'nın öfkesi
Tanrı'nın öfkesi, ruhunun bir tutkusu değil, günaha ceza veren yargıdır. Düşünmesi ve yeniden düşünmesi ise, değişecek şeylerin değişmez aklıdır. Çünkü her şey hakkında yargısı önbilgisi kadar kesin olan Tanrı, insan gibi yaptığı bir işten pişman olmaz. Ama Kutsal Yazı böyle kelimeler kullanmasaydı, kendini, yardım etmek istediği bütün insan soyuna bir bakıma daha yakın bir tarzda sunamazdı: kibirlileri korkutmak, ihmalcileri uyandırmak, arayanları çalıştırmak, anlayanları beslemek için. Önce eğilip yerde yatanlara bir bakıma inmeseydi bunu yapamazdı. Bütün kara hayvanlarının ve kuşların yok olacağını bildirmesi ise felaketin büyüklüğünü söylemektir; akıldan yoksun canlıları, onlar da günah işlemiş gibi yok oluşla tehdit etmek değildir.
CAPUT XXV. De ira Dei, quae incommutabilem tranquillitatem nulla inflammatione perturbat. Ira Dei non perturbatio animi eius est, sed iudicium quo inrogatur poena peccato. Cogitatio uero eius et recogitatio mutandarum rerum est inmutabilis ratio. Neque enim sicut hominem, ita Deum cuiusquam facti sui paenitet, cuius est de omnibus omnino rebus tam fixa sententia quam certa praescientia. Sed si non utatur scriptura talibus uerbis, non se quodam modo familiarius insinuabit omni generi hominum, quibus uult esse consultum, ut et perterreat superbientes et excitet neglegentes, et exerceat quaerentes et alat intellegentes; quod non faceret, si non se prius inclinaret et quodam modo descenderet ad iacentes. Quod autem etiam interitum omnium animalium terrenorum uolatiliumque denuntiat: magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus rationis expertibus, tamquam et ipsa peccauerint, minatur exitium.
15.2626. Nuh'a yapması buyrulan geminin her şeyiyle Mesih'i ve kiliseyi işaret ettiği
Tanrı, adil ve Yazının doğru sözüyle kendi kuşağında yetkin olan Nuh'a (elbette Tanrı Devleti'nin vatandaşlarının Tanrı'nın melekleriyle eşit olacakları o ölümsüzlükte yetkin kılınacakları gibi değil, bu gurbette olabilecekleri kadar yetkin) bir gemi yapmasını buyurdu. Ailesi, yani eşi, oğulları ve gelinleri ve Tanrı'nın buyruğuyla onun yanına gemiye giren hayvanlarla birlikte tufanın yıkımından kurtulacaktı. Bu, şüphesiz bu çağda gurbette yaşayan Tanrı Devleti'nin, yani kilisenin bir simgesidir: Kilise, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan İsa Mesih'in asıldığı ağaç sayesinde kurtulur. Çünkü geminin uzunluğunun, yüksekliğinin ve genişliğinin ölçüleri de insan bedenini işaret eder; O, gerçek insan bedeniyle insanlara geleceği önceden bildirildi ve geldi. Çünkü insan bedeninin baştan ayağa uzunluğu, bir yandan öteki yana olan genişliğinin altı katı, sırttan karna olan derinliğinin on katıdır. Yere sırtüstü ya da yüzükoyun yatan bir insanı ölçersen, başından ayaklarına kadar sağdan sola ya da soldan sağa olan genişliğinin altı katı, yerden yüksekliğinin on katıdır. Bu yüzden gemi uzunluğu üç yüz, genişliği elli, yüksekliği otuz arşın yapılmıştır. Yan tarafına bir kapı konması ise, çarmıha gerilenin böğrünün mızrakla delindiği o yaradır; ona gelenler buradan girer, çünkü inananların kabul edildiği ayinler oradan aktı. Kare ağaçlardan yapılmasının buyrulması da kutsal kişilerin her yandan sağlam hayatını işaret eder: Kareyi nereye çevirirsen çevir, ayakta durur. Geminin yapımında söylenen öteki şeyler de kiliseye ait şeylerin işaretleridir.
Ama bunları şimdi izlemek uzun sürer; bunu İbranilerin kitaplarında Mesih hakkında bir peygamberlik bulunmadığını söyleyen Maniheist Faustus'a karşı yazdığımız eserde yaptık. Bir başkası bunu bizden, başka biri de bir başkasından daha uygun açıklayabilir; yeter ki bunları yazanın anlayışından fazla uzaklaşmak istemiyorsa, söylenen her şey, bu kötü çağda tufan içinde gibi gurbette yaşayan ve bahsettiğimiz bu Tanrı Devleti'ne bağlansın. Örneğin biri, burada yazılan Onu alttan iki katlı ve üç katlı yapacaksın sözünü benim o eserde söylediğim gibi anlamak istemeyebilir: orada kilisenin bütün uluslardan toplandığını, iki katlı dendiğini, çünkü iki tür insandan, yani sünnetlilerle sünnetsizlerden oluştuğunu, ki Elçi bunlara başka biçimde Yahudiler ve Yunanlar der; üç katlı dendiğini ise, bütün ulusların tufandan sonra Nuh'un üç oğlundan yeniden kurulduğu için söylemiştim. Ama iman kuralına yabancı olmayan başka bir şey söyleyebilir. Çünkü Tanrı geminin yalnız alt kısımda değil, üst kısımda da (buna iki katlı dedi) ve üstün üstünde de (buna üç katlı dedi) odaları olmasını istedi; böylece aşağıdan yukarıya üçüncü bir konut yükseldi. Burada Elçi'nin önerdiği o üç şey anlaşılabilir: iman, ümit, sevgi. Çok daha uygun olarak Evangelyanın otuz, altmış, yüz katlı üç bereketi de anlaşılabilir: En altta evlilik iffeti, üstünde dulluk iffeti, onun üstünde de bakirelik iffeti oturur. Bu şehrin imanına uygun daha iyi bir anlayış söylenebilirse o da olur. Burada açıklanması gereken öteki şeyler için de aynısını söylerim: Bir tek tarzda tartışılmasalar da, Katolik imanının tek uyumuna geri götürülmelidirler.
CAPUT XXVI. Quod arca, quam Noe iussus est facere, in omnibus Christum ecclesiamque significet. Iam uero quod Noe homini iusto et, sicut de illo scriptura ueridica loquitur, in sua generatione perfecto (non utique sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis Dei in illa inmortalitate, qua aequabuntur angelis Dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti) imperat Deus, ut arcam faciat, in qua cum suis, id est uxore, filiis et nuribus, et cum animalibus, quae ad illum ex Dei praecepto in arcam ingressa sunt, liberaretur a diluuii uastitate: procul dubio figura est peregrinantis in hoc saeculo ciuitatis Dei, hoc est ecclesiae, quae fit salua per lignum, in quo pependit mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus. Nam et mensurae et altitudinis et latitudinis eius significant corpus humanum, in cuius ueritate ad homines praenuntiatus est uenturus et uenit. Humani quippe corporis longitudo a uertice usque ad uestigia sexiens tantum habet quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, et deciens tantum quam altitudo, cuius altitudinis mensura est in latere a dorso ad uentrem; uelut si iacentem hominem metiaris supinum seu pronum, sexiens tantum longus est a capite ad pedes, quam latus a dextra in sinistram uel a sinistra in dextram, et deciens. quam altus a terra. Unde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorum et quinquaginta in latitudine et triginta in altitudine. Et quod ostium in latere accepit, profecto illud est uulnus, quando latus crucifixi lancea perforatum est; hac quippe ad illum uenientes ingrediuntur, quia inde sacramenta manarunt, quibus credentes initiantur. Et quod de lignis quadratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum significat: quacumque enim uerteris quadratum, stabit; et cetera, quae in eiusdem arcae constructione dicuntur, ecclesiasticarum signa sunt rerum. Sed ea nunc persequi longum est; et hoc iam fecimus in opere, quod aduersus Faustum Manichaeum scripsimus, negantem in Hebraeorum libris aliquid de Christo esse prophetatum. Et fieri quidem potest, ut et nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen ea, quae dicuntur, ad hanc de qua loquimur Dei ciuitatem in hoc saeculo maligno tamquam in diluuio peregrinantem omnia referantur. si ab eius sensu. qui ista conscripsit, non uult longe aberrare, qui exponit. Exempli gratia, uelut si quispiam, quod hic scriptum est: Inferiora bicamerata et tricamerata facies eam, non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi, quia ex omnibus gentibus ecclesia congregatur, bicameratam dictam propter duo genera hominum, circumcisionem scilicet et praeputium, quos apostolus et alio modo dicit Iudaeos et Graecos; tricameratam uero eo, quod omnes gentes de tribus filiis Noe post diluuium reparatae sunt; sed aliud dicat aliquid, quod a fidei regula non sit alienum. Nam quoniam non solas in inferioribus mansiones habere arcam uoluit, uerum etiam in superioribus (et haec dixit bicamerata) et in superioribus superiorum (et haec appellauit tricamerata), ut ab imo sursum uersus tertia consurgeret habitatio: possunt hic intellegi et tria illa, quae commendat apostolus, fides, spes, caritas; possunt etiam multo conuenientius tres illae ubertates euangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet pudicitia coniugalis, supra uidualis adque hac superior uirginalis, et si quid melius secundum fidem ciuitatis huius intellegi et dici potest. Hoc etiam de ceteris, quae hic exponenda sunt, dixerim, quia, etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reuocanda sunt.
15.2727. Gemi ve tufan konusunda ne alegorik anlamı olmadan yalnız tarihi kabul edenlere ne de tarihî gerçekliği reddedip yalnız sembolleri savunanlara katılmak gerekir
Yine de kimse, bunların boşuna yazıldığını, burada alegorik anlamlar olmaksızın yalnız olayların gerçekliğinin aranması gerektiğini; ya da tersine, bunların hiç yaşanmadığını, yalnız söz sembolleri olduğunu; yahut her ne ise kilisenin peygamberliğine ait olmadığını düşünmemelidir. Çünkü binlerce yıl boyunca bu kadar dindarca ve bu kadar düzenli bir ardıllığın gözetimiyle korunan kitapların boşuna yazıldığını, zihni bozulmuş olan dışında kim ileri sürebilir? Ya da orada yalnız olayların aranması gerektiğini kim söyleyebilir? Başka şeyleri bir yana bırakalım: Hayvanların çokluğu geminin bu kadar büyük yapılmasını gerektirdiyse, temiz olmayanlardan ikişer, temizlerden yedişer hayvanın sokulmasını ne gerektiriyordu? İkisi de eşit sayıda korunabilirdi. Soyu yeniden kurmak için korunmalarını buyuran Tanrı, onları yaratmış olduğu şekilde yeniden kuramaz mıydı?
Bunların yaşanmadığını, yalnız işaret edilecek şeylerin sembolleri olduğunu ileri sürenler ise, önce o kadar büyük bir tufanın olamayacağını, suyun yükselip en yüksek dağları on beş arşın aşamayacağını düşünürler. Bunun sebebi Olympos dağının zirvesidir: Bunun üzerinde bulutların oluşamayacağı söylenir, çünkü gök orada o kadar yüksektir ki rüzgârların, sislerin ve yağmurların doğduğu bu kalın hava orada yoktur. Ama bütün unsurların en kalını olan toprağın orada bulunabildiğine dikkat etmezler. Yoksa dağın zirvesinin toprak olduğunu inkâr mı ediyorlar? Peki topraklara o gök bölgelerine kadar yükselmenin neden serbest olduğunu, sulara serbest olmadığını ileri sürüyorlar? Oysa unsurları ölçüp tartan bu kişiler suların topraktan yukarıda ve daha hafif olduğunu söyler. Daha ağır ve aşağıda olan toprağın bunca yıl boyunca daha sakin göğün yerini işgal etmesine, daha hafif ve yukarıda olan suya ise kısa bir süreliğine bile izin verilmemesine ne gerekçe gösterebilirler?
Ayrıca o geminin kapasitesinin, iki cinsten bu kadar çok hayvan türünü, temiz olmayanlardan ikişer, temizlerden yedişer sığdıramayacağını söylerler. Bana öyle geliyor ki bunlar yalnız üç yüz arşın uzunluk ve elli arşın genişlik hesaplıyor; üstte aynı kadar, üstün üstünde de aynı kadar yer bulunduğunu, dolayısıyla bu arşınların üçle çarpılınca yüz elliye dokuz yüz ettiğini düşünmüyorlar. Origenes'in hiç de fena olmayan şu görüşünü düşünelim: Yazıldığı gibi Mısırlıların bütün bilgeliğiyle eğitilmiş Tanrı adamı Musa, geometriyi seven o insanların bir arşının bizim altı arşınımız değerinde olduğunu söyledikleri geometrik arşınları kastedebilirdi. O büyüklüğün ne kadar çok şey alabileceğini kim görmez? Bu kadar büyük bir geminin yapılamayacağı iddiası ise çok saçma bir iftiradır: Çok büyük şehirlerin yapıldığını biliyorlar ve geminin yapıldığı yüz yıla dikkat etmiyorlar. Taş, yalnız kireçle birleşip binlerce adım boyunca bir surla çevrilebilir de, ağaç ağaca zıvanalarla, kamalarla, çivilerle, zift yapıştırıcısıyla tutunup eğri değil düz çizgilerle uzanan bir gemi yapılamaz mı? Üstelik bu gemiyi hiçbir insan çabası denize indirmez; dalga gelince ağırlıkların tabiî düzeniyle onu yükseltir, batmasın diye insanın basiretinden çok ilahî takdir onu yüzerken yönetir.
Çok küçük hayvancıklar hakkında da çok titizce soru sorulur: Yalnız fareler ve kertenkeleler değil, çekirgeler, böcekler, sinekler ve pireler de gemide Tanrı'nın buyurduğu belirli sayıdan fazla mıydı? Buna takılanlara önce şu hatırlatılmalıdır: Yeryüzünde sürünenler sözü, sularda, balıklar gibi dalarak ya da birçok kuş gibi su üstünde yüzerek yaşayabilenlerin
CAPUT XXVII. De arca adque diluuio nec illis esse consentiendum, qui solam historiam recipiunt sine allegorica significatione, nec illis, qui solas figuras defendunt repudiata historica ueritate. Non tamen quisquam putare debet aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum ueritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam, aut e contrario haec omnino gesta non esse, sed solas esse uerborum figuras, aut quidquid illud est nequaquam ad prophetiam ecclesiae pertinere. Quis enim nisi mente peruersus inaniter scriptos esse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas, ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae tantam fieri magnitudinem, inmunda bina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent utraque seruari? Aut uero Deus, qui propter genus reparandum seruanda praecepit, eo modo illa, quo instituerat, restituere non ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimos montes quindecim cubitis aqua crescendo transcenderet, propter Olympi uerticem montis, supra quem perhibentur nubes non posse concrescere, quod tam sublime iam caelum sit, ut non ibi sit aer iste crassior, ubi uenti nebulae imbresque gignuntur; nec adtendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant esse terram uerticem montis? Quur igitur usque ad illa caeli spatia terris exaltari licuisse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mens ores et pensores elementorum aquas terris perhibeant superiores adque leuiores? Quid itaque rationis adferunt, quare terra grauior et inferior locum caeli tranquillioris inuaserit per uolumina tot annorum, et aqua leuior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroque sexu, bina de inmundis, septena de mundis. Qui mihi uidentur non conputare nisi trecenta cubita longitudinis et latitudinis quinquaginta, nec cogitare aliud tantum esse in superioribus itemque aliud tantum in superioribus superiorum, ac per hoc ter ducta illa cubita fieri nongenta super centum quinquaginta. Si autem cogitemus quod Origenes non ineleganter adstruxit, Moysen scilicet hominem Dei eruditum, sicut scriptum est, omni sapientia Aegyptiorum, qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare potuisse, ubi unum quantum sex nostra ualere adseuerant, quis non uideat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant tantae magnitudinis arcam non potuisse conpingi, ineptissime calumniantur, cum sciant inmensas urbes fuisse constructas, nec adtendunt centum annos, quibus arca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia natantem gubernet, ne incurrat ubicumque naufragium. Quod autem scrupulosissime quaeri solet de minutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabei, muscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipiendum esse quod dictum est: Quae repunt super terram, ut necesse non fuerit
15.27_2gemide korunması gerekmediği şeklinde anlaşılmalıdır. Sonra erkek ve dişi olacaklar denince şüphesiz soyu yeniden kurmak için söylendiği anlaşılır. Dolayısıyla birleşmeden, herhangi şeylerden ya da şeylerin çürümesinden doğabilenlerin orada bulunması gerekmiyordu; bulunsalar da, evlerde bulundukları gibi belirli bir sayı olmadan bulunabilirlerdi. Ya da yapılan çok kutsal sır ve böyle büyük bir şeyin sembolü, olayın gerçekliğiyle, tabiatı sularda yaşamalarını engelleyen bütün türlerin orada o belirli sayıda bulunması olmadan tamamlanamayacaksa, bu o adamın ya da adamların değil, Tanrı'nın işiydi. Çünkü Nuh onları yakalayıp sokmuyor, geldikleri ve girdikleri için izin veriyordu. Senin yanına girecekler sözünün anlamı budur: insanın eylemiyle değil, Tanrı'nın işaretiyle. Elbette cinsi olmayanların orada bulunduğuna inanılmamalıdır; çünkü belirlenip emredilmiştir: Erkek ve dişi olacaklar. Bazı hayvanlar birleşme olmadan herhangi şeylerden doğar ama sonra birleşip doğururlar, sinekler gibi; bazılarında erkek ve dişi yoktur, arılar gibi. Katırlar ve dişi katırlar gibi cinsi olup yavrusu olmayanların orada bulunması ise tuhaf olurdu; anneleri babaları, yani at ve eşek türü yeterli olurdu, farklı türlerin karışımıyla başka bir tür doğuran öteki hayvanlarda da böyle. Ama bu da sırra aitse, oradaydılar. Çünkü bu türün de erkeği ve dişisi vardır.
Bazılarını da şu düşündürür: Yalnız etle beslendiği sanılan hayvanların orada yiyebileceği besinler neydi? Başkalarını beslemek zorunluluğuyla oraya kapatılanlar, buyruğu çiğnemeden belirli sayının dışında mı bulunuyordu? Yoksa, ki buna inanmak daha doğrudur, et dışında hepsine uygun başka besinler olabilir miydi? Eti yiyecek olan pek çok hayvanın tahıl ve meyveyle, en çok da incir ve kestaneyle beslendiğini biliyoruz. Öyleyse o bilge ve adil adamın, her birine neyin uygun olduğu Tanrı'dan da bildirilerek, her tür için etsiz, uygun bir besin hazırlayıp saklaması neden şaşırtıcı olsun? Açlığın yedirmeyeceği ne vardır? Ya da onların beslenmesi de o büyük sırrın simgesinin tamamlanmasına uygun değilse, yemeksiz yaşamalarını ilahî bir kolaylıkla bağışlayabilecek Tanrı neyi tatlı ve sağlıklı kılamaz? Bu kadar çeşitli olay işaretlerinin kilisenin önceden simgelenmesine ait olmadığını, inatçı olmayan hiç kimse düşünemez. Çünkü uluslar artık kiliseyi o kadar doldurmuştur, temizler ve temiz olmayanlar da belirli sona varılana kadar onun birliğinin bir bağıyla öyle tutulmaktadır ki, bu tek açık şeyden ötürü daha karanlık söylenmiş ve anlaşılması daha güç olan öteki şeylerden de şüphe etmek doğru değildir. Durum bu olduğuna göre, kimse, katı biri bile, bunların boşuna yazıldığını düşünmeye cesaret edemez; yaşanmış şeyler olup hiçbir şey işaret etmediklerini, yalnız söylenmiş işaretler olup yaşanmamış olduklarını, ya da işaret ettiklerinin kiliseye yabancı olduğunu inandırıcı bir şekilde söyleyemez. Daha çok şuna inanmak gerekir: Bilgece hafızaya ve yazıya emanet edilmişlerdir, yaşanmışlardır, bir şey işaret ederler ve bu şey kilisenin önceden simgelenmesine aittir. Buraya kadar getirilen bu kitap artık kapatılmalıdır; iki şehrin, yani insana göre yaşayan yeryüzü şehrinin ve Tanrı'ya göre yaşayan göksel şehrin tufandan sonraki ve sonraki olaylardaki yolu araştırılacaktır.
conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde cum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intellegitur ad reparandum genus dici; ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus uel rerum corruptionibus nasci; uel si fuerunt, sicut in domibus esse consuerunt, sine ullo numero definito esse potuisse; aut si mysterium sacratissimum, quod agebatur, et tantae rei figura etiam ueritate facti aliter non posset inpleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae uiuere in aquis natura prohibente non possent, non fuit ista cura illius hominis uel illorum hominum, sed diuina. Non enim ea Noe capta intromittebat, sed uenientia et intrantia permittebat. Ad hoc enim ualet quod dictum est: Intrabunt ad te; non scilicet hominis actu, sed Dei nutu; ita sane, ut non illic fuisse credenda sint, quae sexu carent. Praescriptum enim adque definitum est: Masculus et femina erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et feminae, sicut apes. Ea porro quae sic habent sexum, ut non habeant fetum, sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commixtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conuenirent. Nouimus enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, frugibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis. Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitate donaret, nisi ut pascerentur etiam hoc inplendae figurae tanti mysterii conueniret? Non autem ad praefigurandam ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit. contentiosus, nemo permittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmundi, donec certum ueniatur ad finem, ita eius unitatis quadam conpagine continentur, ut ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris, quae obscurius aliquanto dicta sunt et difficilius agnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscripta putare quisquam uel durus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memoriae litterisque mandata, et gesta esse, et significare aliquid, et ipsum aliquid ad praefigurandam ecclesiam pertinere. Iam usque ad hunc articulum perductus liber iste claudendus est, ut ambarum ciuitatum cursus, terrenae scilicet secundum hominem uiuentis et caelestis secundum Deum, post diluuium et deinceps in rebus consequentibus requiratur.