İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

XVI. Kitap

16.11. Tufandan sonra Nuh'tan İbrahim'e kadar Tanrı'ya göre yaşayan aileler bulunabilir mi?

Kutsal şehrin tufandan sonra ilerleyen izlerinin sürüp sürmediğini, yoksa araya giren dinsizlik zamanlarıyla kesilip kesilmediğini, öyle ki gerçek tek Tanrı'ya tapan hiçbir insanın kalmayıp kalmadığını, Kutsal Yazıların açık sözleriyle bulmak zordur. Çünkü kanonik kitaplarda, eşi, üç oğlu ve üç geliniyle gemi sayesinde tufanın yıkımından kurtulmayı hak eden Nuh'tan sonra, İbrahim'e kadar kimsenin dindarlığının açık bir ilahî sözle övüldüğünü görmüyoruz. Yalnız Nuh, iki oğlu Sam ve Yafet'i peygamberlik kutsamasıyla över; çok sonra olacak şeyi görüp önceden görmüştür. Bu yüzden ortanca oğlunu, yani ilk oğlundan küçük ve sonuncusundan büyük olanı, babasına karşı günah işlediği hâlde kendisinde değil, oğlunda, yani torununda şu sözlerle lanetlemiştir: Hizmetkâr Kenan lanetli olsun, kardeşlerine köle olacak. Kenan ise, uyuyan babasının çıplaklığını örtmeyen, tersine ifşa eden Ham'dan doğmuştu. Sonra en büyük ve en küçük oğullarına kutsamayı ekleyerek şöyle der: Sam'ın Rab Tanrısı mübarek olsun, Kenan onun hizmetkârı olacak. Tanrı Yafet'i genişletsin, Sam'ın evlerinde otursun. Nuh'un bağ dikmesi, onun meyvesinden sarhoş olması, uyurken soyunması ve orada yapılıp yazılan öteki şeyler gibi bu sözler de peygamberce anlamlarla yüklü, örtülerle kaplıdır.

16.1

An post diluuium a Noe usque ad Abraham aliquae familiae secundum Deum uiuentium reperiantur. Post diluuium procurrentis sanctae uestigia ciuitatis utrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibus inuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusquam pietatem euidenti diuino eloquio praedicatam, nisi quod Noe duos filios suos Sem et ⟦Iapheth⟧ prophetica benedictione commendat, intuens et praeuidens quod longe fuerat post futurum. Unde factum est etiam illud, ut filium suum medium, hoc est primogenito iuniorem ultimoque maiorem, qui peccauerat in patrem, non in ipso, sed in filio eius suo nepote ⟦damnaret his⟧ uerbis: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis. Chanaan porro natus fuerat ex Cham, qui patris dormientis nec texerat, sed potius prodiderat nuditatem. Unde etiam quod secutus adiunxit benedictionem duorum maximi et minimi filiorum dicens: Benedictus Dominus Deus Sem, et erit Chanaan puer illius; latificet Deus Iapheth, et habitet in domibus Sem, sicut ipsa eiusdem Noe et uineae plantatio et ex eius fructu inebriatio et dormientis enudatio, et quae ibi cetera facta adque conscripta sunt, propheticis sunt grauidata sensibus et uelata tegminibus.

16.22. Nuh'un oğullarında peygamberce simgelenen şey

Ama şimdi olayların sonucu torunlarda gerçekleştiğine göre, örtülü olanlar yeterince açığa çıkmıştır. Bunları özenle ve anlayışla düşünen kim bunları Mesih'te tanımaz? Mesih'in tende zürriyetinden doğduğu Sam "adlı" anlamına gelir. Adı artık her yerde kokusuyla yayılan, öyle ki Neşideler Neşidesi'nde önceden gelen peygamberlikle dökülmüş bir merhemle karşılaştırılan Mesih'ten daha adlı kim vardır? Onun evlerinde, yani kiliselerinde ulusların genişliği oturur. Çünkü Yafet "genişlik" anlamına gelir. "Sıcak" anlamına gelen Ham ise, Nuh'un ortanca oğlu olarak, ikisinden kendini ayırıp ikisinin arasında kalan, ne İsraillilerin turfandasında ne de ulusların doluluğunda olan kimseyi temsil eder. Bu, sapkınların sıcak soyundan başka neyi işaret eder? Onlar bilgelik ruhuyla değil, sabırsızlık ruhuyla sıcaktır; sapkınların yürekleri bu ruhla kaynar ve kutsalların barışını bozar. Ama bunlar ilerleyenlerin faydasına dönüşür; Elçi'nin dediği gibi: Aranızda sınanmış olanlar belli olsun diye sapkınlıklar da olmalıdır. Bu yüzden şöyle de yazılmıştır: Terbiyeli oğul bilge olur, akılsız hizmetkârı kullanır. Katolik imanına ait pek çok şey, sapkınların sıcak huzursuzluğuyla kışkırtılınca, onlara karşı savunulabilmek için daha özenle düşünülür, daha açık anlaşılır, daha ısrarla vaaz edilir ve rakibin ortaya attığı sorun öğrenmek için fırsat olur. Gerçi yalnız en açık biçimde ayrılmış olanlar değil, Hristiyan adıyla övünüp kötü yaşayan herkes de Nuh'un ortanca oğluyla temsil edilmiş sayılabilir. Çünkü Mesih'in, o adamın çıplaklığıyla işaret edilen acı çekmesini itiraflarıyla bildirir, kötü işleriyle de onursuz kılarlar. Bu tür insanlar için şöyle denmiştir: Onları meyvelerinden tanıyacaksınız. Bu yüzden Ham oğlunda lanetlendi, sanki meyvesinde, yani işinde. Bu yüzden oğlu Kenan'ın adı da uygun olarak "onların hareketi" anlamına gelir; bu onların işinden başka nedir? Sam ve Yafet ise sünnetliler ve sünnetsizler gibi, ya da Elçi'nin başka bir tarzda dediği gibi Yahudiler ve Yunanlar gibidir, ama çağrılmış ve aklanmış olanlar. Kurtarıcı'nın acısını işaret eden babalarının çıplaklığını şöyle ya da böyle öğrenince elbise alıp sırtlarına koydular, arkaları dönük girdiler ve babalarının çıplaklığını örttüler; saygıyla örttükleri şeyi görmediler. Çünkü bir bakıma Mesih'in acı çekmesinde hem bizim için yapılanı onurlandırır, hem de Yahudilerin suçundan yüz çeviririz. Elbise sırrı işaret eder, sırt da geçmişin hatırasını. Çünkü Yafet'in Sam'ın evlerinde oturduğu ve kötü kardeşin aralarında bulunduğu bu zamanda kilise Mesih'in acısını gerçekleşmiş olarak kutlar, henüz gelecek olarak beklemez.

Ama kötü kardeş oğlunda, yani işinde, iyi kardeşlerin hizmetkârıdır, yani kölesidir; iyiler bilerek kötüleri sabırlarını eğitmek ya da bilgelikte ilerlemek için kullandıklarında. Çünkü Elçi'nin tanıklığına göre Mesih'i iffetle duyurmayanlar vardır; ama o diyor ki: İster bahaneyle ister hakikatle Mesih duyurulsun, buna seviniyorum, daha da sevineceğim. Çünkü bağı O dikti; peygamber bu bağ için şöyle der: Ordular Rabbi'nin bağı İsrail'in evidir. O bağın şarabını içti. Burada ya şu sözlerdeki kâse anlaşılabilir: İçeceğim kâseyi içebilir misiniz? ve Baba, mümkünse bu kâse geçsin; bununla şüphesiz acısını işaret eder. Ya da, şarap bağın meyvesi olduğu için, daha çok şu işaret edilmiştir: O bağın kendisinden, yani İsrail soyundan, acı çekebilmek için bizim uğrumuza ten ve kan aldı. Sarhoş oldu, yani acı çekti ve soyuldu; çünkü orada zayıflığı soyuldu, yani göründü. Elçi bu zayıflık hakkında şöyle der: Zayıflıktan ötürü çarmıha gerilmiş olsa da. Aynı Elçi şöyle der: Tanrı'nın zayıflığı insanlardan daha güçlü, Tanrı'nın akılsızlığı insanlardan daha bilgedir. Kutsal Yazı soyundu dedikten sonra evinde diye eklemesi, kendi teninin ulusundan ve kendi kanından olanlardan, yani Yahudilerden çarmıhı ve ölümü çekeceğini zarif bir biçimde gösterir. Mesih'in bu acısını kötüler dışarıda yalnız ses olarak duyurur, çünkü duyurduklarını anlamazlar. İyiler ise bu büyük sırrı iç insanda tutar ve yüreklerinde Tanrı'nın zayıflığını ve akılsızlığını onurlandırırlar, çünkü o insanlardan daha güçlü ve daha bilgedir. Bunun simgesi şudur: Ham çıkıp bunu dışarıda haber verdi; Sam ve Yafet ise bunu örtmek, yani onurlandırmak için içeri girdiler, yani bunu içeride yaptılar.

16.2

CAPUT II. Quid in filiis Noe ⟦prophetice figuratum⟧ fuerit. ' Sed nunc rerum effectu iam in posteris consecuto, quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuius semine in carne natus est Christus, interpretatur nominatus. Quid autem nominatius Christo, cuius nomen ubique iam fragrat, ita ut in cantico canticorum etiam ipsa praecedente prophetia unguento conparetur effuso; in cuius domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Iapheth latitudo interpretatur. Cham porro, quod interpretatur calidus, medius Noe filius, tamquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens, nec in primitiis Israelitarum nec in plenitudine gentium, quid significat nisi haereticorum genus calidum, non spiritu sapientiae, sed inpatientiae, quo solent haereticorum feruere praecordia et pacem perturbare sanctorum? Sed haec in usum cedunt proficientium, iuxta illud apostoli: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant in uobis. Unde etiam scriptum est: Filius eruditus sapiens erit, inprudente autem ministro utetur. Multa quippe ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum calida inquietudine exagitantur, ut aduersus eos defendi possint, et considerantur diligentius et intelleguntur clarius et instantius praedicantur, et ab aduersario mota quaestio discendi existit occasio. Quamuis non solum qui sunt apertissime separati, uerum omnes, qui Christiano uocabulo gloriantur et perdite uiuunt, non absurde possunt uideri medio Noe filio figurati; passionem quippe Christi, quae illius hominis nuditate significata est, et adnuntiant profitendo, et male agendo exhonorant. De talibus ergo dictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Ideo Cham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est in opere suo. Unde conuenienter et ipse filius eius Chanaan interpretatur motus eorum; quod aliud quid est quam opus eorum? Sem uero et Iapheth tamquam circumcisio et praeputium, uel sicut alio modo eos appellat apostolus, ludaei et Graeci, sed uocati et iustificati, cognita quoquo modo nuditate patris, qua significabatur passio Saluatoris, sumentes uestimentum posuerunt supra dorsa sua et intrauerunt auersi et operuerunt nuditatem patris sui, nec uiderunt quod reuerendo texerunt. Quodam enim modo in passione Christi et quod pro nobis factum est honoramus et Iudaeorum facinus auersamur. ⟦Vestimentum⟧ significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem Christi eo scilicet iam tempore, quo habitat Iapheth in domibus Sem et malus frater in medio eorum, transactam celebrat ecclesia, non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio suo, hoc est in opere suo, puer. id est seruus est fratrum bonorum, cum ad exercitationem patientiae uel ad prouectum sapientiae scienter utuntur malis boni. Sunt enim teste apostolo, qui Christum adnuntiant non caste; sed siue occasione, inquit, siue ueritate Christus adnuntietur [in hoc gaudeo, sed et gaudebo]. Ipse quippe plantauit uineam, de qua dicit propheta: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, et bibit de uino eius (siue ille calix hic intellegatur, de quo dicit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? et: Pater, si fieri potest, transeat calix iste, quo suam sine dubio significat passionem; siue, quia uinum fructus est uineae, hoc potius illo significatum est, quod ex ipsa uinea, hoc est ex genere Israelitarum, carnem pro nobis et sanguinem, ut pati posset, adsumsit), et inebriatus est, idest passus est, et nudatus est; ibi namque nudata est, id est apparuit, eius infirmitas, de qua dicit apostolus: Etsi crucifixu.s est ex infirmitate. Unde idem dicit: Infirmum Dei fortius est hominibus, et stultum Dei sapientius est hominibus. Quod uero cum dictum esset: Et nudatus est, addidit scriptura: In domo sua, eleganter ostendit, quod a suae carnis gente et domesticis sanguinis sui, utique Iudaeis, fuerat crucem mortemque passurus. Hanc passionem Christi foris in sono tantum uocis reprobi adnuntiant; non enim quod adnuntiant intellegunt. Probi autem in interiore homine habent tam grande mysterium adque honorant intus in corde infirmum et stultum Dei, quia fortius et sapientius est hominibus. Huius rei figura est, quod Cham exiens hoc nuntiauit foris; Sem uero et Iapheth, ut hoc uelarent, id est honorarent, ingressi sunt, hoc est interius id egerunt.

16.2_2Kutsal Yazının bu gizlerini elimizden geldiğince, biri ötekinden daha çok ya da daha az uygun biçimde araştırıyoruz; ama şu kesinliği iman içinde tutuyoruz: Bunlar geleceğin bir ön simgesi olmadan yapılıp yazılmamıştır ve ancak Mesih'e ve Tanrı Devleti olan kilisesine bağlanmalıdır. İnsan soyunun başlangıcından beri onun duyurusu eksik olmamıştır ve bunun her yönüyle gerçekleştiğini görüyoruz. Demek ki Nuh'un iki oğlu kutsanıp aralarındaki biri lanetlendikten sonra, İbrahim'e kadar bin yıldan fazla bir süre boyunca Tanrı'ya dindarca tapan adil insanların anılmasında bir sessizlik vardır. Bunların eksik olduğuna inanmam; ama hepsi anılsaydı çok uzun olurdu ve bu daha çok tarihçi bir özen olurdu, peygamberce bir öngörü olmazdı. Bu yüzden bu kutsal yazıların yazarı, ya da daha doğrusu onun aracılığıyla Tanrı'nın Ruhu, yalnız geçmişin anlatıldığı değil, Tanrı Devleti'ne ait olan geleceğin önceden bildirildiği şeyleri izler. Tanrı Devleti'nin vatandaşı olmayan insanlar hakkında da burada ne söyleniyorsa, bu şehir zıddıyla karşılaştırmadan ilerlesin ya da öne çıksın diye söylenir. Elbette anlatılan her olayın bir şey de işaret ettiği düşünülmemelidir; ama bir şey işaret edenler için, hiçbir şey işaret etmeyenler de bunlara eklenir. Toprağı yalnız saban demiri yarar; ama bunun olabilmesi için sabanın öteki parçaları da gerekir. Kitharalarda ve benzeri çalgılarda yalnız teller sese ayarlanır; ama ayarlanabilmeleri için çalgıların yapısında, çalanların vurmadığı, ama vurulup ses veren şeylerin bağlandığı başka parçalar da vardır. Böylece peygamberce tarihte de hiçbir şey işaret etmeyen bazı şeyler söylenir, ama işaret edenler onlara tutunur ve bir bakıma bağlanır.

16.2_2

Haec scripturae secreta diuinae indagamus, ut possumus, alius alio magis minusue congruenter, uerum tamen fideliter certum tenentes non ea sine aliqua praefiguratione futurorum gesta adque conscripta neque nisi ad Christum et eius ecclesiam, quae ciuitas Dei est, esse referenda; cuius ab initio generis humani non defuit praedicatio, quam per omnia uidemus inpleri. Benedictis igitur duobus filiis Noe adque uno in medio eorum maledicto deinceps usque ad Abraham de iustorum aliquorum, qui pie Deum colerent, commemoratione silentium est per annos amplius quam mille. Nec eos defuisse crediderim, sed si omnes commemorarentur, nimis longum fieret, et esset haec historica magis diligentia quam prophetica prouidentia. Illa itaque exsequitur litterarum sacrarum scriptor istarum uel potius per eum Dei Spiritus, quibus non solum narrentur praeterita, uerum etiam praenuntientur futura, quae tamen pertinent ad ciuitatem Dei; quia et de hominibus, qui non sunt ciues eius, quidquid hic dicitur, ad hoc dicitur, ut illa ex conparatione contraria uel proficiat uel emineat. Non sane omnia, quae gesta narrantur, aliquid etiam significare putanda sunt; sed propter illa, quae aliquid significant, etiam ea, quae nihil significant, adtexuntur. Solo enim uomere terra proscinditur; sed ut hoc fieri possit, etiam cetera aratri membra sunt necessaria; et soli nerui in citharis adque huius modi uasis musicis aptantur ad cantum; sed ut aptari possint, insunt et cetera in conpagibus organorum, quae non percutiuntur a canentibus, sed ea, quae percussa resonant, his conectuntur. Ita in prophetica historia dicuntur et aliqua, quae nihil significant, sed quibus adhaereant quae significant et quodam modo religentur.

16.33. Nuh'un üç oğlunun kuşakları

Öyleyse Nuh'un oğullarının kuşaklarına şimdi bakalım ve bunlar hakkında söylenecekleri, iki şehrin, yani yeryüzü ve göksel şehrin zamanlar içindeki ilerleyişini gösteren bu esere ekleyelim. Çünkü anılmaya Yafet denen en küçük oğuldan başlanmıştır; onun sekiz oğlu, iki oğlundan yedi torunu adıyla anılır, birinden üç, ötekinden dört; böylece hepsi on beştir. Nuh'un ortanca oğlu Ham'ın dört oğlu, bir oğlundan beş torunu, bir torunundan iki torun çocuğu vardır; toplamı on birdir. Bunlar sayıldıktan sonra yeniden başa dönülerek şöyle denir: Kuş, Nemrut'un babası oldu. O yeryüzünde dev olmaya başladı. O, Rab Tanrı'ya karşı dev bir avcıydı. Bu yüzden "Rab'be karşı dev avcı Nemrut gibi" denir. Krallığının başlangıcı Şinar ülkesinde Babil, Erek, Akad ve Kalne'ydi. O ülkeden Asur çıktı ve Ninova'yı, Rehovot şehrini, Kalah'ı ve Ninova ile Kalah arasındaki Resen'i yaptı; bu büyük şehirdir.

Dev Nemrut'un babası bu Kuş, Ham'ın oğulları arasında ilk anılan kişidir; onun beş oğlu ve iki torunu zaten sayılmıştı. Ama bu devi ya torunları doğduktan sonra doğurdu, ya da, ki bu daha inanılırdır, Kutsal Yazı onun üstünlüğü yüzünden ondan ayrıca söz etti. Nitekim krallığı da anılmıştır; bunun başlangıcı o çok ünlü Babil şehriydi ve yanında anılan ya şehirler ya da bölgelerdi. Asur'un o ülkeden, yani Nemrut'un krallığına ait Şinar ülkesinden çıktığı ve Ninova ile sıraladığı öteki şehirleri yaptığı söylenen şey ise çok sonra olmuştur. Yazı bunu, bu vesileyle, Asur krallığının ünü yüzünden kısaca andı; bu krallığı Belos'un oğlu, büyük Ninova şehrinin kurucusu Ninus şaşırtıcı biçimde genişletti. Şehrin adı onun adından türemiştir: Ninus'tan Ninova. Asurluların kendisinden geldiği Asur ise Nuh'un ortanca oğlu Ham'ın oğulları arasında yoktur, Nuh'un en büyük oğlu Sam'ın oğulları arasında bulunur. Buradan anlaşılır ki Sam'ın soyundan olanlar sonradan o devin krallığını ele geçirmiş, oradan ilerleyip başka şehirler kurmuştur; bunların ilki Ninus'tan Ninova adını almıştır. Buradan Ham'ın Mısraim denen öteki oğluna dönülür ve onun doğurdukları tek tek insanlar olarak değil, yedi ulus olarak anılır. Altıncısından, sanki altıncı oğuldan, Filistliler denen ulusun çıktığı söylenir; böylece sekiz olurlar. Oradan yine, Ham'ın oğlunda lanetlendiği Kenan'a dönülür ve onun doğurdukları olan on bir kişinin adı anılır. Sonra hangi sınırlara vardıkları, bazı şehirler anılarak söylenir. Böylece oğullar ve torunlar sayılınca Ham'ın soyundan otuz bir kişi doğduğu bildirilir.

Geriye Nuh'un en büyük oğlu Sam'ın oğullarını anmak kalıyor; çünkü en küçükten başlayan bu kuşakların anlatısı derece derece ona varmıştır. Ama Sam'ın oğullarının anılmaya başlandığı yerde bir karanlık vardır; bunu açıklayarak aydınlatmak gerekir, çünkü aradığımız konuyla çok ilgilidir. Şöyle okunur: Sam'a da doğdu; ona, bütün oğulların babasına, Eber'e, Yafet'in büyük kardeşine. Kelimelerin sırası şöyledir: Sam'a Eber doğdu; ona, yani Sam'ın kendisine Eber doğdu ve Sam bütün oğulların babasıdır. Demek ki Sam'ın, soyundan çıkıp anılacak olan herkesin patriği olduğunun anlaşılmasını istemiştir; bunlar ister oğulları ister torunları ve torunlarının çocukları ve daha sonrakiler olsun. Elbette bu Eber'i Sam doğurmadı, ondan itibaren atalar dizisinde beşinci sırada bulunur. Çünkü Sam başka oğullarla birlikte Arpakşat'ın, Arpakşat Kenan'ın, Kenan Şelah'ın, Şelah Eber'in babası oldu. Dolayısıyla beşinci kuşak torun olmasına rağmen Sam'dan gelen soyda ilk anılması ve oğullardan önce gelmesi boşuna değildir: Rivayete göre İbraniler onun adını taşır, sanki Eberîler. Gerçi başka bir kanaat de olabilir; İbrahim'den gelme İbrahimîler diye anılmış gibi görünebilirler. Ama doğrusu şudur ki Eber'den Eberîler, sonra bir harf düşerek İbraniler denmiştir. Bu dili yalnız İsrail halkı koruyabilmiştir; Tanrı Devleti bu halkta hem kutsal kişilerde gurbette yaşamış, hem de hepsinde sır olarak gölgelenmiştir. Sam'ın önce altı oğlu anılır; sonra bunlardan birinden dört torunu doğdu; aynı şekilde

16.3

CAPUT III. De generationibus trium filiorum Noe. Generationes ergo filiorum Noe deinceps intuendae, et quod de his dicendum uidetur, adtexendum est huic operi, quo ciuitatis utriusque, terrenae scilicet et caelestis, per tempora procursus ostenditur. Coeptae sunt enim commemorari a minimo filio, qui uocatus est Iapheth, cuius filii octo nominati sunt, nepotes autem septem de duobus filiis eius, tres ex uno, quattuor ex altero; fiunt itaque omnes quindecim. Filii autem Cham, hoc est medii filii Noe, quattuor et nepotes quinque ex uno eius filio, pronepotes duo ex nepote uno; fit eorum summa undecim. Quibus enumeratis reditur tamquam ad caput et dicitur: Chus autem genuit Nebroth; hic coepit esse gigans super terram. Hic erat gigans uenator contra Dominum Deum. Propter hoc dicunt: Sicut Nebroth gigans uenator contra Dominum. Et factum est initium regni eius Babylon, Oreg, Archad et Chalemne in terra Sennaar. De terra illa exiuit Assur et aedificauit Nineuen et Roboth ciuitatem et Chalach et Dasem inter medium Nineuae et Chalach: haec ciuitas magna. Iste porro Chus, pater gigantis Nebroth, primus nominatus est in filiis Cham, cuius quinque filii iam fuerant conputati et nepotes duo. Sed istum gigantem aut post nepotes suos natos genuit, aut, quod est credibilius, seorsum de illo propter eius eminentiam scriptura locuta est; quando quidem et regnum eius commemoratum est, cuius initium erat illa nobilissima Babylon ciuitas, et quae iuxta commemoratae sunt siue ciuitates siue regiones. Quod uero dictum est de terra illa, id est de terra Sennaar, quae pertinebat ad regnum Nebroth, exisse Assur et aedificasse Nineuen et alias quas contexuit ciuitates, longe postea factum est, quod ex hac occasione perstrinxit propter nobilitatem regni Assyriorum, quod mirabiliter dilatauit Ninus, Beli filius, conditor Nineuae ciuitatis magnae; cuius ciuitatis nomen ex illius nomine deriuatum est, ut a Nino Nineue uocaretur. Assur autem, unde Assyrii, non fuit in filiis Cham, medii filii Noe, sed in filiis Sem reperitur, qui fuit Noe maximus filius. Unde apparet de progenie Sem. exortos fuisse, qui postea regnum gigantis illius obtinerent et inde procederent adque alias conderent ciuitates, quarum prima est a Nino, appellata Nineue. Hinc reditur ad alium filium Cham, qui uocabatur Mesraim, et commemorantur quos genuit, non tamquam singuli homines, sed nationes septem. Et de sexta, uelut de sexto filio, gens commemoratur exisse, quae appellatur Philistiim; unde fiunt octo. Inde iterum ad Chanaan reditur, in quo filio maledictus est Cham, et quos genuit undecim nominantur. Deinde usque ad quos fines peruenerint commemoratis quibusdam ciuitatibus dicitur. Ac per hoc filiis nepotibusque conputatis de progenie Cham triginta unus geniti referuntur. Restat commemorare filios Sem, maximi filii Noe; ad eum quippe gradatim generationum istarum peruenit a minimo exorta narratio. Sed unde incipiunt commemorari filii Sem, habet quiddam obscuritatis, quod expositione inlustrandum est, quia et multum ad rem pertinet, quam requirimus. Sic enim legitur: Et Sem natus est, et ipsi patri omnium filiorum, Heber, fratri Iapheth maiori. Ordo uerborum est: Et Sem natus est Heber, etiam ipsi, id est ipsi Sem, natus est Heber, qui Sem pater est omnium filiorum. Sem ergo patriarcham intellegi uoluit omnium, qui de stirpe eius exorti sunt, quos commemoraturus est, siue sint filii, siue nepotes et pronepotes et deinceps indidem exorti. Non sane istum Heber genuit Sem, sed ab illo quintus in progenitorum serie reperitur. Sem quippe inter alios filios genuit Arphaxat, Arphaxat genuit Cainan, Cainan genuit Sala, Sala genuit Heber. Non itaque frustra ipse primus est nominatus in progenie ueniente de Sem et praelatus etiam filiis, cum sit quintus nepos, nisi quia uerum est, quod traditur, ex illo Hebraeos esse cognominatos, tamquam Heberaeos; cum et alia possit esse opinio, ut ex Abraham tamquam Abrahaei dicti esse uideantur; sed nimirum hoc uerum est, quod ex Heber Heberaei appellati sunt, ac deinde una detrita littera Hebraei, quam linguam solus Israel populus potuit obtinere, in quo Dei ciuitas et in sanctis peregrinata est et in omnibus sacramento adumbrata. Igitur filii Sem prius sex nominantur, deinde ex uno eorum nati sunt quattuor nepotes eius, itemque

16.3_2Sam'ın oğullarından biri bir torununun babası oldu, ondan da bir torun çocuğu, ondan da bir sonraki kuşak olan Eber doğdu. Eber'in iki oğlu oldu; birine "bölen" anlamına gelen Peleg adını verdi. Yazı bu adın gerekçesini vererek şöyle der: Çünkü onun günlerinde yeryüzü bölündü. Bunun ne olduğu sonra görülecektir. Eber'den doğan öteki oğlun on iki oğlu oldu; böylece Sam'dan doğanların toplamı yirmi yedidir. Sonuç olarak Nuh'un üç oğlundan doğanların hepsi, yani Yafet'ten on beş, Ham'dan otuz bir, Sam'dan yirmi yedi, yetmiş üç eder. Sonra Yazı şöyle devam eder: Bunlar Sam'ın oğullarıdır, kabilelerine, dillerine, bölgelerine ve uluslarına göre. Hepsi hakkında da şöyle der: Bunlar Nuh'un oğullarının kabileleridir, kuşaklarına ve uluslarına göre. Tufandan sonra ulusların adaları bunlardan yeryüzüne dağıldı. Buradan anlaşılır ki o zaman yetmiş üç, ya da daha doğrusu (sonra göstereceğim gibi) yetmiş iki ulus vardı, insan değil. Nitekim önce Yafet'in oğulları anıldıktan sonra şu sonuca varılmıştı: Bunlardan ulusların adaları kendi topraklarında ayrıldı, her biri kabilelerinde ve uluslarında kendi diline göre.

Ham'ın oğullarında ise, yukarıda gösterdiğim gibi, bir yerde daha açık uluslar anılmıştır. Mısraim, Ludlular denenlerin babası oldu; öteki yedi ulus da aynı şekildedir. Hepsi sayıldıktan sonra Yazı şöyle bitirir: Bunlar Ham'ın oğullarıdır, kabilelerine, dillerine, bölgelerine ve uluslarına göre. Demek ki birçoklarının oğullarının anılmaması, doğarak başka uluslara katılıp kendileri ulus oluşturamadıkları içindir. Yoksa başka hangi sebeple Yafet'in sekiz oğlu sayılırken yalnız ikisinin oğlu olduğu anılır, Ham'ın dört oğlu anılırken yalnız üçünün çocukları eklenir, Sam'ın altı oğlu anılırken yalnız ikisinin soyu sıralanır? Ötekiler çocuksuz mu kaldı? Buna inanmak uzak olsun; ama anılmaya değer ulus kurmadılar, çünkü doğdukça başka uluslara katılıyorlardı.

16.3_2

alter filiorum Sem genuit eius nepotem, adque ex illo itidem pronepos natus est adque inde abnepos, qui est Heber. Genuit autem Heber duos filios, quorum unum appellauit Phalech, quod interpretatur diuidens. Deinde scriptura subiungens rationemque huius nominis reddens: Quia diebus, inquit, eius diuisa est terra. Hoc autem quid sit, postea apparebit. Alius uero, qui natus est ex Heber, genuit duodecim filios; ac per hoc fiunt omnes progeniti de Sem uiginti septem. In summa igitur omnes progeniti de tribus filiis Noe, id est quindecim de Iapheth, triginta unus de Cham, uiginti septem de Sem fiunt septuaginta tres. Deinde sequitur scriptura dicens: Hi filii Sem in tribubus suis secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis; itemque de omnibus: Haec, inquit, tribus filiorum Noe secundum generationes eorum, secundum gentes eorum. Ab his dispersae sunt insulae gentium super terram post diluuium. Unde colligitur septuaginta tres uel potius (quod postea demonstrabitur) septuaginta duas gentes tunc fuisse, non homines. Nam et prius, cum fuissent commemorati filii Iapheth, ita conclusum est: Ex his segregatae sunt insulae gentium in terra sua, unus quisque secundum linguam in tribubus suis et in gentibus suis. Iam uero in filiis Cham quodam loco apertius gentes commemoratae sunt, sicut superius ostendi. Mesraim genuit eos, qui dicuntur Ludiim; et eodem modo ceterae usque ad septem gentes. Et enumeratis omnibus postea concludens: Hi filii Cham, inquit, in tribubus suis secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Propterea ergo multorum filii non sunt commemorati. quia gentibus aliis nascendo accesserunt, ipsi autem gentes facere nequiuerunt. Nam qua alia causa, cum filii Iapheth octo enumerentur, ex duobus eorum tantum filii nati commemorantur, et cum filii Cham quattuor nominentur, ex tribus tantum qui nati sunt adiciuntur, et cum filii Sem nominentur sex, duorum tantum posteritas adtexitur? Numquid ceteri sine filiis remanserunt? Absit hoc credere; sed gentes, propter quas commemorari digni essent, non utique fecerunt, quia, sicut nascebantur, aliis gentibus addebantur.

16.44. Dillerin farklılığı ve Babil'in başlangıcı

Bu ulusların kendi dillerine sahip olduğu anlatılsa da, anlatıcı bütün insanların tek dili olduğu zamana döner ve oradan dil farklılığının doğmasına neyin yol açtığını açıklar. Şöyle der: Bütün yeryüzü tek dildi ve herkesin tek sözü vardı. Doğudan göç ederken Şinar ülkesinde bir ova buldular ve oraya yerleştiler. Herkes komşusuna dedi ki: Gelin, kerpiç yapalım ve onları ateşte pişirelim. Kerpiçler onlara taş oldu, zift de harç oldu. Dediler ki: Gelin, kendimize bir şehir ve başı göğe varan bir kule yapalım; bütün yeryüzüne dağılmadan önce kendimize bir ad yapalım. Rab, insanoğullarının yaptığı şehri ve kuleyi görmek için indi. Rab Tanrı dedi ki: İşte hepsinin soyu bir, dili bir; bunu yapmaya başladılar ve şimdi yapmaya çalıştıkları her şeyden geri kalmayacaklar. Gelin, inip orada dillerini karıştıralım, herkes komşusunun sözünü işitmesin. Rab onları oradan bütün yeryüzüne dağıttı, şehri ve kuleyi yapmayı bıraktılar. Bu yüzden oranın adı Karışıklık kondu; çünkü Rab orada bütün yeryüzünün dillerini karıştırdı ve Rab Tanrı onları oradan bütün yeryüzüne dağıttı. Karışıklık denen bu şehir Babil'dir; ulusların tarihi de onun şaşırtıcı yapısını över. Çünkü Babil "karışıklık" anlamına gelir. Buradan anlaşılır ki kurucusu dev Nemrut'tur; bu yukarıda kısaca belirtilmişti: Kutsal Yazı ondan söz ederken krallığının başlangıcının Babil olduğunu, yani öteki şehirlere önderlik eden, krallığın sanki bir başkent gibi merkezi olan şehir olduğunu söylemişti. Gerçi kibirli dinsizliğin tasarladığı kadar tamamlanmadı. Çünkü aşırı bir yükseklik tasarlanıyordu; buna göğe kadar denmiştir. Bu, ya başlıca olarak yapılan bir kule için, ya da bütün kuleler için söylenmiştir; tekil sayıyla böyle anılmıştır, "asker" denip binlerce askerin anlaşılması gibi, "kurbağa" ve "çekirge" gibi. Nitekim Mısırlıların Musa aracılığıyla çarpıldığı belalarda kurbağa ve çekirge çokluğu böyle anılmıştır. İnsanın boş küstahlığı, ne kadar yüksek bir yapı yükseltirse yükseltsin, Tanrı'ya karşı göğe ne yapabilecekti? Bütün dağları aşsa, bu bulutlu havanın alanından kurtulsa ne olurdu? Sonuçta ruhanî ya da bedensel hiçbir büyüklenme Tanrı'ya ne zarar verir? Göğe güvenli ve gerçek yolu alçakgönüllülük yapar; yüreği Rab'be karşı değil, Rab'be doğru yükseltir. Bu devin Rab'be karşı avcı denmesi gibi değil. Bunu anlamayan bazıları, belirsiz bir Yunanca kelimeyle yanılmış, Rab'be karşı değil, Rab'bin önünde diye çevirmişlerdir; çünkü ἐναντίον hem karşı hem önünde anlamına gelir. Mezmurdaki şu kelime budur: Bizi yapan Rab'bin önünde ağlayalım. Eyüp kitabındaki kelime de aynıdır: Rab'be karşı öfkeyle patladın. Demek ki bu dev, Rab'be karşı avcı diye anlaşılmalıdır. Peki burada avcı adıyla toprak doğumlu canlıların aldatıcısı, ezicisi, yok edicisi dışında ne işaret edilir? Halklarıyla birlikte Tanrı'ya karşı bir kule yükseltiyordu; bununla dinsiz kibir işaret edilmiştir. Sonuç vermese de kötü niyet haklı olarak cezalandırılır. Cezanın türü neydi? Buyuranın hâkimiyeti dilde olduğu için kibir orada mahkûm edildi; buyuran Tanrı'ya itaat etmek için anlamak istemeyen kişi, insana buyururken anlaşılmaz oldu. Böylece o birleşik düzen dağıldı: Herkes anlamadığından ayrıldı, ancak konuşabildiğiyle birleşti. Uluslar diller yoluyla bölündü ve yeryüzüne dağıldı; Tanrı böyle istedi ve bunu gizli, bizim kavrayamayacağımız yollarla yaptı.

16.4

CAPUT IIII. De diuersitate linguarum principioque Babylonis. Cum ergo in suis linguis istae gentes fuisse referantur, redit tamen narrator ad illud tempus, quando una lingua omnium fuit, et inde iam exponit, quid acciderit, ut linguarum diuersitas nasceretur. Et erat, inquit, omnis terra labium unum et uox una omnibus. Et factum est, cum mouerent ipsi ab Oriente, inuenerunt campum in terra Sennaar, et habitauerunt ibi. Et dixit homo proximo: Venite, faciamus lateres et coquamus illos igni. Et facti sunt illis lateres in lapidem, et bitumen erat illis lutum, et dixerunt: Venite, aedificemus nobismet ipsis ciuitatem et turrem, cuius caput erit usque ad caelum, et faciamus nostrum nomen antequam dispergamur in faciem omnis terrae. Et descendit Dominus uidere ciuitatem et turrem, quam aedificauerunt filii hominum. Et dixit Dominus Deus: Ecce genus unum et labium unum omnium; et hoc inchoauerunt facere, et nunc non deficient ex illis omnia quae conati fuerint facere; uenite, et descendentes, confundamus ibi linguam eorum, ut non audiant unusquisque uocem proximi. Et dispersit eos Dominus inde super faciem omnis terrae, et cessauerunt aedificantes ciuitatem et turrem. Propter hoc appellatum est nomen illius confusio, quia ibi confudit Dominus labia omnis terrae; et inde dispersit illos Dominus Deus super faciem omnis terrae. Ista ciuitas, quae appellata est confusio, ipsa est Babylon, cuius mirabilem constructionem etiam gentium commendat historia. Babylon quippe interpretatur confusio. Unde colligitur, gigantem illum Nebroth fuisse illius conditorem, quod superius breuiter fuerat intimatum, ubi, cum de illo scriptura loqueretur, ait initium regni eius fuisse Babylonem, id est quae ciuitatum ceterarum gereret principatum, ubi esset tamquam in metropoli habitaculum regni; quamuis perfecta non fuerit usque in tantum modum, quantum superba cogitabat inpietas. Nam nimia disponebatur altitudo, quae dicta est usque in caelum, siue unius turris eius, quam praecipuam moliebantur inter alias, siue omnium turrium, quae per numerum singularem ita significatae sunt, ut dicitur miles et intelleguntur milia militum; ut rana, ut lucusta; sic enim appellata est multitudo ranarum ac lucustarum in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt per Moysen. Quid autem factura fuerat humana et uana ⟦praesumptio⟧, si cuiuslibet et quantumlibet in caelum aduersus Deum altitudinem molis extolleret? quando montes transcenderet uniuersos, quando spatium nebulosi aeris huius euaderet? Quid denique noceret Deo quantacumque uel spiritalis uel corporalis elatio? Tutam ueramque in caelum uiam molitur humilitas, sursum leuans cor ad Dominum, non contra Dominum, sicut dictus est gigans iste uenator contra Dominum. Quod non intellegentes nonnulli ambiguo Graeco falsi sunt, ut non interpretarentur contra Dominum, sed ante Dominum; quippe et contra et ante significat. Hoc enim uerbum est in psalmo: Et ploremus ante Dominum qui nos fecit; et hoc uerbum est etiam in libro Iob, ubi scriptum est: In furorem erupisti contra Dominum. Sic ergo intellegendus est gigans iste uenator contra Dominum. Quid autem hic significatur hoc nomine, quod est uenator, nisi animalium terrigenarum deceptor obpressor extinctor? Erigebat ergo cum suis populis turrem contra Deum, qua est inpia significata superbia. Merito autem malus punitur adfectus, etiam cui non succedit effectus. Genus uero ipsum poenae quale fuit? Quoniam dominatio imperantis in lingua est, ibi est damnata superbia, ut non intellegeretur iubens homini, qui noluit intellegere ut oboediret Deo iubenti. Sic illa conspiratio dissoluta est, cum quisque ab eo, quem non intellegebat, abscederet nec se nisi ei, cum quo loqui poterat, adgregaret; et per linguas diuisae sunt gentes dispersaeque per terras, sicut Deo placuit, qui hoc modis occultis nobisque inconprehensibilibus fecit.

16.55. Kuleyi yapanların dilini karıştırmak üzere Rab'bin inişi

Rab, insanoğullarının yaptığı şehri ve kuleyi görmek için indi diye yazılmıştır; yani Tanrı'nın oğullarının değil, insana göre yaşayan ve yeryüzü şehri dediğimiz topluluğun yaptığı. Tanrı yerden yere hareket etmez, her zaman her yerde bütünüyle bulunur; ama yeryüzünde alışılmış tabiat akışının dışında şaşırtıcı biçimde yapılıp bir bakıma varlığını gösteren bir şey yaptığında "indi" denir. Hiçbir şeyi bilmemesi mümkün olmayan Tanrı, zaman içinde görerek öğrenmez; ama gördürdüğü ve bildirdiği şey için zaman içinde gördüğü ve bildiği söylenir. Tanrı kendini ne kadar hoşnutsuz gösterdiğinde o şehri nasıl gördürdüyse, şehir daha önce öyle görülmüyordu. Gerçi Tanrı'nın, içinde oturduğu melekleri indiği için o şehre indiği de anlaşılabilir. Böylece eklenen Rab Tanrı dedi ki: İşte hepsinin soyu bir, dili bir ve sonrası, ardından gelen Gelin, inip orada dillerini karıştıralım sözü bir özettir ve Rab indi denen şeyin nasıl yapıldığını gösterir. Çünkü zaten inmişse, meleklere söylendiği anlaşılan Gelin, inip karıştıralım ne demektir? Ancak inen meleklerde bulunan O'nun melekler aracılığıyla indiğini gösterir. Ayrıca güzel bir şekilde "Gelin, inip karıştırın" demez, karıştıralım der; böylece hizmetkârları aracılığıyla çalıştığını, onların da Tanrı'nın iş ortakları olduğunu gösterir. Elçi'nin dediği gibi: *Biz Tanrı'nın iş ortaklarıyız.*

16.5

CAPUT V. De descensione Domini ad confundendam linguam aedificantium turrem. Quod enim scriptum est: Et descendit Dominus uidere ciuitatem et turrem, quam aedificauerunt filii hominum, hoc est non filii Dei, sed illa societas secundum hominem uiuens, quam terrenam dicimus ciuitatem: non loco mouetur Deus, qui semper est ubique totus, sed descendere dicitur, cum aliquid facit in terra, quod praeter usitatum naturae cursum mirabiliter factum praesentiam quodam modo eius ostendat; nec uidendo discit ad tempus, qui numquam potest aliquid ignorare, sed ad tempus uidere et cognoscere dicitur, quod uideri et cognosci facit. Non sic ergo uidebatur illa ciuitas, quo modo eam Deus uideri fecit, quando sibi quantum displiceret ostendit. Quamuis possit intellegi Deus ad illam ciuitatem descendisse, quia descenderunt angeli eius in quibus habitat: ut, quod adiunctum est: Et dixit Dominus Deus: Ecce genus unum et labium unum omnium, et cetera, ac deinde additum: Venite et descendentes confundamus ibi linguam eorum, recapitulatio sit, demonstrans quem ad modum factum sit, quod dictum fuerat: Descendit Dominus. Si enim iam descenderat, quid sibi uult: Venite et descendentes confundamus (quod intellegitur angelis dictum), nisi quia per angelos descendebat, qui in angelis descendentibus erat? Et bene non ait: Venite et descendentes ,' sed: Confundamus ibi linguam eorum; ostendens ita se operari per ministros suos. ut sint etiam ipsi cooperatores Dei, sicut apostolus dicit: Dei enim sumus cooperarii.

16.66. Tanrı'nın meleklere konuşması nasıl bir konuşma olarak anlaşılmalıdır?

İnsan yapıldığında söylenen İnsan yapalım sözü de "Yapayım" demediği için melekler hakkında anlaşılabilirdi. Ama kendi suretimizde diye devam ettiğine, insanın meleklerin suretinde yapıldığına ya da meleklerin ve Tanrı'nın suretinin aynı olduğuna inanmak doğru olmadığına göre, orada haklı olarak Teslis'in çokluğu anlaşılır. Ama bu Teslis tek Tanrı olduğu için, yapalım dedikten sonra bile Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı denmiş, "Tanrılar yaptı" ya da "tanrıların suretinde" denmemiştir. Burada da, Baba Oğul'a ve Kutsal Ruh'a Gelin, inip orada dillerini karıştıralım demiş gibi, aynı Teslis anlaşılabilirdi; meleklerin anlaşılmasını engelleyen bir şey olsaydı. Meleklere daha çok uygun olan, kutsal hareketlerle, yani değişmez Hakikat'e sorulan dindar düşüncelerle Tanrı'ya gelmektir; bu Hakikat onların yukarıdaki meclisinde ebedî kanun gibidir. Çünkü onlar kendi hakikatleri değildir, yaratan Hakikat'e pay alarak ona, sanki hayat pınarına hareket ederler; kendilerinden sahip olmadıklarını ondan alsınlar diye. Geri çekilmeyenlerin geldikleri bu hareket durağandır. Tanrı meleklere, bizim birbirimize, Tanrı'ya ya da meleklere konuştuğumuz, meleklerin bize ya da Tanrı'nın onlar aracılığıyla bize konuştuğu gibi konuşmaz; kendi anlatılamaz tarzında konuşur, bize ise bu bizim tarzımızda bildirilir. Çünkü Tanrı'nın işinden önceki daha yüce konuşması, işinin değişmez aklıdır; gürültülü ve geçici bir sesi yoktur, sonsuza dek kalan ve zaman içinde çalışan bir gücü vardır. Kutsal meleklere bununla konuşur, uzaktaki bize ise başka türlü. Biz de böyle bir konuşmadan iç kulaklarımızla bir şey aldığımızda meleklere yaklaşırız. Bu yüzden bu eserde Tanrı'nın konuşmaları hakkında sürekli açıklama yapmam gerekmez. Ya değişmez Hakikat kendi kendine akıllı yaratığın zihinlerine anlatılamaz biçimde konuşur, ya da değişebilir bir yaratık aracılığıyla konuşur: tinimize ruhanî suretlerle, bedenin hissine bedensel seslerle.

Şimdi yapmaya çalıştıkları her şeyden geri kalmayacaklar sözü ise doğrulayarak değil, soru sorarak söylenmiştir; tehdit edenlerin sık yaptığı gibi. Birinin dediği gibi:

Silahlanmayacaklar mı, bütün şehirden peşine düşmeyecekler mi?

Demek ki şöyle demiş gibi anlaşılmalıdır: "Yapmaya çalıştıkları her şeyden geri kalmayacaklar mı?" Ama böyle söylenirse tehdit anlatılamaz. Kavrayışı biraz yavaş olanlar için "ne" edatını ekleyip nonne dedik, çünkü söyleyenin sesini yazamıyoruz.

Demek ki Nuh'un oğulları olan o üç insandan, yetmiş üç, ya da gerekçenin göstereceği gibi yetmiş iki ulus ve o kadar dil yeryüzünde başladı; çoğalarak adaları da doldurdular. Ama ulusların sayısı dillerden çok daha fazla arttı. Nitekim Afrika'da tek dilde çok sayıda barbar ulus tanıyoruz. İnsan soyu çoğalınca insanların gemiyle adalara yerleşmek üzere geçebildiğinden kim şüphe eder?

16.6

CAPUT VI. Qualis intellegenda sit esse locutio, qua Deus angelis loquitur. Poterat et illud, quando factus est homo, de angelis intellegi quod dictum est: Faciamus hominem, quia non dixit: 'Faciam'; sed quia sequitur ad imaginem nostram, nec fas est credere ad imaginem angelorum hominem factum, aut eandem esse imaginem angelorum et Dei: recte illic intellegitur pluralitas trinitatis. Quae tamen trinitas quia unus Deus est, etiam cum ⟦dixisset⟧ Faciamus: Et fecit, inquit, Deus hominem ⟦ad imaginem⟧ Dei, non dixit ⟦Fecerunt⟧ di aut ad imaginem deorum. Poterat et hic eadem intellegi trinitas, tamquam Pater dixerit ad Filium et Spiritum sanctum: Venite, et descendentes confundamus ibi linguam eorum, si aliquid esset, quod angelos prohiberet intellegi, quibus potius conuenit uenire ad Deum motibus sanctis, hoc est cogitationibus piis, quibus ab eis consulitur incommutabilis Veritas, tamquam lex aeterna in illa eorum curia superna. Neque enim sibi ipsi sunt ueritas, sed creatricis participes Veritatis ad illam mouentur, tamquam ad fontem uitae, ut, quod non habent ex se ipsis, capiant ex ipsa. Et eorum stabilis est iste motus, quo ueniunt, qui non recedunt Nec sic loquitur angelis Deus, quo modo nos in uicem nobis uel Deo uel angelis uel ipsi angeli nobis siue per illos Deus nobis. sed ineffabili suo modo; nobis autem hoc indicatur nostro modo. Dei quippe sublimior ante suum factum locutio ipsius sui facti est inmutabilis ratio, quae non habet sonum strepentem adque transeuntem, sed uim sempiterne manentem et temporaliter operantem. Hac loquitur angelis sanctis, nobis autem aliter longe positis. Quando autem etiam nos aliquid talis locutionis interioribus auribus capimus, angelis propinquamus. Non itaque mihi adsidue reddenda ratio est in hoc opere de locutionibus Dei. Aut enim Veritas incommutabilis per se ipsam ineffabiliter loquitur rationalis creaturae mentibus, aut per mutabilem creaturam loquitur, siue spiritalibus imaginibus nostro spiritui siue corporalibus uocibus corporis sensui. Illud sane quod dictum est: Et nunc non deficient ex illis omnia, quae conati fuerint facere, non dictum est confirmando, sed tamquam interrogando, sicut solet a comminantibus dici, quem ad modum ait quidam: Non arma expedient totaque ex urbe sequentur? Sic ergo accipiendum est, tamquam dixerit: 'Nonne omnia deficient ex illis, quae conati fuerint facere?' Sed si ita dicatur, non exprimit comminantem. Verum propter tardiusculos addidimus particulam, id est ⟦ne⟧, ut diceremus ⟦nonne⟧, quoniam uocem pronuntiantis non possumus scribere. Ex illis igitur tribus hominibus, Noe filiis, septuaginta tres, uel potius, ut ratio declaratura est, septuaginta duae gentes totidemque linguae per terras esse coeperunt, quae crescendo et insulas inpleuerunt. Auctus est autem numerus gentium multo amplius quam linguarum. Nam et in Africa barbaras gentes in una lingua plurimas nouimus, et homines quidem multiplicato genere humano ad insulas inhabitandas nauigio transire potuisse, quis ambigat?

16.77. Karalardan çok uzak adalar da her türden hayvanı gemide tufandan korunan sayıdan mı aldı?

Ama sorun, insanın bakımı altında olmayan, kurbağalar gibi topraktan doğmayan, yalnız erkek ve dişinin birleşmesiyle çoğalan kurtlar ve benzeri bütün hayvan türleriyle ilgilidir: Gemide olmayanların hepsini yok eden tufandan sonra, türleri yalnız geminin iki cinsiyle koruduklarından yeniden kurulduysa, adalarda nasıl bulunabildiler? Yüzerek adalara geçtiklerine inanılabilir, ama yalnız yakın olanlara. Oysa kimi adalar karalardan öyle uzaktır ki hiçbir hayvan oraya yüzemez gibi görünür. İnsanlar onları yakalayıp beraberlerinde götürdüyse ve böylece yaşadıkları yerde av tutkusuyla türlerini yerleştirdiyse, bu olmuş olabilir, inanılmaz değildir. Tanrı'nın buyruğu ya da izniyle meleklerin eliyle de taşınabildikleri inkâr edilmemelidir. Ama eğer Tanrı Toprak canlı varlıklar çıkarsın dediği ilk köken gereği topraktan doğduysa, geçemeyecekleri adalarda toprak birçok hayvan çıkardıysa, gemide bütün türlerin bulunması, hayvanları yeniden kurmak için değil, kilisenin sırrı için çeşitli ulusları simgelemek için olduğu daha açık görünür.

16.7

CAPUT VII. An omne bestiarum genus etiam remotissimae a terris insulae ex eo numero acceperint, qui in arca a diluuii inundatione seruatus est. Sed quaestio est de omni genere bestiarum, quae sub cura hominum non sunt neque sicuti ranae nascuntur ex terra, sed sola commixtione maris et feminae propagantur, sicut lupi adque huius modi. cetera, quo modo post diluuium, quo ea, quae in arca non erant, cuncta deleta sunt, etiam in insulis esse potuerint, si reparata non sunt nisi ex his, quorum genera in utroque sexu arca seruauit. Possunt quidem credi ad insulas natando transisse, sed proximas. Sunt autem quaedam tam longe positae a continentibus terris, ut ad eas nulla uideatur natare potuisse bestiarum. Quod si homines eas captas secum aduexerunt et eo modo ubi habitabant earum genera instituerunt uenandi studio, fieri potuisse incredibile non est; quamuis iussu Dei siue permissu etiam opere angelorum negandum non sit potuisse transferri. Si uero terra exortae sunt secundum originem primam, quando dixit Deus: Producat terra animam uiuam, multo clarius apparet non tam reparandorum animalium causa quam figurandarum uariarum gentium propter ecclesiae sacramentum in arca fuisse omnia genera, si in insulis, quo transire non possent, multa animalia terra produxit.

16.88. Âdem'in ya da Nuh'un oğullarının soyundan bazı canavar görünüşlü insan türleri türemiş midir?

Şu da sorulur: Ulusların tarihinin anlattığı bazı canavar görünüşlü insan türlerinin Nuh'un oğullarından, ya da daha doğrusu onların da kendisinden çıktığı o tek insandan türediğine inanmak gerekir mi? Anlatılanlara göre kimilerinin alnının ortasında tek gözü vardır, kimilerinin ayak tabanları bacaklarının arkasına dönüktür, kimilerinde iki cinsin de tabiatı bulunur: sağ memeleri erkek, sol memeleri kadın memesidir ve sırayla birleşerek hem çocuk yapar hem doğururlar. Kimilerinin ağzı yoktur ve yalnız burunlarından soluk alarak yaşarlar; kimileri bir arşın boyundadır, Yunanlar bunlara arşından gelen bir adla Pigmeler derler; başka bir yerde kadınlar beş yaşında gebe kalır ve sekizinci yaşı aşmazlar. Ayrıca bir ulus olduğu söylenir ki ayaklarında tek bacakları vardır, dizlerini bükmezler ve şaşırtıcı bir hızları vardır; bunlara Skiapodlar denir, çünkü sıcakta sırtüstü yere uzanıp ayaklarının gölgesiyle korunurlar. Kimilerinin boynu yoktur ve gözleri omuzlarındadır. Kartaca'nın deniz kıyısındaki meydanda mozaikle resmedilmiş, daha meraklı bir tarihin kitaplarından alınmış öteki insan ya da insan benzeri türler de vardır. Köpek başlı Kinokefaloslar için ne diyeyim? Köpek kafaları ve havlamaları, insan olmaktan çok hayvan olduklarını açıkça ilan eder. Ama var olduğu söylenen bütün insan türlerine inanmak gerekmez. Yine de her nerede bir insan, yani akıllı ve ölümlü bir canlı doğarsa, bedeninin şekli, rengi, hareketi, sesi, herhangi bir gücü, kısmı ya da niteliği bakımından tabiatı bizim hislerimize ne kadar alışılmamış gelirse gelsin, hiçbir mümin onun kökeninin ilk yaratılan o tek insana dayandığından şüphe etmez. Bununla birlikte tabiatın çoğunlukta neyi tuttuğu ve neyin nadirliği yüzünden şaşırtıcı olduğu bellidir.

Aramızda doğan canavar görünüşlü insanlar hakkında nasıl bir açıklama yapılıyorsa, bazı canavar görünüşlü uluslar hakkında da aynısı yapılabilir. Çünkü Tanrı her şeyin yaratıcısıdır, neyin nerede ve ne zaman yaratılması gerektiğini ya da gerekmiş olduğunu O bilir; evrenin güzelliğini hangi parçaların benzerliğiyle ya da farklılığıyla örmesi gerektiğini bilir. Ama bütünü göremeyen kişi, bir parçanın çirkinliği karşısında sanki incinir; çünkü onun neye uygun düştüğünü ve neye bağlandığını bilmez. İnsanların ellerinde ve ayaklarında beşten fazla parmakla doğduğunu biliyoruz; bu her türlü farklılıktan daha hafiftir. Yine de neden böyle yaptığını bilmese de, kimse Yaratıcı'nın insan parmaklarının sayısında yanıldığını düşünecek kadar akılsız olmasın. Aynı şekilde daha büyük bir farklılık ortaya çıksa bile, işlerini kimsenin haklı olarak kınayamayacağı Tanrı ne yaptığını bilir. Hippo Zarytus'ta ayak tabanları hilal gibi olan ve her birinde yalnız iki parmağı bulunan, elleri de öyle olan bir adam vardır. Böyle bir ulus olsaydı, o meraklı ve şaşırtıcı tarihe eklenirdi. Bu yüzden bu adamın ilk yaratılan o tek insandan türediğini inkâr mı edeceğiz? Hermafrodit de denen Androgynler çok nadir olsalar da, iki cinsin de görüldüğü, hangisinden ad almaları gerektiği belirsiz olan böyle kimselerin hiçbir zaman tamamen eksik olması güçtür. Yine de konuşma alışkanlığında daha iyi olandan, yani erkekten adlandırılmaları üstün gelmiştir. Çünkü hiç kimse onlara dişil biçimde Androgyna ya da Hermafrodit demedi. Birkaç yıl önce, kendi hatırladığımız bir zamanda, Doğu'da üst organları çift, alt organları tek bir insan doğdu. İki başı, iki göğsü, dört eli vardı, ama karnı bir, ayakları ise tek insanda olduğu gibi ikiydi. O kadar uzun yaşadı ki ünü onu görmek için birçok kişiyi yanına çekti. Doğdukları kişilerden çok farklı olan bütün insan yavrularını kim sayabilir ki?

16.8

CAPUT VIII. An ex propagine Adam uel filiorum Noe quaedam genera hominum monstrosa prodierint. Quaeritur etiam, utrum ex filiis Noe uel potius ex illo uno homine, unde etiam ipsi extiterunt, propagata esse credendum sit quaedam monstrosa hominum genera, quae gentium narrat historia, sicut perhibentur quidam unum habere oculum in fronte media, quibusdam plantas uersas esse post crura, quibusdam utriusque sexus esse naturam et dextram mammam uirilem, sinistram muliebrem, uicibusque inter se coeundo et gignere et parere; aliis ora non esse eosque per nares tantummodo halitu uiuere, alios statura esse cubitales, quos Pygmaeos a cubito Graeci uocant, alibi quinquennes concipere feminas et octauum uitae annum non excedere. Item ferunt esse gentem, ubi singula crura in pedibus habent nec poplitem flectunt, et sunt mirabilis celeritatis; quos Sciopodas uocant, quod per aestum in terra iacentes resupini umbra se pedum protegant; quosdam sine ceruice oculos habentes in umeris, et cetera hominum uel quasi hominum genera. quae in maritima platea Carthaginis musiuo picta sunt, ex libris depromta uelut curiosioris historiae. Quid dicam de Cynocephalis, quorum canina capita adque ipse latratus magis bestias quam homines confitetur? Sed omnia genera hominum, quae dicuntur esse, credere non est necesse. Verum quisquis uspiam nascitur homo, id est animal rationale mortale, quamlibet nostris inusitatam sensibus gerat corporis formam seu colorem siue motum siue sonum siue qualibet ui, qualibet parte, qualibet qualitate naturam: ex illo uno protoplasto originem ducere nullus fidelium dubitauerit. Apparet tamen quid in pluribus natura obtinuerit et quid sit ipsa raritate mirabile. Qualis autem ratio redditur de monstrosis aput nos hominum partubus, talis de monstrosis quibusdam gentibus reddi potest. Deus enim creator est omnium, qui ubi et quando creari quid oporteat uel oportuerit, ipse nouit, sciens uniuersitatis pulchritudinem quarum partium uel similitudine uel diuersitate contexat. Sed qui totum inspicere non potest, tamquam deformitate partis offenditur, quoniam cui congruat et quo referatur ignorat. Pluribus quam quinis digitis in manibus et pedibus nasci homines nouimus; et haec leuior est quam ulla distantia; sed tamen absit, ut quis ita desipiat, ut existimet in numero humanorum digitorum errasse Creatorem, quamuis nesciens quur hoc fecerit. Ita etsi maior diuersitas oriatur, scit ille quid egerit, cuius opera iuste nemo reprehendit. Aput Hipponem Zaritum est homo quasi lunatas habens plantas et in eis binos tantummodo digitos, similes et manus. Si aliqua gens talis esset, illi curiosae adque mirabili adderetur historiae. Num igitur istum propter hoc negabimus ex illo uno, qui primus creatus est, esse propagatum? ⟦Androgyni⟧, quos etiam Hermaphroditos nuncupant, quamuis admodum rari sint, difficile est tamen ut temporibus desint, in quibus sic uterque sexus apparet, ut, ex quo potius debeant accipere nomen, incertum sit; a meliore tamen, hoc est a masculino, ut appellarentur, loquendi consuetudo praeualuit. Nam nemo umquam Androgynaecas aut Hermaphroditas nuncupauit. Ante annos aliquot, nostra certe memoria, in Oriente duplex homo natus est superioribus membris, inferioribus simplex. Nam duo erant capita, duo pectora, quattuor manus, uenter autem unus, et pedes duo, sicut uni homini; et tam diu uixit, ut multos ad eum uidendum fama contraheret. Quis autem omnes commemorare possit humanos fetus longe

16.8_2Bunların o tek insandan kökenini aldığı inkâr edilemeyeceği gibi, bedenlerinin farklılığıyla çoğunluğun, hemen herkesin izlediği alışılmış tabiat yolundan sapmış gibi anlatılan uluslar da, akıllı ve ölümlü canlı tarifine giriyorlarsa, herkesin aynı tek ilk babasından soylarını aldıklarını kabul etmek gerekir; tabii o ulusların çeşitliliği ve birbirlerinden ve bizden bu kadar farklılığı hakkında anlatılanlar doğruysa. Çünkü maymunların, uzun kuyruklu maymunların ve sfenkslerin insan olmayıp hayvan olduğunu bilmeseydik, meraklarıyla övünen o tarihçiler onları da birtakım insan ulusları diye bize cezasız bir boş sözle yalandan anlatabilirlerdi. Ama hakkında bu şaşırtıcı şeyler yazılanlar insansa, belki de Tanrı aramızda insanlardan doğması gereken bu canavarlarda, insan tabiatını biçimlendiren bilgeliğinin daha az yetkin bir ustanın sanatı gibi yanıldığını düşünmeyelim diye bazı ulusları da böyle yaratmak istemiştir? Bu yüzden, her bir ulusta bazı insan canavarları olduğu gibi, bütün insan soyunda da bazı ulus canavarları olması bize saçma görünmemelidir. Dolayısıyla bu soruyu adım adım ve dikkatle bitirmek için şöyle diyelim: Bazı uluslar hakkında yazılan bu şeyler ya hiç yoktur; ya varsa insan değildirler; ya da insanlarsa Âdem'dendirler.

16.8_2

dissimiles his, ex quibus eos natos esse certissimum est? Sicut ergo haec ex illo uno negari non possunt originem ducere, ita quaecumque gentes in diuersitatibus corporum ab usitato naturae cursu, quem plures et prope omnes tenent, uelut exorbitasse traduntur, si definitione illa includuntur, ut rationalia animalia sint adque mortalia, ab eodem ipso uno primo patre omnium stirpem trahere confitendum est, si tamen uera sunt quae de illarum nationum uarietate et tanta inter se adque nobiscum diuersitate traduntur. Nam et simias et ⟦cercopithecos⟧ et sphingas si nesciremus non homines esse, sed bestias, possent illi historici de sua curiositate gloriantes uelut gentes aliquas hominum nobis inpunita uanitate mentiri. Sed si homines sunt, de quibus illa mira conscripta sunt: quid, si propterea Deus uoluit etiam nonnullas gentes ita creare, ne in his monstris, quae aput nos oportet ex hominibus nasci, eius sapientiam, qua naturam fingit humanam, uelut artem cuiuspiam minus perfecti opificis, putaremus errasse? Non itaque nobis uideri debet absurdum, ut, quem ad modum in singulis quibusque gentibus quaedam monstra sunt hominum, ita in uniuerso genere humano quaedam monstra sint gentium. Quapropter ut istam quaestionem pedetemtim cauteque concludam: aut illa, quae talia de quibusdam gentibus scripta sunt, omnino nulla sunt; aut si sunt, homines non sunt; aut ex Adam sunt, si homines sunt.

16.99. Yeryüzünün bizim oturduğumuz tarafın karşısındaki alt kısmında antipodlar bulunduğuna inanmalı mı?

Antipodların bulunduğu, yani yeryüzünün karşı tarafında, bize güneş batarken doğduğu yerde, ayaklarımızın tersine ayak basan insanlar olduğu efsanesine hiçbir sebeple inanılmamalıdır. Bunu tarihî bir bilgiyle öğrendiklerini ileri sürmezler, sadece akıl yürüterek tahmin ederler: Çünkü yeryüzü göğün kubbesi içinde asılıdır ve evrende aynı yer hem en aşağı hem de ortadır; buradan yeryüzünün alttaki öteki kısmının insan yerleşiminden yoksun olamayacağını düşünürler. Evrenin küre biçiminde ve yuvarlak olduğuna inanılsa ya da bir akılla gösterilse bile, yeryüzünün o tarafta da suların yığınından çıplak olmasının bundan çıkmayacağına; çıplak olsa bile hemen insan bulunmasının zorunlu olmayacağına dikkat etmezler. Çünkü bu Kutsal Yazı hiçbir şekilde yalan söylemez; önceden söyledikleri gerçekleştiği için anlattığı geçmiş olaylara da güven kazandırır. Bazı insanların bu taraftan o tarafa, Okyanus'un engin genişliğini geçerek gemiyle gidip ulaşabildiğini ve orada da o tek ilk insandan bir insan soyu kurulduğunu söylemek ise çok saçmadır. Bu yüzden yetmiş iki ulusa ve o kadar dile bölündüğü görülen o zamanın insan halkları arasında, mümkünse, yeryüzünde gurbette olan Tanrı Devleti'ni arayalım. Bu şehir tufana ve gemiye kadar götürülmüş, Nuh'un oğullarında kutsamalarıyla devam ettiği gösterilmiştir; en çok da Sam denen en büyük oğulda, çünkü Yafet, kardeşinin evlerinde oturmak üzere kutsanmıştır.

16.9

CAPUT VIIII. An inferiorem partem terrae; quae nostrae habitationi contraria est, antipodas habere credendum sit. Quod uero et antipodas esse fabulantur, id est homines a contraria parte terrae, ubi sol oritur, quando occidit nobis, aduersa pedibus nostris calcare uestigia, nulla ratione credendum est. Neque hoc ulla historica cognitione didicisse se adfirmant, sed quasi ratiocinando coniectant, eo quod intra conuexa caeli terra suspensa sit, eundemque locum mundus habeat et infimum et medium; et ex hoc opinantur alteram terrae partem, quae infra est, habitatione hominum carere non posse. Nec adtendunt, etiamsi figura conglobata et rutunda mundus esse credatur siue aliqua ratione monstretur, non tamen esse consequens, ut etiam ex illa parte ab aquarum congerie nuda sit terra; deinde etiamsi nuda sit, neque hoc statim necesse esse, ut homines habeat. Quoniam nullo modo scriptura ista mentitur, quae narratis praeteritis facit fidem eo, quod eius praedicta conplentur, nimisque absurdum est, ut dicatur aliquos homines ex hac in illam partem, Oceani inmensitate traiecta, nauigare ac peruenire potuisse, ut etiam illic ex uno illo primo homine genus institueretur humanum. Quapropter inter illos tunc hominum populos, qui per septuaginta duas gentes et totidem linguas colliguntur fuisse diuisi, quaeramus, si possumus inuenire, illam in terris peregrinantem ciuitatem Dei, quae usque ad diluuium arcamque perducta est adque in filiis Noe per eorum benedictiones perseuerasse monstratur, maxime in maximo, qui est appellatus Sem, quando quidem Iapheth ita benedictus est, ut in eius, fratris sui, domibus habitaret.

16.1010. Sam'ın kuşakları; Tanrı Devleti'nin dizisi onun soyunda İbrahim'e doğru ilerler

Demek ki Sam'dan başlayan kuşaklar dizisini izlemek gerekir: Tufandan önce Tanrı Devleti'ni Şit denen kişiden gelen kuşaklar dizisi nasıl gösteriyorduysa, tufandan sonra da onu bu dizi göstermelidir. Bunun için Kutsal Yazı, yeryüzü şehrini Babil'de, yani karışıklıkta gösterdikten sonra, özetleyerek patrik Sam'a döner ve kuşakları oradan İbrahim'e kadar sıralar; bu dizide her birinin oğlunu kaç yaşında doğurduğunu ve kaç yıl yaşadığını da belirtir. Daha önce söz verdiğim şey de burada anlaşılmalıdır: Eber'in oğulları hakkında neden Birinin adı Peleg'di, çünkü onun günlerinde yeryüzü bölündü dendiği ortaya çıkar. Yeryüzünün bölünmesi, dillerin farklılaşmasından başka ne anlama gelebilir ki? Sam'ın bu konuyla ilgisi olmayan öteki oğulları bırakılır ve kuşak dizisinde yalnız İbrahim'e ulaştıranlar birbirine bağlanır; nitekim tufandan önce de Âdem'in Şit denen oğlundan yayılan kuşaklar içinde yalnız Nuh'a ulaştıranlar birbirine bağlanıyordu. Kuşakların bu örgüsü şöyle başlar: Sam'ın kuşakları şunlardır. Sam yüz yaşındayken, tufandan iki yıl sonra, Arpakşat'ı doğurdu. Arpakşat'ı doğurduktan sonra beş yüz yıl yaşadı, oğullar ve kızlar doğurdu ve öldü. Ötekileri de böyle sürdürür: Her birinin İbrahim'e uzanan bu kuşak dizisine giren oğlunu ömrünün kaçıncı yılında doğurduğunu, ondan sonra kaç yıl yaşadığını söyler ve oğullar ve kızlar doğurduğunu belirtir. Böylece halkların nereden çoğalabildiğini anlarız; anılan birkaç insana takılıp Sam'ın soyuyla o kadar geniş toprağın ve krallığın nasıl dolabildiğine çocukça şaşırmayız. Bu özellikle Asur krallığı için böyledir: Doğu halklarını her yerde boyunduruğa alan o Ninus büyük bir başarıyla hüküm sürmüş ve soyuna, uzun zaman sürecek son derece geniş ve sağlam bir krallık bırakmıştır.

Biz ise gereğinden uzun oyalanmamak için, bu kuşak dizisinde her birinin kaç yıl yaşadığını değil, yalnız oğlunu ömrünün kaçıncı yılında doğurduğunu sırayla kaydediyoruz; hem tufanın bitiminden İbrahim'e kadarki yılların toplamını çıkarmak hem de üzerinde durmak zorunda olduğumuz konular uğruna ötekilerden kısaca ve hızla geçmek için. Demek ki tufandan iki yıl sonra Sam Arpakşat'ı doğurdu. Arpakşat yüz otuz beş yaşındayken Kenan'ı doğurdu; o yüz otuz yaşındayken Şelah'ı doğurdu; Şelah da Eber'i doğurduğunda aynı yaştaydı. Eber yüz otuz dört yaşındayken, günlerinde yeryüzü bölünen Peleg'i doğurdu. Peleg yüz otuz yıl yaşadı ve Reu'yu doğurdu; Reu yüz otuz iki yaşında Seruh'u, Seruh yüz otuz yaşında Nahor'u, Nahor yetmiş dokuz yaşında Terah'ı, Terah yetmiş yaşında Avram'ı doğurdu; Tanrı ona sonradan adını değiştirerek İbrahim dedi. Böylece, yaygın metne, yani Yetmişlerin çevirisine göre tufandan İbrahim'e kadar bin yetmiş iki yıl eder. İbranice elyazmalarında ise bundan çok daha az yıl bulunduğu söylenir; bunun için ya hiçbir gerekçe göstermezler ya da pek zorlama bir gerekçe gösterirler.

16.10

CAPUT X. De generatione Sem, in cuius progenie tendens ad Abraham ciuitatis Dei ordo dirigitur. Tenenda est igitur series generationum ab ipso Sem, ut ipsa ostendat post diluuium ciuitatem Dei. sicut eam series generationum ab illo, qui est appellatus Seth, ostendebat ante diluuium. Propter hoc ergo scriptura diuina cum terrenam ciuitatem in Babylone, hoc est in confusione, monstrasset, ad patriarcham Sem recapitulando reuertitur et orditur inde generationes usque ad Abraham, commemorato etiam numero annorum, quanto quisque ad hanc seriem pertinentem filium genuisset quantoque uixisset. Ubi certe agnoscendum est, quod ante promiseram, ut appareat quare sit dictum de filiis Heber: Nomen unius Phalech, quia in diebus eius diuisa est terra. Quid enim aliud intellegendum est terram esse diuisam nisi diuersitate linguarum? Omissis igitur ceteris filiis Sem ad hanc rem non pertinentibus illi conectuntur in ordine generationum, per quos possit ad Abraham perueniri; sicut illi conectebantur ante diluuium, per quos ueniretur ad Noe generationibus, quae propagatae sunt ex illo Adam filio, qui est appellatus Seth. Sic ergo incipit generationum ista contextio: Et hae generationes Sem. Sem filius centum annorum, cum genuit Arphaxat, secundo anno post diluuium. Et uixit Sem, postquam genuit Arphaxat, quingentos annos et genuit filios et filias et mortuus est. Sic exsequitur ceteros dicens, quoto quisque anno uitae suae filium genuerit ad istum generationum ordinem pertinentem, qui pertendit ad Abraham, et quot annos postmodum uixerit, intimans eum filios filiasque genuisse; ut intellegamus unde potuerint populi adcrescere, ne in paucis qui commemorantur hominibus occupati pueriliter haesitemus, unde tanta spatia terrarum adque regnorum repleri potuerint de genere Sem, maxime propter Assyriorum regnum; unde Ninus ille Orientalium domitor usquequaque populorum ingenti prosperitate regnauit et latissimum ac fundatissimum regnum, quod diuturno tempore duceretur, suis posteris propagauit. Sed nos, ne diutius quam opus est inmoremur, non quot annos quisque in ista generationum serie uixerit, sed quoto anno uitae suae genuerit filium, hoc ordine memorandum tantummodo ponimus, ut et numerum annorum a transacto diluuio usque ad Abraham colligamus et propter illa, in quibus nos cogit necessitas inmorari, breuiter alia cursimque >' . Secundo igitur anno post diluuium Sem genuit Arphaxat; Arphaxat autem, cum esset centum triginta quinque , genuit Cainan; qui cum esset centum triginta. genuit Sala; porro etiam ipse Sala totidem annorum erat. quando genuit Heber; centum uero et triginta et quattuor agebat annos Heber, cum genuit Phalech, in cuius diebus diuisa est terra; ipse autem Phalech uixit centum triginta, et genuit Ragau; et Ragau centum triginta duo, et genuit Seruch; et Seruch centum triginta, et genuit Nachor; et Nachor septuaginta nouem, et genuit Thara; Thara autem septuaginta, et genuit Abram; quem postea Deus mutato uocabulo nominauit Abraham. Fiunt itaque anni a diluuio usque ad Abraham mille septuaginta et duo secundum uulgatam editionem, hoc est interpretum septuaginta. Iu Hebraeis autem codicibus longe pauciores annos perhibent inueniri, de quibus rationem aut nullam aut difficillimam reddunt.

16.10_2Tanrı Devleti'ni o yetmiş iki ulus arasında ararken şunu ileri süremeyiz: Onların tek dili, yani tek konuşması olduğu zamanda insan soyu gerçek Tanrı'ya tapınmaktan uzaklaşmıştı, öyle ki gerçek dindarlık yalnız Sam'ın zürriyetinden Arpakşat aracılığıyla inip İbrahim'e uzanan bu kuşaklarda kalmıştı. Ama göğe varacak bir kule yapma kibriyle, ki bu dinsiz bir büyüklenmeyi işaret eder, dinsizlerin şehri, yani topluluğu görünür oldu. Bu şehir daha önce yok muydu, yoksa gizli miydi? Ya da ikisi de, yani dindar olan kutsanan iki Nuh oğlunda ve onların torunlarında, dinsiz olan ise lanetlenen oğulda ve Rab'be karşı dev avcının da içinden çıktığı soyunda sürmüş müydü? Bunu ayırt etmek kolay değildir. Belki de, ki gerçekten daha inanılırı budur, Babil kurulmaya başlamadan önce de o iki oğlun çocukları arasında Tanrı'yı hor görenler, Ham'ın çocukları arasında ise Tanrı'ya tapanlar vardı. Ama yeryüzünün bu iki insan türünden hiçbir zaman yoksun kalmadığına inanmak gerekir. Çünkü Hepsi yoldan çıktı, hep birlikte işe yaramaz oldu; iyilik eden yok, bir kişi bile yok dendiği yerde de, bu sözlerin geçtiği iki mezmurda şu da okunur: Kötülük yapanların hepsi anlamayacak mı, halkımı ekmek yer gibi yiyenler? Demek ki o zaman da Tanrı'nın halkı vardı. İyilik eden yok, bir kişi bile yok sözü insanoğulları için söylenmiştir, Tanrı'nın oğulları için değil. Çünkü önce Tanrı gökten insanoğullarına baktı, anlayan ya da Tanrı'yı arayan var mı diye görmek için denmiş, sonra bütün insanoğullarının, yani Tanrı'ya göre değil insana göre yaşayan şehre ait olanların reddedilmiş olduğunu gösteren o sözler eklenmiştir.

16.10_2

Cum ergo quaerimus in illis septuaginta duabus gentibus ciuitatem Dei, non possumus adfirmare illo tempore, quo erat eis labium unum, id est loquella una, tunc iam genus humanum alienatum fuisse a cultu ueri Dei, ita ut in solis istis generationibus pietas uera remaneret, quae descendunt de semine Sem per Arphaxat et tendunt ad Abraham; sed ab illa superbia aedificandae turris usque in caelum, qua inpia significatur elatio, apparuit ciuitas, hoc est societas, inpiorum. Utrum itaque ante non fuerit an latuerit, an potius utraque permanserit, pia scilicet in duobus filiis Noe, qui benedicti sunt, eorumque posteris; inpia uero in eo, qui maledictus est, adque eius progenie, ubi etiam exortus est gigans uenator contra Dominum, non est diiudicatio facilis. Fortassis enim, quod profecto est credibilius, et in filiis duorum illorum iam tunc, antequam Babylonia coepisset institui, fuerunt contemtores Dei, et in filiis Cham cultores Dei; utrumque tamen hominum genus terris numquam defuisse credendum est. Si quidem et quando dictum est: Omnes declinauerunt, simul inutiles facti sunt; non est , non est usque ad unum, in utroque psalmo, ubi haec uerba sunt, et hoc legitur: Nonne cognoscent omnes, qui operantur iniquitatem, qui deuorant populum meum in cibo panis? Erat ergo etiam tunc populus Dei. Unde illud, quod dictum est: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum, de filiis hominum dictum est, non de filiis Dei. Nam praemissum est: Deus de caelo prospexit super filios hominum, ut uideret si est intellegens aut requirens Deum, ac deinde illa subiuncta, quae omnes filios hominum, id est, ad ciuitatem pertinentes, quae uiuit secundum hominem, non secundum Deum, reprobos esse demonstrant.

16.1111. Sonradan Eber'in adından İbranice denen ve dillerin çeşitlenmesinde onun ailesinde kalan dil, başlangıçta insanların kullandığı dildi

Herkesin dili tek iken nasıl veba çocukları eksik olmadıysa (çünkü tufandan önce de dil birdi, yine de adil Nuh'un evi dışında herkes tufanla yok olmayı hak etti), uluslar daha büyük bir kibirli dinsizliğin karşılığı olarak dillerin çeşitlenmesiyle cezalandırılıp bölündüğünde ve dinsizlerin şehri karışıklık adını aldığında, yani Babil diye anıldığında da, önceden herkesin olan dilin kalacağı Eber'in evi eksik olmadı. Bu yüzden, yukarıda andığım gibi, her biri birer ulus doğuran Sam'ın oğulları sayılmaya başlandığında, Sam'ın torununun torunu olduğu, yani ondan beşinci kuşakta bulunduğu hâlde ilk Eber anılmıştır. Öteki uluslar başka dillere bölünürken onun ailesinde kalan bu dil, yani önceden insan soyunun ortak dili olduğuna haklı olarak inanılan dil, bu yüzden bundan sonra İbranice diye anıldı. Çünkü o zaman onu öteki dillerden kendi adıyla ayırmak gerekiyordu; öteki diller de kendi adlarıyla anıldı. Tek dil varken ise ona insan dili ya da insan konuşması denmekten başka bir ad verilmiyordu; bütün insan soyu yalnız onu konuşuyordu.

Biri şöyle diyebilir: Eber'in oğlu Peleg'in günlerinde yeryüzü, yani o zaman yeryüzünde bulunan insanlar dillere bölündüyse, önceden herkesin ortak dili olan dil daha çok onun adıyla anılmalıydı. Ama şöyle anlamak gerekir: Eber oğluna "bölünme" anlamına gelen Peleg adını, ona tam yeryüzünün dillere bölündüğü zamanda doğduğu için vermiştir; Onun günlerinde yeryüzü bölündü sözünün anlamı budur. Dillerin çoğaldığı sırada Eber hâlâ yaşıyor olmasaydı, onun yanında kalabilen dil onun adını almazdı. Bu dilin o ilk ortak dil olduğuna inanmak gerekir, çünkü dillerin çoğalması ve değişmesi cezadan gelmiştir ve Tanrı'nın halkı bu cezanın dışında kalmalıydı. İbrahim'in sahip olduğu dilin bu olması da boşuna değildir; o bu dili bütün oğullarına aktaramadı, yalnız Yakup yoluyla çoğalıp Tanrı'nın halkı olarak daha seçkin ve üstün biçimde bir araya gelen, Tanrı'nın ahitlerine ve Mesih'in soyuna sahip olabilenlere aktarabildi. Eber de aynı dili bütün soyuna geçirmedi, yalnız kuşakları İbrahim'e uzanan kola geçirdi. Bu yüzden, dinsizler Babil'i kurarken dindar bir insan soyunun bulunduğu açıkça belirtilmemiş olsa da, bu kapalılık arayanın dikkatini boşa çıkarmak için değil, daha çok onu çalıştırmak içindir. Çünkü başlangıçta herkesin tek dili olduğu okunuyor, Eber Sam'dan beşinci kuşakta olduğu hâlde Sam'ın bütün oğullarından önce anılıyor ve patriklerin ve peygamberlerin otoritesinin hem kendi konuşmalarında hem kutsal yazılarında koruduğu dile İbranice deniyor. O hâlde dillerin bölünmesinde önceden ortak olan dilin nerede kalabildiği sorulunca (bu dilin kaldığı yerde dillerin değişmesiyle verilen ceza hiç şüphesiz bulunmamıştır) akla gelen şundan başka ne olabilir: Bu dil, adını aldığı kişinin soyunda kalmıştır; öteki uluslar dillerin değişmesiyle cezalandırılırken bu ulusa böyle bir cezanın ulaşmaması da bu ulusun adaletinin küçük olmayan bir izi olarak görünmüştür.

16.11

CAPUT XI. Quod ea primitus lingua in usu hominum fuerit, quae postea Hebraea ab Heber nomine nuncupata est, et in cuius familia remansit, cum diuersitas esset facta linguarum. Quam ob rem sicut lingua una cum esset omnium, non ideo filii pestilentiae defuerunt (nam et ante diluuium una erat lingua, et tamen omnes praeter unam Noe iusti domum deleri diluuio meruerunt): ita, quando merito elatioris inpietatis gentes linguarum diuersitate punitae adque diuisae sunt et ciuitas inpiorum confusionis nomen accepit, hoc est, appellata est Babylon, non defuit domus Heber, ubi ea quae antea fuit omnium lingua remaneret. Unde, sicut supra memoraui, cum coepissent enumerari filii Sem, qui singuli gentes singulas procrearunt, primus est commendatus Heber, cum sit abnepos ipsius, hoc est ab illo quintus inueniatur exortus. Quia ergo in eius familia remansit haec lingua, diuisis per alias linguas ceteris gentibus, quae lingua prius humano generi non inmerito creditur fuisse communis, ideo deinceps Hebraea est nuncupata. Tunc enim opus erat eam distingui ab aliis linguis nomine proprio, sicut aliae quoque uocatae sunt nominibus propriis. Quando autem erat una, nihil aliud quam humana lingua uel humana locutio uocabatur, qua sola uniuersum genus humanum loquebatur. Dixerit aliquis: Si in diebus Phalech filii Heber diuisa est terra per linguas, id est homines, qui tunc erant in terra, ex eius nomine potius debuit appellari lingua illa, quae fuit omnibus ante communis. Sed intellegendum est ipsum Heber propterea tale nomen inposuisse filio suo, ut uocaretur Phalech, quod interpretatur diuisio, quia tunc ei natus est, quando per linguas terra diuisa est, id est ipso tempore, ut hoc sit quod dictum est: In diebus eius diuisa est terra. Nam nisi adhuc Heber uiueret quando linguarum facta est multitudo, non ex eius nomine nomen acciperet lingua, quae aput illum potuit permanere. Et ideo credenda est ipsa fuisse prima illa communis, quoniam de poena uenit illa multiplicatio mutatioque linguarum et utique praeter hanc poenam esse debuit populus Dei. Nec frustra lingua haec est, quam tenuit Abraham, nec in omnes suos filios transmittere potuit, sed in eos tantum, qui propagati per Tacob et insignius adque eminentius in Dei populum coalescentes Dei testamenta et stirpem Christi habere potuerunt. Nec Heber ipse eandem linguam in uniuersam progeniem suam refudit, sed in eam tantum, cuius generationes perducuntur ad Abraham. Quapropter etiamsi non euidenter expressum est fuisse aliquod pium genus hominum, quando ab inpiis Babylonia condebatur, non ad hoc ualuit haec obscuritas, ut quaerentis fraudaretur, sed potius ut exerceretur intentio. Cum enim legitur unam fuisse linguam primitus omnium et ante omnes filios Sem commendatur Heber, quamuis ex illo quintus oriatur, et Hebraea uocatur lingua, quam patriarcharum et prophetarum non solum in sermonibus suis, uerum etiam in litteris sacris custodiuit auctoritas: profecto, cum quaeritur in diuisione linguarum, ubi lingua illa remanere potuerit, quae fuit ante communis (quae sine ulla dubitatione ubi remansit, non ibi fuit illa poena, quae facta est mutatione linguarum), quid aliud occurrit, nisi quod in huius gente remanserit, a cuius nomine nomen accepit, et hoc iustitiae gentis huius non paruum apparuisse uestigium, quod, cum aliae gentes plecterentur mutatione linguarum, ad istam non peruenit tale supplicium?

16.11_2Ama hâlâ şu soru insanı düşündürür: Eber ve oğlu Peleg'de aynı dil kaldıysa, her biri nasıl ayrı bir ulus oluşturabildi? Gerçekten de Eber'den İbrahim'e kadar ve onun aracılığıyla İsrail büyük bir halk oluncaya kadar yayılan tek bir İbrani ulusu vardır. O hâlde Eber ile Peleg birer ulus oluşturmadıysa, Nuh'un üç oğlunun anılan bütün çocukları nasıl birer ulus oluşturdu? Elbette daha inanılır olan şudur: Dev Nemrut da kendi ulusunu oluşturmuştur, ama hâkimiyetinin ve bedeninin üstünlüğü yüzünden ayrı ve daha göze çarpan biçimde anılmıştır; böylece yetmiş iki ulus ve dil sayısı korunur. Peleg ise bir ulus oluşturduğu için değil (çünkü onun ulusu da aynı İbrani ulusudur, dili de aynıdır), günlerinde yeryüzünün bölündüğü o ünlü zaman yüzünden anılmıştır. Dev Nemrut'un Babil'in kurulduğu, dillerin karıştığı ve bundan ulusların bölündüğü çağa nasıl yetişebildiği de bizi düşündürmemelidir. Eber Nuh'tan altıncı, Nemrut ise dördüncü kuşak olduğu için aynı zamanda birlikte yaşamış olamayacakları sanılmasın. Bu şöyle olmuştur: Kuşakların daha az olduğu kolda insanlar daha uzun, daha çok olduğu kolda daha kısa yaşamıştır; ya da kuşağın az olduğu kolda daha geç, çok olduğu kolda daha erken doğmuşlardır. Şu da anlaşılmalıdır: Yeryüzü bölündüğünde, ulusların babaları olarak anılan Nuh oğullarının öteki çocukları yalnız doğmuş değildi, ulus adını hak eden kalabalık ailelere sahip olacak yaşa da gelmişti. Bu yüzden kesinlikle okunduğu sırayla doğdukları düşünülmemelidir. Yoksa Eber'in öteki oğlu, Peleg'in kardeşi Yoktan'ın on iki oğlu nasıl o zamandan uluslar oluşturabilirdi? Yoktan Peleg'den sonra anıldığı gibi ondan sonra doğmuş olsaydı bu mümkün olmazdı, çünkü yeryüzü Peleg'in doğduğu zamanda bölünmüştür. Demek ki Peleg önce anılmış, ama kardeşi Yoktan'dan çok sonra doğmuştur; Yoktan'ın on iki oğlu ise kendi dillerine bölünecek kadar büyük ailelere sahipti. Yaşça sonra gelen kişi önce anılabilir; nitekim Nuh'un üç oğlundan da önce en küçükleri Yafet'in oğulları, sonra ortancaları Ham'ın oğulları, en son ilkleri ve en büyükleri Sam'ın oğulları anılmıştır. O ulusların adları kısmen kalmıştır; bugün de nereden türedikleri görülür: Asur'dan Asurlular, Eber'den İbraniler gibi. Kısmen de zamanın eskiliğiyle değişmiştir; öyle ki en eski tarihleri didik didik eden en bilgili insanlar bile bu ulusların hepsinin değil, ancak bazılarının kökenini güçlükle bulabilmiştir. Mısırlıların Ham'ın Mısraim adlı oğlundan türediği söylenir, ama adda bu kökenden hiçbir ses kalmamıştır; Ham'ın Kuş adlı oğluna bağlanan Habeşlilerde de öyledir. Hepsine bakılırsa değişen adların kalanlardan çok olduğu görülür.

16.11_2

Sed adhuc illud mouet, quo modo potuerunt singulas gentes facere Heber et filius eius Phalech, si una lingua permansit ambobus. Et certe una est Hebraea gens ex Heber propagata usque ad Abraham et per eum deinceps, donec magnus fieret populus Israel. Quo modo igitur omnes filii, qui commemorati sunt, trium filiorum Noe fecerunt singulas gentes, si Heber et Phalech singulas non fecerunt? Nimirum illud est probabilius, quod gigans ille Nebroth fecerit etiam ipse gentem suam, sed propter excellentiam dominationis et corporis seorsum eminentius nominatus est, ut maneat numerus septuaginta duarum gentium adque linguarum. Phalech autem propterea commemoratus est, non quod gentem fecerit (nam eadem ipsa est eius gens Hebraea eademque lingua), sed propter tempus insigne, quod in diebus eius terra diuisa sit. Nec mouere nos debet, quo modo potuerit gigans Nebroth ad illud aetatis occurrere, quo Babylon condita est et confusio facta linguarum adque ex hoc diuisio gentium. Non enim quia Heber sextus est a Noe, ille autem quartus, ideo non potuerunt ad idem tempus conuenire uiuendo. Hoc enim contigit, cum plus uiuerent ubi pauciores sunt generationes, minus ubi plures; aut serius nati essent ubi pauciores, maturius ubi plures. Sane intellegendum est, quando terra diuisa est, non solum iam natos ceteros filios filiorum Noe, qui commemorantur patres gentium. sed etiam eius aetatis fuisse, ut numerosas familias haberent, quae dignae fuissent nominibus gentium. Unde nequaquam putandum, quod eo fuerint ordine geniti, quo commemorati leguntur. Alioquin duodecim filii Iectan, qui erat alius filius Heber, frater Phalech, quo modo potuerunt iam gentes facere, si post Phalech fratrem suum Iectan natus est, sicut post eum commemoratus est; quando quidem tempore, quo natus est Phalech, diuisa est terra. Proinde intellegendum est priorem quidem nominatum, sed longe post fratrem suum Iectan fuisse natum, cuius Iectan duodecim filii tam grandes iam familias haberent, ut in linguas proprias diuidi possent. Sic enim potuit prior commemorari, qui erat aetate posterior, quem ad modum prius commemorati sunt ex tribus filiis Noe procreati filii Iapheth, qui erat minimus eorum; deinde filii Cham, qui erat medius; postremo filii Sem, qui erat primus et maximus. Illarum autem gentium uocabula partim manserunt, ita ut hodieque appareat unde fuerint deriuata, sicut ex Assur Assyrii et ex Heber Hebraei; partim temporis uetustate mutata sunt. ita ut uix homines doctissimi antiquissimas historias perscrutantes, nec omnium, sed aliquarum ex istis origines gentium potuerint reperire. Nam quod ex filio Cham, qui uocabatur Mesraim, Aegyptii perhibentur exorti, nulla hic resonat origo uocabuli; sicut nec Aethiopum, qui dicuntur ad eum filium Cham pertinere, qui Chus appellatus est. Et si omnia considerentur, plura mutata quam manentia nomina apparent.

16.1212. İbrahim'de kutsal ardıllığın yeni düzeninin örülmeye başladığı zaman noktası

Şimdi Tanrı Devleti'nin ilerleyişini, baba İbrahim'de oluşan o zaman noktasından itibaren görelim. Bu noktadan itibaren onun bilgisi daha açık hâle gelir ve Tanrı'nın, bugün Mesih'te gerçekleştiğini gördüğümüz vaatleri daha aydınlık okunur. Kutsal Yazının bildirmesinden öğrendiğimize göre İbrahim, Asur krallığına ait Kildanilerin bölgesinde doğdu. Kildaniler arasında da o zaman, öteki uluslarda olduğu gibi, dinsiz batıl inançlar üstün gelmişti. Öyleyse İbrahim'in babası Terah'ın evi, gerçek tek Tanrı'ya tapınmanın ve inanılabileceği kadarıyla İbranice dilinin de yalnız kendisinde kaldığı tek evdi (gerçi Nun oğlu Yeşu'nun anlattığına göre, Mısır'da daha belirgin hâle gelen Tanrı halkı gibi, Terah da Mezopotamya'da yabancı tanrılara kulluk etmiştir); o sırada Eber'in soyundan gelen ötekiler yavaş yavaş başka dillere ve başka uluslara dağılıyordu. Su tufanında insan soyunu yeniden kurmak için tek başına Nuh'un evi kaldıysa, bütün dünyayı kaplayan çok sayıda batıl inanç tufanında da Tanrı Devleti'nin fidanının korunduğu tek ev, Terah'ın evi kaldı. Orada Nuh'a kadarki kuşaklar yıl sayılarıyla sayılıp tufanın sebebi açıklandıktan sonra, Tanrı Nuh'a gemi yapmaktan söz etmeye başlamadan önce Nuh'un kuşakları şunlardır deniyordu. Burada da Nuh'un oğlu Sam'dan İbrahim'e kadarki kuşaklar sayıldıktan sonra aynı biçimde belirgin bir nokta konur ve şöyle denir: Terah'ın kuşakları şunlardır: Terah Avram'ı, Nahor'u ve Haran'ı doğurdu; Haran da Lut'u doğurdu. Haran doğduğu toprakta, Kildanilerin bölgesinde, babası Terah'ın gözü önünde öldü. Avram ile Nahor kendilerine eş aldılar; Avram'ın eşinin adı Saray, Nahor'un eşinin adı Haran'ın kızı Milka'ydı. Bu Haran, Milka'nın ve Yiska'nın babasıydı. Bu Yiska'nın, İbrahim'in eşi Sara'nın kendisi olduğuna inanılır.

16.12

CAPUT XII. De articulo temporis in Abraham, a quo sanctae successionis nouus ordo contexitur. Nunc iam uideamus procursum ciuitatis Dei etiam ab illo articulo temporis, qui factus est in patre Abraham, unde incipit esse notitia eius euidentior, et ubi clariora leguntur promissa diuina, quae nunc in Christo uidemus inpleri. Sicut ergo scriptura sancta indicante didicimus, in regione Chaldaeorum natus est Abraham, quae terra ad regnum Assyrium pertinebat. Aput Chaldaeos autem iam etiam tunc superstitiones inpiae praeualebant, quem ad modum per ceteras gentes. Una igitur Tharae domus erat, de quo natus est Abraham, in qua unius ueri Dei cultus et, quantum credibile est, in qua iam sola etiam Hebraea lingua remanserat (quamuis et ipse. sicut iam manifestior Dei populus in Aegypto, ita in Mesopotamia seruisse dis alienis Iesu Naue narrante referatur) ceteris ex progenie illius Heber in linguas paulatim alias et in nationes alias defluentibus. Proinde sicut per aquarum diluuium una domus Noe remanserat ad reparandum genus humanum, sic in diluuio multarum superstitionum per uniuersum mundum una remanserat domus Tharae, in qua custodita est plantatio ciuitatis Dei. Denique sicut illic enumeratis supra generationibus usque ad Noe simul cum annorum numeris et exposita diluuii causa, priusquam Deus inciperet de arca fabricanda loqui ad Noe, dicitur: Hae autem generationes Noe: ita et hic enumeratis generationibus ab illo, qui est appellatus Sem, filio Noe, usque ad Abraham, deinde insignis articulus similiter ponitur ut dicatur: Hae sunt generationes . Abram et Nachor et Arran, et Arran genuit Loth. Et mortuus est Arran coram Thara patre suo in terra in qua natus est, in regione Chaldaeorum. Et sumsit Abram et Nachor sibi uxores; nomen mulieris Abram Sara et nomen mulieris Nachor Melcha, filia Arran. Iste Arran pater Melchae fuit et pater Iescae, quae Iesca creditur ipsa esse etiam Sarra uxor Abrahae.

16.1313. Kildanilerden ayrılıp Mezopotamya'ya geçilen göçte Terah'ın oğlu Nahor'dan hiç söz edilmemesinin sebebi ne olabilir?

Sonra Terah'ın yakınlarıyla birlikte Kildanilerin bölgesinden ayrılıp Mezopotamya'ya geldiği ve Harran'a yerleştiği anlatılır. Ama Nahor adlı oğlundan söz edilmez, sanki onu yanına almamış gibi. Anlatı şöyledir: Terah oğlu Avram'ı, torunu, yani Haran'ın oğlu Lut'u ve gelini, oğlu Avram'ın eşi Saray'ı aldı ve Kenan ülkesine gitmek üzere onları Kildanilerin bölgesinden çıkardı; Harran'a geldi ve oraya yerleşti. Burada ne Nahor'un ne de eşi Milka'nın adı anılır. Ama sonra, İbrahim oğlu İshak'a eş almak için hizmetkârını gönderdiğinde şöyle yazıldığını görüyoruz: Hizmetkâr efendisinin develerinden on deve ve efendisinin bütün mallarından aldı, kalkıp Mezopotamya'ya, Nahor'un şehrine gitti. Bu ve bu kutsal tarihin başka tanıklıkları, İbrahim'in kardeşi Nahor'un da Kildanilerin bölgesinden çıktığını ve İbrahim'in babasıyla oturduğu Mezopotamya'ya yerleştiğini gösterir. O hâlde Terah yakınlarıyla Kildani ulusundan ayrılıp Mezopotamya'ya yerleştiğinde, Yazı neden onu anmadı; hem de yanına aldığı oğlu İbrahim'in yanı sıra gelini Sara ile torunu Lut'u andığı hâlde? Bunun sebebi, belki Nahor'un babasının ve kardeşinin dindarlığından ayrılıp Kildanilerin batıl inancına bağlanması, sonra da ya pişman olarak ya da şüpheli görülüp zulme uğrayarak oradan göç etmesi olamaz mı? Nitekim Yudit adını taşıyan kitapta, İsraillilerin düşmanı Holofernes bu ulusun nasıl bir ulus olduğunu ve ona karşı savaşılıp savaşılmaması gerektiğini sorduğunda, Ammonluların komutanı Ahior ona şu cevabı verir: Efendimiz, kulunun ağzından çıkan sözü dinlesin; yanındaki bu dağlık yerde oturan halk hakkında sana hakikati anlatayım; kölenin ağzından yalan çıkmayacaktır. Bu halk Kildanilerin soyundandır. Önce Mezopotamya'da oturdular; çünkü Kildanilerin ülkesinde şanlı olan atalarının tanrılarını izlemek istemediler. Atalarının yolundan ayrılıp tanıdıkları göğün Tanrısına taptılar. Kildaniler de onları tanrılarının önünden kovdu; onlar Mezopotamya'ya kaçıp orada uzun günler oturdular. Tanrıları onlara oturdukları yerden çıkıp Kenan ülkesine gitmelerini söyledi ve oraya yerleştiler. Ammonlu Ahior'un anlattıkları böyle sürer. Buradan açıkça anlaşılır ki Terah'ın evi, gerçek tek Tanrı'ya tapmalarını sağlayan gerçek dindarlık yüzünden Kildanilerden zulüm görmüştür.

16.13

CAPUT XIII. Quae ratio fecisse uideatur, ut in transmigratione , qua Chaldaeos deserens in Mesopotamiam transiit. nulla filii eius Nachor facta sit mentio. Deinde narratur quem ad modum Thara cum suis regionem reliquerit Chaldaeorum et uenerit in Mesopotamiam et habitauerit in Charra. Tacetur autem de uno eius filio, qui uocabatur Nachor, tamquam eum non duxerit secum. Nam ita narratur: Et sumsit Thara Abram filium suum et Loth filium Arran, filium filii sui, et Saram nurum suam uxorem Abram filii sui, et eduxit illos de regione Chaldaeorum ire in terram Chanaan; et uenit in Charran et habitauit ibi. Nusquam hic nominatus est Nachor et uxor eius Melcha. Sed inuenimus postea, cum seruum suum mitteret Abraham ad accipiendam uxorem filio suo Isaac, ita scriptum: Et accepit puer decem camelos de camelis domini sui et de omnibus bonis domini sui secum, et exsurgens profectus est in Mesopotamiam in ciuitatem Nachor. Isto et aliis sacrae huius historiae testimoniis ostenditur etiam Nachor frater Abrahae exisse de regione Chaldaeorum sedesque constituisse in Mesopotamia, ubi cum patre suo habitauerat Abraham. Quur ergo eum scriptura non commemorauit, quando ex gente Chaldaea cum suis profectus est Thara et habitauit in Mesopotamia; ubi non solum Abraham filius eius, uerum etiam Sarra nurus et Loth nepos eius commemorantur, quod eos duxerit secum? Quur, putamus, nisi forte quod a paterna et fraterna pietate desciuerat et superstitioni adhaeserat Chaldaeorum et postea inde siue paenitendo siue persecutionem passus, quod suspectus haberetur, et ipse emigrauit? In libro enim qui inscribitur Iudith, cum quaereret Holofernes, hostis Israelitarum, quaenam illa gens esset, utrum aduersus eam bellandum fuisset, sic ei respondit Achior dux Ammanitarum: Audiat dominus noster uerbum de ore pueri sui, et referam tibi ueritatem de populo, qui habitat iuxta te montanam hanc, et non exibit mendacium de ore serui tui. Haec enim progenies populi est Chaldaeorum, et antea habitauerunt Mesopotamiam, quia noluerunt sequi deos patrum suorum, qui fuerunt in terra Chaldaeorum gloriosi, sed declinauerunt de uia parentum suorum et adorauerunt Deum caeli, quem cognouerunt, et proiecerunt eos a facie deorum suorum et fugerunt Mesopotamiam et habitauerunt ibi dies multos. Dixitque illis Deus eorum, ut exirent de habitatione sua et irent in terram Chanaan, et illic habitauerunt, et cetera, quae narrat Achior Ammanites. Unde manifestum est domum Tharae persecutionem passam fuisse a Chaldaeis pro uera pietate, qua unus et uerus ab eis colebatur Deus.

16.1414. Ömrünü Harran'da tamamlayan Terah'ın yılları

Terah iki yüz beş yıl yaşadığı bildirilen Mezopotamya'da öldükten sonra, Tanrı'nın İbrahim'e verdiği vaatler anlatılmaya başlar. Yazıda şöyle denir: Terah'ın Harran'daki günleri iki yüz beş yıl oldu ve Terah Harran'da öldü. Bu, bütün bu günleri orada geçirdiği anlamına gelmez; ömrünün iki yüz beş yıl olan bütün günlerini orada tamamladığı anlamına gelir. Yoksa Terah'ın kaç yıl yaşadığı bilinemezdi, çünkü ömrünün kaçıncı yılında Harran'a geldiği okunmuyor; ayrıca herkesin kaç yıl yaşadığının özenle kaydedildiği bu kuşak dizisinde yalnız onun ömrünün kaydedilmemiş olduğunu sanmak saçmadır. Aynı Yazının andığı bazı kişilerin yıllarından söz edilmemesi ise onların bu dizide yer almamasındandır; bu dizide zaman hesabı doğuranların ölümü ve doğanların ardıllığıyla örülür. Âdem'den Nuh'a ve oradan İbrahim'e kadar uzanan bu dizi, ömür yılları belirtilmeyen hiç kimseyi içermez.

16.14

CAPUT XIIII. De annis Tharae, qui in Charra uitae suae tempus inpleuit. Defuncto autem Thara in Mesopotamia, ubi uixisse perhibetur ducentos et quinque annos, iam incipiunt indicari factae ad Abraham promissiones Dei, quod ita scriptum est: Et fuerunt dies Tharae in Charra quinque et ducenti anni, et mortuus est Thara in Charra. Non sic autem accipiendum est, quasi omnes hos dies ibi egerit, sed quia omnes dies uitae suae, qui fuerunt anni ducenti quinque, ibi conpleuerit; alioquin nescietur quot annos uixerit Thara, quoniam non legitur quoto anno uitae suae in Charran; et absurdum est existimare in ista serie generationum, ubi diligenter commemoratur quot annos quisque uixerit, huius solius numerum annorum uitae non commendatum esse memoriae. Quod enim quorundam, quos eadem scriptura commemorat, tacentur anni, non sunt in hoc ordine, in quo temporum dinumeratio decessione gignentium et genitorum successione contexitur. iste autem ordo, qui dirigitur ab Adam usque ad Noe et inde usque ad Abraham, sine numero annorum uitae suae neminem continet.

16.1515. İbrahim'in Tanrı'nın emriyle Harran'dan çıktığı zaman

İbrahim'in babası Terah'ın ölümü anıldıktan sonra Rab Avram'a dedi ki: Ülkenden, akrabalarının arasından ve baba evinden çık vb. okunur. Ama kitabın anlatısında böyle arkadan geliyor diye olayların zamanında da arkadan geldiği düşünülmemelidir. Böyle olursa çözülmez bir sorun çıkar. Çünkü Tanrı'nın İbrahim'e söylediği bu sözlerden sonra Yazı şöyle der: Rab'bin ona söylediği gibi Avram çıktı, Lut da onunla gitti. Avram Harran'dan çıktığında yetmiş beş yaşındaydı. Babası öldükten sonra Harran'dan çıktıysa bu nasıl doğru olabilir? Çünkü Terah, yukarıda belirtildiği gibi, yetmiş yaşındayken İbrahim'i doğurdu. Buna İbrahim'in Harran'dan çıktığı sıradaki yetmiş beş yılı eklenince yüz kırk beş yıl eder. Demek ki İbrahim Mezopotamya'nın o şehrinden çıktığında Terah yüz kırk beş yaşındaydı. İbrahim ömrünün yetmiş beşinci yılındaydı, dolayısıyla onu yetmiş yaşında doğuran babası da, dediğimiz gibi, yüz kırk beşinci yılındaydı. Demek ki oradan babasının ölümünden sonra, yani babasının yaşadığı iki yüz beş yıldan sonra çıkmamıştır. Oradan ayrıldığı yıl onun yetmiş beşinci yılı olduğuna göre, şüphesiz onu yetmiş yaşında doğuran babasının yüz kırk beşinci yılıydı. Şöyle anlamak gerekir: Yazı âdeti üzere anlatının çoktan geçtiği bir zamana dönmüştür. Nitekim yukarıda Nuh'un torunlarını andıktan sonra onların kendi dillerinde ve uluslarında bulunduğunu söylemiş, sonra sanki zaman sırasında da bu arkadan geliyormuş gibi Bütün yeryüzü tek dildi ve herkesin tek sözü vardı demişti. Herkesin dili tek iken kendi uluslarına ve dillerine göre nasıl olabilirlerdi? Bunun tek cevabı, anlatının özetleyerek geçilmiş olana dönmesidir. Burada da öyledir: Terah'ın Harran'daki günleri iki yüz beş yıl oldu ve Terah Harran'da öldü dedikten sonra, önce Terah hakkında başlanan söz tamamlansın diye atladığı şeye dönerek Yazı Rab Avram'a dedi ki: Ülkenden çık vb. der. Tanrı'nın bu sözlerinden sonra şu eklenir: Rab'bin ona söylediği gibi Avram çıktı, Lut da onunla gitti. Avram Harran'dan çıktığında yetmiş beş yaşındaydı. Demek ki bu, babası ömrünün yüz kırk beşinci yılındayken oldu; çünkü o zaman İbrahim'in yetmiş beşinci yılıydı. Bu sorun başka türlü de çözülmüştür: İbrahim'in Harran'dan çıktığındaki yetmiş beş yılı, doğumundan değil, Kildanilerin ateşinden kurtulduğu zamandan hesaplanır; sanki gerçekte o zaman doğmuş sayılmalıdır.

Ama mübarek İstefanos Elçilerin İşleri'nde bunları anlatırken şöyle der: Ata babamız İbrahim, Harran'a yerleşmeden önce Mezopotamya'dayken şan Tanrısı ona göründü ve dedi ki: Ülkenden

16.15

CAPUT XV. De tempore profectionis Abrahae, qua secundum praeceptum Dei exiit de Charra. Quod uero commemorata morte Tharae, patris Abraham. deinde legitur: Et dixit Dominus ad Abram: Exi de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui et cetera, non, quia hoc sequitur in sermone libri, hoc etiam in rerum gestarum tempore sequi existimandum est. Erit quippe, si ita est, insolubilis quaestio. Post haec enim uerba Dei, quae ad Abraham facta sunt, scriptura sic loquitur: Et exiit Abram, quem ad modum locutus est ei Dominus, et abiit cum eo Loth. Abram autem erat quinque et septuaginta annorum. cum exiit ex Charra. Quo modo potest hoc esse uerum, si post mortem patris sui exiit de Charra? Cum enim esset Thara septuaginta annorum, sicut supra intimatum est, genuit Abraham; cui numero additis septuaginta quinque annis, quos agebat Abraham, quando egressus est de Charra, fiunt anni centum quadraginta quinque. Tot igitur annorum erat Thara, quando exiit Abraham de illa Mesopotamiae ciuitate; agebat enim annum aetatis suae septuagensimum quintum, ac per hoc pater eius, qui eum septuagensimo anno suo genuerat, agebat, ut dictum est, centensimum quadragensimum et quintum. Non ergo inde post mortem patris, id est post ducentos quinque annos, quibus pater eius uixit, egressus est; sed annus de illo loco profectionis eius, quoniam ipsius septuagensimus quintus erat, procul dubio patris eius, qui eum septuagensimo suo anno genuerat, centensimus quadragensimus quintus fuisse colligitur. Ac per hoc intellegendum est more suo scripturam redisse ad tempus, quod iam narratio illa transierat; sicut superius, cum filios filiorum Noe commemorasset, dixit illos fuisse in linguis et gentibus suis, et tamen postea, quasi hoc etiam in ordine temporum sequeretur: Et erat, inquit, omnis terra labium unum et uox una omnibus. Quo modo ergo secundum suas gentes et secundum suas linguas erant, si una erat omnibus, nisi quia ad illud quod iam transierat recapitulando est reuersa narratio? Sic ergo et hic cum dictum esset: Et fuerunt dies Tharae in Charra quinque et ducenti anni, et mortuus est Thara in Charra, deinde scriptura redeundo ad id, quod ideo praetermiserat, ut prius de Thara id quod incohatum fuerat conpleretur: Et dixit, inquit, Dominus ad Abram: Exi de terra tua et cetera. Post quae Dei uerba subiungitur: Et exiit Abram, quem ad modum locutus est illi Dominus, et abiit cum eo Loth. Abram autem erat quinque et septuaginta annorum, cum exiit ex Charra. Tunc itaque factum est, quando pater eius centensimum quadragensimum et quintum annum agebat aetatis; tunc enim fuit huius septuagensimus quintus. Soluta est autem ista quaestio et aliter, ut septuaginta quinque anni Abrahae, quando egressus est de Charra, ex illo conputarentur, ex quo de igne Chaldaeorum liberatus, non ex quo natus est, tamquam tunc potius natus habendus sit. Sed beatus Stephanus in actibus apostolorum cum ista narraret: Deus, inquit, gloriae apparuit Abrahae patri nostro, cum esset in Mesopotamia, priusquam habitaret in Charra, et ait ad illum: Exi de terra tua et

16.15_2ve akrabalarının arasından ve baba evinden çık ve sana göstereceğim ülkeye gel. İstefanos'un bu sözlerine göre Tanrı İbrahim'le babasının ölümünden sonra konuşmamıştır; babası Harran'da ölmüştür ve oğlu da onunla orada oturmuştur. Tanrı onunla, o şehre yerleşmeden önce, ama Mezopotamya'dayken konuşmuştur. Demek ki İbrahim o sırada Kildanilerden çıkmış bulunuyordu. İstefanos'un eklediği O zaman İbrahim Kildanilerin ülkesinden çıktı ve Harran'a yerleşti sözü, Tanrı onunla konuştuktan sonra olanı bildirmez (çünkü Tanrı'nın o sözlerinden sonra Kildanilerin ülkesinden çıkmış değildir; Tanrı'nın onunla Mezopotamya'dayken konuştuğunu söylüyor), o bütün döneme ilişkindir: "O zaman", yani Kildanilerden çıkıp Harran'a yerleştiğinden beri. Arkadan gelen Babası öldükten sonra oradan onu, sizin ve atalarınızın şimdi oturduğunuz bu ülkeye yerleştirdi sözü de "Babası öldükten sonra Harran'dan çıktı" demez; "Babası öldükten sonra onu oradan buraya yerleştirdi" der. Demek ki şöyle anlamak gerekir: Tanrı İbrahim'le, Harran'a yerleşmeden önce Mezopotamya'dayken konuştu. İbrahim Tanrı'nın emrini aklında tutarak babasıyla Harran'a geldi ve kendisinin yetmiş beşinci, babasının yüz kırk beşinci yılında oradan çıktı. İstefanos, onun Harran'dan ayrılışının değil, Kenan ülkesine yerleştirilişinin babasının ölümünden sonra olduğunu söyler; çünkü orada kendi malının sahibi olmaya başladığı toprağı satın aldığında babası artık ölmüştü. Tanrı'nın Mezopotamya'dayken, yani Kildanilerin ülkesinden çoktan çıkmışken ona Ülkenden, akrabalarının arasından ve baba evinden çık demesi, zaten yapmış olduğu gibi bedenini oradan çıkarması için değil, gönlünü oradan koparması için söylenmiştir. Çünkü geri dönme ümidi ve özlemi onu tutuyorsa gönlüyle oradan çıkmış değildi; bu ümit ve özlem Tanrı'nın emri ve yardımı, onun da itaatiyle kesilip atılmalıydı. Sonradan Nahor babasının ardından geldiğinde İbrahim'in Rab'bin emrini yerine getirip eşi Sara ve yeğeni Lut ile Harran'dan çıktığı düşünülse de inanılmaz bir şey olmaz.

16.15_2

de cognatione tua et de domo patris tui, et ueni in terram, quam tibi demonstrabo. Secundum haec uerba Stephani non post mortem patris eius locutus est Deus Abrahae, qui utique in Charra mortuus est, ubi cum illo et ipse filius habitauit, sed priusquam habitaret in eadem ciuitate, iam tamen cum esset in Mesopotamia. Iam ergo exierat a Chaldaeis. Quod itaque adiungit Stephanus: Tunc Abraham egressus est de terra Chaldaeorum et habitauit in Charra, non quid sit factum, postea quam locutus est illi Deus (neque enim post illa Dei uerba egressus est de terra Chaldaeorum, cum dicat ei locutum Deum cum esset. in Mesopotamia), sed ad totum illud tempus pertinet quod ait: <Tunc, id est, ex quo egressus est a Chaldaeis et habitauit in Charra.' Item quod sequitur: Et inde postquam mortuus est pater eius, conlocauit illum in terra hac, in qua uos nunc habitatis et patres uestri, non ait: 'Postquam mortuus est pater eius, exiit de Charra'; sed: 'Inde hic eum conlocauit, postquam mortuus est pater eius'. Intellegendum est igitur locutum Deum fuisse ad Abraham, cum esset in Mesopotamia, priusquam habitaret in Charra; sed eum in Charram peruenisse cum patre, retento aput se praecepto Dei, et inde exisse septuagensimo et quinto suo. patris autem sui centensimo quadragensimo et quinto anno. Conlocationem uero eius in terra Chanaan, non profectionem de Charra post mortem patris eius factam esse dicit, quia iam mortuus erat pater eius, quando emit terram, cuius ibi iam suae rei coepit esse possessor. Quod autem iam in Mesopotamia constituto, hoc est iam egresso de terra Chaldaeorum, dicit Deus: Exi de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui, non ut corpus inde eiceret, quod iam fecerat, sed ut animum auelleret, dicitur. Non enim exierat inde animo, si spe redeundi et desiderio tenebatur, quae spes et desiderium Deo iubente ac iuuante et illo oboediente fuerat amputandum. Non sane incredibiliter existimatur, cum postea secutus esset Nachor patrem suum, tunc Abraham praeceptum Domini inplesse, ut cum Sarra coniuge sua et Loth filio fratris sui exiret de Charra.

16.1616. Tanrı'nın İbrahim'e verdiği vaatlerin sırası ve niteliği

Artık Tanrı'nın İbrahim'e verdiği vaatleri incelemek gerekir. Çünkü Tanrımızın, yani gerçek Tanrı'nın, peygamberlik otoritesinin önceden bildirdiği dindarlar halkı hakkındaki daha açık sözleri bunlarda görünmeye başlamıştır. Bunların ilki şöyle okunur: Rab Avram'a dedi ki: Ülkenden, akrabalarının arasından ve baba evinden çık, sana göstereceğim ülkeye git. Seni büyük bir ulus yapacağım, seni kutsayacağım, adını yücelteceğim ve kutsanmış olacaksın. Seni kutsayanları kutsayacağım, sana lanet edenlere lanet edeceğim ve yeryüzünün bütün kabileleri sende kutsanacak. Demek ki İbrahim'e iki şey vaat edildiğine dikkat etmek gerekir. Biri, zürriyetinin Kenan ülkesine sahip olacağıdır; bu şu sözlerde işaret edilir: Sana göstereceğim ülkeye git, seni büyük bir ulus yapacağım. Öteki ise çok daha üstündür; bedensel değil ruhanî zürriyetle ilgilidir. Bu zürriyetle yalnız İsrail ulusunun değil, imanının izinden giden bütün ulusların babası olur. Bu vaat şu sözlerle verilmeye başlanmıştır: Yeryüzünün bütün kabileleri sende kutsanacak. Eusebios bu vaadin İbrahim'in yetmiş beşinci yılında verildiğini düşünür, sanki vaat verilir verilmez İbrahim Harran'dan çıkmış gibi; çünkü Avram Harran'dan çıktığında yetmiş beş yaşındaydı diyen Yazıya karşı çıkılamaz. Ama vaat o yıl verildiyse, İbrahim o sırada babasıyla Harran'da kalıyordu. Çünkü önceden orada oturmasaydı oradan çıkamazdı. Peki bu, Ata babamız İbrahim, Harran'a yerleşmeden önce Mezopotamya'dayken şan Tanrısı ona göründü diyen İstefanos'la çelişmez mi? Şöyle anlamak gerekir: Bunların hepsi aynı yılda olmuştur: İbrahim Harran'a yerleşmeden önce Tanrı'nın vaadi, Harran'a yerleşmesi ve oradan ayrılışı. Bunun bir sebebi Eusebios'un kroniklerde bu vaadin yılından hesap yapıp Mısır'dan çıkışın, yani kanunun verilişinin dört yüz otuz yıl sonra olduğunu göstermesi, bir sebebi de elçi Pavlus'un bunu anmasıdır.

16.16

CAPUT XVI. De ordine et qualitate promissionum Dei, quae ad Abraham factae sunt. Iam considerandae sunt promissiones Dei factae ad Abraham. In his enim apertiora Dei nostri, hoc est Dei ueri, oracula apparere coeperunt de populo piorum, quem prophetica praenuntiauit auctoritas. Harum prima ita legitur: Et dixit Dominus ad Abram: Exi de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui [et uade] in terram, quam tibi demonstrauero; et faciam te in gentem magnam et benedicam te et magnificabo nomen tuum, et eris benedictus, et benedicam benedicentes te et maledicentes te maledicam, et benedicentur in te omnes tribus terrae. Aduertendum est igitur duas res promissas Abrahae; unam scilicet, quod terram Chanaan possessurum fuerat semen eius, quod significatur, ubi dictum est: Vade in terram, quam tibi demonstrauero, et faciam te in gentem magnam; aliam uero longe praestantiorem non de carnali, sed de spiritali semine, per quod pater est non unius gentis Israeliticae, sed omnium gentium, quae fidei eius uestigia consequuntur, quod promitti coepit his uerbis: Et benedicentur in te omnes tribus terrae. Hanc promissionem factam arbitratur Eusebius septuagensimo quinto anno aetatis Abrahae, tamquam mox ut facta est de Charra exierit Abraham; quoniam scripturae contradici non potest, ubi legitur: Abraham erat quinque et septuaginta annorum, cum exiit ex Charra. Sed si eo anno facta est ista promissio, iam utique in Charra cum patre suo demorabatur Abraham. Neque enim exire inde posset, nisi prius ibi habitasset. Numquidnam ergo contradicitur Stephano dicenti: Deus gloriae apparuit Abrahae patri nostro, cum esset in Mesopotamia, priusquam habitaret in Charra? Sed intellegendum est, quod eodem anno facta sint omnia, et Dei promissio, antequam in Charra habitaret Abraham, et in Charra habitatio eius et inde profectio; non solum quia Eusebius in chronicis ab anno huius promissionis conputat et ostendit post quadringentos et triginta annos exitum esse de Aegypto, quando lex data est, uerum etiam quia id commemorat apostolus Paulus.

16.1717. Ulusların üç üstün krallığı; bunlardan Asurlularınki İbrahim doğduğunda zaten çok yükselmişti

Aynı zamanda ulusların üstün krallıkları vardı. Yeryüzüne doğanların şehri, yani insana göre yaşayan insanlar topluluğu, düşmüş meleklerin hâkimiyeti altında en çok bu krallıklarda göze çarpıyordu: Sikyonlular, Mısırlılar ve Asurlular krallıkları. Ama Asurlularınki çok daha güçlü ve yüceydi. Belos'un oğlu kral Ninus, Hindistan dışında bütün Asya halklarını boyunduruğa almıştı. Burada Asya derken bu büyük Asya'nın tek bir eyaleti olan kısmını değil, bütün Asya denen bölgeyi söylüyorum. Bazıları onu dünyanın iki kısmından birine, çoğu ise üç kısmından birine koymuştur; böylece Asya, Avrupa ve Afrika hepsini oluşturur. Ama bu eşit bir bölme değildir. Çünkü Asya denen kısım güneyden doğudan geçerek kuzeye kadar uzanır; Avrupa kuzeyden batıya kadar; Afrika da oradan batıdan güneye kadar. Böylece dünyanın yarısını Avrupa ve Afrika, öteki yarısını yalnız Asya tutmuş görünür. Ama o iki kısım, Okyanus'tan giren ve karaları yıkayan bütün suların ikisinin arasından geçmesi yüzünden ayrılmıştır; bu da bizim için Büyük Deniz'i oluşturur. Bu yüzden dünyayı Doğu ve Batı diye ikiye bölersen, Asya birinde, Avrupa ve Afrika ötekinde olur. Bu yüzden o zaman öne çıkan üç krallıktan Sikyonlularınki Asurluların altında değildi, çünkü Avrupa'daydı. Mısırlılarınkine gelince, söylendiği gibi Hintliler dışında bütün Asya'yı elinde tutanlara nasıl tabi olmasın? Demek ki Asur'da dinsiz şehrin hâkimiyeti üstün gelmişti. Bunun başı, adı yeryüzüne doğanların şehrine çok yakışan, yani "karışıklık" anlamına gelen Babil'di. Orada artık Ninus hüküm sürüyordu; babası Belos'un ölümünden sonra, ki Belos orada ilk kral olarak altmış beş yıl hüküm sürmüştü. Oğlu Ninus ise babası ölünce krallığa geçti ve elli iki yıl hüküm sürdü. İbrahim doğduğunda krallığının kırk üçüncü yılındaydı; bu da batıdaki ikinci bir Babil gibi kurulan Roma'nın kuruluşundan yaklaşık bin iki yüz yıl önceydi.

16.17

CAPUT XVII. De tribus excellentioribus gentium regnis, quorum unum, id est Assyriorum, iam Abraham genito sublimius eminebat. Per idem tempus eminentia regna erant gentium, in quibus terrigenarum ciuitas, hoc est societas hominum secundum.. hominem uiuentium, sub dominatu angelorum desertorum insignius excellebat, regna uidelicet tria, Sicyoniorum, Aegyptiorum, Assyriorum. Sed Assyriorum multo erat potentius adque sublimius. Nam rex ille Ninus Beli filius excepta India uniuersae Asiae populos subiugauerat. Asiam nunc dico non illam partem quae huius maioris Asiae una prouincia est, sed eam quae uniuersa Asia nuncupatur, quam quidam in altera duarum, plerique autem in tertia totius orbis parte posuerunt, ut sint omnes Asia, Europa et Africa; quod non aequali diuisione fecerunt. Namque ista, quae Asia nuncupatur, a meridie per orientem usque ad septentrionem peruenit; Europa uero a septentrione usque ad occidentem, adque inde Africa ab occidente usque ad meridiem. Unde uidentur orbem dimidium duae tenere, Europa et Africa, alium uero dimidium sola Asia. Sed ideo illae duae partes factae sunt, quia inter utramque ab Oceano ingreditur, quidquid aquarum terras interluit; et hoc mare magnum nobis facit. Quapropter si in duas partes orbem diuidas, Orientis et Occidentis, Asia erit in una, in altera uero Europa et Africa. Quam ob rem trium regnorum, quae tunc praecellebant, Sicyoniorum non erat sub Assyriis, quia in Europa sunt; Aegyptiorum autem quo modo eis non subiacebat, a quibus tota Asia tenebatur, solis Indis, ut perhibetur, exceptis? In Assyria igitur praeualuerat dominatus inpiae ciuitatis; huius caput erat illa Babylon, cuius terrigenae ciuitatis nomen aptissimum est, id est confusio. Ibi iam Ninus regnabat post mortem patris sui Beli, qui primus illic regnauerat sexaginta quinque annos. Filius uero eius Ninus, qui defuncto patri successit in regnum, quinquaginta duos regnauit annos, et habebat in regno quadraginta tres, quando natus est Abraham, qui erat annus circiter millensimus ducentensimus ante conditam Romam, ueluti alteram in occidente Babyloniam.

16.1818. Tanrı'nın İbrahim'le yeniden konuşması; ona ve zürriyetine Kenan ülkesinin vaat edilmesi

İbrahim kendisinin yetmiş beşinci, babasının yüz kırk beşinci yılında Harran'dan çıkınca yeğeni Lut ve eşi Sara ile Kenan ülkesine yöneldi ve Şekem'e kadar geldi. Orada yeniden ilahî bir söz aldı; bu konuda şöyle yazılmıştır: Rab İbrahim'e göründü ve ona dedi ki: Bu ülkeyi senin zürriyetine vereceğim. Burada onu bütün ulusların babası yapan zürriyetten hiç söz edilmez; yalnız onu tek İsrail ulusunun babası yapan zürriyetten söz edilir. O ülkeye bu zürriyet sahip olmuştur.

16.18

CAPUT XVIII De iterato adloquio Dei ad Abraham, quo ei et semini eius Chanaan terra promittitur. Egressus ergo Abraham de Charra septuagensimo quinto anno aetatis suae, autem quadragensimo et quinto patris sui, cum Loth filio fratris et Sarra coniuge perrexit in terram Chanaan et peruenit usque ad Sichem, ubi rursus diuinum accepit oraculum, de quo ita scriptum est: Et apparuit Dominus Abrahae, et dixit illi: Semini tuo dabo terram hanc. Nihil hic de illo semine dictum est, in quo pater factus est omnium gentium, sed de illo solo, de quo pater est unius Israeliticae gentis; ab hoc enim semine terra illa possessa est.

16.1919. İbrahim'in eşi değil kız kardeşi dediği Sara'nın iffetinin Mısır'da Tanrı tarafından korunması

Sonra İbrahim orada bir sunak yapıp Tanrı'ya yakardı, oradan ayrılıp çölde oturdu ve kıtlığın zorunluluğuyla Mısır'a gitmek zorunda kaldı. Orada eşine kız kardeşim dedi; hiç yalan söylemedi, çünkü Sara bu da idi, kan yakınıydı. Nitekim Lut da kardeşinin oğlu olduğu hâlde aynı yakınlık yüzünden onun kardeşi diye anılmıştır. Demek ki eşi olduğunu söylemedi, ama inkâr da etmedi; eşinin iffetini korumayı Tanrı'ya bıraktı ve insanların tuzaklarına karşı bir insan olarak önlem aldı. Çünkü önlem alınabildiği kadar tehlikeye karşı önlem almasaydı, Tanrı'ya ümit bağlamaktan çok Tanrı'yı denemiş olurdu. Bu konuda iftiracı Maniheist Faustus'a karşı yeterince konuştuk. Sonunda İbrahim'in Rab'den beklediği şey oldu. Çünkü onu kendine eş olarak alan Mısır kralı Firavun, ağır bir biçimde cezalandırılınca Sara'yı kocasına geri verdi. Sara'nın başkasının yatağıyla kirlendiğine inanmak bizden uzak olsun; çünkü Firavun'a büyük belalarla bunu yapma izni verilmediği çok daha inanılırdır.

16.19

CAPUT XVIIII. De Sarrae pudicitia in Aegypto per Deum custodita, quam Abraham non uxorem suam esse dixerat, sed sororem. Deinde aedificato ibi altari et inuocato Deo Abraham profectus est inde et habitauit in eremo adque inde ire in Aegyptum famis necessitate conpulsus est. Ubi uxorem suam dixit sororem, nihil mentitus; erat enim et hoc, quia propinqua erat sanguine; sicut etiam Loth eadem propinquitate. cum fratris eius esset filius, frater eius est dictus. Itaque uxorem tacuit, non negauit, coniugis tuendam pudicitiam committens Deo et humanas insidias cauens ut homo; quoniam, si periculum quantum caueri poterat non caueret, magis tentaret Deum, quam speraret in Deum. De qua re contra calumniantem Faustum Manichaeum satis diximus. Denique factum est, quod de Domitio praesumsit Abraham. Nam Pharao rex Aegypti, qui eam sibi uxorem acceperat, grauiter adflictus marito reddidit. Ubi absit ut credamus alieno concubitu fuisse pollutam, quia multo est credibilius, hoc Pharaonem facere adflictionibus magnis non fuisse permissum.

16.2020. Lut ile İbrahim'in sevgi bozulmadan ayrılması

İbrahim Mısır'dan geldiği yere dönünce, yeğeni Lut sevgi bozulmadan ondan ayrılıp Sodom topraklarına gitti. Çünkü zenginleşmişlerdi, sürüler için birçok çoban edinmişlerdi; çobanlar birbiriyle kavga edince, adamlarının bu kavgacı anlaşmazlığını böyle önlediler. İnsanlık hâli, bu yüzden ikisinin arasında da bir kavga çıkabilirdi. İbrahim'in bu kötülüğü önlemek için Lut'a söylediği sözler şunlardır: Benimle senin arana, benim çobanlarımla senin çobanlarının arasına kavga girmesin; çünkü biz kardeş insanlarız. İşte bütün yeryüzü önünde değil mi? Benden ayrıl; sen sola gidersen ben sağa, sen sağa gidersen ben sola. Belki de insanlar arasındaki şu barışçı âdet buradan doğmuştur: Yeryüzüne ait bir şey paylaşılacağı zaman büyük olan böler, küçük olan seçer.

16.20

CAPUT XX. De secessione Loth et Abrahae, quae illis salua caritate conplacuit. Reuerso igitur Abraham ex Aegypto in locum unde uenerat, nunc Loth fratris filius ab illo in terram Sodomorum salua caritate discessit. Diuites quippe facti erant pastoresque multos pecorum habere coeperant, quibus inter se rixantibus eo modo familiarum suarum pugnacem discordiam uitauerunt. Poterat quippe hinc, ut sunt humana, etiam inter ipsos aliqua rixa consurgere. Proinde hoc malum praecauentis Abrahae uerba ista sunt ad Loth: Non sit rixa inter me et te, et inter pastores meos et inter pastores tuos, quia homines fratres nos sumus. Nonne ecce tota terra ante te est? Discede a me; si tu in sinistram. ego in dextram; uel si tu in dextram, ego in sinistram. Hinc fortassis effecta est inter homines pacifica consuetudo, ut, quando terrenorum aliquid partiendum est, maior diuidat, minor eligat.

16.2121. Tanrı'nın Kenan ülkesini İbrahim'e ve zürriyetine sonsuza dek söz verdiği üçüncü vaadi

İbrahim ile Lut, çirkin bir anlaşmazlıktan değil, ev halkını geçindirme zorunluluğundan ayrılıp farklı yerlerde oturmaya başladılar; İbrahim Kenan ülkesinde, Lut ise Sodom'daydı. O zaman Rab üçüncü sözüyle İbrahim'e şöyle dedi: Gözlerini kaldır ve şimdi bulunduğun yerden kuzeye, güneye, doğuya ve denize bak; çünkü gördüğün bütün ülkeyi sana ve zürriyetine çağa kadar vereceğim. Zürriyetini yeryüzünün kumu gibi yapacağım. Biri yeryüzünün kumunu sayabilirse, senin zürriyetin de sayılacaktır. Kalk, ülkeyi boyuna ve enine dolaş, çünkü onu sana vereceğim. Onu bütün ulusların babası yapan vaadin bu vaadin içinde olup olmadığı açıkça görünmüyor. Çünkü Zürriyetini yeryüzünün kumu gibi yapacağım sözü buna işaret ediyor olabilir; bu söz Yunanların hyperbolē dediği anlatım biçimiyle söylenmiştir. Bu ise elbette bir mecazdır, düz anlam değildir. Kutsal Yazıyı öğrenmiş hiç kimse onun öteki mecazlar gibi bunu da kullanageldiğinden şüphe etmez. Bu mecaz, yani bu söyleyiş tarzı, söylenen şey onunla işaret edilen şeyden çok daha büyük olduğunda ortaya çıkar. Kumun sayısının, Âdem'den çağın sonuna kadar yaşayacak bütün insanların sayısından kıyaslanamayacak kadar büyük olduğunu kim görmez? O hâlde yalnız İsrail ulusuna ait olan değil, bütün dünyada bütün uluslar arasında imanı taklit ederek var olan ve var olacak İbrahim zürriyetinden ne kadar daha büyüktür! Bu zürriyet, dinsizlerin kalabalığına kıyasla elbette azdır; ama bu azlar da sayısız bir kalabalık oluşturur, bu kalabalık abartmayla yeryüzünün kumuyla işaret edilmiştir. Elbette İbrahim'e vaat edilen bu kalabalık Tanrı için değil, insanlar için sayısızdır; Tanrı için yeryüzünün kumu bile sayısız değildir. Yalnız İsrail ulusu değil, tenden değil ruhtan daha çok oğul vaadinin de bulunduğu bütün İbrahim zürriyeti kumun çokluğuyla daha uygun biçimde karşılaştırıldığına göre, burada iki şeyin de vaat edildiği anlaşılabilir. Ama açıkça görünmediğini söyledik, çünkü İbrahim'den torunu Yakup yoluyla tene göre doğan o tek ulusun kalabalığı da neredeyse dünyanın bütün kısımlarını dolduracak kadar çoğalmıştır. Bu yüzden o da abartmayla kumun çokluğuna benzetilebilir, çünkü yalnız o da insan için sayısızdır. Kimse işaret edilen ülkenin yalnız Kenan denen ülke olduğundan şüphe etmez. Ama Sana ve zürriyetine çağa kadar vereceğim sözü, çağa kadar sözünü "ebediyen" diye anlayanların bazısını düşündürebilir. Oysa burada "çağı", gelecek çağın başlangıcının şimdiki çağın sonundan itibaren olduğu şeklindeki iman kesinliğimize göre anlarlarsa, hiçbir şey onları düşündürmez. Çünkü İsrailliler Kudüs'ten kovulmuş olsalar da Kenan ülkesinin başka şehirlerinde kalmaktadırlar ve sona kadar kalacaklardır; bütün o ülkede Hıristiyanlar oturduğunda, onlar da İbrahim'in zürriyetidir.

16.21

CAPUT XXI. De tertia promissione Dei, qua terram Chanaan Abrahae et semini eius in perpetuum pollicetur. Cum ergo digressi essent separatimque habitarent Abraham et Loth necessitate sustentandae familiae, non foeditate discordiae, et Abraham in terra Chanaan, Loth autem esset in Sodomis, oraculo tertio dixit Dominus ad Abraham: Respiciens oculis tuis uide a loco, in quo nunc tu es, ad aquilonem et Africum et orientem et mare, quia omnem terram, quam tu uides, tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, et faciam semen tuum tamquam harenam terrae. Si potest aliquis dinumerare harenam terrae, et semen tuum dinumerabitur. Surgens perambula terram in longitudinem eius et in latitudinem, quia tibi dabo eam. In hac promissione utrum sit etiam illa, qua pater factus est omnium gentium, non euidenter apparet. Potest enim uideri ad hoc pertinere: Et faciam semen tuum tamquam harenam terrae, quod ea locutione dictum est. quam Graeci uocant hyperbolen; quae utique tropica est, non propria. Quo tamen modo, ut ceteris tropis, uti solere scripturam, nullus qui eam didicit ambigit. Iste autem tropus. id est modus locutionis, fit, quando id quod dicitur longe est amplius, quam quod eo dicto significatur. Quis enim non uideat. quam sit incomparabiliter amplior harenae numerus, quam potest esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi? Quanto ergo magis quam semen Abrahae, non solum quod pertinet ad Israeliticam gentem, uerum etiam quod est et futurum est secundum imitationem fidei toto orbe terrarum in omnibus gentibus! Quod semen in conparatione multitudinis inpiorum profecto in paucis est; quamuis et ipsi pauci faciant innumerabilem multitudinem suam, quae significata est secundum hyperbolen per harenam terrae. Sane ista multitudo, quae promittitur Abrahae, non Deo est innumerabilis, sed hominibus; Deo autem nec harena terrae. Proinde quia non tantum gens Israelitica, sed uniuersum semen Abrahae, ubi est et promissio non secundum carnem, sed secundum spiritum plurium filiorum, congruentius harenae multitudini conparatur: potest hic intellegi utriusque rei facta promissio. Sed ideo diximus, quod non euidenter appareat, quia et illius gentis unius multitudo, quae secundum carnem nata est ex Abraham per eius nepotem Iacob, in tantum creuit, ut paene omnes partes orbis inpleuerit. Et ideo potuit et ipsa secundum hyperbolen harenae multitudini conparari, quia et haec sola innumera est homini. Terram certe illam solam significatam, quae appellata est Chanaan, ambigit nemo. Sed quod dictum est: Tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, potest mouere nonnullos, si usque in saeculum intellegant (in aeternum*. Si autem in saeculum hoc loco sic accipiant, quem ad modum fideliter tenemus initium futuri saeculi a fine praesentis ordiri, nihil eos mouebit; quia, etsi expulsi sunt Israelitae de Hierosolymis, manent tamen in aliis ciuitatibus terrae Chanaan, et usque in finem manebunt; et uniuersa terra illa cum a Christianis inhabitatur, etiam ipsum semen est Abrahae.

16.2222. İbrahim'in Sodomluların düşmanlarını yenip Lut'u esaretten kurtarması ve kâhin Melkisedek tarafından kutsanması

İbrahim bu vaadin cevabını aldıktan sonra göçüp aynı ülkenin başka bir yerine, Hebron'daki Mamre meşesinin yanına yerleşti. Sonra beş kral dört krala karşı savaşırken düşmanlar Sodom'a saldırdı, Sodomlular yenilince Lut da esir düştü. İbrahim yanına üç yüz on sekiz evde doğmuş kölesini alarak savaştı, Lut'u kurtardı, Sodom krallarına zafer kazandırdı; kendisine zafer kazandırdığı kral ganimet teklif ettiğinde hiçbir şey almak istemedi. O zaman Yüce Tanrı'nın kâhini Melkisedek tarafından kutsandı. Onun hakkında, çoğunun elçi Pavlus'un olduğunu söylediği, bazılarının ise bunu reddettiği İbranilere Mektup'ta çok şey ve büyük şeyler yazılmıştır. Çünkü bugün bütün dünyada Hıristiyanların Tanrı'ya sunduğu kurban ilk kez orada görünmüştür. Bu olaydan çok sonra, henüz tende gelecek olan Mesih'e peygamberlikle söylenen şu söz de gerçekleşir: Sen Melkisedek'in düzenine göre sonsuza dek kâhinsin. Yani Harun'un düzenine göre değil; o gölgelerle önceden işaret edilen şeyler aydınlandıkça o düzen kaldırılacaktı.

16.22

CAPUT XXII. De superatis ab Abraham hostibus Sodomorum. quando et Loth de captiuitate eripuit, et a Melchisedech sacerdote benedictus est. Hoc responso promissionis accepto migrauit Abraham et mansit in alio eiusdem terrae loco, iuxta quercum Mambre, quae erat Chebron. Deinde ab hostibus, qui Sodomis inruerant, cum quinque reges aduersus quattuor bellum gererent et uictis Sodomitis etiam Loth captus esset, liberauit eum Abraham adductis secum in proelium trecentis decem et octo uernaculis suis et uictoriam fecit regibus Sodomorum nihilque spoliorum auferre uoluit, cum rex cui uicerat obtulisset. Sed plane tunc benedictus est a Melchisedech, qui erat sacerdos Dei excelsi; de quo in epistula, quae inscribitur ad Hebraeos, quam plures Pauli apostoli esse dicunt, quidam uero negant, multa et magna conscripta sunt. Ibi quippe primum apparuit sacrificium, quod nunc a Christianis offertur Deo toto orbe terrarum, inpleturque illud, quod longe post hoc factum per prophetiam dicitur ad Christum, qui fuerat adhuc uenturus in carne: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech; non scilicet secundum ordinem Aaron, qui ordo fuerat auferendus inlucescentibus rebus. quae illis umbris praenotabantur.

16.2323. Rab'bin İbrahim'e, soyunun yıldızların sayısınca çoğalacağını vaat eden sözü; İbrahim buna inanarak henüz sünnetsizken aklanmıştır

O zaman Rab'bin sözü görüde İbrahim'e geldi. Rab ona koruma ve çok büyük bir ödül vaat edince, İbrahim soyunu düşünerek evinde doğmuş Eliezer adlı kölesinin mirasçısı olacağını söyledi. Hemen ona mirasçı olarak o köle değil, İbrahim'in kendisinden çıkacak biri vaat edildi; yine sayısız bir zürriyet vaat edildi, ama yeryüzünün kumu gibi değil, göğün yıldızları gibi. Burada bana daha çok göksel mutlulukla yücelmiş bir soy vaat edilmiş gibi görünüyor. Çünkü çokluk bakımından göğün yıldızları yeryüzünün kumu yanında nedir ki? Tabii biri bu karşılaştırmanın da yıldızların sayılamayacağı ölçüde benzer olduğunu söylemezse; çünkü hepsinin görülebileceğine de inanılmamalıdır. İnsan ne kadar keskin bakarsa o kadar çok görür. Bu yüzden en keskin görenlerden de bazılarının gizli kaldığı haklı olarak düşünülür; dünyanın bizden çok uzak öteki yanında doğup battığı söylenen yıldızlar bir yana. Son olarak, yıldızların bütün sayısını kavrayıp yazdıklarıyla övünen Aratos, Eudoksos ya da başkalarını bu kitabın otoritesi hor görür. Elçi'nin Tanrı'nın lütfunu övmek için andığı söz de buradadır: İbrahim Tanrı'ya inandı ve bu ona adalet sayıldı. Elçi bunu, sünnet övünmesin ve sünnetsiz ulusların Mesih'in imanına kabul edilmesini istemezlik etmesin diye anar. Çünkü inanan İbrahim'e imanı adalet sayıldığında henüz sünnet olmamıştı.

16.23

CAPUT XXIII. De uerbo Domini ad Abraham, quo ei promittitur secundum multitudinem stellarum multiplicanda posteritas; quod credens iustificatus est adhuc in praeputio constitutus. Etiam tunc factum est uerbum Domini ad Abraham in uisu. Qui cum ei protectionem mercedemque promitteret ualde multam, ille de posteritate sollicitus quendam Eliezer uernaculum suum futurum sibi dixit heredem, continuoque illi promissus est heres, non ille uernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae caeli ad harenam terrae? nisi quis et istam conparationem in tantum esse similem dicat, in quantum etiam stellae dinumerari non ualent, quia nec omnes eas uideri posse credendum est. Nam quanto quisque acutius intuetur, tanto plures uidet. Unde et acerrime cernentibus aliquas occultas esse merito existimatur, exceptis eis sideribus, quae in alia parte orbis a nobis remotissima oriri et occidere perhibentur. Postremo quicumque uniuersum stellarum numerum conprehendisse et conscripsisse iactantur, sicut Aratus uel Eudoxus uel si qui alii sunt, eos libri huius contemnit auctoritas. Hic sane illa sententia ponitur, cuius apostolus meminit propter Dei gratiam commendandam: Credidit Abraham Deo, et deputatum est illi ad iustitiam; ne circumcisio gloriaretur gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti. Hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad iustitiam, nondum fuerat circumcisus.

16.2424. Öğrenmek istediği şeyler için İbrahim'e sunması emredilen kurbanın anlamı

Tanrı aynı görüde onunla konuşurken ona şunu da söyledi: Bu ülkeyi sana vermek, onun mirasçısı olasın diye seni Kildanilerin bölgesinden çıkaran Tanrı benim. İbrahim onun mirasçısı olacağını neye göre bileceğini sorunca Tanrı ona dedi ki: Bana üç yaşında bir düve, üç yaşında bir keçi, üç yaşında bir koç, bir kumru ve bir güvercin al. Bunların hepsini ona aldı, ortadan böldü ve her parçayı ötekinin karşısına koydu; kuşları ise bölmedi. Kuşlar bölünmüş bedenlerin üzerine indi (böyle yazılmıştır) ve Avram onların yanına oturdu. Güneş batarken Avram'ın üzerine bir korku çöktü ve işte büyük, karanlık bir dehşet üzerine düştü. Avram'a denildi ki: Şunu kesin bil ki zürriyetin kendi olmayan bir ülkede gurbette olacak, onları köleleştirecekler ve dört yüz yıl ezecekler; ama kulluk ettikleri ulusu ben yargılayacağım. Bundan sonra çok eşyayla buraya çıkacaklar. Sen ise barış içinde atalarına gideceksin, iyi bir yaşlılıkla beslenmiş olarak. Dördüncü kuşakta buraya dönecekler; çünkü Amorluların günahları henüz dolmadı. Güneş batmak üzereyken bir alev belirdi ve işte tüten bir ocak ve ateş meşaleleri o bölünmüş parçaların ortasından geçti. O gün Rab Tanrı İbrahim'le ahit yaptı ve dedi ki: Bu ülkeyi zürriyetine vereceğim, Mısır ırmağından büyük ırmağa, Fırat ırmağına kadar: Kenlileri, Kenizlileri, Kadmonluları, Hititleri, Perizlileri, Refalıları, Amorluları, Kenanlıları, Hivlileri, Girgaşlıları ve Yebusluları.

Bunların hepsi görüde ilahî bir biçimde yapılmış ve söylenmiştir. Her birini açıklamak uzun sürer ve bu eserin amacını aşar. Bizim için yeterli olanı bilmemiz gerekir.

İbrahim'in Tanrı'ya inandığı ve bunun ona adalet sayıldığı söylendikten sonra, Hükümran Rab, onun mirasçısı olacağımı neye göre bileyim? (çünkü ona o ülkenin mirası vaat edilmişti) derken imandan düşmüş değildir. "Nereden bileyim?" demiyor, sanki henüz inanmıyormuş gibi; neye göre bileyim? diyor; inandığı şeye, onun tarzını tanıtacak bir benzetme verilmesini istiyor. Nitekim Bakire Meryem'in Ben erkek bilmediğime göre bu nasıl olacak? demesi de güvensizlik değildir; olacağından emindi, nasıl olacağını soruyordu; bunu sorunca da duydu. Burada da hayvanlardan, düveden, keçiden, koçtan ve iki kuştan, yani kumru ve güvercinden bir benzetme verildi; öyle ki olacağından artık şüphe etmediği şeyin bunlara göre olacağını bilsin. Düveyle kanunun boyunduruğu altındaki halk, keçiyle aynı halkın günahkâr olacağı, koçla aynı halkın hüküm süreceği işaret edilmiş olsun (bu hayvanların üç yaşında olduğu söylenir; çünkü Âdem'den Nuh'a, oradan İbrahim'e, oradan da Saul'ün reddedilmesinden sonra Rab'bin iradesiyle İsrail ulusunun krallığına ilk yerleştirilen Davut'a kadar belirgin zaman noktaları vardır. O halk da İbrahim'den Davut'a uzanan bu üçüncü dönemde üçüncü çağını yaşayarak büyümüştür); ya da bunlar başka, daha uygun şeyleri işaret etsin: Ne olursa olsun, kumru ve güvercin eklenerek orada ruhanîlerin önceden simgelendiğinden hiç şüphe etmem. Bu yüzden Kuşları ise bölmedi denmiştir; çünkü tenseller aralarında bölünürler, ruhanîler ise hiç bölünmez; ister kumru gibi insanların iş dolu yaşamından kendini çekmiş olsunlar, ister güvercin gibi onların arasında yaşasınlar. İki kuş da saf ve zararsızdır; o ülkenin verileceği İsrail halkının içinde de ebedî mutluluk içinde kalacak bölünmez vaat oğullarının ve krallık mirasçılarının bulunacağını işaret eder. Bölünmüş bedenlerin üzerine inen kuşlar ise iyi bir şeyi değil, tensellerin bölünmesinde kendilerine bir tür yem arayan bu havanın ruhlarını gösterir. İbrahim'in onların yanına oturması ise tensellerin bu bölünmeleri arasında da gerçek müminlerin sona kadar sebat edeceğini işaret eder. Güneş batarken İbrahim'in üzerine çöken korku ve büyük karanlık dehşet, bu çağın sonuna doğru müminlerin büyük bir sarsıntı ve sıkıntı yaşayacağını işaret eder; Rab İncil'de bu sıkıntı için şöyle der: *O zaman, başlangıçtan beri olmamış büyük bir sıkıntı olacak.*

16.24

CAPUT XXIIII. De significatione sacrificii, quod Abraham offerre praeceptus est, cum poposcisset, ut de his quae crediderat doceretur. In eodem uisu cum loqueretur ei Deus, etiam hoc ait ad illum: Ego Deus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut dem tibi terram hanc, ut heres sis eius. Ubi cum interrogasset Abraham secundum quid sciret, quod heres eius erit, dixit illi Deus: Accipe mihi iuuencam trimam et capram trimam et arietem trimum et turturem et columbam. Accepit autem illi haec omnia et diuisit illa media et posuit ea contra faciem alterum alteri; aues autem non diuisit. Et descenderunt, sicut scriptum est, aues supra corpora quae diuisa erant, et consedit illis Abram. Circa solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria, et in seruitutem redigent eos et adfligent eos quadringentis annis; gentem autem, cui seruierint. iudicabo ego. Post haec uero exibunt hoc cum supellectili multa. Tu autem ibis ad patres tuos cum pace nutritus in senecta bona. Quarta uero generatione conuertent se hoc. Nondum enim inpleta sunt peccata Amorrhaeorum usque adhuc. Cum autem iam sol erat ad occasum, flamma facta est, et ecce fornax fumabunda et lampades ignis, quae pertransierunt per media diuisa illa. In die illa disposuit Dominus Deus testamentum ad Abram, dicens: Semini tuo dabo terram hanc, a flumine Aegypti usque ad flumen magnum flumen Euphraten, Cenaeos et Cenezaeos et Cedmonaeos et Chettaeos et Pherezaeos et Raphaim et Amorrhaeos et Chananaeos et Euaeos et Gergesaeos et Iebusaeos. Haec omnia in uisu facta diuinitus adque dicta sunt, de quibus singulis enucleate disserere longum est et intentionem operis huius excedit. Quod ergo satis est nosse debemus. Postea quam dictum est credidisse Abraham Deo et deputatum illi ad iustitiam, non eum in fide defecisse, ut diceret: Dominator Domine, secundum quid sciam, quia heres eius ero? (terrae quippe illius promissa erat hereditas) — non enim ait: 'Unde sciam?' quasi adhuc non crederet; sed ait: Secundum quid sciam? ut ei rei, quam crediderat, aliqua similitudo adhiberetur, qua eius modus agnosceretur; sicut non est uirginis Mariae diffidentia quod ait: Quo modo fiet istud, quoniam uirum non cognosco? quod enim futurum esset, certa erat; modum quo fieret inquirebat, et hoc cum quaesisset, audiuit —: denique et hic similitudo data est de animalibus, iuuenca et capra et ariete et duabus uolucribus, turture et columba, ut secundum haec futurum sciret, quod futurum esse iam non ambigeret. Siue ergo per significata sit plebs posita sub iugo legis, per capram eadem plebs peccatrix futura, per arietem eadem plebs etiam regnatura ( quae animalia propterea trima dicuntur. quia, cum sint insignes articuli temporum ab Adam usque ad Noe et inde usque ad Abraham et inde usque ad Dauid, qui reprobato Saule primus in regno gentis Israeliticae Domini est uoluntate fundatus, in hoc ordine tertio, qui tenditur ex Abraham usque ad Dauid, tamquam tertiam aetatem gerens ille populus adoleuit), siue aliquid aliud conuenientius ista significent: nullo modo tamen dubitauerim spiritales in ea praefiguratos additamento turturis et columbae. Et ideo dictum est: Aues autem non diuisit, quoniam carnales inter se diuiduntur, spiritales autem nullo modo, siue a negotiosis conuersationibus hominum se remoueant, sicut turtur, siue inter illas degant, sicut columba; utraque tamen auis est simplex et innoxia, significans et in ipso Israelitico populo. cui terra illa danda erat, futuros indiuiduos filios promissionis et heredes regni in aeterna felicitate mansuri. Aues autem descendentes supra corpora, quae diuisa erant, non boni aliquid, sed spiritus indicant aeris huius, pastum quendam suum de carnalium diuisione quaerentes. Quod autem illis consedit Abraham, significat etiam inter illas carnalium diuisiones ueros usque in finem perseueraturos fideles. Et circa solis occasum quod pauor inruit in Abraham et timor tenebrosus magnus significat circa huius saeculi finem magnam perturbationem ac tribulationem futuram fidelium, de qua Dominus dicit in euangelio: Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio.

16.24_2İbrahim'e söylenen Şunu kesin bil ki zürriyetin kendi olmayan bir ülkede gurbette olacak, onları köleleştirecekler ve dört yüz yıl ezecekler sözü ise, Mısır'da kölelik edecek İsrail halkı hakkında apaçık bir peygamberliktir. Bu, halkın Mısırlıların eziyeti altında bu kölelikte dört yüz yıl geçireceği anlamına gelmez; bunun o dört yüz yıl içinde olacağı önceden bildirilmiştir. Çünkü İbrahim'in babası Terah hakkında Terah'ın Harran'daki günleri iki yüz beş yıl oldu diye yazılmıştır; hepsi orada geçtiği için değil, orada tamamlandığı için. Burada da onları köleleştirecekler ve dört yüz yıl ezecekler sözü araya bunun için konmuştur: Bu sayı o ezilmede tamamlanmıştır, hepsi orada geçtiği için değil. Dört yüz yıl denmesi sayının yuvarlaklığı içindir; gerçi biraz daha fazladır, ister bunların İbrahim'e vaat edildiği zamandan, ister zürriyet hakkında önceden söylendiği için İshak'ın doğumundan hesaplansın. Çünkü yukarıda dediğimiz gibi, İbrahim'in yetmiş beşinci yılından, yani ilk vaadin verildiği zamandan İsrail'in Mısır'dan çıkışına kadar dört yüz otuz yıl hesaplanır. Elçi bunu şöyle anar: Şunu söylüyorum: Dört yüz otuz yıl sonra verilen kanun, Tanrı'nın onayladığı ahdi vaadi boşa çıkaracak biçimde hükümsüz kılmaz. O hâlde bu dört yüz otuz yıla dört yüz yıl denebilirdi, çünkü çok fazla değildir. Hele bunlar İbrahim'e görüde gösterilip söylendiğinde bu sayıdan bir kısmı geçmiş olduğuna göre, ya da İshak yüz yaşındaki babasından ilk vaatten yirmi beş yıl sonra doğduğunda bu dört yüz otuz yıldan dört yüz beş yıl kaldığına göre, Tanrı bunu dört yüz diye anmak istemiştir. Önceden bildiren Tanrı'nın sözlerinde arkadan gelenlerin İsrail halkıyla ilgili olduğundan kimse şüphe etmez.

Eklenen Güneş batmak üzereyken bir alev belirdi ve işte tüten bir ocak ve ateş meşaleleri o bölünmüş parçaların ortasından geçti sözü ise tensellerin çağın sonunda ateşle yargılanacağını işaret eder. Çünkü Deccal zamanında beklenen, daha önce hiç görülmemiş olan Tanrı Devleti'nin sıkıntısı, güneş batarken, yani çağın sonu yaklaşırken İbrahim'in karanlık dehşetiyle işaret edilmişse, güneş batmak üzereyken, yani tam sonda görülen bu ateşle de tensellerden ateşle kurtulacak olanları ve ateşle lanetlenecek olanları ayıracak yargı günü işaret edilir. Sonra İbrahim'le yapılan ahit Kenan ülkesini açıkça belirtir ve orada Mısır ırmağından büyük Fırat ırmağına kadar on bir ulusun adını verir. Yani büyük Mısır ırmağından, Nil'den değil, Mısır'ı Filistin'den ayıran ve Rhinokorura şehrinin bulunduğu küçük ırmaktan.

16.24_2

Quod uero dictum est ad Abraham: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria, et in seruitutem redigent eos et adfligent eos quadringentis annis, de populo Israel, qui fuerat in Aegypto seruiturus, apertissime prophetatum est; non quod in eadem seruitute sub Aegyptiis adfligentibus quadringentos annos ille populus fuerat peracturus, sed in ipsis quadringentis annis praenuntiatum est hoc futurum. Quem ad modum enim scriptum est de Thara patre Abrahae: Et fuerunt dies Tharae in Charra quinque et ducenti anni, non quia ibi omnes acti sunt, sed quia ibi conpleti sunt: ita et hic propterea interpositum est: Et in seruitutem redigent eos et adfligent eos quadringentis annis, quoniam iste numerus in eadem adflictione conpletus est, non quia ibi uniuersus peractus est. Quadringenti sane dicuntur anni propter numeri plenitudinem, quamuis aliquanto amplius sint, siue ex hoc tempore conputentur, quo ista promittebantur Abrahae, siue ex quo natus est Isaac, propter semen Abrahae, de quo ista praedicuntur. Conputantur enim, sicut superius iam diximus, ab anno septuagensimo et quinto Abrahae, quando ad eum facta est prima promissio, usque ad exitum Israel ex Aegypto quadringenti et triginta anni; quorum apostolus ita meminit: Hoc autem dico, inquit: testamentum confirmatum a Deo post quadringentos triginta annos facta lex non infirmat ad euacuandam promissionem. Iam ergo isti quadringenti et triginta anni quadringenti poterant nuncupari, quia non sunt multo amplius: quanto magis cum aliquot iam ex isto numero praeterissent, quando illa in uisu demonstrata et dicta sunt Abrahae, uel quando Isaac natus est centenario patri suo, a prima promissione post uiginti quinque annos, cum iam ex istis quadringentis triginta quadringenti et quinque remanerent, quos Deus quadringentos uoluit nominare. Et cetera, quae sequuntur in uerbis praenuntiantis Dei, nullus dubitauerit ad Israeliticum populum pertinere. Quod uero adiungitur: Cum autem iam sol erat ad occasum, flamma facta est, et ecce fornax fumabunda et lampades ignis, quae pertransierunt per media diuisa illa, significat iam in fine saeculi per ignem iudicandos esse carnales. Sicut enim adflictio ciuitatis Dei, qualis antea numquam fuit, quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso timore Abrahae circa solis occasum, id est propinquante iam fine saeculi: sic ad solis occasum. id est ad ipsum iam finem, significatur isto igne dies iudicii dirimens carnales per ignem saluandos et igne damnandos. Deinde testamentum factum ad Abraham terram Chanaan proprie manifestat et nominat in ea undecim gentes a flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphraten. Non ergo a flumine magno Aegypti, hoc est Nilo, sed a paruo, quod diuidit inter Aegyptum et Palaestinam, ubi est ciuitas Rhinocorura.

16.2525. Sara'nın İbrahim'in ikinci eşi olmasını istediği cariyesi Hacer

Buradan itibaren İbrahim'in oğullarının zamanı gelir; biri cariye Hacer'den, öteki hür Sara'dan doğmuştur. Bunlar hakkında önceki kitapta konuşmuştuk. Olayın kendisine gelince, bu ikinci eş yüzünden İbrahim'e asla suç lekesi sürülmemelidir. Çünkü onu şehvetini tatmin etmek için değil, zürriyet doğurmak için kullanmıştır. Eşine de hakaret etmemiş, daha çok itaat etmiştir. Sara, tabiatça yapamadığını iradesiyle yaparak cariyesinin verimli rahmini kendinin kılmayı kısırlığının tesellisi saymıştır. Bunu Elçi'nin Aynı şekilde erkeğin de kendi bedeni üzerinde hakkı yoktur, kadınındır sözündeki hakla yapmış, kadın kendisinden doğuramadığını başkasından doğurmak için kullanmıştır. Burada hiçbir sefih arzu, hiçbir ahlâksız çirkinlik yoktur. Cariye eş tarafından zürriyet için kocaya verilmiş, koca tarafından zürriyet için alınmıştır; ikisi de suçun aşırılığını değil, tabiatın meyvesini aramıştır. Sonunda cariye gebe kalıp kısır hanımına karşı kibre kapıldığında ve Sara kadınca bir şüpheyle bunu kocasına yüklediğinde, İbrahim burada da âşık bir köle değil, hür bir baba olduğunu göstermiştir: Hacer'de Sara'nın evlilik iffetini korumuş, kendi hazzını değil onun iradesini yerine getirmiştir; onu almış ama istememiş, yanına girmiş ama ona bağlanmamış, zürriyet bırakmış ama âşık olmamıştır. Çünkü şöyle der: İşte cariyen senin elinde, ona dilediğin gibi davran. Ne adam! Kadınlara erkekçe davranıyor: eşine itidalle, cariyesine itaatle, hiçbirine itidalsizce!

16.25

CAPUT XXV. De Agar ancilla , quam eadem Sarra Abrahae uoluit esse concubinam. Iam hinc tempora consequuntur filiorum Abrahae, unius de Agar ancilla, alterius de Sarra libera, de quibus in libro superiore iam diximus. Quod autem adtinet ad rem gestam, nullo modo est inurendum de hac concubina crimen Abrahae. Usus est ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem, nec insultans, sed potius oboediens coniugi, quae suae sterilitatis credidit esse solacium, si fecundum ancillae uterum, quoniam natura non poterat, uoluntate faceret suum, et eo iure, quo dicit apostolus: Similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Nulla est hic cupido lasciuiae, nulla nequitiae turpitudo. Ab uxore causa prolis ancilla marito traditur, a marito causa prolis accipitur; ab utroque non culpae luxus, sed naturae fructus exquiritur. Denique cum ancilla grauida dominae sterili superbiret et hoc Sarra suspicione muliebri uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit Abraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse genitorem et in Agar Sarrae coniugii. pudicitiam custodisse nec uoluptatem suam, sed uoluntatem illius inpleuisse; accepisse nec petisse, accessisse nec haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manibus tuis, utere ea quo modo tibi placuerit.s o uirum uiriliter utentem feminis, coniuge temperanter, ancilla obtemperanter, nulla intemperanter!

16.2626. Tanrı'nın İbrahim'e tanıklığı: Yaşlı İbrahim'e kısır Sara'dan oğul sözü verir, onu ulusların babası yapar ve vaadine sünnet ayiniyle mühür vurur

Bundan sonra Hacer'den İsmail doğdu. İbrahim, evinde doğmuş kölesini evlat edinmek istediğinde kendisine yapılan vaadin onda gerçekleştiğini sanabilirdi; çünkü Tanrı ona O senin mirasçın olmayacak, senden çıkacak olan senin mirasçın olacak demişti. Bu vaadin cariyenin oğlunda gerçekleştiğini sanmasın diye, doksan dokuz yaşındayken Rab ona göründü ve dedi ki: Ben Tanrı'yım, huzurumda hoşnut edici ol, kusursuz ol. Ahdimi benimle senin arana koyacağım ve seni pek çoğaltacağım. İbrahim yüzüstü yere kapandı. Tanrı onunla konuştu ve dedi ki: İşte ahdim seninledir ve sen birçok ulusun babası olacaksın. Artık adın Avram olmayacak, adın İbrahim olacak, çünkü seni birçok ulusun babası yaptım. Seni pek pek çoğaltacağım, seni uluslar yapacağım, senden krallar çıkacak. Ahdimi benimle senin ve senden sonra zürriyetinin arasında kuşaklar boyunca ebedî ahit olarak kuracağım; sana ve senden sonra zürriyetine Tanrı olacağım. Sana ve senden sonra zürriyetine, gurbette oturduğun ülkeyi, bütün Kenan ülkesini ebedî mülk olarak vereceğim ve onların Tanrısı olacağım. Tanrı İbrahim'e dedi ki: Sen ise ahdimi tutacaksın, sen ve senden sonra zürriyetin, kuşaklar boyunca. Benimle sizin ve senden sonra zürriyetinin arasında kuşaklar boyunca tutacağın ahit şudur: Bütün erkekleriniz sünnet edilecek. Sünnet derinizin etini kesmelisiniz ve bu benimle sizin aranızdaki ahdin işareti olacaktır. Sekiz günlük çocuk, bütün erkekleriniz, kuşaklar boyunca, evde doğan köle de, soyundan olmayan bir yabancıdan satın alınan da sünnet edilecek: evinde doğan da satın alınan da sünnet edilecek. Ahdim teninizde ebedî ahit olarak bulunacak. Sekizinci gün sünnet derisini kesmeyen sünnetsiz erkek, o can soyundan silinecek, çünkü ahdimi bozmuştur. Tanrı İbrahim'e dedi ki: Eşin Saray'ın adı artık Saray olmayacak, adı Sara olacak. Onu kutsayacağım, ondan sana bir oğul vereceğim, onu kutsayacağım, o uluslar olacak ve ulusların kralları ondan çıkacak. İbrahim yüzüstü kapandı, güldü ve içinden dedi ki: Yüz yaşındaki bana oğul doğar mı, Sara doksan yaşında doğurur mu? İbrahim Tanrı'ya dedi ki: Şu İsmail huzurunda yaşasın. Tanrı İbrahim'e dedi ki: Evet, işte eşin Sara sana bir oğul doğuracak, adını İshak koyacaksın. Ahdimi onunla, ona ve ondan sonra zürriyetine Tanrı olmak üzere ebedî ahit olarak kuracağım. İsmail için de seni duydum: İşte onu kutsadım, büyüteceğim ve pek çoğaltacağım. On iki ulus doğuracak ve onu büyük bir ulus yapacağım. Ama ahdimi, Sara'nın gelecek yıl bu zamanda sana doğuracağı İshak ile kuracağım.

Burada ulusların İshak'ta, yani lütfun, tabiatın değil, işaret edildiği vaat oğlunda çağrılması daha açıkça vaat edilmiştir. Çünkü oğul, yaşlı bir erkekten ve yaşlı kısır bir kadından vaat edilir. Tanrı doğal üremenin akışını da gerçekleştirse de, tabiat bozulup durmuşken Tanrı'nın işi apaçıksa, orada lütuf daha açık anlaşılır. Bu doğumla değil yeniden doğuşla olacağı için, sünnet şimdi, Sara'dan oğul vaat edildiğinde emredildi. Yalnız oğulların değil, evde doğmuş ve satın alınmış kölelerin de sünnet edilmesini emretmesi, bu lütfun herkesi kapsadığına tanıklık eder. Çünkü sünnet, eskiliğini soyunup

16.26

CAPUT XXVI. De testificatione Dei ad Abraham, qua eidem seni de sterili Sarra filium spondet patremque eum gentium statuit et promissi fidem sacramento circumcisionis obsignat. Post haec natus est Ismael ex Agar, in. quo putare posset inpletum, quod ei promissum fuerat, cum sibi uernaculum suum adoptare uoluisset. Deo dicente: Non erit heres tuus hic; sed qui exiet de te, ille erit heres tuus. Hoc ergo promissum ne in ancillae filio putaret inpletum, iam cum esset annorum nonaginta et nouem, apparuit ei Dominus et dixit illi: Ego sum Deus, place in conspectu meo et esto sine querella, et ponam testamentum meum inter me et inter te et inplebo te ualde. Et procidit Abraham in faciem suam. Et locutus est illi Deus dicens: Et ego, ecce testamentum meum tecum, et eris pater multitudinis gentium; et non appellabitur adhuc nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham, quia patrem multarum gentium posui te; et augeam te ualde ualde et ponam te in gentes, et reges ex te exibunt: et statuam testamentum meum inter me et [inter] te et inter semen tuum post te in generationes eorum in testamentum aeternum, ut sim tibi Deus et semini tuo post te. Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. , uestrum omne masculinum in progenies uestras. et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, interibit anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit. Et dixit Deus ad Abraham: Sara uxor tua, non appellabitur nomen eius Sara, sed Sarra erit nomen eius. Benedicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt. Et procidit Abraham super faciem suam et risit et dixit in animo suo dicens: Si mihi centum annos habenti nascetur [filius], et si Sarra annorum nonaginta pariet? Dixit autem Abraham ad Deum: Ismael hic uiuat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et uocabis nomen eius Isaac; et statuam testamentum meum ad illum in testamentum aeternum, esse illi Deus et semini eius post illum. De Ismael autem ecce exaudiui te; ecce benedixi eum et ampliabo illum et multiplicabo eum ualde. Duodecim gentes generabit, et dabo illum in magnam gentem. Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem. Hic apertiora promissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis, quo significatur gratia, non natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamuis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam

16.26_2yenilenmiş tabiattan başka neyi işaret eder? Sekizinci gün, haftanın tamamlanmasından sonra, yani Sebt'ten sonra dirilen Mesih'ten başka neyi? Ana babanın adları da değiştirilir: Her şey yeniliği yankılar ve eski ahitte yeni olan gölgelenir. Çünkü eski ahit denen şey yeninin gizlenmesinden, yeni denen de eskinin açığa çıkmasından başka nedir? İbrahim'in gülmesi sevinen birinin coşkusudur, güvenmeyen birinin alayı değildir. İçinden söylediği Yüz yaşındaki bana oğul doğar mı, Sara doksan yaşında doğurur mu? sözleri de şüphe edenin değil, hayran kalanın sözleridir. Sana ve senden sonra zürriyetine, gurbette oturduğun ülkeyi, bütün Kenan ülkesini ebedî mülk olarak vereceğim sözü ise birini düşündürürse, yani hiçbir ulusa yeryüzünde ebedî mülk olamayacağına göre bunun nasıl gerçekleşmiş sayılacağını ya da gerçekleşmesinin nasıl bekleneceğini sorarsa, şunu bilsin: Bizimkiler Yunanların aiōnion dediği şeyi "ebedî" diye çevirir; bu kelime "çağ"dan türemiştir, çünkü Yunancada çağa aiōn denir. Ama Latinler anlamı başka yere götürmesin diye buna saeculare demeye cesaret edememiştir. Çünkü saecularia denen çok şey bu çağda geçip kısa zamanda yok olur. Aiōnion denen şeyin ise ya sonu yoktur ya da bu çağın sonuna kadar uzanır.

16.26_2

exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum uetus nisi noui occultatio? Et quid est aliud quod dicitur nouum nisi ueteris reuelatio? Risus Abrahae exultatio est gratulantis, non inrisio diffidentis. Verba quoque eius illa in animo suo: Si mihi centum annos habenti nascetur filius et si Sarra annorum nonaginta pariet, non sunt dubitantis, sed admirantis. Si quem uero monet quod dictum est: Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua tu incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, quo modo accipiatur inpletum siue adhuc expectetur inplendum, cum possessio quaecumque terrena aeterna cuilibet genti esse non possit: sciat aeternum a nostris interpretari, quod Graeci appellant , quod a saeculo deriuatum est; quippe Graece saeculum nuncupatur. Sed non sunt ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa, quae in hoc saeculo sic aguntur. ut breui etiam tempore transeant: autem quod dicitur. aut non habet finem aut usque in huius saeculi tenditur finem.

16.2727. Sekizinci gün sünnet edilmezse ruhu yok olan erkek çocuk, çünkü Tanrı'nın ahdini bozmuştur

Burada söylenen şu sözün nasıl anlaşılması gerektiği de insanı düşündürebilir: Sekizinci gün sünnet derisini kesmeyen erkek, o can soyundan silinecek, çünkü ahdimi bozmuştur. Ruhunun yok olacağı söylenen küçük çocuğun bunda hiçbir kusuru yoktur; Tanrı'nın ahdini de o değil, onu sünnet ettirmeyi umursamayan büyükleri bozmuştur. Yoksa küçük çocuklar da, kendi hayatlarının özelliğine göre değil, insan soyunun ortak kökenine göre, herkesin günah işlediği o tek kişide Tanrı'nın ahdini bozmuş mudur? Çünkü eski ve yeni diye anılan o iki büyük ahit dışında Tanrı'nın başka birçok ahdi de vardır; bunu okuyan herkes öğrenebilir. Ama ilk insanla yapılan ilk ahit elbette şudur: Yediğiniz gün ölümle öleceksiniz. Bu yüzden Ekleziastikus denen kitapta şöyle yazılmıştır: Her ten giysi gibi eskir. Çünkü çağın başından beri ahit şudur: Ölümle öleceksin. Çünkü daha açık kanun sonradan verilmiştir ve Elçi Kanunun olmadığı yerde ihlal de yoktur der. O hâlde mezmurda okunan Yeryüzünün bütün günahkârlarını kanunu ihlal edenler saydım sözü nasıl doğrudur? Bunun tek açıklaması, bir günahla bağlı olan herkesin bir kanunu ihlal etmekle suçlu olmasıdır. Bu yüzden, gerçek imanın öğrettiği gibi küçük çocuklar kişisel olarak değil, köken bakımından günahkâr doğuyorsa ve bundan dolayı günahların bağışlanması lütfuna ihtiyaçları olduğunu itiraf ediyorsak, günahkâr oldukları anlamda cennette verilen o kanunu ihlal etmiş de sayılırlar. Böylece yazılan iki söz de doğru olur: hem Yeryüzünün bütün günahkârlarını kanunu ihlal edenler saydım, hem Kanunun olmadığı yerde ihlal de yoktur. Sünnet yeniden doğuşun işaretiydi; Tanrı'nın ahdinin ilk kez bozulduğu aslî günah yüzünden doğum, yeniden doğuş kurtarmazsa küçük çocuğu haklı olarak yok eder. Bu yüzden bu ilahî sözleri, sanki şöyle denmiş gibi anlamak gerekir: "Yeniden doğmamış olan o can soyundan silinecek", çünkü Âdem'de herkesle birlikte günah işlediğinde Tanrı'nın ahdini bozmuştur. "Bu ahdimi bozmuştur" deseydi, yalnız bu sünnet hakkında anlamak zorunda kalırdık. Ama küçük çocuğun nasıl bir ahdi bozduğunu belirtmediğine göre, bozulması küçük çocuğu ilgilendirebilecek ahit hakkında söylendiğini anlamakta serbestiz. Biri bunun yalnız bu sünnet hakkında söylendiğini, küçük çocuğun sünnet edilmeyerek bu ahdi bozduğunu savunursa, ahdin onun tarafından değil, onda bozulduğu için onun bozduğunun söylenebileceği, saçma olmayan bir anlatım tarzı arasın. Ama böyle de olsa, sünnet edilmemiş küçük çocuğun ruhunun kendi ihmali olmaksızın haksız yere yok olmadığına, aslî günahın bağı yüzünden yok olduğuna dikkat etmek gerekir.

16.27

CAPUT XXVII. De masculo, qui si octauo die non fuerit circumcisus, perit anima eius, quia testamentum Dei dissipauit. Item potest mouere, quo modo intellegi oporteat quod hic dictum est: Masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit, cum haec nulla culpa sit paruuli, cuius dixit animam perituram, nec ipse dissipauerit testamentum Dei, sed maiores, qui eum circumcidere non curarunt; nisi quia etiam paruuli, non secundum suae uitae proprietatem, sed secundum communem generis humani originem omnes in illo uno testamentum Dei dissipauerunt, in quo omnes peccauerunt. Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libro, qui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum enim lex euidentior postea data sit, et dicat apostolus: Ubi autem non est lex, nec praeuaricatio, quo pacto in psalmo quod legitur uerum est: Praeuaricatores aestimaui omnes peccatores terrae, nisi quia omnes legis alicuius praeuaricatae sunt rei, qui aliquo peccato tenentur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitemur: profecto eo modo, quo sunt peccatores, etiam praeuaricatores legis illius, quae in paradiso data est, agnoscuntur; ut uerum sit utrumque, quod scriptum est, et: Praeuaricatores aestimaui omnes peccatores terrae, et: Ubi lex non est, nec praeuaricatio. Ac per hoc, quia circumcisio signum regenerationis fuit et non inmerito paruulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperdet, nisi regeneratio liberet: sic intellegenda sunt haec uerba diuina, tamquam dictum sit: 'Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius', quia testamentum Dei dissipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit. Si enim dixisset: (Quia hoc testamentum meum dissipauit', non nisi de ista circumcisione intellegi cogeret; nunc uero, quoniam non expressit cuius modi testamentum paruulus dissipauerit, liberum est intellegere de illo testamento dictum, cuius dissipatio pertinere posset ad paruulum. Si autem hoc quisquam non nisi de ista circumcisione dictum esse contendit, quod in ea testamentum Dei, quoniam non est circumcisus, dissipauerit paruulus: quaerat locutionis aliquem modum, quo non absurde possit intellegi, ideo dissipasse testamentum, quia licet non ab illo, tamen in illo est dissipatum. Verum sic quoque animaduertendum est nulla in se neglegentia sua iniuste interire incircumcisi animam paruuli nisi originalis obligatione peccati.

16.2828. Biri kısırlığı, ikisi de yaşlılığı yüzünden çocuk sahibi olamayan ve verimlilik armağanı alan İbrahim ile Sara'nın adlarının değişmesi

İbrahim'e böylesine büyük ve açık bir vaat verilip ona apaçık şu söylendikten sonra: Seni birçok ulusun babası yaptım. Seni pek pek çoğaltacağım, seni uluslar yapacağım, senden krallar çıkacak. Sara'dan sana bir oğul vereceğim, onu kutsayacağım, o uluslar olacak ve ulusların kralları ondan çıkacak (bu vaadin yerine geldiğini şimdi Mesih'te görüyoruz), artık o eşler Kutsal Yazılarda eskisi gibi Avram ve Saray diye değil, bizim başından beri dediğimiz gibi, çünkü artık herkes öyle diyor, İbrahim ve Sara diye anılır. İbrahim'in adının neden değiştirildiği açıklanmıştır: Çünkü seni birçok ulusun babası yaptım, der. Demek ki İbrahim adının anlamı budur; önceki adı Avram ise "yüce baba" demektir. Sara'nın adının değişmesinin ise sebebi verilmemiştir. Ama bu Kutsal Yazılardaki İbranice adların açıklamalarını yazanların dediğine göre Saray "benim reisem", Sara ise "güç" demektir. Bu yüzden İbranilere Mektup'ta şöyle yazılmıştır: İmanla Sara da zürriyet bırakmak için güç aldı. Çünkü Yazının tanıklık ettiği gibi ikisi de yaşlıydı; Sara ayrıca kısırdı ve aybaşı kanı da kesilmişti; bu yüzden kısır olmasaydı bile artık doğuramazdı. Üstelik yaşı ilerlemiş bir kadın hâlâ âdet görüyorsa genç bir erkekten doğurabilir, yaşlı bir erkekten doğuramaz. Yaşlı erkek ise hâlâ, ama genç bir kızdan çocuk sahibi olabilir; nitekim İbrahim Sara'nın ölümünden sonra Ketura'dan çocuk sahibi olabilmiştir, çünkü onun yaşını canlı bulmuştur. Elçi'nin şaşılacak bir şey olarak övdüğü şey budur; İbrahim'in bedeninin ölmüş olduğunu da bunun için söyler: O yaşta, doğurma zamanının sonuna gelmiş her kadından çocuk sahibi olamazdı. Bedenin ölmüş olduğunu bir bakımdan anlamalıyız, her bakımdan değil. Çünkü her bakımdan olsaydı, bu artık bir canlının yaşlılığı değil, bir ölünün cesedi olurdu. Gerçi bu sorun şöyle de çözülür: İbrahim sonradan Ketura'dan çocuk sahibi oldu, çünkü Rab'den aldığı doğurma armağanı eşi öldükten sonra da kaldı. Ama benim izlediğim çözüm bana daha uygun görünüyor; çünkü yüz yaşında bir ihtiyar, bizim zamanımızda hiçbir kadından çocuk sahibi olamaz; ama insanların o kadar uzun yaşadığı ve yüz yılın insanı henüz yaşlılıktan bitap düşürmediği o zamanda olabilirdi.

16.28

CAPUT XXVIII. De commutatione nominum Abrahae et Sarrae, qui cum ob unius sterilitatem, ob utriusque autem senectutem generare non possent, munus fecunditatis indepti sunt. Facta igitur promissione tam magna tamque dilucida ad Abraham, cui euidentissime dictum est: Patrem multarum gentium posui te; et augeam te ualde ualde et ponam te in gentes, et reges ex te exibunt. Et dabo tibi ex Sarra filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt (quam promissionem nunc in Christo cernimus reddi), ex illo deinceps illi coniuges non uocantur in scripturis, sicut antea uocabantur, Abram et Sara, sed sicut eos nos ab initio uocauimus, quoniam sic iam uocantur ab omnibus, Abraham et Sarra. Quur autem mutatum sit nomen Abrahae, reddita est ratio: Quia patrem, inquit, multarum gentium posui te. Hoc ergo significare intellegendum est [Abraham]; Abram uero, quod ante uocabatur, interpretatur pater excelsus. De nomine autem mutato non est reddita ratio; sed, sicut aiunt, qui scripserunt interpretationes nominum Hebraeorum, quae his sacris litteris continentur, Sara interpretatur princeps mea, Sarra autem uirtus. Unde scriptum est in epistula ad Hebraeos: Fide et ipsa Sarra uirtutem accepit ad emissionem seminis. Ambo enim seniores erant, sicut scriptura testatur; sed illa etiam sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit prouectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de iuuene parere potest, de seniore non potest; quamuis adhuc possit ille senior, sed de adulescentula gignere, sicut Abraham post mortem de Cettura potuit, quia uiuidam eius inuenit aetatem. Hoc ergo est, quod mirum commendat apostolus, et ad hoc dicit Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis etiam sic solui soleat ista quaestio, quod de Cettura postea genuit Abraham, quia donum gignendi, quod a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, ut centum anni nondum facerent hominem decrepitae senectutis.

16.2929. Mamre meşesinin yanında İbrahim'e Rab'bin içlerinde göründüğü üç adam ya da melek

Tanrı yine Mamre meşesinin yanında üç adamda İbrahim'e göründü. Bunların melek olduğundan şüphe edilmemelidir. Gerçi bazıları aralarından birinin Rab Mesih olduğunu düşünür ve onun ten giymeden önce de görünür olduğunu ileri sürer. Elbette görünmez, cisimsiz ve değişmez tabiata sahip ilahî kudrete özgüdür ki, kendinde hiçbir değişme olmadan ölümlülerin gözlerine, olduğu şeyle değil, kendisine tabi olan bir şey aracılığıyla görünsün. Ona tabi olmayan ne vardır ki? Ama bu üçünden birinin Mesih olduğunu, İbrahim'in üç kişi görmüş olduğu hâlde Rab'be tekil olarak seslenmesine dayandırıyorlarsa (çünkü şöyle yazılmıştır: İşte üç adam yanında duruyordu; onları görünce çadırının kapısından karşılarına koştu, yere kapanıp dedi ki: Rab, önünde lütuf bulduysam vb.), neden şuna dikkat etmiyorlar: İbrahim birine seslenip onu Rab diye çağırır ve adili dinsizle birlikte Sodom'da yok etmemesi için yalvarırken, onlardan ikisi Sodomluları yok etmek üzere gelmiştir. Lut da o ikisini karşılarken onlarla konuşmasında tekil olarak Rab'be seslenir. Çünkü onlara çoğul olarak İşte efendilerim, kulunuzun evine uğrayın vb. dedikten sonra şöyle okunur: Melekler onun elini, eşinin elini ve iki kızının elini tuttu, çünkü Rab ona acıyordu. Onu dışarı çıkarır çıkarmaz dediler ki: Canını kurtar, arkana bakma, bütün bu bölgede durma; dağa çık, kurtul, yakalanmayasın. Lut onlara dedi ki: Yalvarırım Rab, kulun senin önünde merhamet buldu vb. Bu sözlerden sonra Rab de iki melekte olduğu hâlde tekil olarak ona şu cevabı verir: İşte yüzüne baktım vb. Bu yüzden çok daha inanılırı şudur: İbrahim üç adamda, Lut iki adamda Rab'bi tanıyordu; onları insan sandıklarında bile O'na tekil olarak sesleniyorlardı. Çünkü onları ölümlülere ve insanca bir karın doyurmaya muhtaç kimselere hizmet eder gibi karşılamalarının başka bir sebebi yoktur. Ama insan gibi görünseler de onlarda öyle üstün bir şey vardı ki, onlara misafirperverlik gösterenler, peygamberlerde bulunduğu gibi Rab'bin onlarda bulunduğundan şüphe edemiyordu. Bu yüzden bazen onlara çoğul olarak, bazen de onlardaki Rab'be tekil olarak sesleniyorlardı. Onların melek olduğuna ise Kutsal Yazı tanıklık eder; yalnız bu olayların anlatıldığı Tekvin kitabında değil, İbranilere Mektup'ta da. Orada misafirperverlik övülürken şöyle denir: Bazıları bununla bilmeden melekleri konuk etti. O üç adam aracılığıyla İbrahim'e Sara'dan oğlu İshak yeniden vaat edildiğinde şu ilahî cevap da verildi: İbrahim büyük ve kalabalık bir ulus olacak ve yeryüzünün bütün ulusları onda kutsanacak. Burada da o iki şey en kısa ve en dolu biçimde vaat edilmiştir: tene göre İsrail ulusu ve imana göre bütün uluslar.

16.29

CAPUT XXVIIII. De tribus uiris uel angelis, in quibus ad quercum Mambre apparuisse Abrahae Dominus indicatur. Item Deus apparuit Abrahae ad quercum Mambre in tribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, adserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse uisibilem. Est quidem diuinae potestatis et inuisibilis, incorporalis: naturae, sine ulla sui mutatione etiam mortalibus adspectibus apparere, non per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est; quid autem illi subditum non est? Verum tamen si propterea confirmant horum trium aliquem fuisse Christum, quia, cum tres uidisset, ad Dominum singulariter est locutus (sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum, et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domine, si inueni gratiam ante te, et cetera): quur non et illud aduertunt, duos ex eis uenisse, ut Sodomitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixisset: Ecce, domini, declinate in domum pueri uestri, et cetera quae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur: Et tenuerunt angeli manum eius et manum uxoris eius et manus duarum filiarum eius, eo quod parceret Dominus ipsi. Et factum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec steteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine, quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et 'quae sequuntur. Deinde post haec uerba singulariter illi respondet et Dominus, cum in duobus angelis esset, dicens: Ecce miratus sum faciem tuam, et cetera. Unde multo est credibilius, quod et Abraham in tribus et Loth in duobus uiris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur; neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tamquam mortalibus et humana refectione » indigentibus ministrarent; sed erat profecto aliquid, quo ita excellebant, licet tamquam homines, ut in eis esse Dominum, sicut esse adsolet in prophetis, hi, qui hospitalitatem illis exhibebant, dubitare non possent; adque ideo et ipsos aliquando pluraliter et in eis Dominum aliquando singulariter appellabant. Angelos autem fuisse scriptura testatur, non solum in hoc genesis libro, ubi haec gesta narrantur, uerum etiam in epistula ad Hebraeos, ubi, cum hospitalitas laudaretur: Per hanc. inquit, etiam quidam nescientes hospitio receperunt angelos. Per illos igitur tres uiros, cum rursus filius Isaac de Sarra promitteretur Abrahae, diuinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur: Abraham erit in magnam gentem et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae. Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunt, gens Israel secundum carnem et omnes gentes secundum fidem.

16.3030. Lut'un Sodom'dan kurtarılması, Sodom'un göksel ateşle yakılması ve arzusu Sara'nın iffetine zarar veremeyen Avimelek

Bu vaatten sonra Lut Sodom'dan kurtarıldı, gökten ateş yağmuru indi ve dinsiz şehrin bütün o bölgesi küle döndü. Orada erkeklerle cinsel ilişki, başka işlere kanunların tanıdığı serbestlik kadar yerleşik bir âdet hâline gelmişti. Ama onların bu cezası gelecek ilahî yargının da bir örneğiydi. Çünkü meleklerin kurtardığı kişilerin geriye bakmasının yasaklanması, son yargıdan kurtulmayı düşünüyorsak, lütufla yeniden doğan kişinin soyunduğu eski hayata gönülden dönmememiz gerektiğinden başka ne anlama gelir? Nitekim Lut'un eşi geriye bakınca orada kaldı ve tuza dönüşerek müminlere bir tür çeşni sağladı; bununla sağduyulu olup o örnekten sakınsınlar diye.

Sonra İbrahim Gerar'da o şehrin kralı Avimelek'in yanında, Mısır'da eşi konusunda yaptığını yine yaptı ve Sara ona yine dokunulmamış olarak geri verildi. Kral eşi olduğunu neden söylemediğini ve kız kardeşim dediğini sorarak onu azarlayınca, İbrahim neden korktuğunu açıkladı ve şunu da ekledi: Gerçekten de o benim kız kardeşimdir, babamdan ama anamdan değil. Çünkü babasından İbrahim'in kız kardeşiydi, bu yönden yakınıydı. Güzelliği o kadar büyüktü ki o yaşta bile sevilebiliyordu.

16.30

CAPUT XXX. De Loth a Sodomis liberato adque eisdem caelesti igne consumtis et de Abimelech, cuius concupiscentia castitati Sarrae nocere non potuit. Post hanc promissionem liberato de Sodomis Loth et ueniente igneo imbre de caelo tota illa regio inpiae ciuitatis in cinerem uersa est, ubi stupra in masculos in tantam consuetudinem conualuerant, quantam leges solent aliorum factorum praebere licentiam. Verum et hoc eorum supplicium specimen futuri iudicii diuini fuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberabantur ab angelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad ueterem uitam, qua per gratiam regeneratus exuitur, si ultimum euadere indicium cogitamus? Denique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exemplum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soror erat Abrahae, de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset adamari.

16.3131. Vaade göre doğan ve adı ana babasının gülmesinden gelen İshak

Bundan sonra Tanrı'nın vaadine göre Sara'dan İbrahim'e bir oğul doğdu ve ona "gülme" anlamına gelen İshak adını verdi. Çünkü ona vaat edildiğinde babası sevinç içinde hayret ederek gülmüştü; o üç adam aracılığıyla yeniden vaat edildiğinde annesi de sevinç içinde şüphe ederek gülmüştü. Melek ona, bu gülmenin sevinçten olsa bile tam imandan olmadığını söyleyerek sitem etti, sonra aynı melek onu imanda da pekiştirdi. Çocuk adını buradan aldı. Çünkü o gülmenin alaylı bir hakarete değil, sevinci kutlamaya ait olduğunu, İshak doğup bu adı alınca Sara gösterdi; şöyle dedi: Rab beni güldürdü; bunu duyan herkes benimle sevinecek. Ama az bir süre sonra cariye oğluyla birlikte evden çıkarıldı. Elçi'ye göre eski ve yeni diye iki ahit bununla işaret edilir; orada Sara, yukarıdaki Kudüs'ün, yani Tanrı Devleti'nin simgesini taşır.

16.31

CAPUT XXXI. De Isaac secundum promissionem nato, cui nomen ex risu utriusque parentis est inditum. Post haec natus est Abrahae secundum promissionem Dei de Sarra filius, eumque nominauit Isaac, quod interpretatur risus. Riserat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio; riserat et mater, quando per illos tres uiros iterum promissus est, dubitans in gaudio; quamuis exprobrante angelo, quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit, post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad inridendum obprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac et eo nomine uocato Sarra monstrauit; ait quippe: Risum mihi fecit Dominus; quicumque enim audierit, congaudebit mihi. Sed post aliquantulum tempus ancilla de domo eicitur cum filio suo, et duo illa secundum apostolum testamenta significantur, uetus et nonum, ubi Sarra illa supernae Hierusalem, hoc est ciuitatis Dei, figuram gerit.

16.3232. Oğlunu kurban etmekle sınanan İbrahim'in itaati ve imanı; Sara'nın ölümü

Hepsini anmak çok uzun sürecek olaylar arasında İbrahim, çok sevdiği oğlu İshak'ı kurban etmekle denendi; dindar itaati Tanrı'ya değil, çağlara tanınsın diye sınansın istendi. Her denenme suçlanmamalıdır; çünkü sınamaya yarayan denenme kutlanmalıdır. İnsan ruhu çoğu zaman kendini başka türlü tanıyamaz; denenme bir bakıma ona güçlerini sorar ve ruh ona sözle değil, deneyle cevap verir. Bu konuda Tanrı'nın armağanını tanırsa, dindardır; lütfun sağlamlığıyla pekişir, övünmenin boşluğuyla şişmez. İbrahim, Tanrı'nın insan kurbanlarından hoşlandığına elbette asla inanmazdı. Gerçi ilahî emir gürleyince itaat etmek gerekir, tartışmak değil. Ama İbrahim, kurban edilse de oğlunun hemen dirileceğine inandığı için övülmelidir. Çünkü Tanrı, cariyeyle oğlunu dışarı çıkarma konusunda eşinin isteğini yerine getirmek istemediğinde ona demişti ki: Senin zürriyetin İshak'ta çağrılacak. Orada şu da söylenir: Bu cariyenin oğlunu da büyük bir ulus yapacağım, çünkü o senin zürriyetindir. O hâlde Tanrı İsmail'i de onun zürriyeti diye anmışken, Senin zürriyetin İshak'ta çağrılacak sözü nasıl söylenmiştir? Elçi bu sözü açıklayarak der ki: Yani ten çocukları Tanrı'nın çocukları değildir, vaat çocukları zürriyet sayılır. Demek ki vaat çocukları İbrahim'in zürriyeti olmak üzere İshak'ta çağrılır, yani lütfun çağrısıyla Mesih'te toplanır. Dindar baba bu vaade sadakatle bağlı kaldı; vaat Tanrı'nın öldürülmesini emrettiği bu oğul aracılığıyla gerçekleşecekti. Bu yüzden, ümit edilmediği hâlde verilen oğlun kurban edilse de geri verilebileceğinden şüphe etmedi. İbranilere Mektup'ta da böyle anlaşılmış ve açıklanmıştır: İbrahim denendiğinde imanla İshak'ı sundu; vaatleri alan kişi, kendisine "Senin zürriyetin İshak'ta çağrılacak" denen kişi biricik oğlunu sundu; Tanrı'nın ölülerden de diriltebileceğini düşünüyordu. Sonra şunu ekler: Bu yüzden onu benzetme olarak da geri aldı. Kimin benzetmesi? Elçi'nin Kendi Oğlunu esirgemedi, onu hepimiz için teslim etti dediği kişinin değil mi? Bu yüzden İshak da, Rab'bin kendi çarmıhını taşıdığı gibi, üzerine konacağı odunları kurban yerine kendisi taşıdı. Son olarak, baba vurması engellendikten sonra İshak öldürülmemesi gerektiğine göre, kurban edilmesiyle kurbanın işaret eden kanla tamamlandığı o koç kimdi? İbrahim onu gördüğünde boynuzlarıyla bir çalıya takılmıştı. O hâlde bununla kim simgeleniyordu; kurban edilmeden önce Yahudi dikenleriyle taçlandırılan İsa'dan başka kim?

Ama melek aracılığıyla söylenen ilahî sözleri dinleyelim. Yazı şöyle der: İbrahim oğlunu öldürmek için bıçağı almaya elini uzattı. Rab'bin meleği ona gökten seslenip dedi ki: İbrahim! O da dedi ki: İşte buradayım. Dedi ki: Elini çocuğa uzatma, ona hiçbir şey yapma; çünkü şimdi Tanrı'dan korktuğunu ve benim için sevgili oğlunu esirgemediğini bildim. Şimdi bildim, "şimdi bildirdim" anlamında söylenmiştir; çünkü Tanrı bunu bilmiyor değildi. Sonra İbrahim, oğlu İshak'ın yerine o koçu kurban ettikten sonra, okunduğu gibi, oranın adını Rab gördü koydu; bugün de Rab dağda göründü denir. Şimdi bildim sözü "şimdi bildirdim" anlamında söylendiği gibi, burada da Rab gördü sözü "Rab göründü", yani kendini gösterdi anlamındadır. Rab'bin meleği ikinci kez gökten İbrahim'e seslenip dedi ki: Rab diyor ki: Kendi üzerime ant içtim; bu işi yaptığın ve benim için sevgili oğlunu esirgemediğin için seni mutlaka kutsayacağım, zürriyetini göğün yıldızları ve deniz kıyısındaki kum gibi mutlaka çoğaltacağım; zürriyetin düşmanların şehirlerine miras olarak sahip olacak ve yeryüzünün bütün ulusları senin zürriyetinde kutsanacak, çünkü sesimi dinledin. Böylece bütün yakılan kurbandan sonra, ki bununla Mesih işaret edilmiştir, ulusların İbrahim'in zürriyetinde çağrılması vaadi Tanrı'nın andıyla da pekiştirilmiştir. Çünkü sık sık vaat etmişti ama hiç ant içmemişti. Gerçek ve doğru sözlü Tanrı'nın andı, vaadin pekiştirilmesinden ve inanmayanların bir tür azarlanmasından başka nedir?

16.32

CAPUT XXXII. De oboedientia et , immolandi probatus est filii, et de morte Sarrae. Inter haec, quae omnia commemorare nimis longum est, tentatur Abraham de immolando dilectissimo filio ipso Isaac, ut pia eius oboedientia probaretur, saeculis in notitiam proferenda, non Deo. Neque enim omnis est culpanda tentatio, quia et gratulanda est, qua fit probatio. Et plerumque aliter animus humanus sibi ipsi innotescere non potest, nisi uires suas sibi non uerbo, sed experimento tentatione quodam modo interrogante respondeat; ubi si Dei munus agnouerit, tunc pius est, tunc solidatur firmitate gratiae, non inflatur inanitate iactantiae. Numquam sane crederet Abraham, quod uictimis Deus delectaretur humanis; quamuis diuino intonante praecepto oboediendum sit, non disputandum; uerum tamen Abraham confestim filium, cum fuisset immolatus, resurrecturum credidisse laudandus est. Dixerat namque illi Deus, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem coniugis nollet inplere: In Isaac uocabitur tibi semen. Et certe ibi sequitur ac dicitur: Et filium autem ancillae huius in magnam gentem faciam illum, quia semen tuum est. Quo modo ergo dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cum et Ismaelem Deus semen eius uocauerit? Exponens autem apostolus quid sit: In Isaac uocabitur tibi semen: Id est, inquit, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae, in Isaac uocantur, hoc est in Christo uocante gratia congregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, quem Deus iubebat occidi, non haesitauit, quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic intellectum est et in epistula ad Hebraeos, et sic expositum. Fide, inquit, praecessit Abraham Isaac tentatus et unicum obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cogitans quia et ex mortuis suscitare potest Deus. Proinde addidit: Pro hoc etiam eum et in similitudinem adduxit; cuius similitudinem, nisi illius unde dicit apostolus: Qui proprio filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum? Propterea et Isaac, sicut Dominus crucem suam, ita sibi ligna ad uictimae locum, quibus fuerat inponendus, ipse portauit. Postremo quia Isaac occidi non oportebat, postea quam est pater ferire prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum est significatiuo sanguine sacrificium? Nempe quando eum uidit Abraham, cornibus in frutice tenebatur. Quis ergo illo figurabatur, nisi Iesus, antequam immolaretur, spinis Iudaicis coronatus? Sed diuina per angelum uerba potius audiamus. Ait quippe scriptura: Et extendit Abraham manum suam sumere machaeram, ut occideret filium suum. Et uocauit illum angelus Domini de caelo et dixit: Abraham! Ille autem dixit: Ecce ego. Et dixit: Non inicias manum tuam super puerum, neque facias illi quicquam; nunc enim sciui quia times Deum tuum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me. Nunc sciui dictum est 'nunc sciri feci'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus uidit; ut dicant hodie: In monte Dominus apparuit. Sicut dictum est: Nunc sciui, pro eo quod est nunc sciri feci: ita hic Dominus uidit, pro eo quod est Dominus apparuit, hoc est uideri se fecit. Et uocauit angelus Domini Abraham secundo de caelo dicens: Per me ipsum iuraui, dicit Dominus, propter quod fecisti uerbum hoc et non pepercisti filio tuo dilecto propter me, nisi benedicens benedicam te, tamquam stellas caeli et tamquam harenam, quae iuxta . tuum ciuitates aduersariorum, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obaudisti uocem meam. Hoc modo est illa de uocatione gentium in semine Abrahae post holocaustum, quo significatus est Christus, etiam iuratione Dei firmata promissio. Saepe enim promiserat, sed numquam iurauerat. Quid est autem Dei ueri ueracisque iuratio nisi promissi confirmatio et infidelium quaedam increpatio?

16.32_2Bundan sonra Sara ömrünün yüz yirmi yedinci, kocasının ise yüz otuz yedinci yılında öldü. Çünkü İbrahim ondan on yaş büyüktü; nitekim ona Sara'dan oğul vaat edildiğinde Yüz yaşındaki bana oğul doğar mı, Sara doksan yaşında doğurur mu? demişti. O zaman İbrahim eşini gömdüğü tarlayı satın aldı. Demek ki İstefanos'un anlatısına göre o ülkeye o zaman yerleştirilmiştir, çünkü orada mülk sahibi olmaya başlamıştır; yani iki yıl önce öldüğü hesaplanan babasının ölümünden sonra.

16.32_2

Post haec Sarra mortua est, centensimo uicensimo septimo anno uitae suae, centensimo autem et tricensimo septimo uiri sui. Decem quippe annis eam praecedebat aetate; sicut ipse, quando sibi ex illa promissus est filius, ait: Si mihi annorum centum nascetur [filius], et si Sarra annorum nonaginta pariet. Tunc emit agrum Abraham, in quo sepeliuit uxorem. Tunc ergo secundum narrationem Stephani in terra illa est conlocatu's, quoniam coepit ibi esse possessor; post mortem scilicet patris sui, qui colligitur ante biennium fuisse defunctus.

16.3333. İshak'ın eş olarak aldığı Nahor'un torunu Rebeka

Sonra İshak, kırk yaşındayken, yani babasının ömrünün yüz kırkıncı yılında, annesinin ölümünden üç yıl sonra, amcası Nahor'un torunu Rebeka ile evlendi. Onunla evlenmesi için babası kölesini Mezopotamya'ya gönderirken ona şöyle dedi: Elini uyluğumun altına koy, sana göğün Rabbi Tanrı ve yerin Rabbi üzerine ant içireceğim ki, oğlum İshak'a Kenanlıların kızlarından eş almayasın. Bu, göğün Rabbi Tanrı ve yerin Rabbi'nin o uyluktan gelen tende geleceğini göstermekten başka ne anlama gelir? Mesih'te tamamlandığını gördüğümüz, önceden bildirilmiş hakikatin bunlar küçük belirtileri midir?

16.33

CAPUT XXXIII. De Rebecca nepte Nachor, quam Isaac accepit uxorem. Deinde Rebeccam neptem Nachor patrui sui, cum annorum quadraginta esset Isaac, duxit uxorem, centensimo scilicet et quadragensimo anno uitae patris sui, triennio post mortem matris suae. Ut autem illam duceret, quando ab eius patre in Mesopotamiam seruus missus est, quid aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: Pone manum tuam sub femore meo, et adiurabo te per Dominum Deum caeli et Dominum terrae, ut non sumas uxorem filio meo Isaac a filiabus , nisi Dominum Deum caeli et Dominum terrae in carne, quae ex illo femore trahebatur, fuisse uenturum? Numquid haec parua sunt praenuntiatae indicia ueritatis, quam conpleri uidemus in Christo?

16.3434. İbrahim'in Sara'nın ölümünden sonra Ketura'yı eş olarak almasından ne anlamalıyız?

İbrahim'in Sara'nın ölümünden sonra Ketura ile evlenmesi ne anlama gelir? Burada, özellikle o yaşta ve o iman kutsallığında, perhizsizlikten şüphelenmek bizden uzak olsun. Yoksa hâlâ çocuk doğurma mı aranıyordu? Oysa Tanrı'nın vaadiyle İshak'tan yıldızlar ve kum kadar çocuğun çoğalacağına en sınanmış imanla bağlıydı. Ama Hacer ve İsmail, Elçi'nin öğrettiği gibi, eski ahdin tensellerini işaret ediyorsa, Ketura ve oğulları da neden kendilerini yeni ahde ait sanan tenselleri işaret etmesin? Çünkü ikisi de hem İbrahim'in eşleri hem ikinci eşleri diye anılmıştır; Sara ise hiç ikinci eş diye anılmamıştır. Hacer İbrahim'e verildiğinde şöyle yazılmıştır: Avram'ın eşi Saray, Avram Kenan ülkesinde on yıl oturduktan sonra Mısırlı cariyesi Hacer'i aldı ve onu kocası Avram'a eş olarak verdi. Sara'nın ölümünden sonra aldığı Ketura için de şöyle okunur: İbrahim yeniden eş aldı, adı Ketura'ydı. İşte ikisine de eş denir. Ama ikisinin ikinci eş olduğu da Yazının sonraki sözlerinden anlaşılır: İbrahim bütün malını oğlu İshak'a verdi; ikinci eşlerinden olan oğullarına ise armağanlar verdi ve henüz sağken onları oğlu İshak'tan ayırıp doğuya, doğu ülkesine gönderdi. Demek ki ikinci eşlerin oğullarının bazı armağanları vardır, ama vaat edilen krallığa ulaşamazlar; ne sapkınlar ne tensel Yahudiler. Çünkü İshak dışında mirasçı yoktur; ten çocukları Tanrı'nın çocukları değildir, vaat çocukları zürriyet sayılır; bu zürriyet için Senin zürriyetin İshak'ta çağrılacak denmiştir. Sara'nın ölümünden sonra evlenilen Ketura'ya da neden, bu sır dışında, ikinci eş denmiş olsun, başka bir sebep göremiyorum. Ama bunları bu anlamlarla kabul etmek istemeyen kişi de İbrahim'e iftira etmesin. Çünkü bu da belki ikinci evliliğe karşı çıkacak gelecekteki sapkınlara karşı önceden düşünülmüştür: Birçok ulusun babasının kendisinde, eşin ölümünden sonra yeniden evlenmenin günah olmadığı gösterilsin diye. İbrahim yüz yetmiş beş yaşındayken öldü. Demek ki yüz yaşındayken doğurduğu oğlu İshak'ı yetmiş beş yaşında bıraktı.

16.34

CAPUT XXXIIII. Quid intellegendum sit in eo, quod Abraham post mortem Sarrae Cetturam accepit uxorem. Quid autem sibi uult, quod Abraham post mortem Sarrae Cetturam duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa iam aetate et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum iam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas caeli et harenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore apostolo, significauerunt carnales ueteris testamenti, quur non etiam Cettura et filii eius significent carnales, qui se ad testamentum nouum existimant pertinere? Ambae quippe et uxores Abrahae et concubinae sunt appellatae; Sarra uero numquam dicta est concubina. Nam et quando data est Agar Abrahae, ita scriptum est: Et adprehendit Sara uxor Abram Agar Aegyptiam ancillam suam post decem annos, quam habitauerat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram uiro suo ipsi uxorem. De Cettura autem, quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adiciens autem Abraham sumsit uxorem, cui nomen Cettura. Ecce ambae dicuntur uxores; ambae porro concubinae fuisse reperiuntur, postea dicente scriptura: Dedit autem Abraham omnem , suarum dedit Abraham dationes et dimisit eos ab Isaac filio suo adhuc se uiuo ad orientem, in terram orientis. Habent ergo nonnulla munera filii concubinarum, sed non perueniunt ad regnum promissum, nec haeretici, nec Iudaei carnales, quia praeter Isaac nullus est heres, et non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine, de quo dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen. Neque enim uideo, quur etiam Cettura post uxoris mortem ducta, nisi propter hoc mysterium, dicta sit concubina. Sed quisquis haec non uult in istis significationibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc prouisum est contra haereticos futuros secundarum aduersarios nuptiarum, ut in ipso patre multarum gentium post obitum coniugis iterum coniugari demonstraretur non esse peccatum? Et mortuus est Abraham, cum esset annorum centum septuaginta . Annorum ergo septuaginta < quinque > Isaac filium dereliquit, quem centenarius genuit.

16.3535. Annesi Rebeka'nın rahminde henüz kapalı olan ikizler için ilahî cevabın bildirdiği şey

Şimdi Tanrı Devleti'nin zamanlarının İbrahim'in torunları aracılığıyla nasıl ilerlediğini görelim. İshak'ın ömrünün ilk yılından oğullarının doğduğu altmışıncı yılına kadar anılmaya değer olay şudur: İshak kısır olan eşinin doğurması için Tanrı'ya yalvardı, Rab dileğini kabul etti, eşi gebe kaldı ve rahmindeki ikizler henüz kapalıyken debelenmeye başladı. Bu sıkıntıdan bunalan Rebeka Rab'be sordu ve şu cevabı aldı: Rahminde iki ulus var, karnından iki halk ayrılacak; bir halk öbür halktan üstün olacak ve büyük olan küçük olana kulluk edecek. Elçi Pavlus bunu lütfun büyük bir kanıtı olarak anlamamızı ister. Çünkü onlar henüz doğmadan, iyi ya da kötü bir şey yapmadan, hiçbir iyi liyakat olmaksızın küçük olan seçilmiş, büyük olan reddedilmiştir. Oysa şüphesiz aslî günah bakımından ikisi eşitti; kendi günahları bakımından ise ikisinin de hiç günahı yoktu. Ama başka yerlerde çok şey söylediğim bu konuda daha geniş konuşmaya, üstlendiğim eserin planı izin vermiyor. Büyük olan küçük olana kulluk edecek sözünü ise bizimkilerden hemen hiç kimse, büyük Yahudi halkının küçük Hıristiyan halkına kulluk edeceğinden başka türlü anlamamıştır. Gerçi bu, iki adı olan büyük kardeşten (hem Esav hem Edom denirdi, Edomlular adı oradan gelir) doğan Edom ulusunda da gerçekleşmiş görünebilir; çünkü bu ulus sonradan küçük kardeşten doğan İsrail halkına yenilip ona tabi olacaktı. Ama Bir halk öbür halktan üstün olacak ve büyük olan küçük olana kulluk edecek diyen bu peygamberliğin daha büyük bir şeye yöneldiğine inanmak daha uygundur. Bu da Yahudilerde ve Hıristiyanlarda açıkça gerçekleşenden başka nedir?

16.35

CAPUT XXXV. De geminis adhuc in utero Rebeccae matris inclusis quid indicauerit diuina responsio. Iam ex hoc, quem ad modum per posteros Abrahae ciuitatis Dei procurrant tempora, uideamus. A primo igitur anno uitae Isaac usque ad sexagensimum, quo ei nati sunt filii, illud memorabile est, quod, cum illi Deum roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostolus magnum uult intellegi gratiae documentum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dicere aliquid latius instituti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa diximus. Quod autem dictum est: Maior seruiet minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant (nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei), hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior seruiet minori, conuenientius creditur. Et quid est hoc, nisi quod in Iudaeis et Christianis euidenter inpletur?

16.3636. İshak'ın, babası gibi, onun liyakati yüzünden sevilerek aldığı söz ve kutsama

İshak da babasının birkaç kez aldığı gibi bir söz aldı. Bu söz hakkında şöyle yazılmıştır: İbrahim zamanındaki ilk kıtlıktan başka, yeryüzünde bir kıtlık oldu. İshak Gerar'a, Avimelek'in yanına gitti. Rab ona göründü ve dedi ki: Mısır'a inme; sana söyleyeceğim ülkede otur ve bu ülkede gurbette yaşa. Seninle olacağım ve seni kutsayacağım. Çünkü bütün bu ülkeyi sana ve zürriyetine vereceğim ve baban İbrahim'e ettiğim andı yerine getireceğim. Zürriyetini göğün yıldızları gibi çoğaltacağım, bütün bu ülkeyi zürriyetine vereceğim ve yeryüzünün bütün ulusları senin zürriyetinde kutsanacak; çünkü baban İbrahim sesimi dinledi, buyruklarımı, emirlerimi, hükümlerimi ve yasalarımı tuttu. Bu patriğin ne başka bir eşi ne bir ikinci eşi oldu; tek bir birleşmeden doğan ikiz soyuyla yetindi. O da yabancılar arasında yaşarken eşinin güzelliği yüzünden tehlikeden korktu ve babasının yaptığını yaptı: Ona kız kardeşim dedi, eşi olduğunu söylemedi. Çünkü hem baba hem ana tarafından kan yakınıydı. Yabancılar eşi olduğunu öğrenince o da dokunulmamış kaldı. Ama tek eşinden başka kadın tanımadı diye onu babasından üstün tutmamalıyız. Çünkü şüphesiz babanın iman ve itaat liyakatleri daha üstündü; öyle ki Tanrı ona yaptığı iyilikleri babası yüzünden yaptığını söyler: Yeryüzünün bütün ulusları senin zürriyetinde kutsanacak, çünkü baban İbrahim sesimi dinledi, buyruklarımı, emirlerimi, hükümlerimi ve yasalarımı tuttu. Başka bir sözde de şöyle der: Ben baban İbrahim'in Tanrısıyım, korkma; çünkü seninleyim, seni kutsadım ve baban İbrahim yüzünden zürriyetini çoğaltacağım. Böylece, utanmaz insanlara ve kendi ahlâksızlıklarına Kutsal Yazılardan destek arayanlara İbrahim'in şehvetle yaptığı görünen şeyi ne kadar iffetle yaptığını anlayalım. Sonra şunu da öğrenelim: İnsanları tek tek iyi yönleriyle karşılaştırmayalım, her birinde bütünü gözetelim. Çünkü birinin hayatında ve ahlâkında onu başkasından üstün kılan bir şey olabilir ve bu şey, başkasını ondan üstün kılan şeyden çok daha değerli olabilir. Bu yüzden sağlıklı ve doğru bir yargıyla perhizkârlık evlilikten üstün tutulsa da, evli bir mümin perhizkâr bir imansızdan daha iyidir. Ama imansız insan yalnız daha az övülecek değil, en çok tiksinilecek kişidir. İkisinin de iyi olduğunu varsayalım; o zaman da imanı en güçlü ve Tanrı'ya en itaatli evli kişi, daha az imanlı ve daha az itaatli perhizkârdan elbette daha iyidir. Ama öteki şeyler eşitse, perhizkârı evliden üstün tutmaktan kim şüphe eder?

16.36

CAPUT XXXVI. De oraculo et benedictione, quam Isaac non aliter quam pater ipsius, merito eiusdem dilectus, accepit. Accepit etiam Isaac tale oraculum, quale aliquotiens pater eius acceperat. De quo oraculo sic scriptum est: Facta est autem fames super terram praeter famem, quae prius facta est in tempore Abrahae. Abiit autem Isaac adAbimelech Gerara. Apparuit autem illi Dominus et dixit: Noli descendere in Aegyptum; habita autem in terra, quam tibi dixero, et incole in terra hac; et ero tecum et benedicam te. Tibi enim et semini tuo dabo omnem terram hanc, et statuam , quod iuraui Abrahae patri tuo; et multiplicabo semen tuum tamquam stellas caeli, et dabo semini tuo omnem terram hanc, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obaudiuit Abraham pater tuus uocem meam et custodiuit praecepta mea et mandata mea et iustificationes meas et legitima mea. Iste patriarcha nec uxorem habuit aliam nec aliquam concubinam, sed posteritate duorum geminorum ex uno concubitu procreatorum contentus fuit. Timuit sane etiam ipse periculum de pulchritudine coniugis, cum habitaret inter alienos, fecitque quod pater, ut eam sororem diceret, taceret uxorem; erat enim ei propinqua et paterno et materno sanguine; sed etiam ipsa ab alienis, cognito quod uxor esset, mansit intacta. Nec ideo tamen istum patri eius praeferre debemus, quia iste nullam feminam praeter unam coniugem nouerat. Erant enim procul dubio paternae fidei et oboedientiae merita potiora, in tantum, ut propter illum dicat Deus huic se facere bona quae facit. Benedicentur, inquit, in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obaudiuit Abraham pater tuus uocem meam et custodiuit praecepta mea et mandata mea et iustificationes meas et legitima mea; et alio rursus oraculo: Ego sum, inquit, Deus Abraham patris tui, noli timere; tecum enim sum et benedixi te et multiplicabo semen tuum propter Abraham patrem tuum; ut intellegamus quam caste Abraham fecerit, quod hominibus inpudicis et nequitiae suae de scripturis sanctis patrocinia requirentibus uidetur fecisse libidine; deinde ut etiam hoc nouerimus, non ex bonis singulis inter se homines conparare, sed in uno quoque consideremus uniuersa. Fieri enim potest, ut habeat aliquid in uita et moribus quispiam, quo superat alium, idque sit longe praestabilius, quam est illud, unde ab alio superatur. Ac per hoc sano ueroque iudicio, cum continentia coniugio praeferatur, melior est tamen homo fidelis coniugatus quam continens infidelis. Sed infidelis homo non solum minus laudandus, uerum etiam maxime detestandus est. Constituamus ambos bonos; etiam sic profecto melior est coniugatus fidelissimus et oboedientissimus Deo quam continens minoris fidei minorisque oboedientiae. Si uero paria sint cetera, continentem coniugato praeferre quis ambigat?

16.3737. Esav ve Yakup'ta gizemli olarak önceden simgelenen şeyler

İshak'ın iki oğlu Esav ve Yakup birlikte büyür. Büyüğün ilkliği, aralarındaki anlaşma ve uzlaşmayla küçüğe geçer. Çünkü büyük olan, küçüğün hazırladığı mercimek yemeğini ölçüsüzce arzu etmiş ve ilk doğanlık hakkını bu bedelle, ant içerek kardeşine satmıştır. Buradan öğreniyoruz ki yemek yerken kimse yemeğin türünden değil, ölçüsüz açgözlülüğünden ötürü suçlanmalıdır. İshak yaşlanır ve yaşlılıkla gözleri görmez olur. Büyük oğlunu kutsamak ister, onun yerine bilmeden küçüğü kutsar; küçük olan, kıllı olan büyük kardeşinin yerine babasının ellerinin altına girer, üzerine oğlak derileri geçirmiştir; sanki başkalarının günahlarını taşımaktadır. Yakup'un bu hilesi kurnaz bir hile sanılmasın ve onda büyük bir şeyin sırrı aransın diye Yazı daha önce şöyle demiştir: Esav av bilen, kırsal bir adamdı; Yakup ise evde oturan saf bir adamdı. Bizimkilerden bazıları bunu "hilesiz" diye çevirmiştir. İster "hilesiz" ister "saf" ister daha doğrusu "yapmacıksız" densin, ki Yunancası aplastos'tur, bu kutsamayı almakta hilesiz adamın hilesi nedir? Safın hilesi, yalan söylemeyenin yapmacığı, hakikatin derin sırrından başka ne olabilir? Peki kutsamanın kendisi nasıldır? İşte oğlumun kokusu, Rab'bin kutsadığı dolu bir tarlanın kokusu gibi. Tanrı sana göğün çiyinden ve yerin bereketinden, buğday ve şarap bolluğu versin. Uluslar sana kulluk etsin, reisler sana secde etsin. Kardeşinin efendisi ol, babanın oğulları sana secde edecek. Sana lanet eden lanetli, seni kutsayan kutsanmış olsun. Demek ki Yakup'un kutsanması Mesih'in bütün uluslar arasında duyurulmasıdır. Bu oluyor, bu yapılıyor. İshak kanun ve peygamberliktir; Mesih Yahudilerin ağzıyla bile bu kanun tarafından kutsanır, sanki bilmeyen biri tarafından, çünkü kanun bilinmiyor. Mesih'in adının kokusu dünyayı tarla gibi doldurur. Göğün çiyinden, yani ilahî sözlerin yağmurundan ve yerin bereketinden, yani halkların toplanmasından kutsama onundur. Buğday ve şarap bolluğu onundur, yani bedeninin ve kanının ayininde buğdayın ve şarabın topladığı kalabalık. Uluslar ona kulluk eder, reisler ona secde eder. Kardeşinin efendisi odur, çünkü halkı Yahudilere hâkimdir. Babasının oğulları, yani imana göre İbrahim'in oğulları ona secde eder, çünkü o da tene göre İbrahim'in oğludur. Ona lanet eden lanetli, onu kutsayan kutsanmıştır. Diyorum ki Mesihimiz, yanılsalar da kanunu ve peygamberleri okuyan Yahudilerin ağzından da kutsanır, yani gerçekten söylenir; yanılan Yahudiler ise bekledikleri başka birinin kutsandığını sanırlar. İşte büyük oğul vaat edilen kutsamayı isteyince İshak dehşete kapılır ve yerine başkasını kutsadığını anlar. Şaşırır ve onun kim olduğunu sorar; ama aldatıldığından şikâyet etmez. Tersine, yüreğinde hemen büyük sır kendisine açılınca öfkeden kaçınır, kutsamayı onaylar. O hâlde av avlayıp bana getiren kimdi? der. Sen gelmeden önce her şeyden yedim, onu kutsadım ve kutsanmış olsun. Bu işler yukarıdan gelen bir ilhamla değil de yeryüzü âdetine göre yapılsaydı, burada kim öfkeli babanın lanetini beklemezdi? Ah, olup bitmiş ama peygamberce olup bitmiş şeyler; yeryüzünde ama gökten; insanlar aracılığıyla ama ilahî olarak! Böyle büyük sırlarla dolu her şey tek tek araştırılsa birçok cilt yazmak gerekir; ama bu esere ölçülü bir sınır konması gerektiğinden başka konulara koşmak zorundayım.

16.37

CAPUT XXXVII. De his, quae in Esau et Iacob mystice praefigurabantur. Duo igitur Isaac filii Esau et Iacob pariter crescunt. Primatus maioris transfunditur in minorem ex pacto et placito inter illos, eo quod lenticulam, quem cibum minor parauerat, maior inmoderatius concupiuit, eoque pretio primogenita sua fratri iuratione interposita uendidit. Ubi discimus in uescendo non cibi genere, sed auiditate inmodesta quemque culpandum. Senescit Isaac eiusque oculis per senectam uisus aufertur. Vult benedicere filium maiorem et pro illo nesciens benedicit minorem, pro fratre maiore, qui erat pilosus, se paternis manibus subponentem, haedinis sibi pelliculis coaptatis uelut aliena peccata portantem. Iste dolus Iacob ne putaretur fraudulentus dolus et non in eo magnae rei mysterium quaereretur, superius praedixit scriptura: Et erat Esau homo sciens uenari, agrestis; Iacob autem homo simplex, habitans domum. Hoc nostri quidam interpretati sunt <sine dolo'. Siue autem 'sine dolo' siue 'simplex' siue potius 'sine fictione) dicatur, quod est Graece <;: quis est in ista percipienda benedictione dolus hominis sine dolo? Quis est dolus simplicis, quae fictio non mentientis, nisi profundum mysterium ueritatis? Ipsa autem benedictio qualis est? Ecce, inquit, odor filii mei tamquam odor agri pleni, quem benedixit Dominus. Et det tibi Deus de rore caeli et de ubertate terrae et multitudinem frumenti et uini, et seruiant tibi gentes et adorent te principes et fiere dominus fratris tui et adorabunt te filii patris tui. Qui maledixerit te, maledictus; et qui benedixerit te, benedictus. Benedictio igitur Iacob praedicatio est Christi in omnibus gentibus. Hoc fit, hoc agitur. Lex et prophetia est Isaac; etiam per os Iudaeorum Christus ab illa benedicitur, uelut a nesciente, quia ipsa nescitur. Odore nominis Christi, sicut ager, mundus inpletur; eius est benedictio de rore caeli, hoc est de uerborum pluuia diurnorum, et de ubertate terrae, hoc est congregatione populorum; eius est multitudo frumenti et uini, hoc est multitudo quam colligit frumentum et uinum in sacramento corporis eius et sanguinis. Ei seruiunt gentes, ipsum adorant principes; ipse est dominus fratris sui, quia populus eius dominatur Iudaeis; ipsum adorant filii patris eius, hoc est filii Abrahae secundum fidem, quia et ipse filius est Abrahae secundum carnem; ipsum qui maledixerit, maledictus, et qui benedixerit, benedictus est. Christus, inquam, noster etiam ex ore Iudaeorum quamuis errantium, sed tamen legem prophetasque cantantium benedicitur, id est ueraciter dicitur; et alius benedici putatur, qui ab eis errantibus exspectatur. Ecce benedictionem promissam repetente maiore expauescit Isaac, et alium se pro alio benedixisse cognoscit; miratur et quisnam ille sit percontatur; nec tamen se deceptum esse conqueritur; immo confestim reuelato sibi intus in corde magno sacramento deuitat indignationem, confirmat benedictionem. Quis ergo, inquit, uenatus est mihi uenationem et intulit mihi, et manducaui ab omnibus, antequam tu uenires? et benedixi eum, et benedictus sit. Quis non hic maledictionem potius exspectaret irati, si haec non superna inspiratione, sed terreno more gererentur?s o res gestas, sed gestas; in terra, sed caelitus; per homines, sed diuinitus! Si excutiantur singula tantis fecunda mysteriis, multa sunt inplenda uolumina; sed huic operi modus moderate inponendus nos in alia festinare conpellit.

16.3838. Yakup'un eş almak için Mezopotamya'ya gönderilmesi, yolda rüyada gördüğü görü ve tek eş istemişken olan dört kadını

Yakup eş almak için ana babası tarafından Mezopotamya'ya gönderilir. Onu gönderen babasının sözleri şunlardır: Kenanlıların kızlarından eş almayacaksın; kalk, Mezopotamya'ya, ananın babası Betuel'in evine kaç ve oradan, ananın kardeşi Lavan'ın kızlarından kendine eş al. Tanrım seni kutsasın, seni büyütsün ve çoğaltsın; uluslar topluluğu olacaksın. Sana ve senden sonra zürriyetine baban İbrahim'in kutsamasını versin; böylece gurbette yaşadığın, Tanrı'nın İbrahim'e verdiği ülkenin mirasçısı olasın. Burada Yakup'un zürriyetinin, İshak'ın Esav yoluyla oluşan öteki zürriyetinden ayrıldığını görüyoruz. Senin zürriyetin İshak'ta çağrılacak dendiğinde, yani Tanrı Devleti'ne ait zürriyet kastedildiğinde, İbrahim'in cariyenin oğlundaki ve Ketura'nın oğullarında olacak öteki zürriyeti ondan ayrılmıştı. Ama İshak'ın iki ikiz oğlu konusunda hâlâ belirsizlik vardı: Kutsama ikisini de mi yoksa birini mi kapsıyordu, birini kapsıyorsa hangisini? Yakup babası tarafından peygamberce kutsanınca ve ona Uluslar topluluğu olacaksın, sana baban İbrahim'in kutsamasını versin denince bu açıklığa kavuşmuştur.

Yakup Mezopotamya'ya giderken uykuda bir söz aldı. Bu konuda şöyle yazılmıştır: Yakup Ant Kuyusu'ndan çıktı ve Harran'a gitti. Bir yere geldi ve orada uyudu, çünkü güneş batmıştı. Oranın taşlarından birini alıp başının altına koydu, o yerde uyudu ve rüya gördü. İşte yeryüzüne dikilmiş bir merdiven, başı göğe ulaşıyordu; Tanrı'nın melekleri onun üzerinde çıkıp iniyordu. Rab de onun üzerine dayanmıştı ve dedi ki: Ben baban İbrahim'in Tanrısı ve İshak'ın Tanrısıyım, korkma. Üzerinde uyuduğun toprağı sana ve zürriyetine vereceğim. Zürriyetin yeryüzünün kumu gibi olacak; denizin ötesine, güneye, kuzeye ve doğuya yayılacak. Yeryüzünün bütün kabileleri sende ve zürriyetinde kutsanacak. İşte ben seninleyim, gideceğin her yolda seni koruyacağım ve seni bu ülkeye geri getireceğim; çünkü sana söylediklerimin hepsini yapıncaya kadar seni bırakmayacağım. Yakup uykusundan kalktı ve dedi ki: Rab bu yerdeymiş, ben de bilmiyordum. Korktu ve dedi ki: Bu yer ne korkunç! Burası Tanrı'nın evinden başkası değil, göğün kapısı burasıdır. Yakup kalktı, başının altına koyduğu taşı aldı, onu dikili taş olarak dikti ve tepesine zeytinyağı döktü. Yakup oranın adını Tanrı'nın Evi koydu. Bu peygamberlikle ilgilidir. Yakup taşı putperestlik âdetine göre yağlamadı, onu tanrı yapıyormuş gibi; çünkü taşa secde etmedi ya da ona kurban sunmadı. Ama Mesih'in adı chrisma'dan, yani yağlamadan geldiğine göre, burada büyük sırla ilgili bir şey elbette simgelenmiştir. Bu merdiveni Kurtarıcı'nın İncil'de bize hatırlattığı anlaşılır. Natanel hakkında İşte gerçek bir İsrailli, onda hile yok dedikten sonra, ki bu görüyü İsrail görmüştü (Yakup odur), aynı yerde şöyle der: Doğrusu, doğrusu size derim ki, göğün açıldığını ve Tanrı'nın meleklerinin İnsanoğlu'nun üzerinde çıkıp indiğini göreceksiniz.

Yakup oradan eş almak için Mezopotamya'ya vardı. Hiçbirini yasa dışı arzulamadığı hâlde nasıl dört kadını olduğunu ve onlardan on iki oğul ve bir kız sahibi olduğunu ilahî Yazı gösterir. Çünkü bir kadın almaya gelmişti; ama onun yerine ötekisi verilince, gece bilmeden birlikte olduğu kadını, onu alaya almış görünmemek için bırakmadı. Zürriyeti çoğaltmak için birçok eşe hiçbir kanunun yasak koymadığı o zamanda, gelecekteki evlilik sözünü yalnız ona vermiş olduğu kadını da aldı. Bu kadın kısır olduğu için, kendisine çocuk doğursun diye cariyesini kocasına verdi. Büyük kız kardeşi de, doğurmuş olduğu hâlde zürriyeti çoğaltmak istediği için onu taklit ederek aynısını yaptı. Yakup'un biri dışında hiçbirini istediği okunmaz; hiçbiriyle de evlilik hakkını gözeterek, zürriyet doğurma vazifesi dışında birlikte olmamıştır. Bedeninin üzerinde meşru hakka sahip olan eşleri istemedikçe bunu da yapmamıştır. Böylece dört kadından on iki oğul ve bir kız doğdu. Sonra, kıskanç kardeşleri tarafından satılarak oraya götürülen ve orada yükselen oğlu Yusuf sayesinde Mısır'a girdi.

16.38

CAPUT XXXVIII.. De misso Iacob in Mesopotamiam ad accipiendam uxorem et de uisione, quam in itinere somniauit, et de quattuor ipsius feminis, cum unam petisset uxorem. Mittitur Iacob a parentibus in Mesopotamiam, ut ibi ducat uxorem. Patris mittentis uerba haec sunt: Non accipies uxorem ex filiabus Chananaeorum; surgens fuge in Mesopotamiam in domum Bathuel, patris matris tuae, et sume tibi inde uxorem de filiabus. Laban, fratris matris tuae. Deus autem meus benedicat te et augeat te et multiplicet te; et eris in congregationes gentium; et det tibi benedictionem Abraham patris tui, tibi et semini tuo post te, ut heres fias terrae incolatus tui, quam dedit Deus Abraham. Hic iam intellegimus segregatum semen Iacob ab alio semine Isaac, quod factum est per Esau. Quando enim dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, pertinens utique semen ad ciuitatem Dei, separatum est inde aliud semen Abrahae, quod erat in ancillae filio, et quod futurum erat in filiis Cetturae. Sed adhuc erat ambiguum de duobus geminis filiis Isaac, ad utrumque an ad unum eorum illa benedictio pertineret: et si ad unum, quisnam esset illorum. Quod nunc declaratum est, cum prophetice a patre benedicitur Iacob et dicitur ei: Et eris in congregationes gentium, et det tibi benedictionem Abraham patris tui. Pergens itaque in Mesopotamiam Iacob in somnis accepit oraculum, de quo sic scriptum est: Et exiit Iacob a puteo iurationis et profectus est in Charran et deuenit in locum et dormiuit ibi; occiderat enim sol; et sumsit ex lapidibus loci et posuit ad caput suum et dormiuit in loco illo et somniauit. Et ecce scala stabilita super terram, cuius caput pertingebat ad caelum; et angeli. Dei ascendebant et descendebant per illam, et Dominus incumbebat super illam et dixit: Ego sum Deus Abraham patris tui et Deus Isaac, noli timere; terram, in qua tu dormis super eam, tibi dabo illam et semini tuo; et erit semen tuum sicut harena terrae, et dilatabitur supra mare et in Africum et in aquilonem et ad orientem; et benedicentur in te omnes tribus terrae et in semine tuo. Et ecce ego sum tecum, custodiens te in omni uia quacumque ibis, et reducam te in terram hanc, quia non te derelinquam, donec faciam omnia, quae tecum locutus sum. Et surrexit Iacob de somno suo et dixit: Quia est Dominus in loco hoc, ego autem nesciebam. Et timuit et dixit: Quam terribilis locus hic! non est hoc nisi domus Dei et haec porta est caeli. Et surrexit Iacob et sumsit lapidem, quem subposuit ibi sub caput suum, et statuit illum titulum et superfudit oleum in cacumen eius; et uocauit Iacob nomen loci illius: domus Dei. Hoc ad prophetiam pertinet; nec more idolatriae lapidem perfudit oleo Iacob, uelut faciens illum Deum; neque enim adorauit eundem lapidem uel ei sacrificauit; sed quoniam Christi nomen a chrismate est, id est ab unctione, profecto figuratum est hic aliquid, quod ad magnum pertineat sacramentum. Scalam uero istam intellegitur ipse Saluator nobis in memoriam reuocare in euangelio, ubi, cum dixisset de Nathanael: Ecce uere Israelita, in quo dolus non est, quia Israel uiderat istam uisionem (ipse est enim Iacob), eodem loco ait: Arnen, amen, dico uobis, uidebitis caelum apertum et angelos Dei ascendentes et descendentes super filium hominis. Pen-exit ergo Iacob in Mesopotamiam, ut inde acciperet uxorem. Unde autem illi acciderit quattuor habere feminas, de quibus duodecim filios et unam filiam procreauit, cum earum nullam concupisset inlicite, indicat scriptura diuina. Ad unam quippe accipiendam uenerat; sed cum illi altera [pro altera] subposita fuisset, nec ipsam dimisit, qua nesciens usus fuerat in nocte, ne ludibrio eam uideretur habuisse, et eo tempore, quando multiplicandae posteritatis causa plures uxores lex nulla prohibebat, accepit etiam illam, cui uni iam futuri coniugii fidem fecerat. Quae cum esset sterilis, ancillam suam, de qua filios ipsa susciperet, marito dedit; quod etiam maior soror eius, quamuis peperisset, imitata, quoniam multiplicare prolem cupiebat, effecit. Nullam Iacob legitur petisse praeter unam, nec usus plurimis nisi gignendae prolis officio, coniugali iure seruato, ut neque hoc faceret, nisi uxores eius id fieri flagitassent, quae corporis uiri sui habebant legitimam potestatem. Genuit ergo duodecim filios et unam filiam ex quattuor mulieribus. Deinde ingressus est in Aegyptum per filium suum Ioseph, qui uenditus ab inuidentibus fratribus eo perductus fuit adque ibidem sublimatus.

16.3939. Yakup'a neden İsrail adı da verildi?

Yakup'a, az önce dediğim gibi, İsrail de deniyordu; bu ad daha çok ondan doğan halka kaldı. Bu adı ona, Mezopotamya'dan dönerken yolda onunla güreşen melek vermiştir; melek Mesih'in ön örneğini apaçık taşımaktadır. Çünkü Yakup'un ona üstün gelmesi, elbette meleğin bir sırrı simgelemek için bunu istemesiyledir ve bu, Yahudilerin ona üstün gelmiş göründüğü Mesih'in çilesini işaret eder. Yine de üstün geldiği meleğin kendisinden kutsama istedi; böylece bu adın verilmesi kutsama oldu. İsrail "Tanrı'yı gören" demektir; bu sonunda bütün kutsalların ödülü olacaktır. Aynı melek, üstün gelen birine dokunur gibi uyluğunun genişliğine dokundu ve onu böylece topal bıraktı. Böylece tek ve aynı Yakup hem kutsanmış hem topaldı: Aynı halktan Mesih'e inananlarda kutsanmış, imansızlarda topal. Çünkü uyluğun genişliği soyun kalabalığıdır. O soyda, hakkında peygamberce önceden Yollarından topalladılar denenler daha çoktur.

16.39

CAPUT XXXVIIII. Quae ratio fecerit, ut Iacob etiam Israel cognominaretur. Iacob autem etiam Israel, sicut paulo ante dixi, uocabatur, quod nomen magis populus ex illo procreatus obtinuit. Hoc autem nomen illi ab angelo inpositum est, qui cum illo fuerat in itinere de Mesopotamia redeunte luctatus, typum Christi euidentissime gerens. Nam quod ei praeualuit Iacob, utique uolenti, ut mysterium figuraret, significat passionem Christi, ubi uisi sunt ei praeualere Iudaei. Et tamen benedictionem ab eodem angelo, quem superauerat, inpetrauit; ac sic huius nominis inpositio benedictio fuit. Interpretatur autem Israel 'uidens Deum\ quod erit in fine praemium sanctorum omnium. Tetigit porro illi idem angelus ueluti praeualenti latitudinem femoris eumque isto modo claudum reddidit. Erat itaque unus adque idem Iacob et benedictus et claudus: benedictus in eis, qui in Christum ex eodem populo crediderunt, adque in infidelibus claudus. Nam femoris latitudo generis multitudo est. Plures quippe sunt in ea stirpe, de quibus prophetice praedictum est: Et claudicauerunt a semitis suis.

16.4040. Anılanların çoğu daha sonraki bir zamanda doğduğu hâlde Yakup'un Mısır'a yetmiş beş canla girdiği nasıl söylenir?

Yazıya göre Yakup'la birlikte Mısır'a, oğullarına kendisi de eklenerek, yetmiş beş kişi girmiştir. Bu sayıda yalnız iki kadın anılır: bir kızı ve bir torunu. Ama konu dikkatle incelenince, Mısır'a girdiği gün ya da yıl Yakup'un soyunda bu kadar kişi olmadığı görülür. Çünkü aralarında Yusuf'un torunlarının çocukları da anılır; bunlar o zaman kesinlikle var olamazlardı. Çünkü o zaman Yakup yüz otuz yaşında, oğlu Yusuf otuz dokuz yaşındaydı. Yusuf'un otuz yaşında ya da daha geç evlendiği kesin olduğuna göre, bu eşten olan oğullarından dokuz yılda nasıl torun çocukları olabilirdi? Yusuf'un oğulları Efrayim ve Manaşşe'nin çocukları bile yoktu, Yakup Mısır'a girdiğinde onları dokuz yaşından küçük çocuklar olarak bulmuştu. O hâlde o zaman Yakup'la Mısır'a giren yetmiş beş kişi arasında onların yalnız çocukları değil, torunları da nasıl sayılıyor? Çünkü orada Manaşşe'nin oğlu, Yusuf'un torunu Makir ve aynı Makir'in oğlu, Manaşşe'nin torunu, Yusuf'un torununun oğlu Gilat anılır. Yusuf'un öteki oğlu Efrayim'in oğlu, Yusuf'un torunu Şutelah ve Şutelah'ın oğlu, Efrayim'in torunu, Yusuf'un torununun oğlu Eden de oradadır. Yakup Mısır'a geldiğinde ve Yusuf'un oğullarını, yani torunlarını, bunların dedelerini dokuz yaşından küçük çocuklar olarak bulduğunda bunlar kesinlikle var olamazlardı. Ama elbette Yazının yetmiş beş kişiyle andığı Yakup'un Mısır'a girişi tek bir gün ya da yıl değil, Mısır'a girmelerini sağlayan Yusuf'un yaşadığı bütün süredir. Çünkü aynı Yazı Yusuf hakkında şöyle der: Yusuf, kendisi, kardeşleri ve babasının bütün ev halkı Mısır'da oturdu. Yusuf yüz on yıl yaşadı ve Efrayim'in oğullarını üçüncü kuşağa kadar gördü. Bu, Efrayim'den üçüncü olan o torunun oğludur. Çünkü üçüncü kuşak oğul, torun, torun çocuğu demektir. Sonra şöyle devam eder: Manaşşe'nin oğlu Makir'in oğulları Yusuf'un uyluklarında doğdu. Bu da Manaşşe'nin o torunu, Yusuf'un torununun oğludur. Ama çoğul olarak anılmışlardır; Yazının âdeti böyledir, tek kızı olan Yakup için de "kızları" der. Tıpkı Latince kullanımında liberi kelimesinin çocuk bir taneden fazla olmasa da çoğul söylenmesi gibi. Demek ki Yusuf'un torun çocuklarını görebildiği için mutluluğu övüldüğüne göre, bunların, babası Yakup Mısır'a yanına geldiğinde, yani Yusuf otuz dokuz yaşındayken, zaten var olduğu kesinlikle düşünülmemelidir. Bunları özenle incelemeyenleri yanıltan, şöyle yazılmış olmasıdır: Babaları Yakup'la birlikte Mısır'a giren İsrail oğullarının adları bunlardır. Bu söz, onunla birlikte yetmiş beş kişi sayıldığı için söylenmiştir; Yakup Mısır'a girdiğinde hepsi birlikte bulundukları için değil. Dediğim gibi, Yakup'un girişi, bu girişi sağlamış görünen Yusuf'un yaşadığı bütün süre sayılır.

16.40

CAPUT XXXX. Quo modo Iacob cum septuaginta quinque animabus Aegyptum narretur ingressus, cum plerique ex his, qui commemorantur, tempore posteriore sint geniti. Ingressi itaque referuntur in Aegyptum simul cum ipso Iacob septuaginta quinque homines, adnumerato ipso filiis suis. In quo numero duae tantum feminae commemorantur, una filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus numerus fuerit in progenie Iacob die uel anno quo ingressus est Aegyptum. Commemorati sunt quippe in eis etiam pronepotes Ioseph, qui nullo modo iam tunc esse potuerunt, quoniam tunc centum triginta annorum erat Iacob, filius uero eius Ioseph triginta nouem; quem cum accepisse tricensimo anno suo uel amplius constet uxorem, quo modo potuit per nouem annos habere pronepotes de filiis, quos ex eadem uxore suscepit? Cum igitur nec filios haberent Ephraem et Manasses, filii Ioseph, sed eos pueros infra quam nouennes Iacob Aegyptum ingressus inuenerit, quo pacto eorum non solum filii, sed etiam nepotes in illis septuaginta quinque numerantur, qui tunc Aegyptum ingressi sunt cum Iacob? Nam commemoratur ibi Machir, filius Manasse, nepos Ioseph, et eiusdem Machir filius, id est Galaad, nepos Manasse, pronepos Ioseph; ibi est et quem genuit Ephraem, alter filius Ioseph, id est Utalaam, nepos Ioseph, et filius ipsius Utalaae Edem, nepos Ephraem, pronepos Ioseph; qui nullo modo esse potuerunt, quando Iacob in Aegyptum uenit et filios Ioseph, nepotes suos, auos istorum, minores quam nouem annorum pueros inuenit. Sed nimirum introitus Iacob in Aegyptum, quando eum in septuaginta quinque hominibus scriptura commemorat, non unus dies uel unus annus, sed totum illud est tempus, quamdiu uixit loseph, per quem factum est ut intrarent. Nam de ipso Ioseph eadem scriptura sic loquitur: Et habitauit Ioseph in Aegypto, ipse et fratres eius et omnis cohabitatio patris eius, et uixit annos centum decem, et uidit Ioseph Ephraem filios usque in tertiam generationem. Ipse est ille pronepos eius ab Ephraem tertius. Generationem quippe tertiam dicit filium, nepotem, pronepotem. Deinde sequitur: Et filii Machir, filii Manasse, nati sunt supra femora Ioseph. Et hic ille ipse est nepos Manasse, pronepos Ioseph. Sed pluraliter appellati sunt, sicut scriptura consueuit, quae unam quoque filiam Iacob filias nuncupauit; sicut in Latinae linguae consuetudine liberi dicuntur pluraliter filii, etiamsi non sint uno amplius. Cum ergo ipsius Ioseph praedicetur felicitas, quia potuit uidere pronepotes, nullo modo putandi sunt iam fuisse tricensimo nono anno proaui sui Ioseph, quando ad eum in Aegyptum Iacob pater eius aduenit. Illud autem est, quod fallit minus ista diligenter intuentes, quoniam scriptum est: Haec autem nomina filiorum Israel, qui intrauerunt in Aegyptum simul cum Iacob patre suo. Hoc enim dictum est, quia simul cum illo conputantur septuaginta quinque, non quia simul iam erant omnes, quando Aegyptum ingressus est ipse; sed, ut dixi, totum tempus habetur eius ingressus, quo uixit Ioseph, per quem uidetur ingressus.

16.4141. Yakup'un oğlu Yahuda için vaat ettiği kutsama

Tanrı Devleti'nin yeryüzünde gurbette yaşadığı Hıristiyan halk yüzünden Mesih'in tenini İbrahim'in zürriyetinde ararsak, ikinci eşlerin oğulları bir yana bırakılınca karşımıza İshak çıkar; İshak'ın zürriyetinde ararsak, Edom da denen Esav bir yana bırakılınca İsrail de denen Yakup çıkar; İsrail'in zürriyetinde ararsak, ötekiler bırakılınca Yahuda çıkar, çünkü Mesih Yahuda kabilesinden doğmuştur. Bu yüzden İsrail Mısır'da ölürken oğullarını kutsadığında Yahuda'yı peygamberce nasıl kutsadığını dinleyelim: Yahuda, kardeşlerin seni övecek. Ellerin düşmanlarının sırtında olacak; babanın oğulları sana secde edecek. Yahuda bir aslan yavrusudur. Oğlum, filizlenmeden yükseldin; yatıp bir aslan gibi, bir aslan yavrusu gibi uyudun; onu kim uyandıracak? Kendisi için saklanmış olanlar gelinceye kadar Yahuda'dan reis, uyluklarından önder eksik olmayacak; ulusların beklediği de odur. Sıpasını asmaya, eşeğinin sıpasını kıl dokumaya bağlayacak; giysisini şarapta, örtüsünü üzüm kanında yıkayacak. Gözleri şaraptan kızıl, dişleri sütten beyazdır. Bunları Maniheist Faustus'a karşı tartışırken açıkladım ve bu peygamberliğin hakikatinin aydınlandığı kadarının yeterli olduğunu düşünüyorum. Burada Mesih'in ölümü uyku kelimesiyle, ölümde zorunluluğun değil yetkinin bulunduğu da aslan adıyla önceden söylenmiştir. O bu yetkiyi İncil'de kendisi duyurarak der ki: Canımı verme yetkim ve onu yeniden alma yetkim vardır. Kimse onu benden almaz; onu ben kendim veririm ve yine ben alırım. Aslan böyle kükredi, söylediğini böyle yerine getirdi. Diriliş hakkında eklenen Onu kim uyandıracak? sözü de bu yetkiye aittir; yani bedeni hakkında Bu tapınağı yıkın, üç günde onu yeniden kaldıracağım diyen kendisinden başka hiçbir insan onu uyandıramaz. Ölümünün türü, yani çarmıhın yüksekliği ise tek kelimeyle, Yükseldin sözüyle anlaşılır. Eklediği Yatıp uyudun sözünü ise müjdeci şöyle açıklar: Başını eğip ruhunu teslim etti. Ya da mezarı anlaşılır; orada uyuyarak yattı ve peygamberlerin bazılarını ya da kendisinin başkalarını uyandırdığı gibi hiçbir insan onu oradan uyandırmadı, uykudan kalkar gibi kendisi kalktı. Şarapta yıkadığı, yani kanında günahlardan temizlediği giysi, ki vaftiz edilenler o kanın sırrını bilirler, bu yüzden örtüsünü üzüm kanında diye ekler, kiliseden başka nedir? Gözleri şaraptan kızıl olanlar, mezmurun Sarhoş eden kâsen ne güzel! diye söylediği kâsesiyle sarhoş olan ruhanîlerdir. Dişleri sütten beyazdır; bu süt, Elçi'nin dediği gibi küçük çocukların içtiği süttür, yani henüz katı yemeğe hazır olmayanları besleyen sözlerdir. Demek ki Yahuda'nın vaatleri onda saklanmıştır; bunlar gelinceye kadar reisler, yani İsrail kralları o soydan hiç eksik olmadı. Ulusların beklediği de odur; bu görmekle, açıklamaktan daha aydınlıktır.

16.41

CAPUT XXXXI. De benedictione, quam Iacob in ludam filium suum promisit. Igitur propter populum Christianum, in quo Dei ciuitas peregrinatur in terris, si carnem Christi in Abrahae semine requiramus, remotis concubinarum filiis occurrit Isaac; si in semine Isaac, remoto Esau, qui est etiam Edom, occurrit Iacob, qui est et Israel; si in semine ipsius Israel, remotis ceteris occurrit ludas, quia de tribu Iuda exortus est Christus. Ac per hoc cum in Aegypto moriturus Israel suos filios benediceret, quem ad modum ludam prophetice benedixerit, audiamus: Iuda, inquit, te laudabunt fratres tui. Manus tuae super dorsum inimicorum tuorum; adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Iuda; ex germinatione, fili mi, ascendisti; recumbens dormisti ut leo et ut catulus leonis; quis suscitabit eum? Non deficiet princeps ex Iuda et dux de femoribus eius, donec ueniant quae reposita sunt ei; et ipse exspectatio gentium; adligans ad uitem pullum suum et cilicio pullum asinae suae lauabit in uino stolam suam et in sanguine uuae amictum suum. Fului oculi eius a uino et dentes candidiores lacte. Exposui haec aduersus Manichaeum Faustum disputans et satis esse arbitror, quantum ueritas prophetiae huius elucet; ubi et mors Christi praedicta est uerbo dormitionis et non necessitas, sed potestas in morte nomine leonis. Quam potestatem in euangelio ipse praedicat dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem habeo iterum . Nemo eam tollit a me; sed ego eam pono a me, et iterum sumo eam. Sic leo fremuit, sic quod dixit inpleuit. Ad eam namque pertinet potestatem, quod de resurrectione eius adiunctum est: Quis suscitabit eum? hoc est, quia nullus hominum, nisi se ipse, qui etiam de corpore suo dixit: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud. Ipsum autem genus mortis, hoc est sublimitas crucis, in uno uerbo intellegitur, quod ait: Ascendisti. Quod uero addidit: Recumbens dormisti, euangelista exponit, ubi dicit: Et inclinato capite tradidit spiritum; aut certe sepultura eius agnoscitur, in qua recubuit dormiens, et unde illum nullus hominum, sicut prophetae aliquos uel sicut ipse alios, suscitauit, sed sicut a somno ipse surrexit. Stola porro eius, quam lauat in uino, id est mundat a peccatis in sanguine suo, cuius sanguinis sacramentum baptizati sciunt, unde et adiungit: Et in sanguine uuae amictum suum, quid est nisi ecclesia? Et fului oculi eius a uino spiritales eius inebriati poculo eius, de quo canit psalmus: Et calix tuus inebrians quam praeclarus est! Et dentes eius candidiores lacte, quod potant aput apostolum paruuli, uerba scilicet nutrientia, nondum idonei solido cibo. Ipse igitur est, in quo reposita erant promissa Iudae, quae donec uenirent numquam principes, hoc est reges Israel, ab illa stirpe defuerunt. Et ipse exspectatio gentium; quod clarius est uidendo quam fit exponendo.

16.4242. Yakup'un ellerini peygamberce değiştirerek kutsadığı Yusuf'un oğulları

İshak'ın iki oğlu Esav ve Yakup, Yahudiler ve Hıristiyanlar olarak iki halkın simgesi olmuştu (gerçi tenden gelen soya bakılırsa Yahudiler Esav'ın değil, Edomlular onun zürriyetindendir; Hıristiyan uluslar da Yakup'tan değil, daha çok Yahudiler ondan gelmiştir; simge yalnız Büyük olan küçük olana kulluk edecek sözü bakımından geçerlidir). Yusuf'un iki oğlunda da böyle olmuştur: Büyük olan Yahudilerin, küçük olan Hıristiyanların ön örneğini taşımıştır. Yakup onları kutsarken sağ elini solunda tuttuğu küçüğün üzerine, sol elini sağında tuttuğu büyüğün üzerine koydu. Bu onların babasına ağır geldi; babasını uyardı, sanki yanlışını düzeltiyor, hangisinin büyük olduğunu gösteriyordu. Ama o ellerini değiştirmek istemedi ve dedi ki: Biliyorum oğlum, biliyorum. Bu da bir halk olacak, bu da yücelecek; ama küçük kardeşi ondan daha büyük olacak, zürriyeti uluslar kalabalığı olacak. Burada da o iki vaadi gösterir. Çünkü biri bir halk, öteki uluslar kalabalığı olacaktır. Bu iki vaadin, İbrahim'in zürriyetinde biri tene, öteki imana göre İsrailliler halkını ve bütün dünyayı içerdiğinden daha açık ne vardır?

16.42

CAPUT XXXXII. De filiis Ioseph, quos Iacob prophetica manuum suarum transmutatione benedixit. Sicut autem duo Isaac filii. Esau et Iacob, figuram praebuerunt duorum populorum in Iudaeis et Christianis (quamuis, quod ad carnis propaginem pertinet, nec Iudaei uenerint de semine Esau. sed Idumaei; nec Christianae gentes de Iacob, sed potius Iudaei; ad hoc enim tantum figura ualuit, quod dictum est: Maior seruiet minori): ita factum est etiam in duobus filiis Ioseph; nam maior gessit typum Iudaeorum, Christianorum autem minor. Quos cum benediceret Iacob, manum dextram ponens super minorem quem habebat ad sinistram, sinistram super maiorem quem habebat ad dextram: graue uisum est patri eorum, et admonuit patrem uelut corrigens eius errorem et quisnam eorum esset maior ostendens. At ille mutare manus noluit, sed dixit: Scio, fili, scio. Et hic erit in populum, et hic exaltabitur; sed frater eius iunior maior illo erit, et semen eius erit in multitudinem gentium. Etiam hic duo illa promissa demonstrat. Nam ille in populum, iste in multitudinem gentium. Quid euidentius quam his duabus promissionibus contineri populum Israelitarum orbemque terrarum in semine Abrahae, illum secundum carnem, istum secundum fidem?

16.4343. Musa'nın, Nun oğlu Yeşu'nun, hâkimlerin ve sonra kralların zamanları; bunlardan ilki Saul'dür, ama sır bakımından da liyakat bakımından da en önde olan Davut'tur

Yakup ölünce, Yusuf da ölünce, Mısır ülkesinden çıkılıncaya kadar geçen yüz kırk dört yıl boyunca o ulus inanılmaz biçimde çoğaldı. Üstelik büyük zulümlerle yıpratılıyordu; öyle ki bir ara doğan erkek çocuklar öldürülüyordu, çünkü bu halkın aşırı çoğalması şaşkın Mısırlıları dehşete düşürüyordu. O zaman Musa, küçük çocukları boğazlayanlardan gizlice kaçırılarak saraya ulaştı; Tanrı onun aracılığıyla büyük işler hazırlıyordu. Firavun'un kızı tarafından büyütülüp evlat edinildi (Firavun Mısır'daki bütün kralların adıydı) ve öyle bir adam oldu ki şaşırtıcı biçimde çoğalan o ulusu orada taşıdığı son derece sert ve ağır kölelik boyunduruğundan kendisi çıkardı; daha doğrusu bunu İbrahim'e vaat eden Tanrı onun aracılığıyla çıkardı. Önce oradan kaçmıştı, çünkü bir İsrailliyi korurken bir Mısırlıyı öldürmüş ve korkmuştu. Sonra Tanrı tarafından gönderilerek, Tanrı'nın Ruhu'nun gücüyle Firavun'un karşı koyan büyücülerini yendi. O zaman, Tanrı'nın halkını bırakmak istemediklerinden Mısırlılara onun aracılığıyla o unutulmaz on bela gönderildi: kana dönüşen su, kurbağalar, sivrisinekler, köpek sinekleri, hayvanların ölümü, yaralar, dolu, çekirgeler, karanlık, ilk doğanların ölümü. Sonunda, bunca büyük belayla kırılarak nihayet bıraktıkları İsraillileri kovalarken Mısırlılar Kızıldeniz'de yok oldu. Çünkü onlar giderken yarılan deniz yol açtı, izleyenleri ise kendi üzerine dönen sular boğdu. Sonra Tanrı'nın halkı Musa'nın önderliğinde kırk yıl çölde kaldı. O zaman Tanrı'ya geleceği önceden bildiren kurbanlarla tapınılan yere tanıklık çadırı adı verildi. Kanun da çok korkunç bir biçimde dağda verilmişti; çünkü ilahî güç apaçık şaşılacak işaretlerle ve seslerle tanıklık ediyordu. Bu, Mısır'dan çıkılır çıkılmaz ve halk çölde bulunmaya başlar başlamaz, koyunun kurban edilmesiyle Fısıh kutlandıktan sonra ellinci günde olmuştur. Bu Fısıh, kurbanlık çilesiyle bu dünyadan Baba'ya geçeceğini önceden bildiren Mesih'in ön örneğidir (çünkü İbranicede Fısıh "geçiş" demektir). Öyle ki yeni ahit açığa çıktığında, Fısıhımız Mesih kurban edildikten sonra, İncil'de Tanrı'nın parmağı denen Kutsal Ruh ellinci günde gökten geldi; bununla önceden simgelenmiş ilk olayı hatırlatmıştır, çünkü kanunun o levhalarının da Tanrı'nın parmağıyla yazıldığı söylenir.

Musa ölünce halkı Nun oğlu Yeşu yönetti, vaat edilen ülkeye soktu ve ülkeyi halka bölüştürdü. Bu iki şaşılacak önder savaşları da büyük başarıyla ve şaşılacak biçimde yönetti. Tanrı bu zaferlerin İbrani halkının liyakatlerinden çok, yenilen ulusların günahlarından dolayı geldiğine tanıklık ediyordu. Bu önderlerden sonra, halk vaat edilen ülkeye yerleştikten sonra hâkimler geldi. Böylece İbrahim'e verilen ilk vaat, yani tek ulus, İbrani ulusu ve Kenan ülkesi hakkındaki vaat yerine gelmeye başladı; henüz bütün uluslar ve bütün dünya hakkındaki vaat değil. Onu Mesih'in tende gelişi, eski kanunun gözetilmesi değil, İncil'in imanı gerçekleştirecekti. Bunun ön simgesi şudur: Halkı vaat edilen ülkeye Sina dağında halk için kanunu alan Musa değil, Tanrı'nın emriyle adı değiştirilip kendisine İsa adı verilen Yeşu götürmüştür. Hâkimler zamanında halkın günahlarına ve Tanrı'nın merhametine göre savaşlarda başarı ve başarısızlık sırayla gelmiştir.

Oradan krallar dönemine gelindi; ilk kral Saul'dü. O reddedilip savaşta yenilince ve soyu, ondan krallar gelmesin diye atılınca krallığa Davut geçti; Mesih'e en çok onun oğlu denmiştir. Onda bir dönüm noktası oluştu ve Tanrı halkının bir bakıma gençliğinin başlangıcı oldu.

16.43

CAPUT XXXXIII. De temporibus Moysi et Iesu Naue ac iudicum adque inde regum, quorum quidem Saul primus est, sed Dauid praecipuus et sacramento habetur et merito. Defuncto Iacob, defuncto etiam Ioseph per reliquos centum quadraginta quattuor annos, donec exiretur de terra Aegypti, in modum incredibilem illa gens creuit, etiam tantis adtrita persecutionibus, ut quodam tempore nati masculi necarentur, cum mirantes Aegyptios nimia populi illius incrementa terrerent. Tunc Moyses subtractus furto trucidatoribus paruulorum ad domum regiam, ingentia per eum Deo praeparante, peruenit nutritusque et adoptatus a filia Pharaonis (quod nomen in Aegypto omnium regum fuit) in tantum prouenit uirum, ut ipse illam gentem mirabiliter multiplicatam ex durissimo et grauissimo, quod ibi ferebat, iugo seruitutis extraheret, immo per eum Deus, qui hoc promiserat Abrahae. Prius quippe exinde fugiens, quod, cum Israelitam defenderet, Aegyptum occiderat et territus fuerat, postea diuinitus missus in potestate spiritus Dei superauit Pharaonis resistentes magos. Tunc per eum Aegyptiis inlatae sunt decem memorabiles plagae, cum dimittere populum Dei nollent, aqua in sanguinem uersa, rana et sciniphes, cynomyia, mors pecorum, ulcera, grando, lucusta, tenebrae, mors primogenitorum. Ad extremum Israelitas, quos plagis tot tantisque perfracti tandem aliquando dimiserant, Aegyptii in mari Rubro dum persequuntur extincti sunt. Illis quippe abeuntibus diuisum mare uiam fecit; hos autem insequentes in se rediens unda submersit. Deinde per annos quadraginta duce Moyse Dei populus in deserto actus est, quando tabernaculum testimonii nuncupatum est, ubi Deus sacrificiis futura praenuntiantibus colebatur, cum scilicet iam data lex fuisset in monte multum terribiliter; adtestabatur enim euidentissima mirabilibus signis uocibusque diuinitas. Quod factum est, mox ut exitum est de Aegypto et in deserto populus esse coepit, quinquagensimo die post celebratum Pascha per ouis immolationem; qui usque adeo typus Christi est praenuntians eum per uictimam passionis de hoc mundo transiturum ad Patrem (Pascha quippe Hebraea lingua transitus interpretatur), ut iam cum reuelaretur testamentum nouum, postea quam Pascha nostrum immolatus est Christus, quinquagensimo die ueniret de caelo Spiritus sanctus, qui dictus est in euangelio digitus Dei, ut recordationem nostram in primi praefigurati facti memoriam reuocaret, quia et legis illae tabulae digito Dei scriptae referuntur. Defuncto Moyse populum rexit Iesus Naue et in terram promissionis introduxit eamque populo diuisit. Ab his duobus mirabilibus ducibus bella etiam prosperrime ac mirabiliter gesta sunt, Deo contestante non tam propter merita Hebraei populi quam propter peccata earum, quae debellabantur, gentium illas eis prouenisse uictorias. Post istos duces iudices fuerunt, iam in terra promissionis populo conlocato, ut inciperet interim reddi Abrahae prima promissio de gente una, id est Hebraea, et terra Chanaan, nondum de omnibus gentibus et toto orbe terrarum; quod Christi aduentus in carne et non ueteris legis obseruationes, sed euangelii fides fuerat inpletura. Cuius rei praefiguratio facta est, quod non Moyses, qui legem populo acceperat in monte Sina, sed Iesus, cui etiam nomen Deo praecipiente mutatum fuerat ut Iesus uocaretur, populum in terram promissionis induxit. Temporibus autem iudicum, sicut se habebant et peccata populi et misericordia Dei, alternauerunt prospera et aduersa bellorum. Inde uentum est ad regum tempora, quorum primus regnauit Saul; cui reprobato et bellica clade prostrato eiusque stirpe reiecta, ne inde reges orerentur, Dauid successit in regnum, cuius maxime Christus dictus est filius. In quo articulus quidam factus est et exordium quodam modo -

16.43_2Bu halkın bir tür ergenliği İbrahim'den bu Davut'a kadar sürmüştür. Müjdeci Matta'nın kuşakları, bu ilk aralığı, yani İbrahim'den Davut'a kadarını on dört kuşak olarak belirtecek şekilde anması boşuna değildir. Çünkü insan ergenlikten itibaren doğurabilir; bu yüzden kuşakların başlangıcını, adı değiştirildiğinde ulusların babası yapılan İbrahim'den almıştır. Demek ki ondan önce Nuh'tan İbrahim'e kadar, Tanrı'nın bu halk soyunun bir tür çocukluğu vardı; bu yüzden dil, yani İbranice o sırada ortaya çıkmıştır. Çünkü insan, adını konuşamamaktan alan bebeklikten sonra çocuklukta konuşmaya başlar. O ilk yaşı unutma örter; tıpkı insan soyunun ilk çağının tufanla silinmesi gibi. Kendi bebekliğini hatırlayan kaç kişi vardır? Bu yüzden Tanrı Devleti'nin bu ilerleyişinde, önceki kitap tek ve ilk çağı içerdiği gibi, bu kitap da ikinci ve üçüncü çağı içersin. Üç yaşındaki inek, üç yaşındaki keçi ve üç yaşındaki koç yüzünden bu üçüncü çağda kanun boyunduruğu konmuş, günahların bolluğu görünmüş ve yeryüzü krallığının başlangıcı doğmuştur; ama burada da, sırrı kumru ve güvercinde simgelenen ruhanîler eksik olmamıştır.

16.43_2

tutis populi Dei; cuius generis quaedam uelut adulescentia ducebatur ab ipso Abraham usque ad hunc Dauid. Neque enim frustra Matthaeus euangelista sic generationes commemorauit, ut hoc primum interuallum quattuordecim genecommendaret, ab Abraham scilicet usque ad Dauid. Ab adulescentia quippe incipit homo posse generare; propterea generationum ex Abraham sumsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit. Ante hunc ergo uelut pueritia fuit huius generis populi Dei a Noe usque ad ipsum Abraham; et ideo in lingua inuenta est, id est Hebraea. A pueritia namque homo incipit loqui post infantiam, quae hinc appellata est, quod fari non potest. Quam profecto aetatem primam demergit obliuio, sicut aetas prima generis humani est deleta diluuio. Quotus enim quisque est, qui suam recordetur infantiam? Quam ob rem in isto procursu ciuitatis Dei, sicut superior unam eandemque primam, ita duas aetates secundam et tertiam liber iste contineat, in qua tertia propter uaccam trimam, capram trimam, arietem trimum et inpositum est legis iugum et apparuit abundantia peccatorum et regni terreni surrexit exordium, ubi non defuerunt spiritales, quorum in turture et columba figuratum est sacramentum.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…