XVII. Kitap
17.11. Peygamberler zamanı
Tanrı'nın vaadiyle İbrahim'in zürriyetine hem tene göre İsrail ulusunun hem imana göre bütün ulusların borçlu olduğunu öğrendik. Tanrı'nın ona verdiği vaatlerin nasıl gerçekleştiğini, zamanların sırasıyla ilerleyen Tanrı Devleti gösterecektir. Önceki kitap Davut'un krallığına kadar geldiğine göre, şimdi bu krallıktan itibaren arkadan gelenlere, üstlendiğim esere yeterli göründüğü kadar değineceğim. Kutsal Samuel'in peygamberliğe başlamasından, İsrail halkının esir olarak Babil'e götürülmesine ve kutsal Yeremya'nın peygamberliğine göre İsrailliler yetmiş yıl sonra dönüp Tanrı'nın evinin yeniden kurulmasına kadarki bütün bu dönem, peygamberler zamanıdır. Gerçi günlerinde bütün yeryüzü tufanla yıkanan patrik Nuh'a ve daha önceki ve sonraki, Tanrı halkında kralların başlamasına kadarki ötekilere de, Tanrı Devleti'ne ve göklerin krallığına ait gelecek şeyler onlar aracılığıyla bir şekilde işaret edildiği ya da önceden söylendiği için haklı olarak peygamber diyebiliriz; özellikle bazılarının, İbrahim ve Musa gibi, açıkça böyle anıldığını okuyoruz. Yine de asıl peygamberler günleri olarak en çok, Samuel'in peygamberliğe başlamasından itibarenki günlere denmiştir. Samuel önce Saul'ü, o reddedilince de Tanrı'nın emriyle Davut'u kral olarak meshetmiştir. Ötekiler onun soyundan, böyle gelmeleri gerektiği sürece gelecekti. Tanrı Devleti, ölerek ayrılan ve doğarak yerlerini alan üyeleriyle bu zamanlardan geçerken peygamberlerin Mesih hakkında önceden söylediklerinin hepsini anmak istesem, bu sonu gelmez bir iş olur. Birincisi, kralları, onların yaptıklarını ve başlarına gelenleri sırayla sıralayan Yazı, bir tarihçi özeniyle yalnız olayları anlatmakla meşgul görünür; ama Tanrı'nın Ruhu'nun yardımıyla incelenirse, geçmişi söylemekten daha çok ya da en az o kadar geleceği önceden bildirmeye yönelmiş bulunur. (Bunu araştırıp bulmanın ve tartışarak göstermenin ne kadar zahmetli ve uzun olduğunu, kaç cilt gerektirdiğini bunları biraz düşünen kim bilmez?) İkincisi, peygamberliğe ait olduğundan şüphe edilmeyen şeyler de Mesih ve Tanrı Devleti olan göklerin krallığı hakkında o kadar çoktur ki, onları açmak bu eserin ölçüsünün izin verdiğinden daha geniş bir tartışma gerektirir. Bu yüzden, elimden gelirse kalemimi öyle ölçülü tutacağım ki bu eseri Tanrı'nın iradesiyle tamamlarken ne fazla şey söyleyeyim ne de yeterli olanı atlayayım.
De temporibus prophetarum. Promissiones Dei, quae factae sunt ad Abraham, cuius semini et gentem Israeliticam secundum carnem et omnes gentes deberi secundum fidem Deo pollicente didicimus, quem ad modum conpleantur, per ordinem temporum procurrens Dei ciuitas indicabit. Quoniam ergo superioris libri usque ad regnum Dauid factus est finis, nunc ab eodem regno. quantum suscepto operi sufficere uidetur, cetera quae sequuntur adtingimus. Hoc itaque tempus, ex quo sanctus Samuel prophetare coepit, et deinceps, donec populus Israel captiuus in Babyloniam duceretur adque inde secundum sancti Hieremiae prophetiam post septuaginta annos reuersis Israelitis Dei domus instauraretur, totum tempus est prophetarum. Quamuis enim et ipsum Noe patriarcham, in cuius diebus uniuersa diluuio terra diluta est, et alios supra et infra usque ad hoc tempus, quo reges in Dei populo esse coeperunt, propter quaedam per eos futura siue quoquo modo significata siue praedicta, quae pertinerent ad ciuitatem Dei regnumque caelorum, non inmerito possumus appellare prophetas, praesertim quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos, sicut Abraham, sicut Moysen: tamen dies prophetarum praecipue maximeque hi dicti sunt, ex quo coepit prophetare Samuel, qui et Saulem prius et eo reprobato ipsum Dauid Deo praecipiente unxit in regem, de cuius ceteri stirpe succederent, quousque illos succedere sic oporteret. Quae igitur a prophetis sint praedicta de Christo, cum moriendo decedentibus et nascendo succedentibus suis membris ciuitas Dei per ista curreret tempora, si omnia uelim commemorare, in inmensum pergitur, primum quia ipsa scriptura, quae per ordinem reges eorumque facta et euenta digerens uidetur tamquam historica diligentia rebus gestis occupata esse narrandis, si adiuuante Dei spiritu considerata tractetur, uel magis uel certe non minus praenuntiandis futuris quam praeteritis enuntiandis inuenietur intenta; (et hoc perscrutando indagare ac disserendo monstrare quam sit operosum adque prolixum et quam multis indiguum uoluminibus, quis ignorat, qui haec uel mediocriter cogitat?) deinde quia ea ipsa, quae ad prophetiam non ambigitur pertinere, ita sunt multa de Christo regnoque caelorum, quae ciuitas Dei est, ut ad hoc aperiendum maior sit disputatio necessaria, quam huius operis modus flagitat. Proinde ita, si potuero, stilo moderabor meo, ut huic operi in Dei uoluntate peragendo nec ea quae supersunt dicam nec ea quae satis sunt praetermittam.
17.22. Tanrı'nın, tensel İsrail'in de mülk olarak aldığı Kenan ülkesi hakkındaki vaadi ne zaman gerçekleşti?
Önceki kitapta söyledik ki Tanrı'nın vaatlerinin başında İbrahim'e iki şey vaat edilmiştir. Biri, zürriyetinin Kenan ülkesine sahip olacağıdır (bu şu sözlerde işaret edilir: Sana göstereceğim ülkeye git, seni büyük bir ulus yapacağım). Öteki ise çok daha üstündür; bedensel değil ruhanî zürriyetle ilgilidir; bu zürriyetle yalnız İsrail ulusunun değil, imanının izinden giden bütün ulusların babası olur. Bu vaat şu sözlerle verilmeye başlanmıştır: Yeryüzünün bütün kabileleri sende kutsanacak. Bundan sonra da başka birçok tanıklıkla bu iki şeyin vaat edildiğini gösterdik. Demek ki İbrahim'in tene göre zürriyeti, yani İsrail halkı artık vaat edilen ülkedeydi; orada yalnız düşmanların şehirlerini tutup onlara sahip olarak değil, krallara da sahip olarak hüküm sürmeye başlamıştı. Tanrı'nın bu halk hakkındaki vaatleri büyük ölçüde gerçekleşmişti; yalnız o üç ataya, İbrahim, İshak ve Yakup'a ve onların zamanında verilen başka vaatler değil, halkı Mısır köleliğinden kurtaran ve geçmişte olan her şeyi açıklayan Musa aracılığıyla, halkı çölde yönettiği zamanlarda verilen vaatler de. Ama halkı vaat edilen ülkeye sokan, ulusları yenip ülkeyi Tanrı'nın emrettiği on iki kabileye bölüştüren ve ölen seçkin önder Nun oğlu Yeşu ile de, ondan sonraki hâkimler döneminin bütününde de, Tanrı'nın Mısır'ın bir ırmağından büyük Fırat ırmağına kadar Kenan ülkesi hakkındaki vaadi gerçekleşmemişti. Ama artık gelecek diye peygamberlik edilmiyor, gerçekleşmesi bekleniyordu. Bu, Davut ve oğlu Süleyman zamanında gerçekleşti; onun krallığı vaat edildiği kadar genişledi. Çünkü o ulusların hepsini boyunduruk altına alıp haraca bağladılar. Böylece İbrahim'in zürriyeti bu krallar altında tene göre vaat edilen ülkeye, yani Kenan ülkesine öyle yerleşmişti ki, Tanrı'nın o yeryüzü vaadinin tamamlanması için geriye yalnız şu kalıyordu: İbrani ulusu, zamansal refah bakımından aynı ülkede, soyların ardıllığıyla, sarsılmaz bir durumda bu ölümlü çağın sonuna kadar kalmalıydı; tabii Rab Tanrısının kanunlarına itaat ederse. Ama Tanrı onun bunu yapmayacağını bildiği için, içindeki az sayıdaki mümini sınamak ve sonradan bütün uluslarda bulunacakları uyarmak için onun zamansal cezalarını da kullandı. Öteki vaadi Mesih'in tene bürünmesiyle yeni ahit açığa çıkınca bu sonrakilerde gerçekleştirecekti; uyarılmaları gereken de onlardı.
CAPUT II. Quo tempore sit inpleta promissio Dei de terra Chanaan, quam in possessionem etiam Israel carnalis accepit. In praecedente libro diximus ab initio ad Abraham promissionum Dei duas res fuisse promissas, unam scilicet, quod terram Chanaan possessurum fuerat semen eius (quod significatur, ubi dictum est: Vade in terram, quam tibi , et faciam te in gentem magnam), aliam uero longe praestantiorem non de carnali, sed de spiritali semine, per quod pater est non unius gentis Israeliticae, sed omnium gentium, quae fidei eius uestigia consequuntur; quod promitti coepit his uerbis: Et benedicentur in te omnes tribus terrae; et deinceps aliis multis admodum testimoniis haec duo promissa esse monstrauimus. Erat igitur iam in terra promissionis semen Abrahae, id est populus Israel, • secundum carnem adque ibi non solum tenendo ac possidendo ciuitates aduersariorum, uerum etiam reges habendo regnare iam coeperat, inpletis de ipso populo promissionibus Dei magna iam ex parte, non solum quae tribus illis patribus Abraham Isaac et Iacob, et quaecumque aliae temporibus eorum, uerum etiam quae per ipsum Moysen, per quem populus idem de seruitute Aegyptia liberatus et per quem cuncta praeterita reuelata sunt, temporibus eius, cum populum per eremum duceret, factae fuerant. Neque autem per insignem ducem Iesum Naue, per quem populus ille in promissionis inductus est terram expugnatisque gentibus eam duodecim tribubus, quibus Deus iusserat, diuisit et mortuus est, neque post illum toto tempore iudicum inpleta fuerat promissio Dei de terra Chanaan a quodam flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphraten; nec tamen adhuc prophetabatur futurum, sed exspectabatur inplendum. Inpletum est autem per Dauid et eius filium Salomonem, cuius regnum tanto, quanto promissum fuerat, spatio dilatatum est; uniuersos quippe illos subdiderunt tributariosque fecerunt. Sic igitur in terra promissionis secundum carnem, hoc est in terra Chanaan, sub his regibus semen Abrahae fuerat constitutum, ut nihil deinde superesset, quo terrena illa Dei promissio conpleretur, nisi ut in eadem terra, quantum ad prosperitatem adtinet temporalem, per posteritatis successionem inconcusso statu usque ad mortalis huius saeculi terminum gens permaneret Hebraea, si Domini Dei sui legibus oboediret. Sed quoniam Deus nouerat hoc eam non esse facturam, usus est eius etiam temporalibus poenis ad exercendos in ea paucos fideles suos et admonendos qui postea futuri erant in omnibus gentibus, quod eos admoneri oportebat, in quibus alteram promissionem reuelato nouo testamento per incarnationem Christi fuerat inpleturus.
17.33. Peygamberlerin bazen yeryüzündeki, bazen göksel Kudüs'le, bazen ikisiyle ilgili üç türlü anlamı
Bu yüzden İbrahim'e, İshak'a ve Yakup'a söylenen o ilahî sözler ve önceki kutsal yazılarda yer alan başka işaretler ya da peygamberce sözler gibi, bu krallar döneminden itibarenki öteki peygamberlikler de kısmen İbrahim'in ten ulusuna, kısmen de onun, Mesih'le birlikte yeni ahit aracılığıyla ebedî hayatı ve göklerin krallığını miras alacak bütün ulusların kendisinde kutsandığı zürriyetine aittir. Yani kısmen köleliğe doğuran cariyeye, yani çocuklarıyla birlikte kulluk eden yeryüzündeki Kudüs'e, kısmen de Tanrı'nın hür şehrine, yani göklerdeki gerçek ebedî Kudüs'e aittir; onun çocukları Tanrı'ya göre yaşayan ve yeryüzünde gurbette olan insanlardır. Ama bunların arasında ikisine de ait olduğu anlaşılan şeyler de vardır: asıl anlamıyla cariyeye, simgesel olarak hür kadına.
Demek ki peygamberlerin sözleri üç türlüdür: Bazıları yeryüzündeki Kudüs'e, bazıları göksel Kudüs'e, bazıları ikisine bakar. Dediğimi örneklerle kanıtlamam gerektiğini görüyorum. Peygamber Natan kral Davut'u ağır bir günah yüzünden azarlamak ve ona sonradan gelen kötülükleri önceden söylemek için gönderilmiştir. Gerek kamusal olarak, yani halkın selâmeti ya da faydası için, gerek özel olarak, herkes kendi işleri için ilahî sözler alıp zamansal hayatın ihtiyacı için geleceği öğrendiğinde söylenen bu ve benzeri şeylerin yeryüzü şehrine ait olduğundan kim şüphe eder? Ama şu okunduğunda: İşte günler geliyor, diyor Rab; İsrail evi ve Yahuda eviyle yeni bir ahit tamamlayacağım. Atalarını Mısır ülkesinden çıkarmak için elinden tuttuğum gün onlarla yaptığım ahit gibi değil; çünkü onlar ahdimde kalmadılar, ben de onları bıraktım, diyor Rab. Çünkü o günlerden sonra İsrail eviyle kuracağım ahit şudur, diyor Rab: Kanunlarımı zihinlerine vereceğim ve yüreklerinin üzerine yazacağım, onları göreceğim; ben onların Tanrısı olacağım, onlar da benim halkım olacak, burada şüphesiz ödülü Tanrı'nın kendisi olan yukarıdaki Kudüs hakkında peygamberlik edilmektedir; O'na sahip olmak ve O'nun olmak orada en yüksek ve tam iyidir. İkisine birden ait olan ise şudur: Kudüs'e Tanrı'nın şehri denmesi ve orada Tanrı'nın evinin olacağı hakkında peygamberlik edilmesi; bu peygamberlik, kral Süleyman o çok görkemli tapınağı yaptığında gerçekleşmiş görünür. Çünkü bunlar hem yeryüzündeki Kudüs'te tarihsel olarak olmuş, hem de göksel Kudüs'ün simgeleri olmuştur. Eski kanonik kitaplarda, olayların anlatıldığı kitaplarda, ikisinden birleşip karışmış bu peygamberlik türü çok önemlidir ve kutsal yazıları araştıranların zihinlerini çok çalıştırmıştır, çalıştırmaktadır. Öyle ki İbrahim'in tene göre zürriyetinde tarihsel olarak önceden söylenip tamamlandığı okunan şeyin, İbrahim'in imana göre zürriyetinde gerçekleşecek hangi şeyi alegorik olarak işaret ettiği araştırılır. Hatta bazılarına göre bu kitaplarda ister önceden bildirilip gerçekleşmiş, ister önceden bildirilmeden gerçekleşmiş hiçbir şey yoktur ki yukarıdaki Tanrı Devleti'ne ve onun bu hayatta gurbette olan çocuklarına simgesel bir anlamla götürülecek bir şey sezdirmesin. Ama böyleyse, peygamberlerin sözleri, ya da daha doğrusu Eski Ahit adıyla anılan bütün bu yazılar, üç türlü değil iki türlü olur. Çünkü orada yeryüzündeki Kudüs hakkında ya da onun için söylenen ve gerçekleşen her şey alegorik bir ön simgeyle göksel Kudüs'e de götürülecek bir şeyi işaret ediyorsa, orada yalnız yeryüzündeki Kudüs'e ait hiçbir şey kalmaz. Yalnız iki tür olur: biri hür Kudüs'e, öteki ikisine ait olan. Bana göre bu tür yazılarda hiçbir olayın böyle yapıldığından başka bir şey işaret etmediğini düşünenler çok yanılıyorsa, orada her şeyin alegorik anlamlarla örtülü olduğunu savunanlar da çok ileri gitmektedir. Bu yüzden iki türlü değil üç türlü olduğunu söyledim. Böyle düşünüyorum, ama orada, önce tarihin hakikatini korumak şartıyla, her olaydan ruhanî bir anlam çıkarabilenleri suçlamıyorum. Üstelik insanlarca ya da Tanrı tarafından yapılmış ya da yapılacak şeylere uyamayacak biçimde söylenen şeylerin boş yere söylenmediğinden hangi mümin şüphe eder? Kim, eğer yapabilirse, onları ruhanî anlama götürmez ya da yapabilen kişi tarafından götürülmesi gerektiğini itiraf etmez?
CAPUT III. De tripertitis significationibus prophetarum, quae nunc ad terrenam, nunc ad caelestem Hierusalem, nunc autem ad utramque referuntur. Quocirca sicut oracula illa diuina ad Abraham Isaac et Iacob et quaecumque alia signa uel dicta prophetica in sacris litteris praecedentibus facta sunt, ita etiam ceterae ab isto regum tempore prophetiae partim pertinent ad gentem carnis Abrahae, partim uero ad illud semen eius, in quo benedicuntur omnes gentes coheredes Christi per testamentum nouum ad possidendam uitam aeternam regnumque caelorum; partim ergo ad ancillam, quae in seruitutem generat, id est terrenam Hierusalem, quae seruit cum filiis suis, partim uero ad - . ciuitatem Dei, id est ueram Hierusalem aeternam in caelis, cuius filii homines secundum Deum uiuentes peregrinantur in terris; sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere intelleguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figurate. Tripertita itaque reperiuntur eloquia prophetarum, si quidem aliqua sunt ad terrenam Hierusalem spectantia, aliqua ad caelestem, nonnulla ad utramque. Exemplis uideo probandum esse quod dico. Missus est Nathan propheta, qui regem Dauid argueret de peccato graui et ei, quae consecuta sunt mala, futura praediceret. Haec adque huius modi siue publice, id est pro salute uel utilitate populi, siue priuatim, cum pro suis quisque rebus diuina promereretur eloquia, quibus pro usu temporalis uitae futuri aliquid nosceretur, ad terrenam ciuitatem pertinuisse quis ambigat? Ubi autem legitur: Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, quoniam ipsi non per- , manserunt in testamento meo, et ego neglexi eos, dicit Dominus. Quia hoc est testamentum, quod constituam domui Israel post dies illos, dicit Dominus, dando leges meas in mentem eorum et super corda eorum scribam eas, et uidebo eos, et ero illis in Deum, et ipsi erunt mihi in plebem: Hierusalem sine dubio superna prophetatur, cuius Deus ipse praemium est, eumque habere adque ipsius esse summum ibi est adque totum bonum. Ad utramque uero pertinet hoc ipsum, quod Hierusalem dicitur Dei ciuitas, et in ea prophetatur futura domus Dei, eaque prophetia uidetur inpleri, cum Salomon rex aedificat illud nobilissimum templum. Haec enim et in terrena Hierusalem secundum historiam contigerunt, et caelestis Hierusalem figurae fuerunt. Quod genus prophetiae ex utroque ueluti conpactum adque commixtum in libris ueteribus canonicis, quibus rerum gestarum narrationes continentur, ualet plurimum multumque exercuit et exercet ingenia scrutantium litteras sacras, ut, quod historice praedictum conpletumque legitur in semine Abrahae secundum carnem, etiam in semine Abrahae secundum fidem quid inplendum allegorice significet inquiratur; in tantum ut quibusdam uisum sit nihil esse in eisdem libris uel praenuntiatum et effectum, uel effectum quamuis non praenuntiatum, quod non insinuet aliquid ad supernam ciuitatem Dei eiusque filios in hac uita peregrinos figurata significatione referendum. Sed si hoc ita est, iam bipertita, non tripertita erunt eloquia prophetarum, uel potius illarum scripturarum omnium, quae ueteris instrumenti appellatione censentur. Nihil enim erit illic, quod ad Hierusalem terrenam tantum pertineat, si, quidquid ibi de illa uel propter illam dicitur adque conpletur, significat aliquid, quod etiam ad Hierusalem caelestem allegorica praefiguratione referatur; sed erunt sola duo genera, unum quod ad Hierusalem liberam, alterum quod ad utramque pertineat. Mihi autem sicut multum uidentur errare, qui nullas res gestas in eo genere litterarum aliquid aliud praeter id, quod eo modo gestae sunt, significare arbitrantur, ita multum audere, qui prorsus ibi omnia significationibus allegoricis inuoluta esse contendunt. Ideo tripertita, non bipertita esse dixi. Hoc enim existimo, non tamen culpans eos, qui potuerint illic de quacumque re gesta sensum intellegentiae spiritalis exsculpere, seruata dumtaxat primitus historiae ueritate. Ceterum quae ita dicuntur, ut rebus humanitus seu diuinitus gestis siue gerendis conuenire non possint, quis fidelis dubitet non esse inaniter dicta? Quis ea non ad intellegentiam spiritalem reuocet, si possit, aut ab eo qui potest reuocanda esse fateatur?
17.44. İsrail krallığının ve kâhinliğinin değişmesinin önceden simgelenmesi ve Samuel'in annesi Hanna'nın kilisenin yerini tutarak söylediği peygamberlik sözleri
Tanrı Devleti'nin ilerleyişi krallar zamanına, yani Saul reddedildikten sonra Davut'un krallığı ilk olarak ele geçirdiği ve ardından onun soyundan gelenlerin yeryüzündeki Kudüs'te uzun bir ardıllıkla hüküm sürdüğü zamana ulaştığında, bir simge ortaya koydu. Sessiz geçilmemesi gereken bu simge, yaşanan bir olayla geleceğin değişikliğini işaret edip önceden bildiriyordu; bu değişiklik iki ahitle, eski ve yeni ahitle ilgilidir: Kâhinlik ve krallık orada, yeni ve ebedî kâhin ve aynı zamanda kral olan Mesih İsa aracılığıyla değişmiştir. Çünkü kâhin Eli reddedilip onun yerine Tanrı'nın hizmetine geçen, kâhinlik ve hâkimlik görevini birlikte yürüten Samuel de, Saul bir kenara atılıp krallığa yerleştirilen Davut da dediğim şeyi simgelemiştir. Önce kısır olup sonradan doğurganlıkla sevinen Samuel'in annesi Hanna da, doğan ve sütten kesilen aynı çocuğu adağındaki dindarlıkla Tanrı'ya geri verirken şükranını coşkuyla Rab'be döktüğünde başka bir şey hakkında peygamberlik etmiyor gibi görünür. Şöyle der:
Yüreğim Rab'de güçlendi, boynuzum Tanrım'da yükseldi. Ağzım düşmanlarıma karşı genişledi, senin kurtarıcılığınla sevindim. Çünkü Rab gibi kutsal yoktur, Tanrımız gibi adil yoktur; senden başka kutsal yoktur. Övünmeyin, yüksekten konuşmayın, ağzınızdan büyük sözler çıkmasın. Çünkü bilgilerin Tanrısı Rab'dir, tasarılarını hazırlayan Tanrı'dır. Güçlülerin yayını zayıf kıldı, zayıfların beline de güç kuşatıldı. Ekmeğe doymuş olanlar azaldı, açlar yeryüzünü aşıp geçti. Çünkü kısır olan yedi doğurdu, çok çocuğu olan zayıf düştü. Rab öldürür ve diriltir, ölüler diyarına indirir ve geri çıkarır. Rab yoksul eder ve zengin eder, alçaltır ve yükseltir. Yoksulu topraktan kaldırır, düşkünü gübrelikten çıkarır, onu halkın güçlüleriyle birlikte oturtsun ve onlara miras olarak şan tahtı versin diye. Adak adayana adağını verir, adil kişinin yıllarını kutsadı; çünkü insan gücüyle güçlü olmaz. Rab kendi hasmını zayıf kılacak, kutsal olan Rab. Basiretli basiretiyle, güçlü gücüyle, zengin zenginliğiyle övünmesin; övünen şununla övünsün: Rab'bi anlamak ve bilmek, yerin ortasında yargı ve adaleti yerine getirmek. Rab göklere yükseldi ve gürledi; yerin uçlarını kendisi yargılayacak, çünkü adildir. Krallarımıza güç verir ve mesihinin boynuzunu yükseltecektir.
Bu sözlerin, doğan oğluna sevinen sıradan bir kadına ait olduğu mu düşünülecek? İnsanların zihni hakikatin ışığından o kadar mı uzaklaşmış ki, bu kadının döktüğü sözlerin bir kadının ölçüsünü aştığını hissetmiyor? Bu yeryüzü gurbetinde de gerçekleşmeye başlamış olan olaylardan gereği gibi etkilenen kişi, adı da, yani Hanna, "O'nun lütfu" anlamına gelen bu kadın aracılığıyla Hristiyan dininin kendisinin, kralı ve kurucusu Mesih olan Tanrı Devleti'nin kendisinin, nihayet Tanrı'nın lütfunun kendisinin peygamberlik ruhuyla böyle konuştuğunu dikkatle görüp tanımaz mı? Kibirlilerin düşmek üzere kendisinden uzaklaştığı, alçakgönüllülerin kalkmak üzere kendisiyle dolduğu lütuftur bu ve bu ilahinin en güçlü biçimde dile getirdiği de budur. Meğer ki biri bu kadının hiçbir peygamberlik etmediğini, yalnızca dua edip kavuştuğu oğlu için Tanrı'yı coşkulu bir övgüyle yücelttiğini söylesin. O hâlde şu sözler ne anlama geliyor: Güçlülerin yayını zayıf kıldı, zayıfların beline de güç kuşatıldı; ekmeğe doymuş olanlar azaldı, açlar yeryüzünü aşıp geçti; çünkü kısır olan yedi doğurdu, çok çocuğu olan zayıf düştü? Kısır olmasına rağmen kendisi yedi doğurmuş muydu? Bunları söylerken tek bir çocuğu vardı. Sonradan da yedi çocuk doğurmadı, Samuel'in kendisinin yedinci olacağı altı çocuk da doğurmadı; üç oğlan ile iki kız doğurdu. Sonra, o halkta henüz kimse krallık etmezken, sonunda koyduğu şu sözü, Krallarımıza güç verir ve mesihinin boynuzunu yükseltecektir sözünü, peygamberlik etmiyorsa nereden söylüyordu?
CAPUT IIII. De praefigurata commutatione Israelitici regni et sacerdotii et de his, quae Anna, mater Samuelis, personam gerens ecclesiae prophetauit. Procursus igitur ciuitatis Dei ubi peruenit ad regum tempora, quando Dauid Saule reprobato ita regnum primus obtinuit, ut eius deinde posteri in terrena Hierusalem diuturna successione regnarent, dedit figuram, re gesta significans adque praenuntians, quod non est praetereundum silentio, de rerum mutatione futurarum, quod adtinet ad duo testamenta. uetus et nouum, ubi sacerdotium regnumque mutatum est per sacerdotem eundemque regem nouum ac sempiternum. qui est Christus Iesus. Nam et Heli sacerdote reprobato substitutus in Dei ministerium Samuel simul officio functus sacerdotis et iudicis, et Saule abiecto rex Dauid fundatus in regno hoc quod dico figurauerunt. Mater quoque ipsa Samuelis Anna, quae prius fuit sterilis et posteriore fecunditate laetata est, prophetare aliud non uidetur, cum gratulationem suam Domino fundit exultans, quando eundem puerum natum et ablactatum Deo reddidit eadem. pietate, qua uouerat. Dicit enim: Confirmatum est cor meum in Domino, . tatum est cornu meum in Deo meo. Dilatatum est super inimicos meos os meum, laetata sum in salutari tuo. Quoniam non est sanctus sicut Dominus, et non est iustus sicut Deus noster; non est sanctus praeter te. Nolite gloriari et nolite loqui excelsa, neque procedat magniloquium de ore uestro. Quoniam Deus scientiarum Dominus, et Deus praeparans adinuentiones suas. Arcum potentium fecit infirmum, et infirmi praecincti sunt uirtute. Pleni panibus minorati sunt, et esurientes transierunt terram. Quia sterilis peperit septem, et multa in filiis infirmata est. Dominus mortificat et uiuificat, deducit ad inferos et reducit. Dominus pauperes facit et ditat, humiliat et exaltat. Suscitat a terra pauperem et de stercore erigit inopem, ut conlocet eum cum potentibus populi, et sedem gloriae hereditatem dans eis; dans uotum uouenti, et benedixit annos iusti, quoniam non in uirtute potens est uir. Dominus infirmum faciet aduersarium suum, Dominus sanctus. Non glorietur prudens in prudentia sua, et non glorietur potens in potentia sua, et non glorietur diues in diuitiis suis; sed in hoc glorietur, qui gloriatur, intellegere et scire Dominum et facere iudicium et iustitiam in medio terrae. Dominus ascendit in caelos et tonuit; ipse iudicabit extrema terrae, quia iustus est; et dat uirtutem regibus nostris, et exaltabit cornu christi sui. Itane uero uerba haec unius putabuntur esse mulierculae. de nato sibi filio gratulantis? Tantumne mens hominum a luce ueritatis auersa est, ut non sentiat supergredi modum feminae huius dicta quae fudit? Porro qui rebus ipsis, quae iam coeperunt etiam in hac terrena peregrinatione conpleri, conuenienter mouetur, nonne intendit et adspicit et agnoscit per hanc mulierem, cuius etiam nomen, id est Anna, gratia eius interpretatur, ipsam religionem Christianam, ipsam ciuitatem Dei, cuius rex est et conditor Christus, ipsam postremo Dei gratiam prophetico spiritu sic locutam, a qua superbi alienantur, ut cadant, qua humiles inplentur, ut surgant, quod maxime hymnus iste personuit? Nisi quisquam forte dicturus est nihil istam prophetasse mulierem, sed Deum tantummodo propter filium, quem precata inpetrauit, exultanti praedicatione laudasse. Quid ergo sibi uult quod ait: Arcum potentium fecit infirmum, et infirmi praecincti sunt uirtute; pleni panibus minorati sunt, et esurientes transierunt terram; quia sterilis peperit septem, et multa in filiis infirmata est? Numquid septem ipsa pepererat, quamuis sterilis fuerit? Unicum habebat, quando ista dicebat; sed nec postea septem peperit, siue sex, quibusseptimus esset ipse Samuel, sed tres mares et duas feminas. Deinde in illo populo cum adhuc nemo regnaret, quod in extremo posuit: Dat uirtutem regibus nostris, et exaltabit cornu christi sui, unde dicebat, si non prophetabat?
17.4_2Öyleyse Mesih'in kilisesi, büyük kralın şehri, lütuf dolu, zürriyeti bol olan kilise, kendisi hakkında bu dindar annenin ağzından ta o zaman peygamberlik edildiğini bildiği şu sözü söylesin: Yüreğim Rab'de güçlendi, boynuzum Tanrım'da yükseldi. Yürek gerçekten güçlenmiş, boynuz gerçekten yükselmiştir, çünkü kendinde değil, Tanrısı Rab'dedir. Ağzım düşmanlarıma karşı genişledi; çünkü sıkıntıların darlığında da, müjdecileri bağlandığında bile Tanrı'nın sözü bağlanmadı. Senin kurtarıcılığınla sevindim, diyor. Bu kurtarıcı, İncil'de okunduğu gibi yaşlı Simeon'un küçük bir çocuk olarak kucaklayıp büyüklüğünü tanıdığı İsa Mesih'tir. Simeon şöyle der: Ya Rab, kulunu şimdi huzur içinde bırakıyorsun, çünkü gözlerim senin kurtarıcılığını gördü. Öyleyse kilise desin ki: Senin kurtarıcılığınla sevindim; çünkü Rab gibi kutsal yoktur, Tanrımız gibi adil yoktur. Çünkü O hem kutsaldır hem kutsal kılar, hem adildir hem adil kılar. Senden başka kutsal yoktur, çünkü kimse sen olmadan kutsal olmaz. Devamı şöyledir: Övünmeyin, yüksekten konuşmayın, ağzınızdan büyük sözler çıkmasın; çünkü bilgilerin Tanrısı Rab'dir. Kimsenin bilmediği yerde de O sizi bilir. Çünkü hiçbir şey olmadığı hâlde kendisini bir şey sanan, kendini aldatır.
Bunlar Tanrı Devleti'nin Babil'e ait hasımlarına, kendi güçlerine güvenenlere, Rab'de değil kendilerinde övünenlere söylenmektedir. Onların arasında tensel İsrailliler de, yeryüzündeki Kudüs'ün toprağa bağlı vatandaşları da vardır. Havarinin dediği gibi, bunlar Tanrı'nın adaletini bilmeyerek (yani biricik adil ve adil kılan Tanrı'nın insana verdiği adaleti) ve kendi adaletlerini kurmak isteyerek (yani O'ndan almayıp sanki kendi kendilerine elde ettikleri adaleti) Tanrı'nın adaletine boyun eğmemişlerdir. Çünkü kibirlidirler; Tanrı'nın verdiğiyle değil kendilerindekiyle Tanrı'yı hoşnut edebileceklerini sanırlar. Oysa O, bilgilerin Tanrısıdır ve bu yüzden vicdanların da hâkimidir; insanların düşüncelerini orada görür ve bilir ki bunlar insanlardansa, O'ndan değilse boştur. Ve tasarılarını hazırlar, diyor. Kibirlilerin düşmesi ve alçakgönüllülerin kalkmasından başka hangi tasarıları düşünebiliriz? Nitekim bu tasarıları sıralarken şöyle der: Güçlülerin yayı zayıfladı, zayıfların beline de güç kuşatıldı. Yay, yani kendilerini Tanrı'nın armağanı ve yardımı olmadan, insanî yeterlilikle ilahî buyrukları yerine getirebilecek kadar güçlü görenlerin niyeti zayıflamıştır. Beline güç kuşatılanlar ise iç sesleri şu olanlardır: Bana acı, ya Rab, çünkü zayıfım.
Ekmeğe doymuş olanlar azaldı, diyor, açlar yeryüzünü aşıp geçti. Ekmeğe doymuş olanlardan, sözde güçlü olan aynı kişilerden, yani kendilerine Tanrı'nın sözleri emanet edilen İsraillilerden başka kim anlaşılabilir? Ama bu halkta cariyenin çocukları azalmıştır. (Minorati kelimesi pek düzgün bir Latince değildir, ama büyükken küçük olduklarını iyi anlatır.) Çünkü o ekmeklerde, yani o zaman bütün uluslar arasından yalnız İsraillilerin aldığı ilahî sözlerde bile yeryüzüne ait şeylerin tadını alırlar. Kendilerine o kanun verilmemiş olan uluslar ise yeni ahit aracılığıyla o sözlere ulaştıktan sonra büyük bir açlıkla yeryüzünü aşıp geçtiler, çünkü onlarda yeryüzüne ait şeylerin değil, gökle ilgili şeylerin tadını aldılar. Sanki bunun sebebi soruluyormuş gibi, Çünkü kısır olan yedi doğurdu, diyor, çok çocuğu olan zayıf düştü. Yedi sayısının bütün kilisenin kemalini işaret ettiğini bilenler için burada her şey aydınlanmıştır. Bu yüzden havari Yuhanna da yedi kiliseye yazar ve böylece tek bir bütüne yazdığını gösterir. Süleyman'ın Meselleri'nde de bu önceden simgelenmiştir: Bilgelik kendine bir ev yaptı ve yedi sütunla destekledi. Çünkü Tanrı Devleti, gördüğümüz bu ürün ortaya çıkmadan önce bütün uluslarda kısırdı. Çok çocuğu olan yeryüzündeki Kudüs'ün şimdi zayıf düştüğünü de görüyoruz. Çünkü onda hür kadının çocukları olan herkes onun gücüydü; şimdi orada ruh değil yalnız harf kaldığı için gücünü yitirip zayıflamıştır.
Rab öldürür ve diriltir: Çok çocuğu olanı öldürdü, yedi doğuran bu kısırı diriltti. Gerçi öldürdüklerinin aynısını dirilttiği daha uygun bir anlayış olabilir. Çünkü bunu sanki bir ekle yinelemiştir: *Ölüler diyarına indirir ve geri çıkarır.*
Dicat ergo ecclesia Christi, ciuitas regis magni, gratia plena, prole fecunda, dicat quod tanto ante de se prophetatum per os huius piae matris agnoscit: Confirmatum est cor meum in Domino, exaltatum est cornu meum in Deo meo. Vere confirmatum cor et cornu uere exaltatum, quia non in se, sed in Domino Deo suo. Dilatatum est super inimicos meos os meum; quia et in angustiis pressurarum sermo Dei non est adligatus nec in praeconibus adligatis. Laetata sum, inquit, in salutari tuo. Christus est iste Iesus, quem Simeon, sicut in euangelio legitur, senex amplectens paruum, agnoscens magnum: Nunc dimittis, inquit. Domine, seruum tuum in pace, quoniam uiderunt oculi mei salutare tuum. Dicat itaque ecclesia: Laetata sum in salutari tuo; quoniam non est sanctus, sicut Dominus, et non est iustus, sicut Deus noster; tamquam sanctus et sanctificans, iustus et iustificans. Non est sanctus praeter te, quia nemo fit nisi abs te. Denique sequitur: Nolite gloriari et nolite loqui excelsa, neque exeat magniloquium de ore uestro; quoniam Deus scientiarum Dominus. Ipse uos scit, et ubi nemo scit; quoniam qui putat se aliquid esse, cum nihil sit, se ipsum seducit. Haec dicuntur aduersariis ciuitatis Dei ad Babyloniam pertinentibus, de sua uirtute praesumentibus, in se, non in Domino gloriantibus; ei quibus sunt etiam carnales Israelitae, - terrenae Hierusalem ciues terrigenae, qui, ut dicit apostolus, ignorantes Dei iustitiam (id est, quam dat homini Deus, qui solus est iustus adque iustificans) et suam uolentes constituere (id est uelut a se sibi partam, non ab illo inpertitam) iustitiae Dei non sunt subiecti, utique quia superbi, de suo putantes, non de Dei, posse placere se Deo, qui est Deus scientiarum adque ideo et arbiter conscientiarum, ibi uidens cogitationes hominum, quoniam uanae sunt, si hominum sunt et ab illo non sunt. Et praeparans, inquit, adinuentiones suas. Quas adinuentiones putamus, nisi ut superbi cadant et humiles surgant? Has quippe adinuentiones exsequitur dicens: Arcus potentium infirmatus est, et infirmi praecincti sunt uirtute. Infirmatus est arcus, id est intentio eorum, qui tam potentes sibi uidentur, ut sine Dei dono adque adiutorio humana sufficientia diuina possint inplere mandata, et praecinguntur uirtute, quorum interna uox est: Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum. Pleni panibus, inquit, minorati sunt, et esurientes transierunt terram. Qui sunt intellegendi pleni panibus. nisi idem ipsi quasi potentes, id est Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei? Sed in eo populo ancillae filii minorati sunt (quo uerbo minus quidem Latine, bene tamen expressum est, quod ex maioribus minores facti sunt), quia et in ipsis panibus, id est diuinis eloquiis, quae Israelitae soli tunc ex omnibus gentibus acceperunt, terrena sapiunt. Gentes autem, quibus lex illa non erat data, postea quam per nouum testamentum ad eloquia illa uenerunt, multum esuriendo terram transierunt, quia in eis non terrena, sed caelestia sapuerunt. Et hoc uelut quaereretur causa quur factum sit: Quia sterilis, inquit, peperit septem, et multa in filiis infirmata est. Hic totum quod eluxit agnoscentibus numerum septenarium, quo est uniuersae ecclesiae significata perfectio. Propter quod et Iohannes apostolus ad septem scribit ecclesias, eo modo se ostendens ad unius plenitudinem scribere; et in prouerbiis Salomonis hoc antea praefigurans Sapientia aedificauit sibi domum et subfulsit columnas septem. Sterilis enim erat in omnibus gentibus Dei ciuitas, antequam iste fetus, quem cernimus, oreretur. Cernimus etiam, quae multa in filiis erat, nunc infirmatam Hierusalem terrenam; quoniam quicumque filii liberae in ea erant, uirtus eius erant; nunc uero ibi quoniam littera est et spiritus non est, amissa uirtute infirmata est. Dominus mortificat et uiuificat; mortificauit illam. quae multa erat in filiis, et uiuificauit hanc sterilem, quae peperit septem. Quamuis commodius possit intellegi eosdem uiuificare, quos mortificauerit. Id enim uelut repetiuit addendo: Deducit ad inferos et reducit Quibus enim
17.4_3Havarinin şöyle dediği kişiler: Eğer Mesih'le birlikte öldünüzse, Mesih'in Tanrı'nın sağında oturduğu yerdeki yukarıda olan şeyleri arayın, gerçekten de kurtuluş getirecek biçimde Rab tarafından öldürülmüşlerdir. Sonra onlara şunu ekler: Yeryüzündeki şeylerin değil, yukarıdaki şeylerin tadını alın; öyle ki yeryüzünü aç olarak aşıp geçenler bunlar olsun. Çünkü öldünüz, diyor; işte Tanrı'nın kurtuluş getirecek biçimde öldürmesi budur. Sonra şöyle devam eder: Hayatınız Tanrı'da, Mesih'le birlikte gizlidir; işte Tanrı aynı kişileri böyle diriltir. Peki aynı kişileri ölüler diyarına indirip geri mi çıkardı? Müminler arasında tartışmasız olarak bunların ikisinin de daha çok O'nda, başımız olan ve havarinin hayatımızın kendisiyle birlikte Tanrı'da gizli olduğunu söylediği Kişi'de gerçekleştiğini görürüz. Çünkü öz Oğlu'nu esirgemeyip hepimiz için teslim ettiğinde onu böylece öldürmüş, ölümden kaldırdığında da aynı kişiyi yeniden diriltmiştir. Peygamberlikte onun sesi tanındığına göre, Canımı ölüler diyarında bırakmayacaksın, onu ölüler diyarına indirmiş ve geri çıkarmıştır. Onun bu yoksulluğuyla zenginleştik. Çünkü Rab yoksul eder ve zengin eder. Bunun ne olduğunu bilmek için devamını dinleyelim: Alçaltır ve yükseltir; yani kibirlileri alçaltır, alçakgönüllüleri yükseltir. Başka bir yerde okunan şu söz: Tanrı kibirlilere karşı durur, alçakgönüllülere ise lütuf verir, adı "O'nun lütfu" diye çevrilen bu kadının bütün konuşmasının içeriğidir.
Şimdi eklenen şu söze gelince: Yoksulu topraktan kaldırır. Bunu en iyi, zengin iken bizim için yoksul olan ve az önce söylendiği gibi, onun yoksulluğuyla zenginleştiğimiz Kişi hakkında anlıyorum. Çünkü onu topraktan o kadar çabuk kaldırdı ki, teni çürümeyi görmedi. Düşkünü gübrelikten çıkarır sözünü de ondan ayırmayacağım. Düşkün, yoksulla aynıdır; onun çıkarıldığı gübre ise en doğru biçimde zulmeden Yahudiler olarak anlaşılır. Havari de onların arasında sayılıp kiliseye zulmettiğini söyledikten sonra şöyle der: Benim için kazanç olan şeyleri Mesih uğruna zarar saydım; yalnız zarar değil, Mesih'i kazanmak için gübre saydım. Demek ki bütün zenginlerin üstündeki o yoksul topraktan kaldırılmış, bütün varlıklıların üstündeki o düşkün gübreden çıkarılmıştır, halkın güçlüleriyle birlikte otursun diye. Onlara şöyle der: On iki tahtın üzerinde oturacaksınız; ve onlara miras olarak şan tahtı verir. O güçlüler şöyle demişlerdi: İşte biz her şeyi bırakıp senin ardından geldik. Bu adağı en güçlü biçimde adamışlardı. Ama bu onlara, burada hemen arkasından kendisi hakkında Adak adayana adağını verir denen Kişi'den başka nereden gelebilirdi? Yoksa yayı zayıflayan güçlülerden olurlardı. Adak adayana adağını verir, diyor. Çünkü adayacağı şeyi Rab'den almış olmayan hiç kimse Rab'be doğru bir şey adayamaz. Devamı: Adil kişinin yıllarını kutsadı, yani kendisine Yılların bitmeyecek denen Kişi'yle birlikte sonsuza dek yaşasın diye. Çünkü orada yıllar durur, burada ise geçer, hatta yok olur: Gelmeden önce yoktur, geldiklerinde ise artık olmayacaklardır, çünkü sonlarıyla birlikte gelirler. Bu iki şeyden, yani Adak adayana adağını verir ve Adil kişinin yıllarını kutsadı sözlerinden biri yaptığımız, öteki aldığımız şeydir. Ama Tanrı'nın cömertliğiyle gelen bu ikincisi, ancak birincisi yine O'nun yardımıyla yapıldığında alınır; çünkü insan gücüyle güçlü olmaz. Rab onun hasmını zayıf kılacak; yani adak adayan insanı çekemeyip adağını yerine getirmesine engel olmaya çalışanı. Yunancadaki belirsizlikten bu, "kendi hasmını" olarak da anlaşılabilir. Çünkü Rab bizi sahiplenmeye başladığında, bizim hasmımız olan elbette O'nun hasmı olur ve bizim tarafımızdan yenilir, ama kendi gücümüzle değil; çünkü insan gücüyle güçlü olmaz. Demek ki Rab kendi hasmını zayıf kılacak, kutsal olan Rab; kutsalların kutsalı olan Rab'bin kutsal kıldığı kutsallar tarafından yenilsin diye.
dicit apostolus: Si mortui estis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens, salubriter utique mortificantur a Domino: quibus adiungit: Quae sursum sunt sapite, non quae super terram; ut ipsi sint illi, qui esurientes transierunt terram. Mortui enim estis, inquit; ecce quo modo salubriter mortificat Deus; deinde sequitur: Et uita uestra abscondita est cum Christo in Deo; ecce quo modo eosdem ipsos uiuificat Deus. Sed numquid eosdem deduxit ad inferos et reduxit? Hoc utrumque sine controuersia fidelium in illo potius uidemus inpletum, capite scilicet nostro, cum quo uitam nostram in Deo apostolus dixit absconditam. Nam cum proprio filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, isto modo utique mortificauit eum; et quia resuscitauit a mortuis, eundem rursus uiuificauit. Et quia in prophetia uox eius agnoscitur: Non derelinques animam meam in inferno, eundem deduxit ad inferos et reduxit. Hac eius paupertate ditati sumus. Dominus enim pauperes facit et ditat. Nam quid hoc sit ut sciamus, quod sequitur audiamus: Humiliat et exaltat; utique superbos humiliat et humiles exaltat. Quod enim alibi legitur: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, hoc totus habet sermo huius, cuius nomen interpretatur gratia eius. Iam uero quod adiungitur: Suscitat a terra pauperem, de nullo melius quam de illo intellego, qui propter nos pauper factus est, cum diues esset, ut eius paupertate, sicut paulo ante dictum est, ditaremur. Ipsum enim de terra suscitauit tam cito, ut caro eius non uideret corruptionem. Nec illud ab illo alienabo, quod additum est: Et de stercore erigit inopem. Inops quippe idem, qui pauper; stercus uero, unde erectus est, rectissime intelleguntur persecutores ludaei, in quorum numero cum se dixisset apostolus ecclesiam persecutum: Quae mihi fuerunt, inquit, lucra, haec propter Christum damna esse duxi; nec solum detrimenta, uerum etiam stercora existimaui esse, ut Christum lucri facerem. De terra ergo suscitatus est ille supra omnes diuites pauper, et de illo stercore erectus est supra omnes opulentos ille inops, ut sedeat cum potentibus populi, quibus ait: Sedebitis super duodecim sedes, et sedem gloriae hereditatem dans eis; dixerant enim potentes illi: Ecce nos dimisimus omnia et secuti sumus te. Hoc uotum potentissime uouerant. Sed unde hoc eis, nisi ab illo, de quo hic continuo dictum est: Dans uotum uouenti? Alioquin ex illis essent potentibus, quorum infirmatus est arcus. Dans, inquit, uotum uouenti. Non enim Domino quisquam quidquam rectum uoueret, nisi qui ab illo acciperet quod uoueret. Sequitur: Et benedixit annos iusti, ut cum illo scilicet sine fine uiuat, cui dictum est: Et anni tui non deficient. Ibi enim stant anni, hic autem transeunt, immo pereunt; antequam ueniant enim, non sunt; cum autem uenerint, non erunt, quia cum suo fine ueniunt. Horum autem duorum, id est dans uotum uouenti, et benedixit annos iusti, unum est quod facimus, alterum quod sumimus. Sed hoc alterum Deo largitore non sumitur. nisi cum ipso adiutore primum illud efficitur: Quia non in uirtute potens est uir. Dominus infirmum faciet aduersarium eius; illum scilicet, qui homini uouenti inuidet et resistit, ne ualeat inplere quod uouit. Potest ex ambiguo Graeco intellegi et aduersarium suum. Cum enim Dominus possidere nos coeperit, profecto aduersarius, qui noster fuerat, ipsius fit, et uincetur a nobis, sed non uiribus nostris, quia non in uirtute potens est uir. Dominus ergo infirmum faciet aduersarium suum, Dominus sanctus; ut uincatur a sanctis, quos Dominus sanctus sanctorum efficit sanctos.
17.4_4Bu yüzden basiretli basiretiyle, güçlü gücüyle, zengin zenginliğiyle övünmesin; övünen şununla övünsün: Rab'bi anlamak ve bilmek, yerin ortasında yargı ve adaleti yerine getirmek. Rab'bi anlayıp bilmenin de kendisine Rab tarafından verildiğini anlayıp bilen kişi, Rab'bi az anlayıp bilmiş sayılmaz. Çünkü havari, Sende almadığın ne var? der. Aldıysan, neden almamış gibi övünüyorsun? Yani övündüğün şey sanki senden kendine gelmiş gibi. Doğru yaşayan, yargı ve adaleti yerine getirir. Tanrı'nın buyruğuna uyan doğru yaşar. Buyruğun gayesi, yani buyruğun kendisine yöneldiği şey, temiz bir yürekten, iyi bir vicdandan ve sahte olmayan bir imandan gelen sevgidir. Havari Yuhanna'nın tanıklık ettiği gibi, bu sevgi Tanrı'dandır. Öyleyse yargı ve adaleti yerine getirmek de Tanrı'dandır.
Peki yerin ortasında ne demektir? Yerin uçlarında oturanlar yargı ve adaleti yerine getirmek zorunda değil mi? Bunu kim söyleyebilir? O hâlde neden yerin ortasında diye eklendi? Eklenmeseydi ve yalnız yargı ve adaleti yerine getirmek denseydi, bu buyruk hem iç bölgelerde hem kıyılarda yaşayan insanlara daha açıkça ait olurdu. Ama kimse, bu bedende geçen hayatın sonundan sonra, tende iken yerine getirmediği yargı ve adaleti yerine getirmek için zaman kaldığını ve böylece ilahî yargıdan kaçılabileceğini sanmasın diye, bana öyle geliyor ki yerin ortasında, "herkes bedende yaşarken" demektir. Çünkü bu hayatta herkes kendi toprağını üzerinde taşır; insan ölünce ortak toprak onu geri alır ve dirilişte elbette geri verecektir. Demek ki yerin ortasında, yani ruhumuz bu topraktan bedende kapalıyken, yargı ve adalet yerine getirilmelidir; öyle ki bu, ileride, herkesin beden aracılığıyla yaptıklarına göre, iyi ya da kötü, karşılık alacağı zaman işimize yarasın. Havari burada beden aracılığıyla derken, bedende yaşanan süreyi kastediyor. Çünkü biri kötü bir zihin ve dinsiz bir düşünceyle küfretse, ama bunu bedenin hiçbir uzvuyla yapmasa, bedenin hareketiyle yapmadı diye suçsuz olmaz; çünkü bunu bedenini de taşıdığı süre içinde yapmıştır. Mezmurda okunan şu söz de bu şekilde uygun biçimde anlaşılabilir: Çağlardan önce kralımız olan Tanrı, yerin ortasında kurtuluş işledi. Burada Tanrımız Rab İsa anlaşılır; O çağlardan öncedir, çünkü çağlar O'nun aracılığıyla yapılmıştır. O, Kelime ten olup topraktan bir bedende yaşadığında, kurtuluşumuzu yerin ortasında işlemiştir.
Hanna'nın bu sözlerinde, övünenin kendinde değil Rab'de övünmesi gerektiği, yargı gününde gelecek karşılık sebebiyle peygamberce söylendikten sonra şöyle deniyor: Rab göklere yükseldi ve gürledi; yerin uçlarını kendisi yargılayacak, çünkü adildir. Müminlerin imanındaki sırayı tam olarak izledi. Çünkü Rab Mesih göğe yükseldi ve dirileri ve ölüleri yargılamak için oradan gelecektir. Havarinin dediği gibi, yükselen,
Ac per hoc non glorietur prudens in sua prudentia, et non glorietur potens in sua potentia, et non glorietur diues in diuitiis suis; sed in hoc glorietur, qui gloriatur, intellegere et scire Dominum et facere iudicium et iustitiam in medio terrae. Non parua ex parte intellegit et scit Dominum, qui intellegit et scit etiam hoc a Domino sibi dari, ut intellegat et sciat Dominum. Quid enim habes, ait apostolus, quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? id est, quasi a te ipso tibi sit, unde gloriaris. Facit autem iudicium et iustitiam, qui recte uiuit. Recte autem uiuit. qui obtemperat praecipienti Deo; et finis praecepti, id est, ad quod refertur praeceptum, caritas est de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. Porro ista caritas, sicut Iohannes apostolus testatur, ex Deo est. Facere igitur iudicium et iustitiam ex Deo est. Sed quid est: In medio terrae? Neque enim non debent facere iudicium et iustitiam qui habitant in extremis terrae. Quis hoc dixerit? Quur ergo additum est: In medio terrae? Quod si non adderetur et tantummodo diceretur: Facere iudicium et iustitiam, magis hoc praeceptum ad utrosque homines pertineret, et mediterraneos et maritimos. Sed ne quisquam putaret post finem uitae, quae in hoc agitur corpore, superesse tempus iudicium iustitiamque faciendi, quam dum esset in carne non fecit, et sic diuinum euadi posse iudicium: in medio terrae mihi uidetur dictum 'cum quisque uiuit in corpore'. In hac quippe uita suam terram quisque circumfert, quam moriente homine recipit terra communis, resurgenti utique redditura. Proinde in medio terrae, id est, cum anima nostra isto terreno clauditur corpore, faciendum est iudicium adque iustitia, quod nobis prosit in posterum, quando recipit quisque secundum ea, quae per corpus gessit, siue bonum siue malum. Per corpus quippe ibi apostolus per tempus, quo uixit in corpore. Neque enim si quis maligna mente adque inpia cogitatione blasphemet neque id ullis membris corporis operetur, ideo non erit reus. quia id non motu corporis gessit, cum hoc per illud tempus gesserit, quo gessit et corpus. Isto modo congruenter intellegi potest etiam illud, quod in psalmo legitur: Deus autem rex noster ante saecula operatus est salutem in medio terrae; ut Dominus Iesus accipiatur Deus noster, qui est ante saecula, quia per ipsum facta sunt saecula, operatus salutem nostram in medio terrae, cum Verbum caro factum est et terreno habitauit in corpore. Deinde postea quam prophetatum est in his uerbis Annae, quo modo gloriari debeat, qui gloriatur, non in se utique, sed in Domino, propter retributionem, quae in die iudicii futura est: Dominus ascendit, inquit, in caelos et tonuit; ipse iudicabit extrema terrae, quia iustus est. Prorsus ordinem tenuit confessionis fidelium. Ascendit enim in caelum Dominus Christus, et inde uenturus est ad uiuos et mortuos iudicandos. Nam quis ascendit, sicut dicit apostolus, nisi
17.4_5yerin alt bölgelerine inmiş olandan başka kimdir? İnen, her şeyi doldurmak için bütün göklerin üzerine yükselen kişinin kendisidir. Demek ki yükseldikten sonra Kutsal Ruh'la doldurduğu bulutları aracılığıyla gürledi. Peygamber İşaya'da cariye Kudüs'ü, yani nankör bağı bu bulutların üzerine yağmur yağdırmamalarıyla tehdit etmiştir. Yerin uçlarını kendisi yargılayacak sözü ise "yerin uçlarını da" demek gibidir. Çünkü bütün insanları şüphesiz yargılayacak olan, öteki kısımları da yargılayacaktır. Ama yerin uçları, insanın uçları, yani son hâli olarak daha iyi anlaşılır. Çünkü ara zamanda iyiye ya da kötüye doğru değişen şeyler değil, yargılanacak kişinin hangi son hâlde bulunduğu yargılanacaktır. Bu yüzden şöyle denmiştir: Sonuna kadar dayanan kurtulacaktır. Öyleyse yerin ortasında yargı ve adaleti sebatla yerine getiren, yerin uçları yargılandığında mahkûm olmayacaktır. Krallarımıza güç verir, diyor; yargılarken onları mahkûm etmesin diye. Onlara teni krallar gibi yönetecek ve kendileri için kanını dökmüş olan Kişi'de dünyayı yenecek gücü verir. Ve mesihinin boynuzunu yükseltecektir. Mesih kendi mesihinin boynuzunu nasıl yükseltecek? Çünkü yukarıda Rab göklere yükseldi denen ve Rab Mesih olarak anlaşılan Kişi, burada denildiği gibi, kendi mesihinin boynuzunu yükseltecektir. Öyleyse Mesih'in mesihi kimdir? Yoksa bu ilahinin başında kadının kendisinin dediği gibi, Boynuzum Tanrım'da yükseldi, kendi müminlerinden her birinin boynuzunu mu yükseltecek? Çünkü O'nun meshiyle meshedilmiş herkese haklı olarak mesihler diyebiliriz; ama başıyla birlikte bu bütün beden tek bir Mesih'tir. Bunları, kutsal ve çokça övülen bir adam olan Samuel'in annesi Hanna peygamberce söyledi. Samuel'de o zaman eski kâhinliğin değişmesi simgelenmiş, şimdi de, çok çocuğu olan zayıf düşüp yedi doğuran kısır Mesih'te yeni kâhinliğe kavuştuğunda bu değişme gerçekleşmiştir.
qui et descendit in inferiores partes terrae? Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes caelos, ut adinpleret omnia. Per nubes ergo suas tonuit, quas sancto Spiritu cum ascendisset inpleuit. De quibus ancillae Hierusalem, hoc est ingratae uineae, comminatus est aput Esaiam prophetam, ne pluant super eam imbrem. Sic autem dictum est: Ipse iudicabit extrema terrae, ac si diceretur: 'Etiam extrema terrae.' Non enim alias partes non iudicabit, qui omnes homines procul dubio iudicabit. Sed melius intelleguntur extrema terrae extrema hominis: quoniam non iudicabuntur, quae in melius uel in deterius medio tempore commutantur, sed in quibus extremis inuentus fuerit, qui iudicabitur. Propter quod dictum est: Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit. Qui ergo perseueranter facit iudicium et iustitiam in medio terrae, non damnabitur, cum iudicabuntur extrema terrae. Et dat, inquit, uirtutem regibus nostris; ut non eos iudicando condemnet. Dat eis uirtutem, qua carnem sicut reges regant et in illo mundum, qui propter eos fudit sanguinem, uincant. Et exaltabit cornu christi sui. Quo modo Christus exaltabit cornu christi sui? De quo enim supra dictum est: Dominus ascendit in caelos, et intellectus est Dominus Christus: ipse, sicut hic dicitur, exaltabit cornu christi sui. Quis ergo est christus Christi? An cornu exaltabit uniuscuiusque fidelis sui, sicut ista ipsa in principio huius hymni ait: Exaltatum est cornu meum in Deo meo? Omnes quippe unctos eius chrismate recte christos possumus dicere; quod tamen totum cum suo capite corpus unus est Christus. Haec Anna prophetauit, Samuelis mater, sancti uiri multumque laudati; in quo quidem tunc figurata est mutatio ueteris sacerdotii et nunc inpleta, quando infirmata est quae multa erat in filiis, ut nouum haberet in Christo sacerdotium sterilis, quae peperit septem.
17.55. Tanrı adamının peygamberlik ruhuyla kâhin Eli'ye söyledikleri: Harun'a göre kurulmuş kâhinlik kaldırılacaktır
Bunu daha da açık biçimde, kâhin Eli'ye gönderilen bir Tanrı adamı söyler. Adı anılmaz, ama görevinden ve hizmetinden şüphesiz peygamber olduğu anlaşılır. Çünkü şöyle yazılmıştır: Tanrı adamı Eli'ye geldi ve dedi ki: Rab şöyle diyor: Babanın evi Mısır ülkesinde Firavun'un evinde köleyken ona kendimi gösterdim. Babanın evini İsrail'in bütün asaları arasından bana kâhinlik etmek, sunağıma çıkmak, buhur yakmak ve efod taşımak için seçtim. İsrailoğullarının ateşte sunulan her şeyini yiyecek olarak babanın evine verdim. Neden utanmaz bir gözle buhuruma ve kurbanıma baktın, oğullarını benden üstün tutarak İsrail'deki bütün kurbanların turfandasını önümde kutsadın? Bu yüzden İsrail'in Tanrısı Rab şöyle diyor: Evin ve babanın evi sonsuza dek önümde yürüyecek demiştim. Şimdi Rab diyor ki: Asla! Beni yücelteni yücelteceğim, beni hor gören hor görülecek. İşte günler geliyor, senin zürriyetini ve babanın evinin zürriyetini yok edeceğim. Evimde bütün günler boyunca senin bir ihtiyarın olmayacak. Sunağımdan senin bir adamını yok edeceğim, gözleri sönsün ve canı eriyip aksın diye. Evinden geride kalan herkes insanların kılıcıyla düşecek. Sana işaret şudur: İki oğlunun, Hofni ile Pinehas'ın başına gelecek: İkisi aynı gün ölecek. Kendime, yüreğimde ve canımda olan her şeyi yapacak sadık bir kâhin kaldıracağım. Ona sadık bir ev yapacağım ve bütün günler boyunca mesihimin önünde yürüyecek. Evinde geride kalan, gümüş bir obolosla ona tapmaya gelecek ve şöyle diyecek: Ekmek yiyebilmem için beni kâhinliğinin bir payına at.
Eski kâhinliğin değişmesinin bu kadar açıklıkla önceden bildirildiği bu peygamberliğin Samuel'de gerçekleştiği söylenemez. (Samuel, Rab tarafından sunağa hizmet etmek üzere belirlenen kabileden başka bir kabileden olmasa da, kâhinlerin çıkacağı kişiler olarak ayrılan Harun'un soyundan değildi. Bu yüzden, Mesih aracılığıyla gerçekleşecek aynı değişiklik bu olayda da gölge olarak gösterilmiştir. Burada söz değil olay peygamberlik eder: Olay asıl anlamıyla eski ahde, simgesel olarak yeni ahde aitti ve peygamberin sözle kâhin Eli'ye söylediğini olayla işaret ediyordu.) Çünkü sonradan da Harun'un soyundan kâhinler oldu; Davut'un krallığında Sadok ile Abiatar, ardından başkaları, bu kadar önce önceden söylenmiş olan kâhinlik değişikliğinin Mesih aracılığıyla gerçekleşmesi gereken zaman gelene kadar. Şimdi bunlara iman gözüyle bakan kim, gerçekleştiğini görmez? Çünkü Yahudilere hiçbir çadır, hiçbir tapınak, hiçbir sunak, hiçbir kurban ve bu yüzden, Tanrı'nın kanununda Harun'un zürriyetinden atanması buyrulmuş hiçbir kâhin kalmamıştır. Burada da bu, peygamberin şu sözleriyle anılmıştır: İsrail'in Tanrısı Rab şöyle diyor: Evin ve babanın evi sonsuza dek önümde yürüyecek demiştim. Şimdi Rab diyor ki: Asla! Beni yücelteni yücelteceğim, beni hor gören hor görülecek. Onun babasının evi derken yakın babasından değil, kâhin olarak ilk atanan, öteki kâhinlerin soyundan geleceği Harun'dan söz ettiğini önceki sözler gösterir: Babanın evi Mısır ülkesinde Firavun'un evinde köleyken ona kendimi gösterdim ve babanın evini İsrail'in bütün asaları arasından bana kâhinlik etmek için seçtim. Onun atalarından kim, Mısır köleliğinden kurtulduklarında kâhinliğe seçilmiştir, Harun'dan başka? Demek ki burada onun soyundan bir daha kâhin olmayacağını söylemiştir; bunun gerçekleştiğini artık görüyoruz. İman uyanık olsun: Olaylar ortadadır, görülür, elle tutulur ve görmek istemeyenlerin gözüne sokulur. İşte günler geliyor, diyor, senin zürriyetini ve babanın evinin zürriyetini yok edeceğim. Evimde bütün günler boyunca senin bir ihtiyarın olmayacak. Sunağımdan senin bir adamını yok edeceğim, gözleri sönsün ve canı eriyip aksın diye. İşte önceden bildirilen günler geldi. Harun'un düzenine göre hiçbir kâhin yoktur. Onun soyundan olan biri, Hristiyanların kurbanının bütün dünyada kudretle yayıldığını, kendisinden ise o büyük şerefin alındığını gördüğünde gözleri söner, canı kederle eriyip akar.
CAPUT V. De his, quae ad Heli sacerdotem homo Dei prophetico locutus est spiritu, significans sacerdotium, quod secundum Aaron institutum fuerat, auferendum. Sed hoc euidentius ad ipsum Heli sacerdotem missus loquitur homo Dei, cuius quidem nomen tacetur, sed intellegitur officio ministerioque suo sine dubitatione propheta. Sic enim scriptum est: Et uenit homo Dei ad Heli et dixit: Haec dicit Dominus: reuelatus sum ad domum patris tui, cum essent in terra Aegypti serui in domo Pharao; et elegi domum patris tui ex omnibus sceptris Israel mihi sacerdotio fungi, ut ascenderent ad altare meum et incenderent incensum et portarent Ephod; et dedi domui patris tui omnia, quae sunt ignis filiorum Israel, in escam. Et ut quid respexisti in incensum meum et in sacrificium meum inpudenti oculo et glorificasti filios tuos super me, benedicere primitias omnis sacrificii in Israel in conspectu meo? Propter hoc haec dicit Dominus Deus Israel: Dixi: Domus tua et domus patris tui transibunt coram me usque in aeternum. Et nunc dicit Dominus: Nequaquam, sed glorificantes me glorificabo, et qui spernit me, spernetur. Ecce dies ueniunt, et exterminabo semen tuum et semen domus patris tui, et non erit tibi senior in domo mea omnibus diebus, et uirum exterminabo tibi ab altari meo, ut deficiant oculi eius et defluat anima eius; et omnis qui superauerit domus tuae, decident in gladio uirorum. Et hoc tibi signum. quod ueniet super duos filios tuos hos, Ophni et Phinees: una die morientur ambo. Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui omnia, quae in corde meo et quae in anima mea, faciat; et aedificabo ei domum fidelem, et transibit coram Christo meo omnibus diebus. Et erit, qui superauerit in domo tua, ueniet adorare ei obolo argenti dicens: lacta me in unam partem sacerdotii tui manducare panem. Non est ut dicatur ista prophetia, ubi sacerdotii ueteris tanta manifestatione praenuntiata mutatio est, in Samuele fuisse conpleta. (Quamquam enim non esset de alia tribu Samuel, quam quae constituta. fuerat a Domino, ut seruiret altari, tamen non erat de filiis Aaron, cuius progenies fuerat deputata, unde fierent sacerdotes; ac per hoc in ea quoque re gesta eadem mutatio quae per Christum legum futura fuerat, adumbrata est, et ad uetus testamentum proprie, figurate uero pertinebat ad nouum prophetia facti etiam ipsa, non uerbi, id scilicet facto significans, quod uerbo ad Heli sacerdotem dictum est per prophetam.) Nam fuerunt postea sacerdotes ex genere Aaron, sicut Sadoc et Abiathar, regnante Dauid, et alii deinceps, antequam tempus ueniret, quo ista, quae de sacerdotio mutando tanto ante praedicta sunt, effici per Christum oportebat. Quis autem nunc fideli oculo haec intuens non uideat esse conpleta? Quando quidem nullum tabernaculum, nullum templum, nullum altare, nullum sacrificium et ideo nec ullus sacerdos remansit ludaeis, quibus, ut de semine Aaron ordinaretur, in Dei fuerat lege mandatum. Quod et hic commemoratum est illo dicente propheta: Haec dicit Dominus Deus Israel: Dixi: Domus tua et domus patris tui transibunt coram me usque in aeternum. Et nunc dicit Dominus: Nequaquam, sed glorificantes me glorificabo, et qui me spernit, spernetur. Quod enim nominat domum patris eius, non eum de proximo patre dicere, sed de illo Aaron, qui primus sacerdos est institutus. de cuius progenie ceteri sequerentur, superiora demonstrant, ubi ait: sum ad domum patris tui, cum essent in terra Aegypti serui in domo Pharao, et elegi domum patris tui ex omnibus sceptris Israel mihi sacerdotio fungi. Quis patrum fuit huius in illa Aegyptia seruitute, unde cum liberati essent, electus est ad sacerdotium, nisi Aaron? De huius ergo stirpe isto loco dixit futurum fuisse, ut non essent ulterius sacerdotes; quod iam uidemus inpletum. Vigilet fides, praesto sunt res, cernuntur. tenentur et uidere nolentium oculis ingeruntur. Ecce, inquit. dies ueniunt, et exterminabo semen tuum et semen domus patris tui, et non erit tibi senior in domo mea omnibus diebus, et uirum exterminabo tibi ab altari meo, ut deficiant oculi eius et defluat anima eius. Ecce dies. qui praenuntiati sunt, iam uenerunt. Nullus sacerdos est secundum ordinem Aaron; et quicumque ex eius genere est homo. cum uidet sacrificium Christianorum toto orbe pollere, sibi autem honorem illum magnum esse subtractum, deficiunt oculi eius et defluit anima eius tabe maeroris.
17.5_2Sözün devamı ise asıl anlamıyla bunların söylendiği Eli'nin evine aittir: Evinden geride kalan herkes insanların kılıcıyla düşecek. Sana işaret şudur: İki oğlunun, Hofni ile Pinehas'ın başına gelecek: İkisi aynı gün ölecek. Bu, onun evinden kâhinliğin alınmasının işaretidir ve bu işaretle Harun'un evinin kâhinliğinin değişeceği gösterilmiştir. Çünkü onun oğullarının ölümü, insanların değil, Harun'un oğullarındaki kâhinliğin ölümünü işaret ediyordu. Devamı ise Samuel'in Eli'ye halef olarak simgesini taşıdığı kâhine aittir. Bu yüzden şu sözler yeni ahdin gerçek kâhini olan Mesih İsa hakkında söylenmiştir: Kendime, yüreğimde ve canımda olan her şeyi yapacak sadık bir kâhin kaldıracağım. Ona sadık bir ev yapacağım. Bu ev, ebedî ve yukarıdaki Kudüs'ün kendisidir. Ve bütün günler boyunca mesihimin önünde yürüyecek, diyor. "Yürüyecek" derken "ömür sürecek" demek istemiştir; yukarıda Harun'un evi için dediği gibi: Evin ve babanın evi sonsuza dek önümde yürüyecek demiştim. Mesihimin önünde yürüyecek sözü ise evin kendisi hakkında anlaşılmalıdır, aracı ve kurtarıcı Mesih'in kendisi olan kâhin hakkında değil. Demek ki onun evi onun önünde yürüyecektir. Yürüyecek (transibit) ölümden hayata "geçecek" olarak da anlaşılabilir; bu ölümlülüğün bu çağın sonuna kadar sürdüğü bütün günler boyunca.
Tanrı yüreğimde ve canımda olan her şeyi yapacak dediğine bakıp Tanrı'nın bir canı olduğunu sanmayalım, çünkü O canın yaratıcısıdır. Bu Tanrı hakkında asıl anlamıyla değil, mecazen söylenir; el, ayak ve bedenin öteki uzuvları gibi. Ve insanın bu tenin görüntüsüyle Tanrı'nın suretinde yapıldığına inanılmasın diye, insanda elbette bulunmayan kanatlar da eklenir ve Tanrı'ya şöyle denir: Kanatlarının gölgesi altında beni koruyacaksın. Öyle ki insanlar, bunların o tarifsiz tabiat hakkında kelimelerin asıl anlamlarıyla değil, istiare yoluyla söylendiğini anlasınlar.
Eklenen şu söz ise: Evinde geride kalan, ona tapmaya gelecek, asıl anlamıyla bu Eli'nin evi için değil, İsa Mesih'in gelişine kadar kalmış ve soyundan bugün bile insanlar bulunan Harun'un evi için söylenmiştir. Çünkü bu Eli'nin evi hakkında yukarıda şöyle denmişti: Evinden geride kalan herkes insanların kılıcıyla düşecek. O hâlde, intikam kılıcından oradan kimsenin kurtulmadığı doğruysa, burada Evinde geride kalan, ona tapmaya gelecek nasıl doğru olarak söylenebilirdi? Meğer ki Harun'un düzenindeki bütün kâhinliğin soyuna ait olanların anlaşılmasını istemiş olsun. Başka bir peygamber önceden belirlenmiş kalıntı hakkında Geride kalanlar kurtulacak demiş, havari de Böylece şimdiki zamanda da lütfun seçimiyle bir kalıntı oluşmuştur demiştir. Evinde geride kalan sözünün de böyle bir kalıntıya ait olduğu iyi anlaşılır. Demek ki bu kişi o kalıntıdansa kesinlikle Mesih'e iman eder; tıpkı havariler zamanında o ulustan pek çok kişinin iman ettiği gibi. Bugün de, çok seyrek olsa da, iman edenler eksik değildir. Tanrı adamının hemen arkasından eklediği söz onda gerçekleşir: Gümüş bir obolosla ona tapmaya gelecek. Kime tapmaya? Tanrı da olan o en yüksek kâhinden başka kime? Çünkü Harun'un düzenine göre olan kâhinlikte insanlar tapınağa ya da Tanrı'nın sunağına kâhine tapmak için gelmezlerdi. Peki gümüş bir obolosla ne demektir? İman sözünün kısalığından başka ne olabilir? Havari bu sözden söz ederken şunu anar: Rab sözü tamamlayarak ve kısaltarak yeryüzünde yerine getirecektir. Gümüşün söz yerine konduğuna mezmur tanıktır: *Rab'bin sözleri temiz sözlerdir, ateşte denenmiş gümüştür.*
Proprie autem ad huius domum Heli, cui haec dicebantur, quod sequitur pertinet: Et omnia qui superauerit domus tuae, decident in gladio uirorum. Et hoc tibi signum, quod ueniet super duos filios tuos hos, Ophni et Phinees: die uno morientur ambo. Hoc ergo signum factum est mutandi sacerdotii de domo huius. quo signo significatum est mutandum sacerdotium domus Aaron. Mors quippe filiorum huius significauit mortem non hominum, sed ipsius sacerdotii de filiis Aaron. Quod autem sequitur, ad illum iam pertinet sacerdotem, cuius figuram gessit huic succedendo Samuel. Proinde quae sequuntur, de Christo Iesu noui testamenti uero sacerdote dicuntur: Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui omnia quae in corde meo et quae in anima mea faciat; et aedificabo ei domum fidelem. Ipsa est aeterna et superna Hierusalem. Et transibit, inquit, coram Christo meo omnibus diebus. Transibit dixit 'conuersabitur'; sicut superius dixerat de domo Aaron: Dixi: Domus tua et domus patris tui transibunt coram me in aeternum. Quod autem ait: Coram Christo meo transibit, de ipsa domo utique intellegendum est, non de illo sacerdote, qui est Christus ipse mediator adque saluator. Domus ergo eius coram illo transibit. Potest et transibit intellegi de morte ad uitam, omnibus diebus, quibus peragitur usque in finem saeculi huius ista mortalitas. Quod autem ait Deus: Qui omnia quae in corde meo et quae in anima mea faciat: non arbitremur habere animam Deum, cum sit conditor animae; sed ita hoc de Deo tropice, non proprie dicitur, sicut manus et pes et alia corporis membra. Et ne secundum hoc credatur homo in carnis huius effigie factus ad imaginem Dei, adduntur et alae, quas utique non habet homo, et dicitur Deo: Sub umbra alarum tuarum proteges me; ut intellegant homines de illa ineffabili natura, non propriis, sed translatis rerum uocabulis ista dici. Quod uero adiungitur: Et erit, qui superauerit in domo tua, ueniet adorare ei, non proprie de domo dicitur huius Heli. sed illius Aaron, de qua usque ad aduentum Iesu Christi homines remanserunt, de quo genere etiam nunc usquenon desunt. Nam de illa domo huius Heli iam supra dictum erat: Et omnis qui superauerit domus tuae, decident in gladio uirorum. Quo modo ergo hic uere dici potuit: Et erit, qui superauerit in domo tua, ueniet adorare ei, si illud est uerum, quod ultore gladio nemo inde superarit? nisi quia illos intellegi uoluit, qui pertinent ad stirpem, sed illius totius sacerdotii secundum ordinem Aaron. Ergo si de illis est praedestinatis reliquiis, de quibus alius propheta dixit: Reliquiae saluae fient (unde et apostolus: Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae factae sunt), quia de talibus reliquiis bene intellegitur esse, de quo dictum est: Qui superauerit in domo tua: profecto credit in Christum; sicut temporibus apostolorum ex ipsa gente plurimi crediderunt, neque nunc desunt, qui, licet rarissime, tamen credant; et inpletur in eo quod hic iste homo Dei continuo secutus adiunxit: Veniet adorare ei obolo argenti. Cui adorare, nisi summo illi sacerdoti, qui et Deus est? Neque enim in illo sacerdotio secundum ordinem Aaron ad hoc ueniebant homines ad templum uel altare Dei, ut sacerdotem adorarent. Quid est autem quod ait: Obolo argenti, nisi breuitate uerbi fidei, de quo commemorat apostolus dictum: Verbum consummans et breuians faciet Dominus super terram? Argentum autem pro eloquio poni psalmus testis est, ubi canitur: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum.
17.5_3Öyleyse Tanrı'nın kâhinine ve Tanrı olan kâhine tapmaya gelen bu kişi ne diyor? Ekmek yiyebilmem için beni kâhinliğinin bir payına at. Atalarımın artık hiç olmayan şerefine yerleştirilmek istemiyorum; beni kâhinliğinin bir payına at. Çünkü Tanrı'nın evinde bir kenara atılmış olmayı seçtim; ne kadar küçük olursa olsun kâhinliğinin bir uzvu olmayı arzuluyorum. Burada kâhinlik denilen halkın kendisidir; bu halkın kâhini, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan Mesih İsa'dır. Havari Petrus bu halka şöyle der: Kutsal halk, kralî kâhinlik. Gerçi bazıları "kâhinliğinin" değil "kurbanının" diye çevirmişlerdir; ama bu da aynı Hristiyan halkı işaret eder. Bu yüzden havari Pavlus şöyle der: Bir ekmek, bir bedeniz, biz çok kişi. Ekmek yiyebilmem için diye eklemesi, kâhinin kendisinin hakkında Vereceğim ekmek, dünyanın hayatı için benim tenimdir dediği kurban türünü de zarifçe ifade etmiştir. Kurban budur; okuyan anlasın, Harun'un değil, Melkisedek'in düzenine göre olan kurban. Demek ki Ekmek yiyebilmem için beni kâhinliğinin bir payına at diyen bu kısa ve kurtuluş getirecek biçimde alçakgönüllü itiraf, o gümüş obolosun kendisidir; çünkü hem kısadır hem de müminin yüreğinde yaşayan Rab'bin sözüdür. Yukarıda eski ahdin kurbanlıklarından Harun'un evine yiyecek verdiğini söylemişti: İsrailoğullarının ateşte sunulan her şeyini yiyecek olarak babanın evine verdim (Yahudilerin kurbanları bunlardı). Bu yüzden burada ekmek yiyebilmem için demiştir; bu da yeni ahitte Hristiyanların kurbanıdır.
Quid ergo dicit iste, qui uenit adorare sacerdoti Dei et sacerdoti Deo? Iacta me in partem sacerdotii tui, manducare panem. Nolo in patrum meorum conlocari honore, qui nullus est; iacta me in partem sacerdotii tui. Elegi enim abiectus esse in domo Dei; qualecumque et quantulumcumque membrum esse cupio sacerdotii tui. Sacerdotium quippe hic ipsam plebem dicit, cuius plebis ille sacerdos est mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus. Cui plebi dicit apostolus Petrus: Plebs sancta, regale sacerdotium. Quamuis nonnulli 'sacrificii tui' sint interpretati, non (sacerdotii tui'; quod nihilo minus eundem significat populum Christianum. Unde dicit apostolus Paulus: Unus panis, unum corpus multi sumus. Quod ergo addidit: Manducare panem, etiam ipsum sacrificii genus eleganter expressit, de quo dicit sacerdos ipse: Panis, quem dedero, caro mea est pro saeculi uita. Ipsum est sacrificium; non secundum ordinem Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech, qui legit, intellegat. Breuis itaque ista confessio et salubriter humilis, qua dicitur: Iacta me in partem sacerdotii tui manducare panem; ipse est obolus argenti, quia et breue est et eloquium Domini est habitantis in corde credentis. Quia enim dixerat superius, dedisse se cibos domui Aaron de uictimis ueteris testamenti, ubi ait: Dedi domui patris tui omnia, quae sunt ignis filiorum Israel, in escam (haec quippe fuerant sacrificia Iudaeorum): ideo hic dixit: Manducare panem, quod est in nouo testamento sacrificium Christianorum.
17.66. Sonsuza dek kurulduğu söylendiği hâlde kalıcı olmayan Yahudi kâhinliği ve krallığı: Ebediyeti vaat edilen şeyin başka olduğu anlaşılsın diye
Bunlar o zaman bu kadar derin bir biçimde önceden bildirilmiş, şimdi de bu kadar açıkça aydınlanmış olsa da, biri boşuna olmayan bir tereddüde düşüp şöyle diyebilir: O kitaplarda geleceği önceden söylenen her şeyin geleceğine nasıl güvenelim, oysa orada ilahî olarak söylenen şu söz gerçekleşemedi: Evin ve babanın evi önümde yürüyecek. Çünkü o kâhinliğin değiştiğini görüyoruz; o eve vaat edilen şeyin de günün birinde gerçekleşeceği ümit edilemez, çünkü reddedilip değiştirilen kâhinliğin yerine geçen kâhinliğin asıl ebedî olduğu bildirilmektedir. Bunu söyleyen kişi, Harun'un düzenine göre kâhinliğin de gelecekteki ebedî kâhinliğin gölgesi olarak kurulduğunu henüz anlamamakta ya da hatırlamamaktadır. Bu yüzden ona ebediyet vaat edildiğinde, vaat gölgeye ve simgeye değil, onun aracılığıyla gölgelenen ve simgelenen şeye yapılmıştır. Ama gölgenin kalıcı olduğu sanılmasın diye değişmesinin de peygamberlikle bildirilmesi gerekirdi.
Aynı şekilde, kesinlikle reddedilip atılan Saul'ün krallığı da ebediyette kalacak gelecekteki krallığın gölgesiydi. Onun meshedildiği ve bu meshten dolayı mesih diye anıldığı yağ, sırlı bir anlamda alınmalı ve büyük bir sır olarak anlaşılmalıdır. Davut ona o kadar saygı gösterdi ki, şu olayda yüreği çarparak titredi: Saul'ün tabiatın zorunluluğuyla girdiği karanlık mağarada gizlenmişken, onun elbisesinin küçük bir parçasını gizlice arkadan kesmişti; öyle ki onu öldürebilecekken bağışladığını gösterebilecek bir şeyi olsun ve böylece, kutsal Davut'u düşmanı sanıp şiddetle kovalamasına sebep olan şüpheyi Saul'ün ruhundan söküp atabilsin. Yalnız elbisesine dokunduğu için bile, Saul'de bu kadar büyük bir sırrı çiğnemiş olmaktan suçlu sayılmaktan korktu. Çünkü şöyle yazılmıştır: Davut, onun pelerininin ucunu kestiği için yüreği çarptı. Saul'ü, eline düşmüşken öldürmesini öğütleyen yanındaki adamlara da şöyle dedi: Efendime, Rab'bin mesihine bunu yapıp ona el kaldırmak Rab'den uzak olsun benden; çünkü bu, Rab'bin mesihidir. Demek ki geleceğin bu gölgesine, kendisi yüzünden değil, önceden simgelediği şey yüzünden bu kadar büyük saygı gösteriliyordu.
Bu yüzden Samuel'in Saul'e söylediği şu söz de: Rab'bin sana buyurduğu buyruğumu tutmadın. Rab krallığını İsrail üzerinde sonsuza dek hazırlamıştı; şimdi ise krallığın senin için ayakta kalmayacak. Rab kendine, yüreğine göre bir adam arayacak ve ona halkı üzerinde önder olmasını buyuracak; çünkü Rab'bin sana buyurduğunu tutmadın, sanki Tanrı Saul'ü sonsuza dek hüküm sürmesi için hazırlamış da o günah işleyince sonradan bundan vazgeçmiş gibi anlaşılmamalıdır (çünkü onun günah işleyeceğini bilmez değildi). Tanrı, ebedî krallığın simgesi olacak bir krallık hazırlamıştı. Bu yüzden şunu ekledi: Şimdi krallığın senin için ayakta kalmayacak. Demek ki onda işaret edilen şey ayakta kaldı ve kalacaktır; ama onun için kalmayacak, çünkü ne kendisi sonsuza dek hüküm sürecekti ne de soyu; öyle ki hiç olmazsa birbirinin ardından gelen torunları aracılığıyla sonsuza dek sözü gerçekleşmiş görünsün. Rab kendine bir adam arayacak, diyor; bu söz ya Davut'u ya da, Davut ve soyunun meshedildiği meshte de simgelenen yeni ahdin aracısının kendisini işaret eder. Ama Tanrı, onun nerede olduğunu bilmiyormuş gibi kendine adam aramaz; insan aracılığıyla insanların tarzında konuşur, çünkü böyle konuşarak bizi arar. Çünkü yalnız Baba Tanrı değil, kaybolanı aramaya gelen biricik Oğlu da bizi o kadar tanıyordu ki, dünyanın kuruluşundan önce O'nda seçilmiştik. Demek ki arayacak, "kendisinin olacak" anlamına gelir. Bu yüzden Latincede bu fiil önek alır ve adquirit, yani "kazanır" denir; bunun ne anlama geldiği yeterince açıktır. Gerçi öneksiz quaerere de kazanmak olarak anlaşılabilir; kazançlara quaestus denmesi buradandır.
CAPUT VI. De Iudaico sacerdotio et regno, quae cum in aeternum dicantur statuta, non permanent. ut alia intellegantur, quorum spondetur aeternitas. Cum igitur haec tanta tunc altitudine praenuntiata sint, tanta nunc manifestatione clarescant, non frustra tamen moueri quispiam potest ac dicere: Quo modo confidimus uenire omnia, quae in libris illis uentura praedicta sunt, si hoc ipsum, quod ibi diuinitus dictum est: Domus tua et domus patris tui transibunt coram , effectum habere non potuit? quoniam uidemus illud sacerdotium fuisse mutatum, et quod illi domui promissum est. nec sperari aliquando conplendum, quia illud, quod ei reprobato mutatoque succedit, hoc potius praedicatur aeternum. Hoc qui dicit, nondum intellegit aut non recolit etiam ipsum secundum ordinem Aaron sacerdotium tamquam umbram futuri aeterni sacerdotii constitutum; ac per hoc, quando aeternitas ei promissa est, non ipsi umbrae ac figurae, sed ei, quod per ipsam adumbrabatur figurabaturque, promissum est. Sed ne putaretur ipsa umbra esse mansura, ideo etiam mutatio eius debuit prophetari. Regnum quoque isto modo etiam Saulis ipsius, qui certe reprobatus adque reiectus est, futuri regni erat umbra in aeternitate mansuri. Oleum quippe illud, quo unctus est et ab eo chrismate christus est dictus, mystice accipiendum et magnum sacramentum intellegendum est; quod in eo tantum ueneratus est ipse Dauid, ut percusso corde pauitauerit, quando in tenebroso occultatus antro, quo etiam Saul urgente intrauerat necessitate naturae, exiguam particulam uestis eius retrorsum latenter abscidit, ut haberet unde monstraret, quo modo ei pepercerit, cum posset occidere, adque ita suspicionem de animo eius, qua sanctum Dauid putans inimicum suum uehementer persequebatur, auferret. Ne itaque reus esset tanti sacramenti in Saule uiolati, quia uel indumentum eius sic adtrectauit, extimuit. Ita enim scriptum est: Et percussit cor Dauid super eum, quia abstulit pinnulam chlamydis eius. Viris autem, qui cum illo erant et, ut Saulem in manus suas traditum interimeret, suadebant: Non mihi, inquit, contingat a Domino, si fecero hoc uerbum domino meo christo Domini, inferre manum meam super eum; quia christus Domini est hic. Huic ergo umbrae futuri non propter ipsam, sed propter illud, quod praefigurabat, tanta ueneratio exhibebatur. Unde et illud, quod ait Sauli Samuel: Quoniam non seruasti mandatum meum, quod mandauit tibi Dominus, quem ad modum nunc parauerat Dominus regnum tuum usque in aeternum super Israel: et nunc regnum tuum non stabit tibi, et quaeret Dominus sibi hominem secundum cor suum, et mandabit ei Dominus esse in principem super populum suum; quia non custodisti quae mandauit tibi Dominus, non sic accipiendum est, ac si ipsum Saulem Deus in aeternum praeparauerit regnaturum, et hoc postea noluerit seruare peccanti (neque enim eum peccaturum esse nesciebat); sed praeparauerat regnum eius, in quo figura regni esset aeterni. Ideo addidit: Et nunc regnum tuum non stabit tibi. Stetit ergo et stabit, quod in illo significatum est; sed non huic stabit, quia non in aeternum ipse fuerat regnaturus, nec progenies eius, ut saltem per posteros alterum alteri succedentes uideretur inpleri quod dictum est: In aeternum. Et quaeret, inquit, Dominus sibi hominem; siue Dauid siue ipsum Mediatorem significans testamenti noui, qui figurabatur in chrismate etiam, quo unctus est ipse Dauid et progenies eius. Non autem quasi nesciat ubi sit, ita sibi hominem Deus quaerit; sed per hominem more hominum loquitur, quia et sic loquendo nos quaerit. Non solum enim Deo Patri. uerum ipsi quoque Unigenito eius, qui uenit quaerere quod perierat, usque adeo iam eramus noti, ut in ipso essemus electi ante constitutionem mundi. Quaeret sibi ergo dixit 'suum habebit'. Unde in Latina lingua hoc uerbum accipit praepositionem et ⟦adquirit⟧ dicitur; quod satis apertum est quid significet. Quamquam et sine additamento praepositionis quaerere intellegatur adquirere; ex quo lucra uocantur et quaestus.
17.77. İsrail krallığının bölünmesi: Ruhanî İsrail'in tensel İsrail'den sürekli ayrılmasının önceden simgelenmesi
Saul yine itaatsizlik ederek günah işledi, Samuel de yine Rab'bin sözüyle ona şöyle dedi: Rab'bin sözünü hor gördüğün için Rab de seni İsrail üzerinde kral olmaman için hor gördü. Yine aynı günah yüzünden, Saul bunu itiraf edip af dilediğinde ve Tanrı'yı yatıştırmak için kendisiyle dönmesini Samuel'den rica ettiğinde şöyle dedi: Seninle dönmeyeceğim; çünkü Rab'bin sözünü hor gördün, Rab de İsrail üzerinde kral olmaman için seni hor görecek. Samuel gitmek için yüzünü çevirdi; Saul onun cübbesinin ucundan tuttu ve yırttı. Samuel ona dedi ki: Rab bugün krallığı senin elinden, İsrail'den yırttı ve onu senin üstündeki iyi yakınına verecek. İsrail ikiye bölünecek. Dönmeyecek ve pişman olmayacak; çünkü O, pişman olacak bir insan gibi değildir; insan tehdit eder ve sözünde durmaz.
Kendisine Rab İsrail üzerinde kral olmaman için seni hor görecek ve Rab bugün krallığı senin elinden, İsrail'den yırttı denen bu adam kırk yıl İsrail üzerinde krallık etti, yani Davut'un da krallık ettiği kadar uzun bir süre. Bunu da krallığının ilk zamanında duymuştur. Öyle ki, bunun onun soyundan hiç kimsenin krallık etmeyecek olması sebebiyle söylendiğini anlayalım ve tene göre Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan Mesih İsa'nın doğduğu Davut'un soyuna bakalım.
Kutsal yazıda, Latince elyazmalarının çoğunda okunan şu ifade yoktur: Rab İsrail krallığını senin elinden yırttı. Bizim koyduğumuz gibi, Yunanca metinlerde bulunan şudur: Rab krallığı senin elinden, İsrail'den yırttı; yani "senin elinden" sözü "İsrail'den" demektir. Demek ki bu adam simgesel olarak İsrail halkının yerini tutuyordu; bu halk, Rabbimiz Mesih İsa yeni ahit aracılığıyla tensel olarak değil ruhanî olarak krallık edecek olduğundan, krallığı kaybedecekti. O'nun hakkında Onu senin yakınına verecek denmesi, ten akrabalığına işaret eder; çünkü Mesih tene göre İsrail'dendir, Saul de öyle. Senin üstündeki iyi sözü ise "senden daha iyi" olarak anlaşılabilir; nitekim bazıları böyle çevirmiştir. Ama şöyle anlamak daha iyidir: "O iyi olduğu için senin üstündedir"; şu başka peygamberlik sözüne uygun olarak: Bütün düşmanlarını ayaklarının altına koyana kadar. Onların arasında, kendisine zulmeden İsrail de vardır; Mesih krallığı ondan almıştır. Gerçi orada, içinde hile bulunmayan bir İsrail de vardı, o samanların içinde bir tür buğday. Çünkü havariler de oradandı, başta Stefanos olmak üzere o kadar şehit de, havari Pavlus'un andığı, onun dönüşünde Tanrı'yı yücelten o kadar kilise de.
Bundan sonra gelen İsrail ikiye bölünecek sözünün de bu şekilde anlaşılması gerektiğinden şüphem yok: Mesih'e düşman İsrail ve Mesih'e bağlı İsrail; cariyeye ait İsrail ve hür kadına ait İsrail. Çünkü bu iki tür önce birlikteydi; sanki İbrahim hâlâ cariyeye bağlıydı, ta ki Mesih'in lütfuyla döllenen kısır şöyle haykırana kadar: Cariyeyi ve oğlunu kov. Süleyman'ın günahı yüzünden oğlu Rehoboam'ın krallığında İsrail'in ikiye bölündüğünü ve iki parçanın kendi krallarıyla, o ulusun bütünüyle Keldaniler tarafından büyük bir yıkımla devrilip sürüldüğü zamana kadar böyle kaldığını biliyoruz. Ama bunun Saul'le ne ilgisi var? Böyle bir tehdit gerekse, Süleyman'ın babası olan Davut'a yapılması gerekirdi. Üstelik şimdi İbrani ulusu kendi içinde bölünmüş değildir; aynı yanılgının ortaklığı içinde ayrımsız biçimde yeryüzüne dağılmıştır. Oysa Tanrı'nın o krallığın ve halkın simgesini taşıyan Saul'ün şahsında bu krallığı ve halkı tehdit ettiği bölünme, şu ekle ebedî ve değişmez olarak işaret edilmiştir: Dönmeyecek ve pişman olmayacak; çünkü O, pişman olacak bir insan gibi değildir; insan tehdit eder ve sözünde durmaz. Yani insan tehdit eder ve sözünde durmaz, ama insan gibi pişman olmayan Tanrı öyle değildir. Çünkü O'nun pişman olduğu okunduğunda, ilahî önbilgi değişmez olarak kalırken olayların değişmesi işaret edilir. Pişman olmadığı söylendiğinde ise değiştirmediği anlaşılır.
CAPUT VII. De regni Israelitici, qua praefiguratur perpetua diuisio Israelis spiritalis ab Israele carnali. Rursus peccauit Saul per inoboedientiam, et rursus Samuel in uerbo Domini ait illi: Quia spreuisti uerbum Domini. spreuit te Dominus, ut non sis rex super Israel. Et rursus pro eodem peccato, cum id confiteretur Saul et ueniam precaretur rogaretque Samuelem, ut reuerteretur cum illo ad placandum Deum: Non reuertar, inquit, tecum; quia spreuisti uerbum Domini, et spernet te Dominus, ne sis rex super Israel. Et conuertit Samuel faciem suam, ut abiret; et tenuit Saul pinnulam diploidis eius et disrupit eam. Et dixit ad eum Samuel: Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua hodie et dabit proximo tuo bono super te, et diuidetur Israel in duo; et non conuertetur neque paenitebit eum; quoniam non est sicut homo, ut paeniteat eum; ipse minatur, et non permanet. Iste, cui dicitur: Spernet te Dominus, ne sis rex super Israel, et: Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua hodie, quadraginta regnauit annos super Israel, tanto scilicet spatio temporis, quanto et ipse Dauid, et audiuit hoc primo tempore regni sui; ut intellegamus ideo dictum, quia nullus de stirpe eius fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem Dauid, unde exortus est secundum carnem mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus. Non autem habet scriptura, quod in plerisque Latinis codicibus legitur: Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua; sed sicut a nobis positum est inuentum in Graecis: Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua; ut hoc intellegatur de manu tua, quod est ab Israel. Populi ergo Israel personam figurate gerebat homo iste, qui populus regnum fuerat amissurus, Christo Iesu Domino nostro per nouum testamentum non carnaliter, sed spiritaliter regnaturo. De quo cum dicitur: Et dabit illud proximo tuo, ad carnis cognationem id refertur; ex Israel enim Christus secundum , unde et Saul. Quod uero additum est: bono super te, potest quidem intellegi (meliori te'; nam et quidam sic sunt interpretati; sed melius sic accipitur bono super te, ut, quia ille bonus est, ideo sit super te, iuxta illud aliud propheticum: Donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis; in quibus est et Israel, cui suo persecutori regnum abstulit Christus; quamuis fuerit illic et Israel. in quo dolus non erat, quoddam quasi frumentum illarum palearum; nam utique inde erant apostoli, inde tot martyres, quorum prior Stephanus: inde tot ecclesiae, quas apostolus Paulus commemorat, in conuersione eius magnificantes Deum. De qua re non dubito intellegendum esse quod sequitur: Et diuidetur Israel in duo, in Israel scilicet inimicum Christo et Israel adhaerentem Christo, in Israel ad ancillam et Israel ad liberam pertinentem. Nam ista duo genera primum simul erant, uelut Abraham adhuc adhaereret ancillae. donec sterilis per Christi gratiam fecundata clamaret: Eice ancillam et filium eius. Propter peccatum quidem Salomonis regnante filio eius Roboam scimus Israel in duo fuisse diuisum adque ita perseuerasse, habentibus singulis partibus reges suos, donec illa gens tota a Chaldaeis esset ingenti uastatione subuersa adque translata. Sed hoc quid ad Saulem, cum, si tale aliquid comminandum esset, ipsi Dauid fuerit potius comminandum, cuius erat filius Salomon? Postremo nunc inter se gens Hebraea diuisa non est, sed indifferenter in eiusdem erroris societate dispersa per terras. Diuisio uero illa, quam Deus sub persona Saulis, illius regni et populi figuram gerentis, eidem regno populoque minatus est, aeterna adque inmutabilis significata est per hoc, quod adiunctum est: Et non conuertetur neque paenitebit eum; quoniam non est sicut homo, ut paeniteat eum; ipse minatur, et non permanet; id est, homo minatur, et non permanet: non autem Deus, quem non paenitet, sicut hominem. Ubi enim legitur, quod paeniteat eum, mutatio rerum significatur, inmutabili praescientia manente diuina. Ubi ergo non paenitere dicitur, non mutare intellegitur.
17.7_2Bu sözlerle, İsrail halkının bölünmesi hakkında ilahî olarak bozulamaz ve tamamen sürekli bir hüküm verildiğini görüyoruz. Çünkü oradan Mesih'e geçmiş, geçen ya da geçecek olan herkes, insan soyunun bir ve aynı tabiatına göre oradan olsa da, Tanrı'nın önbilgisine göre oradan değildi. Kısacası, İsraillilerden Mesih'e bağlı olup O'nda sebat edenler, bu hayatın sonuna kadar O'nun düşmanı olmakta direnen İsraillilerle asla bir arada olmayacaklar, burada önceden bildirilen bölünmede sürekli kalacaklardır. Çünkü Sina dağından köleliğe doğuran eski ahit, yeni ahde tanıklık etmesi dışında hiçbir fayda sağlamaz. Aksi hâlde, Musa okunduğu sürece yürekleri üzerinde peçe durur; ama biri oradan Mesih'e geçtiğinde peçe kalkar. Çünkü geçenlerin yönelimi eskiden yeniye doğru değişir; artık kimse tensel değil, ruhanî mutluluğu amaçlar. Bu yüzden büyük peygamber Samuel, Saul'ü kral olarak meshetmeden önce şunu yaptı: İsrail için Rab'be haykırdığında Rab onu duymuş, yakmalık kurbanı sunarken yabancılar Tanrı'nın halkıyla savaşmaya yaklaşınca Rab üzerlerine gürlemiş, onlar şaşkına dönüp İsrail'in önünde bozguna uğramış ve yenilmişlerdi. Samuel de bir taş aldı, onu yeni ve eski Massefat arasına dikti, adını Abennezer koydu, yani Latincede "yardımcının taşı" ve şöyle dedi: Rab bize buraya kadar yardım etti. Massefat "yönelim" anlamına gelir. O yardımcı taşı, Kurtarıcı'nın aracılığıdır; onun aracılığıyla eski Massefat'tan yeni Massefat'a, yani tensel krallıkta sahte tensel bir saadetin beklendiği yönelimden, yeni ahit aracılığıyla göklerin krallığında en gerçek ruhanî saadetin beklendiği yönelime geçmek gerekir. Bundan daha iyi bir şey olmadığı için Tanrı buraya kadar yardım eder.
Prorsus insolubilem uidemus per haec uerba prolatam diuinitus fuisse sententiam de ista diuisione populi Israel et omnino perpetuam. Quicumque enim ad Christum transierunt uel transeunt uel transibunt inde, non erant inde secundum Dei praescientiam, non secundum generis humani unam eandemque naturam. Prorsus quicumque ex Israelitis adhaerentes Christo perseuerant in illo, numquam erunt cum eis Israelitis, qui eius inimici usque in finem uitae huius esse persistunt; sed in diuisione, quae hic praenuntiata est, perpetuo permanebunt. Nihil enim prodest testamentum uetus de monte Sina in seruitutem generans, nisi quia testimonium perhibet testamento nouo. Alioquin, quamdiu legitur Moyses, uelamen super corda eorum positura est; cum autem inde quisque transierit ad Christum, auferetur uelamen. Transeuntium quippe intentio ipsa mutatur de uetere ad nouum, ut iam non quisque intendat accipere carnalem, sed spiritalem felicitatem. Propter quod ipse magnus propheta Samuel, antequam unxisset regem Saul, quando exclamauit ad Dominum pro Israel, et exaudiuit eum, et, cum offerret holocaustosim, accedentibus alienigenis ad pugnam contra populum Dei tonuit Dominus super eos, et confusi sunt et offenderunt coram Israel adque superati sunt: adsumsit lapidem unum et statuit illum inter Massephat nouam et ueterem, et uocauit nomen eius Abennezer, quod est Latine lapis adiutoris, et dixit: Usque hoc adiuuit nos Dominus. Massephat interpretatur intentio. Lapis ille adiutoris medietas est Saluatoris. per quem transeundum est a Massephat uetere ad nonam, id est ab intentione, qua exspectabatur in carnali regno beatitudo falsa carnalis, ad intentionem, qua per nouum testamentum exspectatur in regno caelorum beatitudo uerissima spiritalis; qua quoniam nihil est melius, huc usque adiuuat Deus.
17.88. Davut'a oğlu hakkında yapılan vaatler: Süleyman'da hiçbir biçimde değil, tam anlamıyla Mesih'te bulunur
Şimdi, sonuncu değişikliğin kendisinde simgelendiği ve her şeyin onun için ilahî olarak söylenip yazıldığı o krallık değişikliğiyle Saul'ün yerine geçen Davut'a Tanrı'nın, ele aldığımız konuyla ilgili olarak ne vaat ettiğini göstermem gerektiğini görüyorum. Kral Davut'un işleri çok iyi gittiğinde Tanrı'ya bir ev yapmayı, yani sonradan oğlu kral Süleyman'ın yaptırdığı, şöhreti çok yayılmış o tapınağı yapmayı düşündü. O bunu düşünürken Tanrı'nın sözü peygamber Natan'a geldi, krala iletsin diye. Tanrı orada kendisine evin Davut tarafından yapılmayacağını ve bu kadar zaman boyunca halkından hiç kimseye kendisi için sedirden bir ev yapılmasını buyurmadığını söyledikten sonra şöyle der: Şimdi kulum Davut'a şunu söyle: Her şeye kadir Rab şöyle diyor: Seni koyun ağılından aldım, halkım İsrail üzerinde önder olasın diye. Girdiğin her yerde seninle oldum, bütün düşmanlarını önünden yok ettim ve seni yeryüzündeki büyüklerin adı gibi ünlü kıldım. Halkım İsrail'e bir yer vereceğim ve onu dikeceğim; ayrı yaşayacak ve artık kaygı duymayacak. Kötülük oğlu, başlangıçta, halkım İsrail üzerine hâkimler atadığım günlerden beri yaptığı gibi onu bir daha alçaltmayacak. Sana bütün düşmanlarından kurtulup dinlenme vereceğim ve Rab sana, O'na ev yapacağını bildirecek. Günlerin dolduğunda atalarınla birlikte uyuyacaksın ve senden sonra, kendi karnından çıkacak zürriyetini kaldıracağım ve onun krallığını hazırlayacağım. O benim adıma bir ev yapacak ve onun tahtını sonsuza dek yerleştireceğim. Ben ona baba olacağım, o da bana oğul olacak. Kötülük ederse, onu insanların değneğiyle ve insanoğullarının dokunuşlarıyla azarlayacağım. Ama merhametimi, yüzümü çevirdiklerimden kaldırdığım gibi ondan kaldırmayacağım. Evi ve krallığı önümde sonsuza dek sadık olacak, tahtı sonsuza dek dikili kalacak.
Bu kadar büyük bir vaadin Süleyman'da gerçekleştiğini sanan çok yanılır. Çünkü O benim adıma bir ev yapacak sözüne dikkat eder, zira Süleyman o ünlü tapınağı yapmıştır; ama Evi ve krallığı önümde sonsuza dek sadık olacak sözüne dikkat etmez. Öyleyse dikkat etsin ve Süleyman'ın sahte tanrılara tapan yabancı kadınlarla dolu evine, bir zamanlar bilge olan kralın onlar tarafından aynı putperestliğe kandırılıp düşürülmesine baksın. Ve Tanrı'nın ya bunu yalan yere vaat ettiğini ya da Süleyman'ın ve evinin böyle olacağını önceden bilemediğini düşünmeye cesaret etmesin. Tene göre Davut'un zürriyetinden gelen Rabbimiz Mesih'te bunların gerçekleştiğini görüyor olmasaydık bile bu konuda şüphe etmememiz gerekirdi; tensel Yahudiler gibi burada boş yere başka birini aramamamız için. Çünkü onlar bile, bu yerde kral Davut'a vaat edildiğini okudukları oğlun Süleyman olmadığını öylesine anlarlar ki, vaat edilen kişi bu kadar açık biçimde ortaya çıktığı hâlde, şaşılacak bir körlükle hâlâ başka birini ümit ettiklerini söylerler. Gerçi Süleyman'da da gelecek şeyin bir sureti olmuştur: Tapınağı yapmış, adına uygun olarak barışa sahip olmuş (Süleyman Latincede "barışçı" demektir) ve krallığının başında şaşılacak ölçüde övgüye değer olmuştur. Ama kendi şahsında gelecek olanın gölgesi olarak Rab Mesih'i önceden bildiriyordu, onu sergilemiyordu. Bu yüzden onun hakkında bazı şeyler, sanki bunlar onun hakkında önceden söylenmiş gibi yazılmıştır; kutsal yazı olaylarla da peygamberlik ederken onda bir bakıma gelecek şeylerin simgesini çizer. Çünkü krallığının anlatıldığı ilahî tarih kitaplarının dışında, yetmiş birinci mezmur da onun adını başlık olarak taşır. Bu mezmurda ona hiç uyamayacak, Rab Mesih'e ise en açık biçimde uyan o kadar çok şey söylenir ki, onda yalnız şöyle böyle bir simgenin gölgelendiği, O'nda ise hakikatin kendisinin sunulduğu açıkça görülür. Çünkü Süleyman'ın krallığının hangi sınırlarla çevrili olduğu bilinir. Yine de bu mezmurda, ötekileri geçersek, şu okunur: Denizden denize, ırmaktan yeryüzünün sınırlarına kadar hükmedecek; bunun Mesih'te gerçekleştiğini görüyoruz. Çünkü hükmetmeye ırmaktan başlamıştır; orada Yuhanna tarafından vaftiz edilmiş ve Yuhanna'nın işaret etmesiyle öğrencileri tarafından tanınmaya başlamıştır; onlar O'na yalnız öğretmen değil, Rab de demişlerdir.
CAPUT VIII. De promissionibus ad Dauid in filio eius, quae nullatenus in Salomone, sed plenissime inueniuntur in Christo. Iam nunc uideo esse monstrandum, quid ipsi Dauid. qui Sauli successit in regnum, cuius mutatione finalis illa mutatio figurata est, propter quam diuinitus cuncta dicta, cuncta conscripta sunt, Deus promiserit, quod ad rem de qua agimus pertinet. Cum regi Dauid multa prospera prouenissent, cogitauit facere Deo domum, templum illud scilicet excellentissime diffamatum, quod a rege Salomone filio eius postea fabricatum est. Hoc eo cogitante factum est uerbum Dei ad Nathan prophetam, quod perferret ad regem. Ubi cum dixisset Deus, quod non ab ipso Dauid sibi aedificaretur domus. neque per tantum tempus se mandasse cuiquam in populo suo, ut sibi fieret domus cedrina: Et nunc, inquit, haec dices seruo meo Dauid: Haec dicit Dominus omnipotens: Accepi te de ouili ouium, ut esses in ducem super populum meum super Israel, et eram tecum in omnibus quibus ingrediebaris, et exterminaui omnes inimicos tuos a facie tua, et feci te nominatum secundum nomen magnorum, qui sunt super terram; et ponam locum populo meo Israel, et plantabo illum. et inhabitabit seorsum, et non sollicitus erit ultra; et non adponet filius iniquitatis humiliare eum, sicut ab initio a diebus, quibus constitui iudices super populum meum Israel; et requiem tibi dabo ab omnibus inimicis tuis, et nuntiabit tibi Dominus, quoniam domum aedificabis ipsi. Et erit, cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, et suscitabo semen tuum post te, qui erit de uentre tuo, et praeparabo regnum eius. Hic aedificabit mihi domum nomini meo, et dirigam thronum illius usque in aeternum. Ego ero illi in patrem, et ille erit mihi in filium. Et si uenerit iniquitas eius, redarguam illum in uirga uirorum et in tactibus filiorum hominum; misericordiam autem meam non amoueam ab eo, sicut amoui, a quibus amoui faciem meam; et fidelis erit domus eius et regnum eius usque in aeternum coram me, et thronus eius erit erectus usque in aeternum. Hanc tam grandem promissionem qui putat in Salomone fuisse conpletam, multum errat. Adtendit enim quod dictum est: Hic aedificabit mihi domum, quoniam Salomon templum illud nobile struxit, et non adtendit: Fidelis erit domus eius et regnum eius usque in aeternum coram me. Adtendat ergo et adspiciat Salomonis domum plenam mulieribus alienigenis colentibus deos falsos et ipsum ab eis regem aliquando sapientem in eandem idolatriam seductum adque deiectum; et non audeat existimare Deum uel hoc promisisse mendaciter uel talem Salomonem domumque eius futuram non potuisse praescire. Non hinc autem deberemus ambigere, nec si non in Christo Domino nostro, qui factus est ex semine Dauid secundum carnem, iam uideremus ista conpleri, ne uane adque inaniter hic alium aliquem requiramus, sicut carnales Iudaei. Nam et ipsi usque adeo filium, quem loco isto regi Dauid promissum legunt, intellegunt non fuisse Salomonem, ut eo, qui promissus est tanta iam manifestatione, declarato adhuc mirabili caecitate alium sperare se dicant. Facta est quidem nonnulla imago rei futurae etiam in Salomone, in eo quod templum aedificauit et pacem habuit secundum nomen suum (Salomon quippe pacificus est Latine) et in exordio regni sui mirabiliter laudabilis fuit; sed eadem sua persona per umbram futuri praenuntiabat etiam ipse Christum Dominum, non exhibebat. Unde quaedam de illo ita scripta sunt, quasi de ipso ista praedicta sint, dum scriptura sancta etiam rebus gestis prophetans quodam modo in eo figuram definiat futurorum. Nam praeter libros diuinae historiae, ubi regnasse narratur, psalmus etiam septuagensimus primus titulo nominis eius inscriptus est; in quo tam multa dicuntur, quae omnino ei conuenire non possunt, Domino autem Christo aptissima perspicuitate conueniunt, ut euidenter appareat, quod in illo figura qualiscumque adumbrata sit, in isto autem ipsa ueritas praesentata. Notum est enim, quibus. terminis regnum conclusum fuerat Salomonis; et tamen in eo psalmo legitur, ut alia taceam: Dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae, quod in Christo uidemus inpleri. A flumine quippe dominandi sumsit exordium, ubi baptizatus a Iohanne eodem,. monstrante coepit agnosci a discipulis, qui eum non solum magistrum, uerum etiam Dominum appellauerunt.
17.8_2Süleyman'ın babası Davut henüz hayattayken krallık etmeye başlaması, o krallardan hiçbirinin başına gelmemiş bir şeydir ve bunun sebebi, babasına şöyle seslenen peygamberliğin önceden bildirdiği kişinin o olmadığının yeterince anlaşılmasıdır: Günlerin dolduğunda atalarınla birlikte uyuyacaksın ve senden sonra, kendi karnından çıkacak zürriyetini kaldıracağım ve onun krallığını hazırlayacağım. O hâlde devamındaki O benim adıma bir ev yapacak sözü yüzünden Süleyman'ın peygamberlikle bildirildiği sanılırken, nasıl olur da önceki Günlerin dolduğunda atalarınla birlikte uyuyacaksın ve senden sonra zürriyetini kaldıracağım sözü yüzünden, vaat edilenin bir başka barışçı olduğu anlaşılmaz? Çünkü O, Süleyman gibi Davut'un ölümünden önce değil, ölümünden sonra kaldırılacağı bildirilmiştir. İsa Mesih'in gelişi ne kadar uzun bir zamandan sonra olursa olsun, kendisine böyle vaat edilen kral Davut'un ölümünden sonra gelmesi gerekirdi. Tanrı'ya, sevinçle gördüğümüz gibi, ağaçtan ve taştan değil, insanlardan ev yapacak olan oydu. Havari bu eve, yani Mesih'in müminlerine şöyle der: *Tanrı'nın tapınağı kutsaldır ve o tapınak sizsiniz.*
Nec ob aliud uiuente adhuc patre suo Dauid regnare coepit Salomon, quod nulli regum illorum contigit, nisi ut hinc quoque satis eluceat non esse ipsum, quem prophetia ista , quae ad eius patrem loquitur dicens: Et erit, cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, et suscitabo semen tuum post te, qui erit de uentre tuo, et praeparabo regnum illius. Quo modo ergo propter id quod sequitur: Hic aedificabit mihi domum, iste Salomon putabitur prophetatus, et non potius propter id quod praecedit: Cum repleti fuerint dies tui et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, alius pacificus intellegitur esse promissus, qui non ante, sicut iste, sed post mortem Dauid praenuntiatus est suscitandus? Quamlibet enim longo interposito tempore Iesus Christus ueniret, procul dubio post mortem regis Dauid, cui sic est promissus, eum uenire oportebat, qui aedificaret domum Deo, non de lignis et lapidibus, sed de hominibus, qualem illum aedificare gaudemus. Huic enim domui dicit apostolus, hoc est fidelibus Christi: Templum enim Dei sanctum est, quod estis uos.
17.99. Seksen sekizinci mezmurdaki Mesih hakkındaki peygamberliğin, Krallar kitaplarında Natan'ın peygamberliğiyle vaat edilenlere benzerliği
Bu yüzden başlığı İsrailli Etan'ın anlayışı olan seksen sekizinci mezmurda da Tanrı'nın kral Davut'a yaptığı vaatler anılır ve orada Krallar kitabında konulmuş olanlara benzer bazı şeyler söylenir. Şu sözler gibi: Kulum Davut'a yemin ettim: Zürriyetini sonsuza dek hazırlayacağım. Yine: O zaman görüşte oğullarına konuştun ve dedin ki: Güçlü olanın üzerine yardım koydum, halkımdan seçilmiş olanı yükselttim. Kulum Davut'u buldum, kutsal yağımla onu meshettim. Elim ona yardım edecek, kolum onu güçlendirecek. Düşman ona karşı bir şey başaramayacak, kötülük oğlu ona bir daha zarar veremeyecek. Düşmanlarını önünde kıracağım, ondan nefret edenleri kaçıracağım. Hakikatim ve merhametim onunla olacak ve adımla boynuzu yükselecek. Elini denize, sağ elini ırmaklara koyacağım. Bana seslenecek: Sen benim babamsın, Tanrım'sın, kurtuluşumu üstlenensin. Ben de onu ilk oğul, yeryüzünün kralları arasında yüce kılacağım. Merhametimi onun için sonsuza dek koruyacağım, ahdim ona sadık kalacak. Zürriyetini çağlar çağı sürdüreceğim, tahtını göğün günleri gibi. Bunların hepsi, doğru anlaşıldığında, Davut adı altında Rab İsa hakkında anlaşılır; çünkü aynı aracı, kul suretini Davut'un zürriyetinden, bir bakireden almıştır. Hemen ardından onun oğullarının günahları hakkında, Krallar kitabında konmuş olan ve sanki Süleyman hakkındaymış gibi daha kolay alınan şeye benzer bir şey söylenir. Orada, yani Krallar kitabında şöyle der: Kötülük ederse, onu insanların değneğiyle ve insanoğullarının dokunuşlarıyla azarlayacağım; ama merhametimi ondan kaldırmayacağım. Dokunuşlarla ıslah darbelerini işaret eder. Mesihlerime dokunmayın sözü de buradandır; bu, "Onlara zarar vermeyin"den başka ne demektir? Mezmurda ise sanki Davut hakkında konuşurken buna benzer bir şeyi orada da söylemek için şöyle der: Oğulları kanunumu bırakırlarsa ve hükümlerimde yürümezlerse, adalet buyruklarımı çiğner ve emirlerimi tutmazlarsa, kötülüklerini değnekle ve suçlarını kamçıyla cezalandıracağım; ama merhametimi ondan esirgemeyeceğim. Onun oğulları hakkında konuşurken "onlardan" demedi, "ondan" dedi ki doğru anlaşıldığında aynı kapıya çıkar. Çünkü kilisenin başı olan Mesih'in kendisinde, merhamet korunarak ilahî olarak insanî ıslahla dizginlenmesi gereken hiçbir günah bulunamazdı; ama O'nun bedeninde ve uzuvlarında, yani halkında bulunabilirdi. Bu yüzden Krallar kitabında onun kötülüğü, mezmurda ise oğullarının kötülüğü denmiştir; öyle ki O'nun bedeni hakkında söylenenin bir bakıma O'nun kendisi hakkında söylendiğini anlayalım. Bu yüzden Saulus, O'nun bedeni olan müminlerine zulmederken, O'nun kendisi de gökten şöyle demiştir: Saul, Saul, neden bana zulmediyorsun? Mezmurun devamında şöyle der: Hakikatimde zarar vermeyeceğim, ahdimi çiğnemeyeceğim, dudaklarımdan çıkanları reddetmeyeceğim. Kutsallığım üzerine bir kez yemin ettim: Davut'a yalan söylersem; yani Davut'a asla yalan söylemeyeceğim. Çünkü kutsal yazı böyle konuşmayı âdet edinmiştir. Neyde yalan söylemeyeceğini ise ekleyerek şöyle der: *Zürriyeti sonsuza dek kalacak; tahtı önümde güneş gibi, sonsuza dek tamamlanmış ay gibi; ve gökte sadık bir tanık.*
CAPUT VIIII. Quam similis in psalmo octogensimo octauo sit prophetia de Christo his, quae in regnorum libris Nathan prophetante promittuntur. Propter quod et in psalmo octogensimo octauo, cuius est titulus: Intellectus ipsi Aethan Israelitae. commemorantur promissiones Dei factae regi Dauid, et istis, quae in libro regnorum sunt posita, quaedam ibi similia dicuntur, sicut est: Iuraui Dauid seruo meo: Usque in aeternum praeparabo semen tuum; et iterum: Tunc locutus es in adspectu filiis tuis et dixisti: Posui adiutorium super potentem, exaltaui electum de populo meo. Inueni Dauid seruum meum, in oleo sancto meo unxi eum. Manus enim mea auxiliabitur ei et bracchium meum confortabit eum. Non proficiet inimicus in eo et filius iniquitatis non adponet nocere ei. Et concidam inimicos eius a facie eius, et eos, qui oderunt eum, fugabo. Et ueritas mea et misericordia mea cum ipso, et in nomine meo exaltabitur cornu eius. Et ponam in mari manum eius et in fluminibus dexteram eius. Ipse inuocabit me: Pater meus es tu, Deus meus et susceptor salutis meae. Et ego primogenitum ponam eum, excelsum aput reges terrae. In aeternum seruabo ei misericordiam meam et testamentum meum fidele ipsi. Et ponam in saeculum saeculi semen eius, et thronum eius sicut dies caeli. Quae omnia de Domino Iesu intelleguntur, quando recte intelleguntur, sub nomine Dauid propter formam serui, quam de semine Dauid idem Mediator adsumsit ex uirgine. Continuo etiam dicitur de peccatis filiorum eius tale aliquid, quale in regnorum libro positum est et quasi de Salomone procliuius accipitur. Ibi namque, hoc est in regnorum libro: Et si uenerit, inquit, iniquitas eius, redarguam illum in uirga uirorum et in tactibus filiorum hominum; misericordiam autem meam non amoueam ab eo; tactibus significans plagas correptionis. Unde illud est: Ne tetigeritis christos meos. Quod quid est aliud, quam (De laeseritis'? In psalmo uero cum ageret tamquam de Dauid, ut quiddam eius modi etiam ibi diceret: Si dereliquerint, inquit, filii eius legem meam et in iudiciis meis non ambulauerint; si iustificationes meas profanauerint et mandata mea non custodierint: uisitabo in uirga iniquitates eorum et in flagellis delicta eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eo. Non dixit (ab eis\ cum loqueretur de filiis eius, non de ipso; sed dixit ab eo, quod bene intellectum tantundem ualet. Non enim Christi ipsius, quod est caput ecclesiae, possent inueniri ulla peccata, quae opus esset humanis correptionibus seruata misericordia diuinitus coherceri; sed in eius corpore ac membris, quod populus eius est. Ideo in libro regnorum: Iniquitas eius dicitur; in psalmo autem: Filiorum eius; ut intellegamus de ipso dici quodam modo, quod de eius corpore dicitur. Propter quod etiam ipse de caelo, cum corpus eius, quod sunt fideles eius, Saulus persequeretur: Saule, inquit, Saule, quid me persequeris? Deinde in consequentibus psalmi: Neque nocebo, inquit, in ueritate mea, neque profanabo testamentum meum, et quae procedunt de labiis meis non reprobabo. Semel iuraui in sancto meo, si Dauid mentiar; id est, nequaquam Dauid mentiar. Solet enim sic loqui scriptura. Quid autem non mentiatur, adiungit et dicit: Semen eius in aeternum manet; et sedes eius sicut sol in con-. meo, et sicut luna perfecta in aeternum, et testis in caelo fidelis.
17.1010. Yeryüzündeki Kudüs krallığında olup bitenlerin Tanrı'nın vaat ettiklerinden farklılığı: Vaadin hakikati başka bir kralın ve krallığın şanına ait anlaşılsın diye
Bu kadar büyük vaadin bu sağlam güvencelerinden sonra, bunlar Süleyman'da gerçekleşti sanılmasın diye, sanki bu ümit edilip bulunamıyormuş gibi şöyle der: Ama sen reddettin ve hiçe indirdin, ya Rab. Nitekim Süleyman'ın krallığının başına, onun soyundan gelenlerde, o krallığın başkenti olan yeryüzündeki Kudüs'ün yıkılışına ve özellikle Süleyman'ın yaptırdığı tapınağın yok oluşuna kadar gelen budur. Ama bu yüzden Tanrı'nın vaatlerine aykırı davrandığı sanılmasın diye hemen ekledi: Mesihini erteledin. Demek ki o kişi Süleyman değildir, Davut'un kendisi de değildir, çünkü Rab'bin mesihi ertelenmiştir. O sırlı meshle takdis edilen bütün krallara, yalnız kral Davut'tan itibaren değil, o halkın ilk meshedilen kralı olan Saul'den itibaren (Davut'un kendisi de ona Rab'bin mesihi der) O'nun mesihleri dense de, bir tek gerçek mesih vardı ve onlar peygamberlik meshiyle O'nun simgesini taşıyorlardı. O'nun Davut'ta ya da Süleyman'da anlaşılması gerektiğini sanan insanların kanaatine göre O uzun süre erteleniyordu; ama Tanrı'nın tertibine göre, zamanı gelince gelmek üzere hazırlanıyordu. O ertelenirken, O'nun krallık edeceği elbette ümit edilen yeryüzündeki Kudüs'ün krallığına ne olduğunu bu mezmur devamında şöyle anlatır: Kulunun ahdini altüst ettin, kutsallığını yerde kirlettin. Bütün duvarlarını yıktın, surlarını korku yerine çevirdin. Yoldan geçen herkes onu yağmaladı, komşularına rezil oldu. Düşmanlarının sağ elini yükselttin, bütün düşmanlarını sevindirdin. Kılıcının yardımını çevirdin, savaşta ona yardım etmedin. Onu arınmadan ayırdın, tahtını yere çaldın. Tahtının günlerini kısalttın, onu utançla kapladın. Bunların hepsi cariye Kudüs'ün başına geldi. Orada hür kadının bazı oğulları da krallık etti; bunlar o krallığı zamansal bir tertiple elde tutarken, oğulları oldukları göksel Kudüs'ün krallığına gerçek imanla sahiptiler ve ümitlerini gerçek Mesih'e bağlamışlardı. Bunların o krallığın başına nasıl geldiğini, okunursa, olayların tarihi gösterir.
CAPUT X. Quam diuersa acta sint in regno terrenae Hieru salem ab his, quae promiserat Deus, ut intellegeretur promissionis ueritas ad alterius regis et regni gloriam pertinere. Post haec tantae promissionis ualidissima firmamenta, ne putarentur in Salomone conpleta, tamquam id speraretur nec inueniretur: Tu uero, inquit, reppulisti et ad nihilum deduxisti, Domine. Hoc quippe factum est de regno Salomonis in posteris eius usque ad euersionem ipsius terrenae Hierusalem, quae regni eiusdem sedes fuit, et maxime ipsius templi labem, quod fuerat a Salomone constructum. Sed ne ob hoc putaretur Deus contra sua promissa fecisse, continuo subiecit: Distulisti christum tuum. Non ergo est ille Salomon, sed nec ipse Dauid, si dilatus est christus Domini. Cum enim christi eius dicerentur omnes reges mystico illo chrismate consecrati, non solum a rege Dauid et deinceps, sed ab illo etiam Saule, qui populo eidem rex primus est unctus (ipse quippe Dauid eum christum Domini appellat): erat tamen unus uerus christus, cuius illi figuram prophetica unctione gestabant; qui secundum opinionem hominum, qui eum putabant in Dauid uel in Salomone intellegendum, differebatur in longum; secundum dispositionem autem Dei uenturus suo tempore parabatur. Interea dum ille differtur, quid factum sit de regno terrenae Hierusalem, ubi sperabatur utique regnaturus, secutus iste psalmus adiunxit adque ait: Euertisti testamentum serui tui, profanasti in terra sanctitatem eius; destruxisti omnes macerias eius, posuisti munitiones eius formidinem; diripuerunt eum omnes transeuntes uiam, factus est obprobrium uicinis suis; exaltasti dexteram inimicorum eius, iucundasti omnes inimicos eius; auertisti adiutorium gladii eius et non es opitulatus ei in bello; dissoluisti eum ab emundatione, sedem eius in terram conlisisti; minuisti dies sedis eius, perfudisti eum confusione. Haec omnia uenerunt super ancillam Hierusalem, in qua regnauerunt nonnulli etiam filii liberae, regnum illud tenentes in dispensatione temporaria, regnum autem caelestis Hierusalem, cuius erant filii, in uera fide habentes et in uero Christo sperantes. Quo modo autem ista uenerint super illud regnum, index est rerum gestarum, si legatur, historia. -
17.1111. Tanrı halkının cevheri: Mesih'te ten almakla var olan ve yalnız O'nun, canını ölüler diyarından kurtarma yetkisine sahip olması
Bu peygamberliklerden sonra peygamber Tanrı'ya yakarmaya döner; ama bu yakarma da bir peygamberliktir. Ne zamana kadar, ya Rab, sonuna kadar çevirirsin? Burada "yüzünü" sözü anlaşılır; başka bir yerde dendiği gibi: Ne zamana kadar yüzünü benden çevirirsin? Nitekim bazı elyazmalarında burada "çevirirsin" değil "yüz çevirirsin" vardır. Gerçi "Davut'a vaat ettiğin merhametini çevirirsin" de anlaşılabilir. Sonuna kadar ne demektir, sona kadar demek değilse? Bu son, o ulusun da Mesih İsa'ya iman edeceği en son zaman olarak anlaşılmalıdır; bu sondan önce, yukarıda acı acı ağladığı şeylerin olması gerekiyordu. Bu yüzden burada şöyle devam eder: Öfken ateş gibi tutuşur; benim cevherimin ne olduğunu hatırla. Burada Tanrı halkının cevheri olarak, teninin tabiatı o halktan olan İsa'dan daha iyi bir şey anlaşılamaz. Çünkü bütün insanoğullarını boş yere kurmadın, diyor. Eğer tek bir insanoğlu İsrail'in cevheri olmasaydı, ki bu insanoğlu aracılığıyla çok sayıda insanoğlu kurtarılacaktı, bütün insanoğulları elbette boş yere kurulmuş olurdu. Şimdi bütün insan tabiatı ilk insanın günahıyla hakikatten boşluğa düşmüştür. Bu yüzden başka bir mezmur şöyle der: İnsan boşluğa benzedi, günleri gölge gibi geçer. Ama Tanrı bütün insanoğullarını boş yere kurmadı. Çünkü hem çoklarını aracı İsa aracılığıyla boşluktan kurtarır, hem de kurtarılmayacaklarını önceden bildiklerini, kurtarılacakların faydası ve iki şehrin zıtlıkla karşılaştırılması için, bütün akıllı yaratığın en güzel ve en adil düzeni içinde elbette boş yere kurmadı. Sonra şöyle devam eder: Yaşayıp ölümü görmeyecek, canını ölüler diyarının elinden kurtaracak insan kimdir? Bu kişi, İsrail'in o cevheri, Davut'un zürriyetinden Mesih İsa'dan başka kimdir? Havari O'nun hakkında, ölümden dirildiğinde artık ölmeyeceğini ve ölümün O'na artık hükmetmeyeceğini söyler. Çünkü O öyle yaşayacak ve ölümü görmeyecektir ki, yine de ölmüş ama canını ölüler diyarının elinden kurtarmıştır; bazılarının ölüler diyarındaki zincirlerini çözmek için oraya inmişti. Onu, İncil'de sözünü ettiği şu yetkiyle kurtarmıştır: *Canımı bırakmaya yetkim var, onu yeniden almaya yetkim var.*
CAPUT XI. De substantia populi Dei, quae per susceptionem carnis in Christo est, qui solus eruendi ab inferis animam suam habuit potestatem. Post haec autem prophetata ad precandum Deum propheta conuertitur; sed et ipsa precatio prophetatio est. Usque quo, Domine, auertis in finem? subauditur 'faciem tuam', sicut alibi dicitur: Quo usque auertis faciem tuam a me? Nam ideo quidam codices hic non habent auertis, sed 'auerteris'; quamquam possit intellegi: 'Auertis misericordiam tuam, quam promisisti Dauid'. Quod autem dixit: In finem, quid est nisi usque in finem? Qui finis intellegendus est ultimum tempus, quando in Christum Iesum etiam gens illa est creditura, ante quem finem illa fieri oportebat, quae superius aerumnosa defleuit. Propter quae et hic sequitur: Exardescit sicut ignis ira tua: memento quae est mea substantia. Nihil hic melius quam ipse Iesus intellegitur substantia populi eius, ex quo natura est carnis eius. Non enim uane, inquit, constituisti omnes filios hominum. Nisi enim esset unus filius hominis substantia Israel, per quem filium hominis liberarentur multi filii hominum, uane utique constituti essent omnes filii hominum. Nunc uero omnis quidem humana natura per peccatum primi hominis in uanitatem de ueritate conlapsa est, propter quod dicit alius psalmus: Homo uanitati similis factus est, dies eius uelut umbra praetereunt; sed non uane Deus constituit omnes filios hominum, quia et multos a uanitate liberat per mediatorem Iesum, et quos liberandos non esse praesciuit, ad utilitatem liberandorum et conparationem duarum inter se a contrario ciuitatum non utique uane in totius rationalis creaturae pulcherrima adque iustissima ordinatione constituit. Deinde sequitur: Quis est homo, qui uiuet et non uidebit mortem, eruet animam suam de manu inferi? Quis est iste. nisi substantia illa Israel ex semine Dauid, Christus Iesus? De quo dicit apostolus, quod surgens a mortuis iam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur. Sic enim uiuet et non uidebit mortem, ut tamen mortuus fuerit, sed animam suam eruerit de manu inferni, quo propter quorundam soluenda inferna uincula descenderat; eruerit autem potestate illa, de qua in euangelio dicit: Potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem habeo iterum sumendi eam.
17.1212. Mezmurda Eski merhametlerin nerede, ya Rab denirken vaatlerin yerine getirilmesini isteyenlerin kimler olarak anlaşılması gerektiği
Ama bu mezmurun şöyle devam eden öteki sözleri: Hakikatinde Davut'a yemin ettiğin eski merhametlerin nerede, ya Rab? Hatırla, ya Rab, kullarının rezilliğini, birçok ulusun rezilliğini koynumda taşıdığımı; düşmanlarının, ya Rab, rezil ettiklerini, mesihinin değişimini rezil ettiklerini, Davut'a yapılan vaadin kendilerine geri verilmesini isteyen o İsraillilerin ağzından mı, yoksa tene göre değil ruha göre İsrailli olan Hristiyanların ağzından mı söylendiği haklı olarak sorulabilir. Çünkü bunlar, bu mezmurun adından başlığını aldığı Etan'ın yaşadığı zamanda söylenmiş ya da yazılmıştır ve bu zaman Davut'un krallık zamanıydı. Bu yüzden Hakikatinde Davut'a yemin ettiğin eski merhametlerin nerede, ya Rab denemezdi, meğer ki peygamber kendi şahsında, çok sonra gelecek olanların, yani bunların kral Davut'a vaat edildiği zamanın kendileri için eski olacağı kişilerin yerini tutsun. Birçok ulusun, Hristiyanlara zulmederken, onları Mesih'in çilesiyle rezil ettikleri de anlaşılabilir; kutsal yazı buna değişim der, çünkü O ölerek ölümsüz olmuştur. Mesih'in değişimi, İsraillilere şu anlamda da rezillik olarak yüzlerine vurulmuş olabilir: Onların olacağı ümit edilirken ulusların olmuştur. Yeni ahit aracılığıyla O'na iman eden birçok ulus, eskilikte kalan onların yüzlerine şimdi bunu vurur. Öyle ki Hatırla, ya Rab, kullarının rezilliğini denmesi bu yüzdendir; çünkü Rab onları unutmayıp daha çok acıdığı için, bu rezillikten sonra onlar da iman edeceklerdir. Ama ilk koyduğum anlam bana daha uygun görünüyor. Çünkü Mesih'in onları bırakıp uluslara geçtiği yüzlerine vurulan Mesih düşmanlarına şu söz yakışmaz: Hatırla, ya Rab, kullarının rezilliğini; zira böyle Yahudilere Tanrı'nın kulları denemez. Bu sözler, Mesih'in adı için zulmün ağır aşağılanmalarına katlanırken kral Davut'un zürriyetine yüce bir krallık vaat edildiğini hatırlayabilenlere uyar; onlar buna duydukları özlemle, ümitsizliğe kapılmadan, dileyerek, arayarak, kapı çalarak şöyle diyebilirler: Hakikatinde Davut'a yemin ettiğin eski merhametlerin nerede, ya Rab? Hatırla, ya Rab, kullarının rezilliğini, birçok ulusun rezilliğini koynumda taşıdığımı (yani içimde sabırla katlandığımı); düşmanlarının, ya Rab, rezil ettiklerini, mesihinin değişimini rezil ettiklerini; onlar bunu değişim değil, yok oluş sanırlar. Hatırla, ya Rab ne demektir, "acı ve sabırla katlandığım alçalmam karşılığında, hakikatinde Davut'a yemin ettiğin yüceliği ver" demek değilse? Eğer bu sözleri Yahudilere verirsek, Tanrı'nın şu kulları böyle konuşabilmiştir: Yeryüzündeki Kudüs ele geçirildikten sonra, İsa Mesih insan olarak doğmadan önce esarete götürülenler. Mesih'in değişimini onlar şöyle anlamışlardır: Artık O'nun aracılığıyla, kral Süleyman'ın birkaç yılında görünen türden yeryüzüne ait ve tensel bir mutluluk değil, göksel ve ruhanî bir mutluluk imanla beklenmelidir. Ulusların inançsızlığı o zaman bunu bilmiyordu ve Tanrı'nın halkının esir olmasına sevinip alay ederken,
CAPUT XII. Ad quorum personam pertinere intellegenda sit flagitatio promissorum, de quibus in psalmo dicitur: Ubi sunt misericordiae tuae, Domine, antiquae et cetera. Sed cetera psalmi huius, quae ita se habent: Ubi sunt miserationes tuae antiquae, Domine, quas iurasti Dauid in ueritate tua? Memento, Domine, obprobrii seruorum tuorum, quod continui in sinu meo multarum gentium; quod exprobrauerunt inimici tui, Domine; quod exprobrauerunt, commutationem Christi tui, utrum ex persona dicta sint illorum Israelitarum, qui desiderabant reddi sibi promissionem, quae facta est ad Dauid, an potius Christianorum, qui non secundum carnem, sed secundum spiritum sunt Israelitae, merito quaeri potest. Dicta sunt quippe ista uel scripta tempore, quo fuit Aethan, de cuius nomine titulum iste psalmus accepit; et idem tempus regni Dauid fuit; ac per hoc non diceretur: Ubi sunt miserationes tuae antiquae, Domine, quas iurasti Dauid in ueritate tua? nisi eorum personam in se propheta transfiguraret, qui longe postea futuri erant, quibus hoc tempus esset antiquum, quando regi Dauid ista promissa sunt. Potest autem intellegi multas gentes, quando Christianos persequebantur, exprobrasse illis passionem Christi, quam scriptura commutationem uocat. quoniam moriendo inmortalis est factus. Potest et commutatio Christi secundum hoc accipi exprobrata Israelitis, quia, cum eorum speraretur futurus, factus est gentium, et hoc eis nunc exprobrant multae gentes, quae crediderunt in eum per testamentum nouum, illis in uetustate remanentibus, ut ideo dicatur: Memento, Domine. obprobrii seruorum tuorum, quia non eos obliuiscente, sed potius miserante Domino et ipsi post hoc obprobrium credituri sunt. Sed ille, quem prius posui, conuenientior mihi sensus uidetur. Inimicis enim Christi, quibus exprobratur. quod eos ad gentes transiens reliquerit Christus, incongrue uox ista coaptatur: Memento, Domine, obprobrii seruorum tuorum; non enim serui Dei nuncupandi sunt tales Iudaei; sed eis uerba ista conpetunt, qui, cum graues humilitates persecutionum pro Christi nomine paterentur, recordari potuerunt excelsum regnum semini Dauid fuisse promissum, et eius desiderio dicere, non desperando, sed petendo quaerendo pulsando: Ubi sunt miserationes tuae antiquae, Domine, quas iurasti Dauid in ueritate tua? Memento, Domine, obprobrii seruorum tuorum, quod continui in sinu meo multarum gentium (hoc est, in interioribus meis patienter pertuli); quod exprobrauerunt inimici tui. Domine; quod exprobrauerunt, commutationem Christi tui; non eam putantes commutationem sed consumtionem. Quid est autem: Memento, Domine, nisi ut miserearis et pro tolerata patienter humilitate mea reddas celsitudinem. quam iurasti Dauid in ueritate tua? Si autem Iudaeis adsignemus haec uerba, illi serui Dei talia dicere potuerunt, qui expugnata terrena Hierusalem, antequam Iesus Christus humanitus nasceretur, in captiuitatem ducti sunt, intellegentes commutationem Christi, quia scilicet non per eum terrena carnalisque felicitas, qualis paucis annis regis Salomonis apparuit, sed caelestis ac spiritalis esset fideliter exspectanda; quam tunc ignorans infidelitas gentium, cum Dei populum
17.12_2bilmeden, bilenlerin yüzüne Mesih'in değişiminden başka neyi vuruyordu? Bu yüzden mezmurun sonunda gelen şu söz: Rab'bin kutsaması sonsuza dek; olsun, olsun, göksel Kudüs'e ait Tanrı halkının bütününe, ister yeni ahit ortaya çıkmadan önce eski ahitte gizli olanlara, ister yeni ahit ortaya çıktıktan sonra açıkça Mesih'e ait olduğu görülenlere yeterince uyar. Çünkü Rab'bin Davut'un zürriyetindeki kutsaması, Süleyman'ın günlerinde görüldüğü gibi bir süreliğine değil, sonsuza dek ümit edilmelidir ve bu en kesin ümitle olsun, olsun denir. Bu kelimenin yinelenmesi, o ümidin pekiştirilmesidir. Davut bunu anlayarak, buradan bu mezmura geçtiğimiz Krallar'ın ikinci kitabında şöyle der: Kulunun evi için uzak bir zamandan da söz ettin. Kısa bir süre sonra da şöyle der: Şimdi başla ve kulunun evini sonsuza dek kutsa, vb. Çünkü o zaman bir oğul doğuracaktı; soyu ondan Mesih'e kadar uzanacak, evi O'nun aracılığıyla ebedî olacak ve aynı zamanda Tanrı'nın evi olacaktı. Davut'un soyu yüzünden Davut'un evi, taştan değil insanlardan yapılan Tanrı tapınağı yüzünden aynı zamanda Tanrı'nın evidir; orada halk Tanrısıyla birlikte ve Tanrısında, Tanrı da halkıyla birlikte ve halkında sonsuza dek yaşayacaktır. Öyle ki Tanrı halkını dolduran, halk da Tanrısıyla dolu olacaktır; Tanrı her şeyde her şey olduğunda, savaşta güç olan barışta ödül olacaktır. Bu yüzden Natan'ın sözlerinde Rab sana, O'na ev yapacağını bildirecek dendikten sonra, Davut'un sözlerinde şöyle denmiştir: Çünkü sen, her şeye kadir Rab, İsrail'in Tanrısı, kulunun kulağını açıp dedin ki: Sana ev yapacağım. Bu evi hem biz iyi yaşayarak yaparız, hem de Tanrı iyi yaşamamıza yardım ederek yapar; çünkü Rab evi yapmazsa, onu yapanlar boşuna çalışır. Bu evin son kutsanması geldiğinde, Tanrı'nın burada Natan aracılığıyla söylediği şey gerçekleşecektir: *Halkım İsrail'e bir yer vereceğim ve onu dikeceğim; ayrı yaşayacak ve artık kaygı duymayacak. Kötülük oğlu, başlangıçta, halkım İsrail üzerine hâkimler atadığım günlerden beri yaptığı gibi onu bir daha alçaltmayacak.*
exultabat adque insultabat esse captiuum, quid aliud quam Christi commutationem, sed scientibus nesciens, exprobrabat? Et ideo quod sequitur, ubi psalmus iste concluditur: Benedictio Domini in aeternum: fiat, fiat, uniuerso populo Dei ad caelestem Hierusalem pertinenti siue in illis, qui latebant in testamento uetere, antequam reuelaretur nouum, siue in his, qui iam testamento nouo reuelato manifeste pertinere cernuntur ad Christum, satis congruit. Benedictio quippe Domini in semine Dauid non ad aliquod tempus, qualis diebus Salomonis apparuit, sed in aeternum speranda est, in qua certissima spe dicitur: Fiat, fiat. Illius enim spei est confirmatio uerbi huius iteratio. Hoc ergo intellegens Dauid ait in secundo regnorum libro, unde ad istum psalmum digressi sumus: Et locutus es pro domo serui tui in longinquum. Ideo autem post paululum ait: Nunc incipe et benedic domum serui tui usque in aeternum et cetera, quia tunc geniturus erat filium, ex quo progenies eius duceretur ad Christum, per quem futura erat domus eius aeterna eademque domus Dei. Domus enim Dauid propter genus Dauid; domus autem Dei eadem ipsa propter templum Dei de hominibus factum, non de lapidibus, ubi habitet in aeternum populus cum Deo et in Deo suo, et Deus cum populo adque in populo suo; ita ut Deus sit inplens populum suum, et populus plenus Deo suo, cum Deus erit omnia in omnibus, ipse in pace praemium, qui uirtus in bello. Ideo cum in uerbis Nathan dictum sit: Et nuntiabit tibi Dominus, quoniam domum aedificabis ipsi, postea dictum est in uerbis Dauid: Quoniam tu Dominus omnipotens Deus Israel, reuelasti aurem serui tui dicens: Domum aedificabo tibi. Hanc enim domum et nos aedificamus bene uiuendo, et Deus ut bene uiuamus opitulando; quia nisi Dominus aedificauerit domum, in uanum laborant aedificantes eam. Cuius domus cum uenerit ultima dedicatio. tunc fiet illud, quod hic per Nathan locutus est Deus dicens: Et ponam locum populo meo Israel, et plantabo illum, et inhabitabit seorsum, et non sollicitus erit ultra, et non adponet filius iniquitatis humiliare eum, sicut ab initio a diebus, quibus constitui iudices super populum meum Israel.
17.1313. Vaat edilen barışın hakikati Süleyman zamanına atfedilebilir mi?
Bu kadar büyük iyiliği bu çağda ve bu yeryüzünde ümit eden, akılsızca düşünmektedir. Yoksa biri bunun Süleyman krallığının barışında gerçekleştiğini mi sanacak? Kutsal yazı o barışı gerçekten de geleceğin gölgesi olarak üstün bir övgüyle yüceltir. Ama bu kuşkunun önü uyanıkça alınmıştır: Kötülük oğlu onu bir daha alçaltmayacak dendikten sonra hemen şu eklenmiştir: Başlangıçta, halkım İsrail üzerine hâkimler atadığım günlerden beri yaptığı gibi. Çünkü orada krallar olmaya başlamadan önce, vaat edilen ülkeyi aldığından beri o halkın üzerine hâkimler atanmıştı. Kötülük oğlu, yani yabancı düşman, onu aralıklarla elbette alçaltıyordu; okuduğumuza göre o zamanlarda barış savaşla nöbetleşe gelmiştir. Orada, kırk yıl krallık eden Süleyman'ın zamanından daha uzun barış dönemleri de bulunur; nitekim Ehud adlı hâkimin zamanında seksen yıl barış olmuştur. Öyleyse bu vaatte Süleyman'ın zamanının önceden söylendiğine inanılmasın; başka bir kralınkinin ise hiç söylenmediğine. Çünkü onlardan hiçbiri onun kadar büyük bir barış içinde krallık etmedi. O ulus krallığı hiçbir zaman düşmanlara boyun eğmekten kaygılanmadığı bir biçimde elinde tutmadı. Çünkü insan işlerinin bu kadar değişken oluşu içinde hiçbir halka hiçbir zaman, bu hayata yönelik düşman saldırılarından korkmayacak kadar güvenlik verilmemiştir. Demek ki vaat edilen bu kadar barışçı ve güvenli yerleşim yeri ebedîdir ve ebedî olanlara hür ana Kudüs'te verilecektir; orada gerçekten İsrail halkı olacaktır. Çünkü bu ad "Tanrı'yı gören" diye çevrilir. Bu ödülün özlemiyle, bu sıkıntılı gurbette imanla dindar bir hayat sürülmelidir.
CAPUT XIII. An promissae pacis ueritas illis temporibus possit adscribi, quae sub Salomone fluxerunt. Hoc tam magnum bonum quisquis in hoc saeculo et in hac terra sperat, insipienter sapit. An quispiam putabit in pace regni Salomonis id esse conpletum? Pacem quippe illam scriptura in umbra futuri excellenti praedicatione commendat. Sed huic suspicioni uigilanter occursum est, cum. postea quam dictum est: Et non adponet filius iniquitatis humiliare eum, continuo subiunctum est: Sicut ab initio a diebus, quibus constitui iudices super populum meum Israel. Iudices namque, priusquam reges ibi esse coepissent, super illum populum fuerant constituti, ex quo terram promissionis accepit. Et utique humiliabat eum filius iniquitatis, hoc est hostis alienigena, per interualla temporum, quibus leguntur paces alternasse cum bellis; et inueniuntur illic pacis tempora prolixiora quam Salomon habuit, qui quadraginta regnauit annos; nam sub eo iudice, qui est appellatus Aod, octoginta anni pacis fuerunt. Absit ergo ut Salomonis tempora in hac promissione praedicta esse credantur; multo minus itaque cuiuslibet regis alterius. Non enim quisquam eorum in tanta, quanta ille, pace regnauit; nec umquam omnino gens illa ita regnum tenuit, ut sollicita non fuerit ne hostibus subderetur; quia in tanta mutabilitate rerum humanarum nulli aliquando populo concessa est tanta securitas, ut huic uitae hostiles non formidaret incursus. Locus ergo iste, qui promittitur tam pacatae ac securae habitationis, aeternus est aeternisque debetur in matre Hierusalem libera, ubi erit ueraciter populus Israel; hoc enim nomen interpretatur cuidens Deum'; cuius praemii desiderio pia per fidem uita in hac aerumnosa peregrinatione ducenda est.
17.1414. Davut'un mezmurların düzenlenmesindeki ve sırrındaki gayreti
Tanrı Devleti zamanlar boyunca ilerlerken önce gelecek olanın gölgesinde, yani yeryüzündeki Kudüs'te Davut krallık etti. Davut ilahilerde bilgili bir adamdı; müzik uyumunu bayağı bir hazla değil, iman dolu bir iradeyle sevmiş ve onunla, gerçek Tanrı olan Tanrısına büyük bir şeyin sırlı simgesiyle hizmet etmiştir. Çünkü farklı seslerin akla uygun ve ölçülü ahengi, uyumlu bir çeşitlilikle kaynaşmış, iyi düzenlenmiş bir şehrin birliğini sezdirir. Nitekim neredeyse bütün peygamberliği, Mezmurlar dediğimiz kitabın içerdiği yüz elli mezmurdadır. Bazıları bunlardan yalnız onun adını başlığında taşıyanların Davut tarafından yapıldığını ileri sürer. Yine bazıları, yalnız başlığında "Davut'un" yazanların ondan olduğunu, "Davut için" yazanların ise başkaları tarafından yapılıp onun şahsına uydurulduğunu düşünür. Bu kanaati, Kurtarıcı'nın kendisinin İncil'deki sözü çürütür: Davut'un ruhla Mesih'e Rabbim dediğini söyler; çünkü yüz dokuzuncu mezmur şöyle başlar: Rab Rabbime dedi: Düşmanlarını ayaklarının taburesi yapana kadar sağımda otur. Oysa bu mezmurun başlığında da "Davut'un" değil, çoğunda olduğu gibi "Davut için" yazar. Bana göre daha inanılır olan, o yüz elli mezmurun hepsini onun eseri sayanların görüşüdür. Bunlara göre bazılarının başına, konuyla ilgili bir şeyi simgeleyen başka kişilerin adlarını koymuş, kimilerinin başlığında ise hiçbir insanın adının olmasını istememiştir. Bu çeşitliliğin düzenini, kapalı olsa da boş olmayan bir biçimde, Rab ona ilham etmiştir. Davut'un zamanından çok sonra yaşamış bazı peygamberlerin adlarının o kitapta bazı mezmurların başlığında okunması ve oradaki sözlerin onlar tarafından söylenmiş gibi görünmesi, buna inanmamaya yol açmamalıdır. Çünkü peygamberlik ruhu, peygamberlik eden kral Davut'a gelecekteki peygamberlerin adlarını da açabilirdi; öyle ki onların şahsına uyan bir şey peygamberce terennüm edilsin. Nitekim üç yüz yıldan fazla bir süre sonra doğacak ve krallık edecek olan kral Yoşiya da, yapacaklarını önceden söyleyen bir peygambere adıyla birlikte gösterilmiştir.
CAPUT XIIII. De studio Dauid in dispositione mysterioque psalmorum. Procurrente igitur per tempora ciuitate Dei, primo in umbra futuri, in terrena scilicet Hierusalem, regnauit Dauid. Erat autem Dauid uir in canticis eruditus, qui harmoniam musicam non uulgari uoluptate, sed fideli uoluntate dilexerit eaque Deo suo, qui uerus est Deus, mystica rei magnae figuratione seruierit. Diuersorum enim sonorum rationabilis moderatusque concentus concordi uarietate conpactam bene ordinatae ciuitatis insinuat unitatem. Denique omnis fere prophetia eius in psalmis est, quos centum quinquaginta . liber continet, quem psalmorum uocamus. In quibus nonnulli uolunt eos solos factos esse a Dauid, qui eius nomine inscripti sunt. Sunt item qui putant non ab eo factos, nisi qui praenotantur: Ipsius Dauid; qui uero habent in titulis: Ipsi Dauid, ab aliis factos personae ipsius fuisse coaptatos. Quae opinio uoce euangelica Saluatoris ipsius refutatur, ubi ait, quod ipse Dauid in spiritu Christum dixerit esse Dominum suum; quoniam psalmus centensimus nonus sic incipit: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Et certe idem psalmus non habet in titulo: Ipsius Dauid, sed: Ipsi Dauid, sicut plurimi. Mihi autem credibilius uidentur existimare, qui omnes illos centum et quinquaginta psalmos eius operi tribuunt eumque aliquos praenotasse etiam nominibus aliorum aliquid, quod ad rem pertineat, figurantibus, ceteros autem nullius hominis nomen in titulis habere uoluisse, sicut ei uarietatis huius dispositionem. quamuis , non tamen inanem Dominus inspirauit. Nec mouere debet ad hoc non credendum, quod nonnullorum nomina prophetarum. qui longe post Dauid regis tempora fuerunt, quibusdam psalmis in eo libro leguntur inscripta et quae ibi dicuntur uelut ab eis dici uidentur. Neque enim non potuit propheticus spiritus prophetanti regi Dauid haec etiam futurorum prophetarum nomina reuelare, ut aliquid, quod eorum personae conueniret, prophetice cantaretur; sicut rex Iosias exorturus et regnaturus post annos amplius quam trecentos cuidam prophetae, qui etiam facta eius futura praedixit, cum suo nomine reuelatus est.
17.1515. Mezmurlarda Mesih ve kilise hakkında peygamberlikle söylenen her şeyin bu eserin akışına alınması gerekir mi?
Şimdi kitabın bu yerinde, Davut'un mezmurlarda Rab İsa Mesih ya da kilisesi hakkında ne peygamberlik ettiğini açıklamamın benden beklendiğini görüyorum. Beklentinin istediği gibi yapmamamın sebebi (gerçi bunu bir örnekte yaptım) kıtlıktan çok bolluktur. Her şeyi koymama uzunluktan kaçınma kaygısı engel olur. Bazılarını seçersem, bunları bilen birçok kişiye daha gerekli olanları atlamışım gibi görünmekten de çekiniyorum. Sonra, ileri sürülen tanıklık bütün mezmurun akışından destek görmelidir; ya da hepsi desteklemese bile ona ters düşen bir şey olmamalıdır. Yoksa yamalı şiirler (cento) tarzında, kendi konumuz hakkında değil, başka ve çok farklı bir konu hakkında yazılmış büyük bir şiirden, istediğimiz konu için mısralar koparıyormuş gibi görünürüz. Bunun herhangi bir mezmurda gösterilebilmesi için mezmurun bütünüyle açıklanması gerekir; bunun ne kadar büyük bir iş olduğunu, hem başkalarının hem de bu işi yaptığımız bizim ciltlerimiz yeterince gösterir. Öyleyse isteyen ve okuyabilen onları okusun; kral ve aynı zamanda peygamber olan Davut'un Mesih ve kilisesi hakkında, yani kral ve onun kurduğu şehir hakkında ne kadar çok ve ne kadar büyük peygamberlikler ettiğini bulacaktır.
CAPUT XV. An omnia, quae in psalmis de Christo et ecclesia prophetantur, ad contextum huius operis adhibenda sint. Nunc iam exspectari a me uideo, ut hoc loco libri huius aperiam quid in psalmis Dauid de Domino Iesu Christo uel eius ecclesia prophetauerit. Ego autem ut hoc non ita faciam, sicut uidetur ipsa exspectatio postulare (quamuis iam in uno fecerim), copia quam inopia magis inpedior; omnia enim ponere uitandae prolixitatis causa prohibeor. Vereor autem ne, cum aliqua elegero, multis, qui ea nouerunt, uidear magis necessaria praeterisse; deinde quia testimonium, quod profertur, de contextione totius psalmi debet habere suffragium aut certe nihil sit, quod ei refragetur, si non omnia suffragantur, ne more centonum ad rem, quam uolumus, tamquam uersiculos decerpere uideamur, uelut de grandi carmine, quod non de re illa, sed de alia longeque diuersa reperiatur esse conscriptum. Hoc autem ut in quocumque psalmo possit ostendi, exponendus est totus; quod quanti operis sit et aliorum et nostra uolumina, in quibus hoc fecimus, satis indicant. Legat ergo illa, qui uoluerit et potuerit; inueniet quot et quanta rex Dauid idemque propheta de Christo et eius ecclesia prophetauerit, de rege scilicet et ciuitate quam condidit.
17.1616. Kırk dördüncü mezmurda Mesih'e ve kiliseye ait olarak açıkça ya da mecazen söylenenler
Peygamberlik sözleri herhangi bir konuda ne kadar asıl anlamıyla ve açık olursa olsun, onlara mecazî sözlerin de karışması zorunludur. Bunlar, özellikle anlayışı ağır olanlar yüzünden, öğretenlere tartışıp açıklamak gibi zahmetli bir iş yükler. Yine de bazıları, söylenir söylenmez ilk bakışta Mesih'i ve kiliseyi gösterir; onlarda anlaşılması güç olan yerlerin açıklanması boş bir vakte kalsa bile. Aynı Mezmurlar kitabındaki şu söz böyledir: Yüreğim güzel bir söz taşırdı, eserlerimi krala söylüyorum. Dilim, hızlı yazan bir kâtibin kalemidir. İnsanoğullarından daha güzel görünüşlüsün; dudaklarına lütuf dökülmüştür, bu yüzden Tanrı seni sonsuza dek kutsadı. Kılıcını beline kuşan, ey en kudretli, güzelliğinle ve zarafetinle; ilerle, başarıyla yürü ve hakikat, yumuşaklık ve adalet için krallık et; sağ elin seni şaşılacak biçimde götürecek. Okların keskindir, ey en kudretli (halklar önünde düşecek), kralın düşmanlarının yüreklerine. Tahtın, ey Tanrı, çağlar çağıncadır; krallığının asası doğruluk asasıdır. Adaleti sevdin, kötülükten nefret ettin; bu yüzden Tanrı, senin Tanrın, seni arkadaşlarından üstün olarak sevinç yağıyla meshetti. Elbiselerinden mür, damla sakızı ve tarçın kokuyor, fildişi evlerden; onlardan kralların kızları seni şerefinle sevindirdi.
Ne kadar ağır anlayışlı olursa olsun, tahtı çağlar çağınca olan Tanrı'yı ve Tanrı tarafından meshedileni, hem de Tanrı'nın meshettiği gibi, gözle görülür değil ruhanî ve akılla kavranır bir meshle meshedileni duyduğunda, kim burada bildirdiğimiz ve iman ettiğimiz Mesih'i tanımaz? Bu dinde kim o kadar cahil, ya da onun her yana yayılmış şöhretine karşı kim o kadar kulaksızdır ki, Mesih adının meshten, yani yağlanmadan geldiğini bilmesin? Kral Mesih tanındıktan sonra, burada mecazen söylenen öteki şeyleri, cismanî olmadığı ölçüde daha çok sevilecek ve hayran olunacak bir güzellikle nasıl insanoğullarından daha güzel görünüşlü olduğunu, kılıcının ne olduğunu, oklarının ne olduğunu ve bunun gibi asıl anlamıyla değil mecazen konmuş öteki şeyleri, hakikat, yumuşaklık ve adalet için krallık edene boyun eğmiş kişi boş vaktinde araştırsın.
Sonra böyle büyük kocasına ruhanî evlilikle ve ilahî aşkla bağlanmış kilisesine baksın. Onun hakkında devamında şöyle denir: Kraliçe sağında, altınla işlenmiş elbiseler içinde, rengârenk örtülerle durdu. Dinle kızım, bak ve kulak ver; halkını ve babanın evini unut. Çünkü kral güzelliğini arzuladı, zira senin Tanrın odur. Sur kızları armağanlarla ona tapacak; halkın zenginleri yüzüne yalvaracak. Kral kızının bütün şanı içeridedir, altın saçaklarla, rengârenk örtülerle sarınmıştır. Onun ardından krala bakireler getirilecek, yakınları sana getirilecek. Sevinç ve coşkuyla getirilecekler, kralın tapınağına götürülecekler. Babalarının yerine sana oğullar doğdu; onları bütün yeryüzü üzerine önder yapacaksın. Bütün nesiller boyunca adını anacaklar. Bu yüzden halklar seni sonsuza dek, çağlar çağınca övecek. Kimsenin, burada sıradan bir kadının övüldüğüne ve betimlendiğine inanacak kadar akılsız olduğunu sanmıyorum; yani kendisine Tahtın, ey Tanrı, çağlar çağıncadır; krallığının asası doğruluk asasıdır. Adaleti sevdin, kötülükten nefret ettin; bu yüzden Tanrı, senin Tanrın, seni arkadaşlarından üstün olarak sevinç yağıyla meshetti denen Kişi'nin karısı olarak. Bu elbette Mesih'in Hristiyanlardan üstün olarak meshedilmesidir.
CAPUT XVI. De his, quae in quadragensimo quarto psalmo ad Christum et ecclesiam pertinentia aut aperte dicuntur aut tropice. Quamlibet enim de quacumque re propriae sint adque manifestae propheticae locutiones, necesse est ut eis etiam tropicae misceantur; quae maxime propter tardiores ingerunt doctoribus laboriosum disputandi exponendique negotium. Quaedam tamen Christum et ecclesiam ipsa prima facie, mox ut dicuntur, ostendunt; etsi ex otio restant exponenda, quae in eis minus intelleguntur; quale illud est in eodem psalmorum libro: Eructauit cor meum uerbum bonum, dico ego opera mea regi. Lingua mea calamus scribae uelociter scribentis. Speciosus forma prae filiis hominum; diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te Deus in aeternum. Accingere gladio tuo circa femur, potentissime specie tua et pulchritudine tua, et intende et prospere procede et regna propter ueritatem et mansuetudinem et iustitiam, et deducet te mirabiliter dextera tua. Sagittae tuae acutae, potentissimae (populi sub te cadent) in corda inimicorum regis. Sedes tua, Deus, in saecula saeculorum, uirga directionis uirga regni tui Dilexisti iustitiam et odio habuisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo exultationis prae participibus tuis. Myrrha et gutta et casia a uestimentis tuis, a domibus eburneis; ex quibus te delectauerunt filiae regum in honore tuo. Quis non hic Christum, quem praedicamus et in quem credimus, quamlibet sit tardus, agnoscat, cum audiat Deum, cuius sedes est in saecula saeculorum, et unctum a Deo, utique sicut unguit Deus, non uisibili, sed spiritali adque intellegibili chrismate? Quis enim tam rudis est in hac religione uel tam surdus aduersus eius famam longe lateque diffusam, ut Christum a chrismate, hoc est ab unctione appellatum esse non nouerit? Agnito autem rege Christo, iam cetera, quae hic tropice dicta sunt, quo modo sit speciosus forma prae filiis hominum, quadam tanto magis amanda adque miranda, quanto minus corporea pulchritudine, quis gladius eius, quae sagittae, et cetera isto modo non proprie, sed tropice posita iam subditus ei, qui regnat propter ueritatem et mansuetudinem et iustitiam, inquirat ei otio. Deinde adspiciat eius ecclesiam tanto uiro suo spiritali conubio et diuino amore coniunctam, de qua dicitur in his quae sequuntur. Adstitit regina a dextris tuis in uestitu deaurato, circumamicta uarietate. Audi, filia, et uide et inclina aurem tuam, et obliuiscere populum tuum et domum patris tui; quoniam concupiuit rex speciem tuam, quia ipse est Deus tuus. Et adorabunt eum filiae Tyri in muneribus; uultum tuum deprecabuntur ' diuites plebis. Omnis gloria eius filiae regis intrinsecus, in fimbriis aureis circumamicta uarietate. Adferentur regi uirgines post eam, proximae eius adferentur tibi. Adferentur cum laetitia et exultatione; adducentur in templum regis. Pro patribus tuis nati sunt tibi filii; constitues eos principes super omnem terram. Memores erunt nominis tui in omni generatione et generatione. Propterea populi confitebuntur tibi in aeternum et in saeculum saeculi. Non opinor quemquam ita desipere, ut hic aliquam mulierculam praedicari credat adque describi; coniugem uidelicet illius, cui dictum est: Sedes tua, Deus, in saecula saeculorum; uirga directionis uirga regni tui. Dilexisti iustitiam et odio habuisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo exultationis prae participibus tuis; Christum utique prae Christianis.
17.16_2Çünkü O'nun arkadaşları bunlardır; bu kraliçe, bütün uluslardaki bunların birliğinden ve uyumundan oluşur. Nitekim başka bir mezmurda onun hakkında şöyle denir: Büyük kralın şehri. Ruhanî anlamda Sion odur; bu ad Latinceye "seyir" olarak çevrilir, çünkü gelecek çağın büyük iyiliğini seyreder, zira yönelimi oraya doğrudur. Aynı şekilde ruhanî anlamda Kudüs de odur; bundan çok söz ettik. Onun düşmanı, şeytanın şehri olan Babil'dir; adı "karışıklık" diye çevrilir. Yine de bu kraliçe bütün uluslarda yeniden doğuşla o Babil'den kurtulur ve en kötü kraldan en iyi krala, yani şeytandan Mesih'e geçer. Bu yüzden ona şöyle denir: Halkını ve babanın evini unut. Yalnız tenle, imanla değil, İsrailli olanlar da o dinsiz şehrin bir parçasıdır; onlar da bu büyük kralın ve kraliçesinin düşmanıdır. Çünkü Mesih onlara gelip onlar tarafından öldürüldüğünde, daha çok tende görmediği başkalarının olmuştur. Bu yüzden kralımız bir mezmurun peygamberliğiyle şöyle der: Beni halkın çekişmelerinden kurtaracaksın, ulusların başına koyacaksın. Tanımadığım bir halk bana kulluk etti; kulak vererek bana itaat etti. Demek ki Mesih'in bedenen tanımadığı, yine de kendisine bildirilen Mesih'e iman eden bu uluslar halkı, ki onun hakkında haklı olarak Kulak vererek bana itaat etti denmiştir, çünkü iman duymaktandır, evet bu halk, hem tenle hem imanla gerçek İsraillilere eklenerek Tanrı Devleti olur. Bu devlet yalnız o İsraillilerdeyken, tene göre Mesih'in kendisini doğurmuştur. Çünkü Mesih'in insan olmak için kendisinden ten aldığı bakire Meryem oradandı. Başka bir mezmur bu şehir hakkında şöyle der: İnsan "Ana Sion" diyecek ve onda insan oldu ve onu En Yüce kendisi kurdu. Bu En Yüce, Tanrı'dan başka kimdir? Demek ki Tanrı olan Mesih, o şehirde Meryem aracılığıyla insan olmadan önce, onu atalarda ve peygamberlerde kendisi kurmuştur. Öyleyse Tanrı Devleti olan bu kraliçeye ta o kadar önce peygamberlikle, gerçekleştiğini artık gördüğümüz şu söz söylenmiştir: Babalarının yerine sana oğullar doğdu; onları bütün yeryüzü üzerine önder yapacaksın. (Çünkü bütün yeryüzünde onun oğullarından başına geçenler ve babaları vardır; halklar çağlar çağınca sürecek övgü itirafı için ona koşarak onu överler.) O hâlde burada mecazî ifadelerle biraz kapalı söylenen her şey, nasıl anlaşılırsa anlaşılsın, şüphesiz bu apaçık olaylara uymalıdır.
Hi sunt enim participes eius, ex quorum in omnibus gentibus unitate adque concordia fit ista regina, sicut in alio psalmo de illa dicitur: Ciuitas regis magni. Ipsa est Sion spiritaliter; quod nomen Latine interpretatum speculatio est; speculatur enim futuri saeculi magnum bonum, quoniam illuc dirigitur eius intentio. Ipsa est et Hierusalem eodem modo spiritaliter, unde multa iam diximus. Eius inimica est ciuitas diaboli Babylon, quae confusio interpretatur; ex qua tamen Babylone regina ista in omnibus gentibus regeneratione liberatur et a pessimo rege ad optimum regem, id est a diabolo transit ad Christum. Propter quod ei dicitur: Obliuiscere populum tuum et domum patris tui. Cuius ciuitatis inpiae portio sunt et Israelitae sola carne, non fide; inimici etiam ipsi. magni huius regis eiusque reginae. Ad ipsos enim ueniens et ab eis Christus occisus magis aliorum factus est, quos non uidit in carne. Unde per cuiusdam psalmi prophetiam dicit ipse rex noster: Erues me de contradictionibus populi, constitues me in capite gentium. Populus, quem non cognoui, seruiuit mihi; in obauditu auris obaudiuit mihi. Populus ergo iste gentium, quem non cognouit Christus praesentia corporali, in quem tamen Christum sibi adnuntiatum credidit, ut merito de illo diceretur: In obauditu auris obaudiuit mihi, quia fides ex auditu est — -iste, inquam, populus additus ueris et carne et fide Israelitis ciuitas est Dei, quae ipsum quoque secundum carnem peperit Christum, quando in solis illis Israelitis fuit. Inde quippe erat uirgo Maria, in qua carnem Christus, ut homo esset, adsumsit. De qua ciuitate psalmus alius ait: Mater Sion, dicet homo, et homo factus est in ea, et ipse fundauit eam Altissimus. Quis est iste Altissimus nisi Deus? Ac per hoc Christus Deus, antequam in illa ciuitate per Mariam fieret homo, ipse in patriarchis et prophetis fundauit eam. Cum igitur huic reginae ciuitati Dei tanto ante dictum sit per prophetiam, quod iam uidemus inpletum: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram (ex filiis quippe eius per omnem terram sunt praepositi et patres eius, cum confiteantur ei populi concurrentes ad eam confessionem laudis aeternae in saeculum saeculi): procul dubio quidquid hic tropicis locutionibus subobscure dictum est, quoquo modo intellegatur, debet his rebus manifestissimis conuenire.
17.1717. Yüz dokuzuncu mezmurda Mesih'in kâhinliğine, yirmi birinci mezmurda çilesine ait olanlar
Mesih'in, burada kral olarak bildirildiği gibi en açık biçimde kâhin olarak bildirildiği şu mezmurda da durum böyledir: Rab Rabbime dedi: Düşmanlarını ayaklarının taburesi yapana kadar sağımda otur. Mesih'in Baba'nın sağında oturduğuna inanılır, bu görülmez. Düşmanlarının ayaklarının altına konduğu da henüz görünmez; bu yapılmaktadır, sonunda görünecektir; buna da şimdi inanılır, sonra görülecektir. Ama devamındaki söz: Rab gücünün asasını Sion'dan gönderecek ve düşmanlarının ortasında hükmet, o kadar açıktır ki, yadsımak yalnız inançsızlık ve bahtsızlık değil, utanmazlık da olur. Çünkü düşmanlar bile Mesih'in kanununun, bizim İncil dediğimiz şeyin, Sion'dan gönderildiğini itiraf eder; biz de onu O'nun gücünün asası olarak tanırız. Düşmanlarının ortasında hükmettiğine, O'nun aralarında hükmettiği aynı kişiler diş gıcırdatarak, eriyip tükenerek ve O'na karşı hiçbir şey yapamayarak tanıklık ederler. Sonra biraz aşağıda şöyle der: Rab yemin etti, pişman olmayacak. Bu sözlerle, eklediği şeyin değişmeyeceğini işaret eder: Sen Melkisedek'in düzenine göre sonsuza dek kâhinsin. Artık Harun'un düzenine göre kâhinlik ve kurban hiçbir yerde kalmadığına, her yerde kâhin Mesih'in altında, Melkisedek'in İbrahim'i kutsarken sunduğu şey sunulduğuna göre, bunların kimin hakkında söylendiğinden kim şüphe edebilir? Aynı mezmurda biraz daha kapalı biçimde konmuş şeyler de, doğru anlaşıldığında, bu açık şeylere götürülür; bunu halka yönelik vaazlarımızda yaptık.
Mesih'in peygamberlikle çilesinin alçaklığını dile getirdiği şu mezmurda da durum budur: Ellerimi ve ayaklarımı deldiler, bütün kemiklerimi saydılar; onlar da bana baktılar ve gözlerini diktiler. (Bu sözlerle elbette, elleri ve ayakları çivilenip çivilerin saplanmasıyla delinerek haçta gerilen bedenini ve böylece bakanlara ve seyredenlere bir manzara olarak sunulduğunu işaret etmiştir.) Şunu da ekler: Elbiselerimi aralarında paylaştılar ve üstlüğüm üzerine kura attılar. Bu peygamberliğin nasıl gerçekleştiği İncil tarihinde anlatılır. O zaman orada daha az açık söylenen öteki şeyler de, bu kadar açıkça aydınlanmış şeylere uyduklarında doğru anlaşılır. Özellikle de geçmiş olarak inandığımız değil, şimdi gördüğümüz şeyler, aynı mezmurda ta o kadar önce önceden söylendikleri okunduğu gibi, şimdi bütün dünyada sergilenmiş olarak görüldüğü için. Çünkü orada biraz sonra şöyle denir: *Yeryüzünün bütün uçları anacak ve Rab'be dönecek, ulusların bütün yurtları O'nun önünde tapacak; çünkü krallık Rab'bindir ve O uluslara hükmedecektir.*
CAPUT XVII. De his, quae ad sacerdotium Christi in psalmo centensimo nono, et de his, quae in psalmo uicensimo primo ad passionem ipsius spectant. Sicut etiam in illo psalmo, ubi sacerdos Christus, quem ad modum hic rex, apertissime praedicatur: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Sedere Christus ad dexteram Patris creditur, non uidetur; eius etiam inimicos poni sub pedibus eius nondum apparet; id agitur, apparebit in fine; etiam hoc nunc creditur, post uidebitur. Verum quod sequitur: Virgam uirtutis tuae emittet Dominus ex Sion, et dominare in medio inimicorum tuorum, ita clarum est, ut non solum infideliter et infeliciter, sed etiam inpudenter negetur. Et ipsi quippe fatentur inimici ex Sion missam fuisse legem Christi, quod euangelium nos uocamus, et eam uirgam uirtutis eius agnoscimus. Dominari uero eum in medio inimicorum suorum idem ipsi, inter quos dominatur, dentibus frendendo et tabescendo et nihil aduersus eum ualendo testantur. Deinde quod paulo post dicit: Iurauit Dominus, non paenitebit eum, quibus uerbis inmutabile futurum esse significat, quod adiungit: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, ex eo quod iam nusquam est sacerdotium et sacrificium secundum ordinem Aaron et ubique offertur sub sacerdote Christo. quod protulit Melchisedech, quando benedixit Abraham, quis ambigere permittitur, de quo ista dicantur? Ad haec itaque manifesta referuntur, quae paulo obscurius in eodem psalmo posita sunt, quando recte intelleguntur; quod in nostris iam popularibus sermonibus fecimus. Sic et in illo, ubi humilitatem passionis suae per prophetiam Christus eloquitur dicens: Foderunt manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea; ipsi uero considerauerunt et conspexerunt me (quibus utique uerbis in cruce corpus significauit extentum manibus pedibusque confixis et clauorum transuerberatione confossis, eoque modo se spectaculum considerantibus et conspicientibus praebuisse), addens etiam: Diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestimentum meum miserunt sortem, quae prophetia quem ad modum inpleta sit euangelica narratur historia, tunc profecto et alia recte intelleguntur, quae ibi minus aperte dicta sunt, cum congruunt his, quae tanta manifestatione claruerunt: praesertim quia et illa, quae non transacta credimus, sed praesentia contuemur, sicut in eodem psalmo leguntur tanto ante praedicta, ita nunc exhibita iam toto orbe cernuntur. Ibi enim paulo post dicitur: Commemorabuntur et conuertentur ad Dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius uniuersae patriae gentium; quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium.
17.1818. Rab'bin ölümü ve dirilişi hakkında peygamberlik edilen üçüncü, kırkıncı, on beşinci ve altmış yedinci mezmurlar
Mezmurların ilahî sözleri O'nun dirilişi hakkında da asla sessiz kalmamıştır. Çünkü üçüncü mezmurda O'nun ağzından terennüm edilen şu söz başka ne anlama gelir: Ben uyudum, uykuya daldım; kalktım, çünkü Rab beni tuttu. Yoksa biri, bu uyku ölüm ve bu uyanma Mesih hakkında böyle peygamberlikle bildirilmesi gereken diriliş olmasaydı, peygamberin uyuyup kalkmasını bize büyük bir şey olarak bildirmek istediğine inanacak kadar akılsız mıdır? Çünkü kırkıncı mezmurda bu çok daha açık biçimde gösterilir. Orada aynı aracının ağzından, âdet olduğu üzere, gelecekte olacağı peygamberlikle söylenenler geçmişteymiş gibi anlatılır; çünkü gelecek olanlar Tanrı'nın önceden belirlemesinde ve önbilgisinde sanki olmuştu [çünkü kesindiler]. Düşmanlarım bana kötülük söylediler, der, ne zaman ölecek ve adı yok olacak? Biri görmeye girerse, yüreği boş söz söyledi, kötülüğü kendine topladı. Dışarı çıkıyor ve hep birlikte konuşuyorlardı. Bütün düşmanlarım bana karşı fısıldaşıyor, bana karşı kötülük düşünüyorlardı. Bana karşı haksız bir söz hazırladılar: Uyuyan bir daha kalkmayacak mı? Burada bu sözler öyle konmuştur ki, "Ölen bir daha yaşamayacak mı?" demekten başka bir şey söylemediği anlaşılır. Çünkü önceki sözler, düşmanlarının O'nun ölümünü düşündüklerini ve hazırladıklarını, bunun da görmeye girip ihanet etmek için çıkan kişi aracılığıyla yapıldığını gösterir. Burada kimin aklına, öğrenciyken hain olan Yahuda gelmez? Demek ki tasarladıklarını yapacak, yani O'nu öldüreceklerdi; onların boş kötülükle, dirilecek olan O'nu boşuna öldüreceklerini göstermek için bu mısraı ekledi. Sanki şöyle diyordu: "Ey boş insanlar, ne yapıyorsunuz? Sizin cinayetiniz benim uykum olacak." Uyuyan bir daha kalkmayacak mı? Bununla birlikte, bu kadar büyük bir cinayeti cezasız yapmayacaklarını sonraki mısralarda şöyle bildirir: Barış adamım, güvendiğim, ekmeklerimi yiyen, bana karşı topuğunu kaldırdı, yani beni çiğnedi. Ama sen, ya Rab, diyor, bana acı ve beni kaldır, onlara karşılığını vereyim. Yahudilerin Mesih'in çilesinden ve dirilişinden sonra savaş kırımı ve yıkımla yurtlarından kökünden söküldüğünü gören kim bunu yadsıyabilir? O, onlar tarafından öldürülüp dirilmiş ve şimdilik onlara geçici bir terbiye vermiştir; dirileri ve ölüleri yargılayacağı zaman ıslah olmayanlara sakladığı ceza ise ayrıdır. Çünkü Rab İsa kendisi, uzattığı ekmekle bu haini havarilere gösterirken bu mezmurun şu mısraını da anmış ve onun kendisinde gerçekleştiğini söylemiştir: Ekmeklerimi yiyen, bana karşı topuğunu kaldırdı. Güvendiğim sözü ise başa değil, bedene uyar. Çünkü Kurtarıcı, daha önce hakkında Sizden biri şeytandır dediği kişiyi bilmez değildi. Ama kendi uzuvlarının yerini kendi şahsına aktarmayı ve onlara ait olanı kendine vermeyi âdet edinmiştir; çünkü baş ve beden tek bir Mesih'tir. İncil'deki şu söz de buradandır: Acıktım ve bana yiyecek verdiniz. Bunu açıklarken şöyle der: Bunu en küçüklerimden birine yaptığınızda bana yapmış oldunuz. Demek ki öğrencilerinin Yahuda havarilerle birlikte sayıldığında ondan umduklarını, kendisinin umduğunu söylemiştir.
Yahudiler ise ümit ettikleri Mesih'in öleceğini ümit etmezler. Bu yüzden kanunun ve peygamberlerin bildirdiği kişinin bizim Mesih'imiz olduğunu düşünmez, kendilerine ait, ölümün çilesinden uzak olarak uydurdukları bilmem hangi kişi olduğunu düşünürler. Bu yüzden şaşılacak bir boşluk ve körlükle, aktardığımız sözlerin ölümü ve dirilişi değil, uykuyu ve uyanmayı işaret ettiğini savunurlar. Ama on beşinci mezmur da onlara haykırır: Bu yüzden yüreğim sevindi, dilim coştu, tenim de ümit içinde dinlenecek; çünkü canımı ölüler diyarında bırakmayacaksın ve kutsalının çürümeyi görmesine izin vermeyeceksin. Üçüncü gün dirilenden başka kim, teninin, canı ölüler diyarında bırakılmayıp çabucak ona dönerek yeniden yaşayacağı ümidiyle dinlendiğini,
CAPUT XVIII. De psalm.o tertio et de quadragensimo et de quinto decimo et de sexagensimo septimo, in quibus mors et resurrectio Domini prophetatur. De resurrectione quoque eius nequaquam psalmorum oracula tacuerunt. Nam quid est aliud quod in psalmo tertio ex persona eius canitur: Ego dormiui et somnum cepi; exsurrexi, quoniam Dominus suscepit me? An forte quisquam ita desipit, ut credat uelut aliquid magnum nobis indicare uoluisse prophetam, quod dormierit et exsurrexerit, nisi somnus iste mors esset et euigilatio resurrectio, quam de Christo sic oportuit prophetari? Nam et in quadragensimo multo manifestius id ostenditur, ubi ex persona eiusdem Mediatoris more solito tamquam praeterita narrantur, quae futura prophetabantur; quoniam, quae uentura erant, iam in praedestinatione et praescientia Dei uelut facta erant [quia certa erant]. Inimici, inquit, mei dixerunt mala mihi: Quando morietur et peribit nomen eius? Et si ingrediebatur ut uideret, uana locutum est cor eius, congregauit iniquitatem ipsi. Egrediebatur foras et loquebantur simul in unum. Aduersus me susurrabant omnes inimici mei, aduersus me cogitabant mala mihi. Verbum iniquum disposuerunt aduersus me: Numquid qui dormit non adiciet ut resurgat? Hic certe ita posita sunt uerba haec, ut nihil aliud dixisse intellegatur, quam si diceret: 'Numquid qui moritur, non adiciet ut reuiuescat?' Superiora quippe demonstrant mortem ipsius cogitasse et disposuisse inimicos eius. et hoc actum esse per eum, qui ingrediebatur ut uideret, et egrediebatur ut proderet. Cui autem hic non ocurrat ex discipulo eius factus traditor ludas? Quia ergo facturi erant quod moliebantur, id est occisuri erant eum, ostendens illos uana malitia frustra occisuros resurrecturum, sic adiecit hunc uersum, uelut diceret: 'Quid agitis uani? quod uestrum scelus erit, meus somnus erit': Numquid qui dormit non adiciet ut resurgat? Et tamen eos tam magnum nefas non inpune facturos consequentibus indicat uersibus dicens: Etenim homo pacis meae, in quem speraui, qui edebat panes meos, ampliauit super me calcaneum, hoc est conculcauit me. Tu autem, inquit, Domine, miserere mei et resuscita me, et reddam illis. Quis hoc iam neget, qui Iudaeos post passionem resurrectionemque Christi de sedibus suis bellica strage et excidio funditus eradicatos uidet? Occisus enim ab eis resurrexit et reddidit eis interim temporariam disciplinam, excepto quod non correctis seruat, quando uiuos et mortuos iudicabit. Nam Dominus ipse Iesus istum ipsum traditorem suum per panem porrectum ostendens apostolis hunc etiam uersum psalmi huius commemorauit et in se dixit inpletum: Qui edebat panes meos, ampliauit super me calcaneum. Quod autem ait: In quem speraui, non congruit capiti, sed corpori. Neque enim nesciebat eum ipse Saluator, de quo ante iam dixerat: Unus ex uobis diabolus est. Sed solet in se membrorum suorum transferre personam et sibi tribuere quod esset illorum, quia caput et corpus unus est Christus; unde illud est in euangelio: Esuriui, et dedistis mihi manducare, quod exponens ait: Quando uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Se itaque dixit sperasse, quod tunc sperauerant de Iuda discipuli eius, quando est connumeratus apostolis. Iudaei autem Christum. quem sperant, moriturum esse non sperant. Ideo quem lex et prophetae adnuntiauerunt, nostrum esse non putant, sed nescio quem suum, quem sibi alienum a mortis passione confingunt. Ideo mirabili uanitate adque caecitate uerba, quae posuimus, non mortem et resurrectionem, sed somnum et euigilationem significasse contendunt. Sed clamat eis etiam psalmus quintus decimus: Propter hoc iucundatum est cor meum et exultauit lingua mea, insuper et caro mea requiescet in spe; quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum uidere corruptionem. Quis in ea spe diceret requieuisse carnem suam, ut non derelicta anima sua in inferno, sed cito ad eam redeunte reuiuesceret, ne corrumperetur, sicut cadauera corrumpi solent, nisi qui die tertio
17.18_2cesetlerin çürüdüğü gibi çürümeyeceğini söyleyebilir? Bunu peygamber ve kral Davut için elbette söyleyemezler. Altmış yedinci mezmur da haykırır: Tanrımız kurtaran Tanrı'dır ve Rab'bin çıkışı ölümdür. Bundan daha açık ne söylenebilirdi? Çünkü kurtaran Tanrı, adı "kurtarıcı" ya da "kurtuluş veren" diye çevrilen Rab İsa'dır. Bu adın gerekçesi, bakireden doğmadan önce şöyle söylenerek verilmiştir: Bir oğul doğuracak ve adını İsa koyacaksın; çünkü halkını günahlarından o kurtaracak. Bu günahların bağışlanması için kanı döküldüğüne göre, bu hayattan ölümden başka bir çıkışı olmaması gerekirdi. Bu yüzden Tanrımız kurtaran Tanrı'dır dendikten sonra hemen ve Rab'bin çıkışı ölümdür diye eklenmiştir; ölerek kurtaracağı gösterilsin diye. Ama Rab'bin de sözü hayranlıkla söylenmiştir; sanki şöyle deniyordu: "Ölümlülerin bu hayatı öyledir ki, Rab'bin kendisi bile ondan ölümden başka bir yolla çıkmadı."
resurrexit? Quod utique dicere non possunt de propheta et rege Dauid. Clamat et sexagensimus septimus: Deus noster Deus saluos faciendi, et Domini exitus mortis. Quid apertius diceretur? Deus enim saluos faciendi Dominus est Iesus, quod interpretatur saluator siue salutaris. Nam ratio nominis huius haec reddita est, quando priusquam ex uirgine nasceretur dictum est: Pariet filium, et uocabis nomen eius Iesum. Ipse enim saluum faciet populum suum a peccatis eorum. In quorum peccatorum remissionem quoniam sanguis eius effusus est, non utique oportuit eum de hac uita exitus alios habere quam mortis. Ideo cum dictum esset: Deus noster Deus saluos faciendi, continuo subiunctum est: Et Domini exitus mortis, ut ostenderetur moriendo saluos esse facturus. Sed mirando dictum est: Et Domini; tamquam diceretur: "Talis est ista uita mortalium, ut nec ipse Dominus aliter ab illa exiret, nisi per mortem."
17.1919. Yahudilerin inançsızlığının ve inadının açıklandığı altmış sekizinci mezmur
Ama Yahudilerin, bu peygamberliğin bu kadar açık tanıklıklarına ve bu kadar parlak ve kesin biçimde gerçekleşmiş olaylara rağmen hiç boyun eğmemeleri, bunu izleyen mezmurda yazılanın onlarda gerçekleşmesidir. Çünkü orada da Mesih'in ağzından çilesine ait şeyler peygamberce söylenirken, İncil'de açığa çıkan şu anılmıştır: Yiyeceğime öd kattılar, susuzluğumda bana sirke içirdiler. Sanki böyle bir şölenden ve kendisine sunulan böyle yemeklerden sonra hemen şunu eklemiştir: Sofraları önlerinde tuzak, karşılık ve tökez taşı olsun; gözleri kararsın, görmesinler; bellerini sürekli bük. Ve devamı. Bunlar dilek olarak değil, dilek görünümü altında peygamberlikle önceden söylenmiştir. O hâlde gözleri görmesinler diye kararmış olanların bu açık şeyleri görmemesi neden şaşırtıcı olsun? Yeryüzüne eğilsinler diye belleri sürekli bükülmüş olanların gökle ilgili şeylere bakmaması neden şaşırtıcı olsun? Çünkü bedenden aktarılan bu kelimelerle ruhların kusurları işaret edilir. Bir ölçü olsun diye, mezmurlar, yani kral Davut'un peygamberliği hakkında bu kadarı yeterli olsun. Bütün bunları bilip bunu okuyanlar beni bağışlasın ve belki daha sağlam olanları atladığımı anlıyor ya da sanıyorlarsa yakınmasınlar.
CAPUT XVIIII. De psalmo sexagensimo octauo, in quo Iudaeorum infidelitas et pertinacia declaratur. Sed ut Iudaei tam manifestis huius prophetiae testimoniis etiam rebus ad effectum tam clarum certumque perductis omnino non cedant, profecto in eis illud inpletur, quod in eo psalmo, qui hunc sequitur, scriptum est. Cum enim et illic ex persona Christi, quae ad eius passionem pertinent, prophetice dicerentur, commemoratum est, quod in euangelio patuit: Dederunt in escam meam fel et in siti mea potum mihi dederunt acetum. Et uelut post tale conuiuium epulasque sibi huiusce modi exhibitas mox intulit: Fiat mensa eorum coram ipsis in muscipulam et in retributionem et in scandalum; obscurentur oculi eorum ne uideant, et dorsum eorum semper incurua, et cetera, quae non optando sunt dicta, sed optandi specie prophetando praedicta. Quid ergo mirum, si haec manifesta non uident, quorum oculi sunt obscurati, ne uideant? Quid mirum, si caelestia non suspiciunt, qui ut in terrena sint proni, dorsum eorum semper incuruum est? His enim uerbis translatis a corpore uitia significantur animorum. Ista de psalmis, hoc est de prophetia regis Dauid, satis dicta sint, ut aliquis modus sit. Ignoscant autem qui haec legunt et cuncta illa nouerunt, et de his, quae fortasse firmiora me praetermisisse uel intellegunt uel existimant, non querantur.
17.2020. Davut'un krallığı ve liyakati, oğlu Süleyman ve onun yazılarına eklenen ya da kendisinin olduğu şüphesiz kitaplarda bulunan, Mesih'e ait peygamberlik
Demek ki göksel Kudüs'ün oğlu Davut yeryüzündeki Kudüs'te krallık etti. İlahî tanıklık onu çok övmüştür, çünkü suçları da, pişmanlığın kurtuluş veren alçakgönüllülüğüyle öyle büyük bir dindarlıkla aşılmıştır ki, kendisinin şu sözünü söylediği kişilerin arasına kesinlikle girer: Kötülükleri bağışlanan ve günahları örtülen kimseler ne mutludur. Ondan sonra aynı halkın bütününe oğlu Süleyman krallık etti; yukarıda söylendiği gibi, o babası hayattayken krallığa başlamıştı. Bu adam iyi başlangıçlardan sonra kötü sonlar yaşadı. Çünkü bilgelerin ruhlarını yoran iyi talih, ona bilgeliğin sağladığı faydadan daha çok zarar vermiştir; oysa bu bilgelik bugün de, gelecekte de anılmaya değerdir, o zaman da her yanda övülmüştür. Kitaplarında kendisinin de peygamberlik ettiği görülür. Bunlardan üçü kanonik otoriteye kabul edilmiştir: Meseller, Vaiz ve Neşideler. Biri Bilgelik, öteki Ecclesiasticus denen diğer ikisine ise, üsluptaki bir benzerlik yüzünden Süleyman'ın denmesi âdet olmuştur. Daha bilgili olanlar bunların onun olmadığından şüphe etmezler. Yine de özellikle Batı kilisesi onları eskiden beri otorite olarak kabul etmiştir. Bunlardan Süleyman'ın Bilgeliği denen kitapta Mesih'in çilesi en açık biçimde peygamberlikle bildirilir. Orada O'nun dinsiz katilleri şöyle derken anılır: Adil olanı kuşatalım, çünkü bize tatsız geliyor, işlerimize karşı çıkıyor, kanunun günahlarını yüzümüze vuruyor, terbiyemizin günahlarını bize karşı yayıyor. Tanrı bilgisine sahip olduğunu iddia ediyor, kendine Tanrı'nın oğlu diyor. Düşüncelerimizi ifşa eden biri oldu bizim için. Onu görmek bile bize ağır geliyor, çünkü hayatı başkalarınınkine benzemez, yolları değişiktir. Bize saçma saçma konuşanlar gözüyle bakıyor, yollarımızdan pisliklerden uzak durur gibi uzak duruyor. Adillerin sonunu üstün tutuyor ve Tanrı'nın babası olduğuyla övünüyor. Görelim bakalım sözleri doğru mu; başına ne geleceğini deneyelim, sonunun ne olacağını bilelim. Eğer adil olan Tanrı'nın oğluysa, O onu kabul edecek ve hasımlarının elinden kurtaracaktır. Hakaret ve işkenceyle onu sorgulayalım, saygısını bilelim, sabrını sınayalım. Onu en utanç verici ölüme mahkûm edelim; sözlerine göre onunla ilgilenilecektir. Bunları düşündüler ve yanıldılar; çünkü kötülükleri onları körleştirdi. Ecclesiasticus'ta ise ulusların gelecekteki imanı şöyle önceden söylenir: Bize acı, herkesin hâkimi Tanrı, korkunu bütün uluslara sal. Elini yabancı ulusların üzerine kaldır ve kudretini görsünler. Onların önünde bizde kutsandığın gibi, bizim önümüzde de onlarda yücelesin ve bizim seni tanıdığımız gibi seni tanısınlar; çünkü ya Rab, senden başka Tanrı yoktur. Dilek ve yakarma görünümündeki bu peygamberliğin İsa Mesih aracılığıyla gerçekleştiğini görüyoruz. Ama Yahudilerin kanonunda yazılı olmayan şeyler karşı çıkanlara karşı o kadar sağlam biçimde ileri sürülmez.
Süleyman'ın olduğu kesin olan ve Yahudilerin kanonik saydığı üç kitapta ise, bu türden bulunan şeylerin Mesih'e ve kiliseye ait olduğunun gösterilmesi için zahmetli bir tartışma gerekir; bu şimdi yapılırsa bizi gereğinden fazla uzatır. Yine de Meseller'de dinsiz adamların şöyle dediği okunur: Adil adamı haksız yere toprağa gizleyelim, onu ölüler diyarı gibi diri diri yutalım, anısını yeryüzünden silelim, değerli mülkünü ele geçirelim. Bu söz, zahmetli bir açıklama olmadan Mesih ve mülkü olan kilise hakkında anlaşılamayacak kadar kapalı değildir. Nitekim Rab İsa da kendisi, İncil'deki bir benzetmeyle kötü bağcıların buna benzer bir şey söylediğini gösterir: Mirasçı bu; gelin onu öldürelim, miras bizim olacak. Aynı kitapta, yedi doğuran kısırdan söz ederken daha önce değindiğimiz şu söz de,
CAPUT XX. De regno ac merito Dauid et de filio ipsius Salomone eaque prophetia, quae ad Christum pertinens inuenitur uel in eis libris, qui scriptis ipsius copulantur, uel in eis, quos ipsius esse non dubium est. Regnauit ergo Dauid in terrena Hierusalem, filius caelestis Hierusalem, diuino multum testimonio praedicatus, quia et delicta eius tanta pietate superata sunt per saluberrimam paenitendi humilitatem, ut prorsus inter eos sit, de quibus ipse ait: Beati quorum remissae sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata. Post hunc regnauit eidem populo uniuerso Salomon filius eius, qui, ut supra dictum est, patre suo uiuente coepit regnare. Hic bonis initiis malos exitus habuit. Quippe secundae res, quae sapientium animos fatigant, magis huic obfuerunt, quam profuit ipsa sapientia. etiam nunc et deinceps memorabilis, et tunc longe lateque laudata. Prophetasse etiam ipse reperitur in suis libris, qui tres recepti sunt in auctoritatem canonicam: Prouerbia, ecclesiastes et canticum canticorum. Alii uero duo, quorum unus sapientia, alter ecclesiasticus dicitur, propter eloquii nonnullam similitudinem, ut Salomonis dicantur, obtinuit consuetudo; non autem esse ipsius non dubitant doctiores; eos tamen in auctoritatem maxime occidentalis antiquitus recepit ecclesia. Quorum in uno, qui appellatur sapientia Salomonis, passio Christi apertissime prophetatur. Inpii quippe interfectores eius commemorantur dicentes: Circumueniamus iustum, quoniam insuauis est nobis et contrarius est operibus nostris et inproperat nobis peccata legis et infamatis in nos peccata disciplinae nostrae. Promittit scientiam Dei se habere et filium Dei se nominat. Factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum. Grauis est nobis etiam ad uidendum, quoniam dissimilis est aliis uita illius et inmutatae uiae eius. Tamquam nugaces aestimati sumus ab illo, et abstinet se a uiis nostris quasi ab inmunditiis; praefert nouissima iustorum et gloriatur patrem Deum se habere. Videamus ergo si sermones illius ueri sunt. et tentemus quae uentura sunt illi, et sciemus quae erunt nouissima illius. Si enim est iustus filius Dei, suscipiet illum et liberabit eum de manu contrariorum. Contumelia et tormento interrogemus illum, ut sciamus reuerentiam illius et probemus patientiam ipsius. Morte turpissima condemnemus illum; erit enim ei respectus ex sermonibus illius. Haec cogitauerunt et errauerunt; excaecauit enim illos malitia ipsorum. In ecclesiastico autem fides gentium futura praedicitur isto modo: Miserere nostri, dominator Deus omnium, et inmitte timorem tuum super omnes gentes; extolle manum tuam super gentes alienas et uideant potentiam tuam. Sicut coram illis sanctificatus es in nobis, ita coram nobis magnificeris in illis, et agnoscant te secundum quod et nos agnouimus te, quia non est Deus praeter te, Domine. Hanc optandi et precandi specie prophetiam per legum Christum uidemus inpletam. Sed aduersus contradictores non tanta firmitate proferuntur, quae scripta non sunt in canone Iudaeorum. In tribus uero illis, quos Salomonis esse constat et Iudaei canonicos habent, ut ostendatur ad Christum et ecclesiam pertinere quod in eis eius modi reperitur, operosa disputatio necessaria est, quae nos ultra quam oportet, si nunc adhibetur, extendit. Tamen quod in prouerbiis legitur, uiros inpios dicere: Abscondamus in terra uirum iustum iniuste, absorbeamus uero eum tamquam infernus uiuentem et auferamus eius memoriam de terra, possessionem eius pretiosam adprehendamus, non ita obscurum est, ut de Christo et possessione eius ecclesia sine laboriosa expositione non possit intellegi. Tale quippe aliquid etiam Dominus ipse Iesus per euangelicam parabolam ostendit dixisse malos colonos: Hic est heres, uenite, occidamus eum, et nostra erit hereditas. Itemque illud in eodem libro, quod iam ante perstrinximus, cum ageremus de sterili,
17.20_2Mesih'in Tanrı'nın bilgeliği olduğunu bilenler tarafından, duyulur duyulmaz yalnız Mesih ve kilise hakkında söylenmiş sayılır: Bilgelik kendine bir ev yaptı ve yedi sütunla destekledi; kurbanlıklarını boğazladı, şarabını kâsede karıştırdı ve sofrasını hazırladı. Kullarını gönderdi, yüksek sesle kâseye çağırarak dedi: Akılsız olan kimdir? Bana gelsin. Anlayıştan yoksun olanlara da dedi: Gelin, ekmeklerimden yiyin ve size karıştırdığım şaraptan için. Burada kesinlikle tanıyoruz ki Tanrı'nın bilgeliği, yani Baba'yla ezelî olan Kelime, bakirenin rahminde kendine ev olarak insan bedeni yapmış, ona uzuvları başa eklenir gibi kiliseyi eklemiş, şehitlerin kurbanlarını sunmuş, sofrayı şarapla ve ekmeklerle hazırlamıştır; Melkisedek'in düzenine göre kâhinlik de burada görünür. Akılsızları ve anlayıştan yoksunları çağırmıştır, çünkü havarinin dediği gibi, güçlüleri utandırmak için bu dünyanın zayıflarını seçmiştir. Bu zayıflara da devamında şöyle der: Akılsızlığı bırakın ki yaşayasınız; hayata sahip olmak için basireti arayın. O sofranın ortağı olmak, hayata sahip olmaya başlamaktır. Vaiz denen öteki kitapta İnsan için yiyip içmekten başka iyilik yoktur derken, yeni ahdin aracısı olan kâhinin Melkisedek'in düzenine göre kendi beden ve kanından sunduğu bu sofranın paylaşılmasından başka neyi söylediğini anlamak daha inanılır olabilir? Çünkü bu kurban, geleceğin gölgesi olarak sunulan eski ahdin bütün kurbanlarının yerine geçmiştir. Bu yüzden otuz dokuzuncu mezmurda aynı aracının peygamberlikle konuşan şu sesini de tanırız: Kurban ve sunu istemedin, ama bana bir beden hazırladın. Çünkü bütün o kurbanlar ve sunular yerine O'nun bedeni sunulur ve paylaşanlara dağıtılır. Bu Vaiz'in, sık sık yinelediği ve çok önemsediği bu yeme içme sözüyle tensel hazzın ziyafetlerini kastetmediğini şu sözü yeterince gösterir: Yas evine gitmek, içki evine gitmekten iyidir. Biraz sonra da: Bilgelerin yüreği yas evindedir, akılsızların yüreği ziyafet evindedir.
Ama bu kitaptan iki şehirle, biri şeytanın, öteki Mesih'in şehriyle ve onların kralları olan şeytan ve Mesih'le ilgili şu sözü anmayı daha önemli buluyorum: Vay sana, ey ülke, diyor, kralın gençse ve önderlerin sabahtan yiyorsa. Ne mutlu sana, ey ülke, kralın soylu birinin oğluysa ve önderlerin zamanında yiyorsa, güçle ve utançsız. Şeytana budalalık, kibir, düşüncesizlik, küstahlık ve bu yaşta bol bulunan öteki kusurları yüzünden genç demiştir; Mesih'e ise soylu kişilerin oğlu demiştir, yani hür şehre ait, tende soyundan geldiği kutsal ataların. O şehrin önderleri sabahtan yer, yani uygun saatten önce; çünkü gelecek çağdaki gerçek olan uygun mutluluğu beklemez, bu çağın şatafatıyla çabucak mesut olmak isterler. Mesih'in şehrinin önderleri ise aldatıcı olmayan saadetin zamanını sabırla beklerler. Güçle ve utançsız demesi şundandır: Ümit onları aldatmaz; havari bu konuda Ümit utandırmaz der, mezmur da Seni bekleyenler utanmayacaktır. Neşideler ise, o şehrin kralı ve kraliçesinin, yani Mesih ve kilisenin evliliğinde kutsal zihinlerin ruhanî bir hazzıdır. Ama bu haz alegorik örtülerle sarılmıştır; öyle ki daha ateşle istensin ve daha zevkle açılsın, aynı Neşide'de kendisine Doğruluk seni sevdi denen güvey ve Hazlarında sevgi işiten gelin görünsün. Birçok şeyi, bu eseri bitirme kaygısıyla sessizce geçiyoruz.
quae peperit septem, non nisi de Christo et ecclesia, mox ut fuerit, pronuntiatum consueuit intellegi ab eis, qui Christum sapientiam Dei esse nouerunt: Sapientia aedificauit sibi domum et subfulsit columnas septem; immolauit suas uictimas, miscuit in cratere uinum suum et parauit mensam suam. Misit seruos suos conuocans cum excellenti praedicatione ad craterem dicens: Quis est insipiens? Diuertat ad me. Et inopibus sensu dixit: Venite, manducate de meis panibus et bibite uinum quod miscui uobis. Hic certe agnoscimus Dei sapientiam, hoc est Verbum Patri coaeternum, in utero uirginali domum sibi aedificasse corpus humanum et huic, tamquam capiti membra, ecclesiam subiunxisse, martyrum uictimas immolasse, mensam in uino et panibus praeparasse, ubi apparet etiam sacerdotium secundum ordinem Melchisedech, insipientes et inopes sensu uocasse, quia, sicut dicit apostolus, infirma huius mundi elegit, ut confunderet fortia. Quibus tamen infirmis quod sequitur dicit: Derelinquite insipientiam, ut uiuatis, et quaerite prudentiam, ut habeatis uitam. Participem autem fieri mensae illius, ipsum est incipere habere uitam. Nam et in alio libro, qui uocatur ecclesiastes, ubi ait: Non est bonum homini, nisi quod manducabit et bibet, quid credibilius dicere intellegitur, quam quod ad participationem mensae huius pertinet, quam sacerdos ipse Mediator testamenti noui exhibet secundum ordinem Melchisedech de corpore et sanguine suo? Id enim sacrificium successit omnibus illis sacrificiis ueteris testamenti, quae immolabantur in umbra futuri; propter quod etiam uocem illam in psalmo tricensimo et nono eiusdem Mediatoris per prophetiam loquentis agnoscimus: Sacrificium et oblationem noluisti, corpus autem perfecisti mihi; quia pro illis omnibus sacrificiis et oblationibus corpus eius offertur et participantibus ministratur. Nam istum ecclesiasten in hac sententia manducandi et bibendi, quam saepe repetit plurimumque commendat, non sapere carnalis epulas uoluptatis, satis illud ostendit, ubi ait: Melius est ire in domum luctus quam ire in domum potus; et paulo post: Cor, inquit, sapientium in domo luctus et cor insipientium in domo epularum. Sed illud magis commemorandum existimo de hoc libro, quod pertinet ad ciuitates duas, unam diaboli, alteram Christi, et earum reges diabolum et Christum: Vae tibi, terra, inquit, cuius rex adulescens, et principes tui mane comedunt. Beata tu, terra, cuius rex tuus filius ingenuorum, et principes tui in tempore comedunt, in fortitudine, et non in confusione. Adulescentem dixit diabolum propter stultitiam et superbiam et temeritatem et petulantiam ceteraque uitia, quae huic aetati adsolent abundare; Christum autem filium ingenuorum, sanctorum scilicet patriarcharum, pertinentium ad liberam ciuitatem, ex quibus est in carne progenitus. Principes illius ciuitatis mane manducantes, id est ante horam congruam, quia non exspectant opportunam, quae uera est, in futuro saeculo felicitatem, festinanter beari huius saeculi celebritate cupientes; principes autem ciuitatis Christi tempus non fallacis beatitudinis patienter exspectant. Hoc ait: In fortitudine, et non in confusione, quia non eos fallit spes, de qua dicit apostolus: Spes autem non confundit; dicit et psalmus: Etenim qui te exspectant, non confundentur. Iam uero canticum canticorum spiritalis quaedam sanctarum est uoluptas mentium in coniugio illius regis et reginae ciuitatis, quod est Christus et ecclesia. Sed haec uoluptas allegoricis tegminibus inuoluta est, ut desideretur ardentius nudeturque iucundius, et appareat sponsus, cui dicitur in eodem cantico: Aequitas dilexit te, et sponsa, quae ibi audit: Caritas in deliciis tuis. Tacita multa transimus cura huius operis terminandi.
17.2121. Süleyman'dan sonra Yahuda'daki ve İsrail'deki krallar
Süleyman'dan sonraki öteki İbrani krallarının, Yahuda'da ya da İsrail'de, söz ya da işlerinin bir tür bilmeceleriyle Mesih'e ve kiliseye ait bir şey hakkında peygamberlik ettikleri güçlükle görülür. O halkın kısımlarına, Süleyman'ın suçu yüzünden babasının krallığına geçen oğlu Rehoboam zamanında Tanrı'nın cezasıyla bölündükten sonra bu adlar verilmiştir. Süleyman'ın kulu olup Samiriye'de onların kralı olarak atanan Yeroboam'ın aldığı on kabileye tam anlamıyla İsrail deniyordu, gerçi bu ad o halkın bütününün adıydı. Davut'un soyunun krallığı kökünden kazınmasın diye Davut uğruna kalan, Kudüs şehrine bağlı iki kabilenin, yani Yahuda ile Benyamin'in adı Yahuda idi, çünkü Davut'un çıktığı kabile buydu. Dediğim gibi aynı krallığa ait olan öteki kabile Benyamin ise, Davut'tan önceki kral Saul'ün kabilesiydi. Ama bu iki kabileye, söylendiği gibi, birlikte Yahuda deniyordu ve bu adla, kendi kralı olan on kabilenin asıl adı olan İsrail'den ayrılıyorlardı. Kâhin kabilesi olduğu için kralların değil Tanrı'nın hizmetine verilmiş Levi kabilesi on üçüncü sayılıyordu. Çünkü İsrail'in on iki oğlundan biri olan Yusuf, ötekiler gibi tek kabile değil, iki kabile oluşturmuştu: Efrayim ve Menaşşe. Yine de Levi kabilesi daha çok, hizmet ettiği Tanrı tapınağının bulunduğu Kudüs krallığına aitti. Halk bölününce Kudüs'te Yahuda kralı, Süleyman'ın oğlu Rehoboam, Samiriye'de ise İsrail kralı, Süleyman'ın kulu Yeroboam ilk olarak krallık etti. Rehoboam, bölünen o kısmı bir zorbalık gibi görüp savaşla bastırmak isteyince, Tanrı bir peygamber aracılığıyla bunu kendisinin yaptığını söyledi ve halkın kardeşleriyle savaşması engellendi. Buradan, bu işte ne İsrail kralının ne de halkının bir günahı olduğu, yalnız ceza veren Tanrı'nın iradesinin yerine geldiği anlaşıldı. Bu bilinince iki taraf da barış içinde durdu; çünkü bölünme dinde değil, krallıkta olmuştu.
CAPUT XXI. De regibus post Salomonem siue in Iuda siue in Israel. Ceteri post Salomonem reges Hebraeorum uix inueniuntur per aliqua aenigmata dictorum suorumrerumue gestarum, quod ad Christum et ecclesiam pertineat. prophetasse, siue in Iuda siue in Israel. Sic enim appellatae sunt illius populi partes, ex quo propter Salomonis offensam tempore filii eius Roboam, qui patri successit in regnum, Deo uindicante diuisus est. Proinde tribus decem, quas accepit Hieroboam, seruus Salomonis, rex eis in Samaria constitutus, proprie uocabantur Israel, quamuis hoc uniuersi illius populi nomen esset. Duabus uero tribubus, Iudae scilicet et Beniamin, quae propter Dauid ne penitus regnum stirpis eius fuisset eradicatum, remanserant subiacentes ciuitati Hierusalem, Iudae nomen fuit, quia ipsa erat tribus unde Dauid. Beniamin uero tribus altera ad idem regnum, sicut dixi, pertinens erat, unde fuit Saul rex ante Dauid. Sed simul istae duae tribus, ut dictum est, Iuda uocabantur, et hoc nomine discernebantur. ab Israel, quod appellabantur proprie decem tribus habentes suum regem. Nam tribus Leui, quoniam sacerdotalis fuit, Dei, non regum seruitio mancipata, tertia decima numerabatur. Ioseph quippe unus ex duodecim filiis Israel, non unam, sicut ceteri singulas, sed duas tribus fecit, Ephraem et Manassen. Verum tamen etiam tribus Leui ad regnum Hierosolymitanum pertinebat magis, ubi erat Dei templum, cui seruiebat. Diuiso igitur populo primus regnauit in Hierusalem Roboam, rex Iuda, filius Salomonis, et in Samaria Hieroboam, rex Israel, seruus Salomonis. Et cum uoluisset Roboam tamquam tyrannidem diuisae illius partis bello persequi, prohibitus est populus pugnare cum fratribus suis dicente Deo per prophetam se hoc fecisse. Unde apparuit nullum in ea re uel regis Israel uel populi fuisse peccatum, sed uoluntatem Dei uindicantis inpletam. Qua cognita pars utraque inter se pacata conquieuit; non enim religionis, sed regni fuerat facta diuisio.
17.2222. Kendisine bağlı halkı putperestliğin dinsizliğiyle kirleten Yeroboam; Tanrı'nın yine de bu halkta peygamberlere ilham etmekten ve birçoklarını putperestlik suçundan korumaktan vazgeçmemesi
Ama İsrail kralı Yeroboam, sapkın bir zihinle, vaat edip verdiği krallıkla sözünde durduğunu gördüğü Tanrı'ya inanmadı. İlahî kanuna göre bütün o ulusun kurban sunmak için gelmesi gereken Kudüs'teki Tanrı tapınağına gelerek halkın kendisinden koparılıp Davut'un soyuna, kralî zürriyete geri dönmesinden korktu ve krallığında putperestliği kurdu; Tanrı'nın halkını kendisiyle birlikte heykellere tapınmaya bağlayarak iğrenç bir dinsizlikle aldattı. Yine de Tanrı, peygamberler aracılığıyla yalnız o kralı değil, onun haleflerini, dinsizliğindeki taklitçilerini ve halkın kendisini kınamaktan hiçbir biçimde vazgeçmedi. Çünkü pek çok mucize de yapan o büyük ve seçkin peygamberler, İlyas ve öğrencisi Elyesa da orada ortaya çıktı. İlyas orada, Ya Rab, peygamberlerini öldürdüler, sunaklarını yıktılar, ben tek başıma kaldım ve canımı arıyorlar dediğinde, kendisine orada Baal önünde diz çökmemiş yedi bin adam olduğu cevabı verildi.
CAPUT XXII. De Hieroboam, qui inpietate idolatriae subditum sibi populum profanauit, in quo tamen non destitit Deus et prophetas inspirare et multos ab idolatriae crimine custodire. Verum rex Israel Hieroboam mente peruersa non credens Deo, quem ueracem promisso sibi regno datoque probauerat, timuit ne ueniendo ad templum Dei, quod erat in Hierusalem, quo secundum diuinam legem sacrificandi causa uniuersae illi genti ueniendum fuit, seduceretur ab eo populus et stirpi Dauid tamquam regio semini redderetur, et instituit. idolatriam n regno suo et populum Dei secum simulacrorum cultu obstrictum nefanda inpietate decepit. Nec tamen omni modo cessauit Deus non solum illum regem, uerum etiam successores eius et inpietatis imitatores populumque ipsum arguere per prophetas. Nam ibi exstiterunt et magni illi insignesque prophetae, qui etiam mirabilia multa fecerunt, Helias et Helisaeus discipulus eius; ibi etiam dicenti Heliae: Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam, responsum est esse illic septem milia uirorum, qui non curuauerunt genua ante Bahal.
17.23.2323. İki halk farklı zamanlarda esarete götürülene kadar iki İbrani krallığının değişen durumu; sonradan krallığına geri çağrılan Yahuda'nın en son Romalıların hâkimiyetine geçmesi
Aynı şekilde Kudüs'e bağlı Yahuda krallığında da, ardı ardına gelen kralların zamanında peygamberler eksik olmadı; Tanrı onları, gerektiğinde önceden bildirmek, günahları azarlamak ve adaleti buyurmak üzere göndermeyi uygun görüyordu. Orada da, İsrail'dekinden çok daha az olsa da, dinsizlikleriyle Tanrı'yı ağır biçimde gücendiren ve benzer halkla birlikte ölçülü kamçılarla cezalandırılan krallar çıktı. Orada dindar kralların liyakatleri az övülmez; İsrail'de ise kralların kimini daha çok, kimini daha az, ama hepsini reddedilmiş olarak okuruz. Demek ki iki kısım da, ilahî takdir buyurduğu ya da izin verdiği gibi, türlü başarılarla yükseliyor, türlü sıkıntılarla eziliyordu. Yalnız dış savaşlarla değil, kendi aralarındaki iç savaşlarla da öyle yıpranıyorlardı ki, belirli sebepler ortaya çıkınca Tanrı'nın merhameti ya da öfkesi görünüyordu. Sonunda O'nun gazabı artınca bütün o ulus, onları yenen Keldaniler tarafından yalnız yurtlarında devrilmekle kalmadı, en büyük kısmıyla Asurluların ülkelerine sürüldü. Önce on kabilede İsrail denen kısım, sonra da Kudüs ve o çok görkemli tapınak yıkıldığında Yahuda. Bu ülkelerde yetmiş yıl esaretin dinginliği içinde yaşadılar. Sonra oradan bırakılan halk, yıkılmış tapınağı yeniden yaptı. Halkın pek çoğu yabancı ülkelerde yaşasa da, bundan sonra krallığın iki kısmı ve her kısımda iki ayrı kral olmadı; Kudüs'te tek bir önderleri vardı ve herkes her yerden, nerede olursa olsun, nereden gelebilirse, belirli zamanlarda oradaki Tanrı tapınağına geliyordu. Ama o zaman da başka uluslardan düşmanları ve kuşatıcıları eksik olmadı; nitekim Mesih onları artık Romalıların vergi yükümlüsü olarak buldu.
CAPUT XXIII. De uario utriusque regni Hebraeorum statu, donec ambo populi in captiuitatem diuerso tempore ducerentur, reuocato postea Iuda in regnum suum, quod nouissime in Romanorum transiit potestatem. Itemque in regno Iuda pertinente ad Hierusalem etiam regum succedentium temporibus non defuerunt prophetae; sicut Deo placebat eos mittere uel ad praenuntiandum, quod opus erat, uel ad corripienda peccata praecipiendamque iustitiam. Nam et illic, etsi longe minus quam in Israel, tamen exstiterunt reges, qui suis inpietatibus Deum grauiter offenderent et moderatis flagellis cum populo simili plecterentur. Piorum sane regum merita ibi non parua laudantur; in Israel autem reges alios magis, alios minus, omnes tamen reprobos legimus. Utraque igitur pars, sicut iubebat diuina prouidentia uel sinebat, uariis et erigebatur prosperitatibus et aduersitatibus premebatur, et sic adfligebatur non solum externis, uerum etiam inter se ciuilibus bellis, ut certis exsistentibus causis misericordia Dei uel ira patesceret, donec eius indignatione crescente uniuersa gens illa a Chaldaeis debellantibus non solum subuerteretur in sedibus suis, sed etiam ex maxima sui parte transferretur in terras Assyriorum; prius illa pars, quae uocabatur Israel in tribubus decem; postea uero etiam ludas, euersa Hierusalem et templo illo nobilissimo; in quibus terris per annos septuaginta captiuum egit otium. Post quos inde dimissa templum, quod euersum fuerat, instaurauit; et quamuis plurimi eius in alienigenarum degerent terris, non habuit tamen deinceps duas regni partes et duos diuersos in singulis partibus reges; sed in Hierusalem princeps eorum erat unus, adque ad Dei templum, quod ibi erat, omnes undique, ubicumque essent et undecumque possent, per certa tempora ueniebant. Sed nec tunc eis hostes ex aliis gentibus expugnatoresque defuerunt; nam etiam Romanorum iam tributarios eos Christus inuenit.
17.23.2424. Yahudilerde en son gelen peygamberler ya da İncil tarihinin Mesih'in doğumu sıralarında gösterdiği peygamberler
Babil'den döndükleri zamandan itibaren, o zaman peygamberlik eden Malaki, Hagay, Zekeriya ve Ezra'dan sonra, Kurtarıcı'nın gelişine kadar bütün o süre içinde hiç peygamberleri olmadı; yalnız Mesih'in doğumu çok yaklaştığında Yuhanna'nın babası öteki Zekeriya ve karısı Elizabet, O doğduktan sonra da yaşlı Simeon ile çok yaşlı dul Hanna ve en son Yuhanna'nın kendisi bunun dışındadır. Yuhanna, genç iken genç Mesih'i gelecekte olacak diye önceden söylemedi, ama bilinmeyen O'nu peygamberlik bilgisiyle gösterdi. Bu yüzden Rab'bin kendisi şöyle der: Kanun ve peygamberler Yuhanna'ya kadardır. Bu beş kişinin peygamberliği bize İncil'den bellidir; orada Rab'bin annesi bakirenin de Yuhanna'dan önce peygamberlik ettiği görülür. Ama reddedilmiş Yahudiler bunların peygamberliğini kabul etmez; onlardan İncil'e iman eden sayısız kişi ise kabul etmiştir. Çünkü İsrail, peygamber Samuel aracılığıyla kral Saul'e değişmez olarak bildirilen bölünmeyle gerçekten o zaman ikiye bölünmüştür. Malaki, Hagay, Zekeriya ve Ezra'yı ise reddedilmiş Yahudiler de, kanonik otoriteye kabul edilmiş son kişiler olarak tutarlar. Çünkü bunların da, büyük peygamber kalabalığı içinde kanonun otoritesini kazanan yazılar yazmış çok az kişi gibi, yazıları vardır. Onların Mesih'e ve kilisesine ait önceden söylediklerinden bazılarını bu esere koymam gerektiğini görüyorum. Bu, bu kadar uzun kitabı daha fazla yüklememek için, Rab'bin yardımıyla sonraki kitapta daha uygun biçimde yapılacaktır.
CAPUT XXIIII. De prophetis, qui uel aput Iudaeos postremi fuerunt, uel quos circa tempus natiuitatis Christi euangelica prodit historia. Toto autem illo tempore, ex quo redierunt de Babylonia, post Malachiam, Aggaeum et Zachariam, qui tunc prophetauerunt, et Esdram non habuerunt prophetas usque ad Saluatoris aduentum, nisi alium Zachariam patrem Iohannis et Elisabeth eius uxorem, Christi natiuitate iam proxima, et eo iam nato Simeonem senem et Annam uiduam iamque grandaeuam et ipsum Iohannem nouissimum; qui iuuenis iam iuuenem Christum non quidem futurum praedixit, sed tamen incognitum prophetica cognitione monstrauit; propter quod ipse Dominus ait: Lex et prophetae usque ad Iohannem. Sed istorum quinque prophetatio ex euangelio nobis nota est. ubi et ipsa uirgo mater Domini ante Iohannem prophetasse inuenitur. Sed hanc istorum prophetiam Iudaei reprobi non accipiunt; acceperunt autem, qui ex eis innumerabiles euangelio crediderunt. Tunc enim est uere Israel diuisus in duo diuisione illa, quae per Samuelem prophetam Sauli regi est inmutabilis praenuntiata. Malachiam uero, Aggaeum, Zachariam et Esdram etiam Iudaei reprobi in auctoritatem canonicam receptos nouissimos habent. Sunt enim et scripta eorum. sicut aliorum, qui in magna multitudine prophetarum perpauci ea scripserunt, quae auctoritatem canonis obtinerent. De quorum praedictis, quae ad Christum ecclesiamque eius pertinent, nonnulla mihi in hoc opere uideo esse ponenda; quod commodius fiet adiuuante Domino sequenti libro, ne hunc tam prolixum ulterius oneremus.