XVIII. Kitap › 1. On yedi kitapta Kurtarıcı'nın… – 31. Ovadya, Nahum ve Habakkuk'ta…
18.11. On yedi kitapta Kurtarıcı'nın zamanına kadar ele alınanlar
Biri Tanrı'nın, öteki bu çağın olan iki şehrin (Tanrı Devleti insan soyu bakımından bu çağda gurbettedir) doğuşu, ilerleyişi ve hak ettikleri sonları hakkında yazacağıma söz vermiştim; ama önce, kurucusu Mesih'e kendi tanrılarını tercih eden ve kendilerine son derece zararlı bir hasetle Hristiyanları acımasızca çekemeyen Tanrı Devleti düşmanlarını, O'nun lütfu bana yardım ettiği ölçüde çürütmeliydim. Bunu ilk on kitapta yaptım. Az önce andığım üç kısımlı sözüme gelince, onuncu kitabı izleyen dört kitapta her iki şehrin doğuşu ele alındı. Sonra ilk insandan tufana kadar ilerleyişleri bu eserin on beşinci kitabı olan tek bir kitapta anlatıldı; oradan İbrahim'e kadar ikisi, zamanda olduğu gibi yazımızda da yeniden yürüdü. Ama ata İbrahim'den İsrail krallarının zamanına kadar, on altıncı kitabı bitirdiğimiz yere kadar ve oradan Kurtarıcı'nın tende gelişine kadar, on yedinci kitabın uzandığı yere kadar, kalemimde yalnız Tanrı Devleti yürümüş görünüyor. Oysa bu çağda yalnız o yürümedi; ikisi de insan soyunda, başlangıçtan beri olduğu gibi, ilerleyişleriyle zamanlara birlikte çeşitlilik kattı. Ama bunu şunun için yaptım: Tanrı'nın vaatlerinin daha açık olmaya başladığı zamandan, başlangıçta vaat edilenlerin kendisinde gerçekleşeceği Kişi'nin bakireden doğumuna kadar, Tanrı'nın şehri ilerlerken ötekinin zıt yöndeki müdahalesi olmaksızın daha net görünsün; gerçi yeni ahit ortaya çıkana kadar ışıkta değil gölgede yürümüştür. Şimdi ara verdiğim işi yapmam gerektiğini görüyorum: İbrahim'in zamanından itibaren öteki şehrin de nasıl yürüdüğüne yeterli görünen ölçüde değineyim; öyle ki okuyanlar ikisini birbiriyle karşılaştırabilsin.
De his, quae usque ad tempora Saluatoris decem et septem uoluminibus disputata sunt. De ciuitatum duarum, quarum Dei una, saeculi huius est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu et procursu et debitis finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuident Christianis, quantum me adiuuaret eius gratia, refellissem, quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uero mea, quam modo commemoraui, tripertita promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius operis quintus decimus, adque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris litteris cucurrerunt. Sed a patre Abraham usque ad regum tempus Israelitarum, ubi sextum decimum uolumen absoluimus, et inde usque ad ipsius in carne Saluatoris aduentum, quo usque septimus decimus liber tenditur, sola uidetur in meo stilo cucurrisse Dei ciuitas; cum in hoc saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in genere humano, sicut ab initio, simul suo procursu tempora uariauerint. Verum hoc ideo feci, ut prius, ex quo apertiores Dei promissiones esse coeperunt, usque ad eius ex uirgine natiuitatem, in quo fuerant quae primo promittebantur inplenda, sine interpellatione a contrario alterius ciuitatis ista, quae Dei est, procurrens distinctius appareret; quamuis usque ad reuelationem testamenti noui non in lumine, sed in umbra cucurrerit. Nunc ergo, quod intermiseram, uideo esse faciendum, ut ex Abrahae temporibus quo modo etiam illa cucurrerit, quantum satis uidetur, adtingam, ut ambae inter se possint consideratione legentium conparari.
18.22. İbrahim'in doğumundan itibaren kutsalların zamanlarının hesapça denk düştüğü yeryüzü şehrinin kralları ve zamanları
Ölümlülerin her yana yayılmış ve yerlerin ne kadar farklı olursa olsun bir ve aynı tabiatın ortaklığıyla bağlı olan topluluğu, herkes kendi faydasının ve arzusunun peşine düştüğünden, istenen şey ya kimseye ya da herkese yetmediği için, çünkü o aynı şey değildir, çoğunlukla kendi kendine karşı bölünür ve daha güçlü olan kısım ötekini ezer. Yenilen yenene boyun eğer, çünkü egemenliğe, hatta özgürlüğe bile her ne olursa olsun barışı ve selâmeti tercih eder. Bu yüzden ölmeyi kul olmaya tercih edenlere büyük hayranlık duyulmuştur. Çünkü neredeyse bütün uluslarda bir bakıma tabiatın şu sesi yankılanmıştır: Yenilmek başlarına gelenler, savaşın her türlü yıkımıyla yok olmaktansa yenenlere boyun eğmeyi tercih ederler. Bu yüzden, herkesin savaşta boyun eğmesi ya da boyun eğdirmesi kendi yetkisinde olan Tanrı'nın takdiriyle, kimileri krallıklara sahip, kimileri kral olanlara tabi olmuştur. Ama yeryüzüne ait fayda ya da arzu topluluğunun (genel bir adla bu dünyanın şehri dediğimiz şeyin) bölündüğü pek çok yeryüzü krallığı arasında, öteki krallıklardan çok daha parlak iki krallık görüyoruz: Önce Asurluların, sonra Romalıların krallığı. Bunlar hem zaman hem yer bakımından birbirinden düzenli biçimde ayrılmıştır. Çünkü biri önce, öteki sonra olduğu gibi, biri Doğu'da, öteki Batı'da yükselmiştir. Nitekim birinin sonunda ötekinin başlangıcı hemen gelmiştir. Öteki krallıklara ve krallara bunların ekleri derim.
İbrahim Keldanilerin ülkesinde doğduğunda, Ninus Asurluların ikinci kralıydı; o krallığın ilk kralı olan babası Belus'un yerine geçmişti. O zaman çok küçük bir Sikyon krallığı da vardı; o her konuda çok bilgili Marcus Varro, Roma halkının soyu hakkında yazarken eski bir zaman olarak buradan başlamıştır. Çünkü bu Sikyon krallarından Atinalılara, onlardan Latinlere, oradan Romalılara geçmiştir. Ama Roma kurulmadan önce bunlar Asur krallığıyla karşılaştırıldığında çok küçük şeyler olarak anılır. Gerçi Romalı tarihçi Sallustius da Atinalıların Yunanistan'da çok parladığını itiraf eder; yine de gerçekte olduğundan çok şöhrette. Onlardan söz ederken şöyle der: "Bana göre Atinalıların işleri yeterince büyük ve görkemliydi, ama şöhretlerinin söylediğinden biraz daha küçük. Orada büyük yazar yetenekleri çıktığı için, Atinalıların yaptıkları bütün dünyada en büyük şeyler olarak övülür. Böylece bunları yapanların fazileti, parlak yeteneklerin sözle yükseltebildiği kadar büyük sayılır." Bu şehre, edebiyat ve filozoflardan gelen küçük olmayan bir şan da eklenir, çünkü bu tür çalışmalar en çok orada gelişmiştir. Hükümranlığa gelince, ilk zamanlarda Asurlularınkinden daha büyük ve bu kadar geniş yayılmış bir hükümranlık olmamıştır. Rivayete göre Belus'un oğlu kral Ninus orada bütün Asya'yı Libya sınırlarına kadar boyunduruğu altına almıştır; Asya kısım sayısına göre bütün dünyanın üçte biri, büyüklüğe göre yarısı sayılır. Doğu bölgelerinde yalnız Hintlilere hükmetmiyordu, ama o ölünce karısı Semiramis onlara savaş açtı. Böylece o ülkelerdeki bütün halklar ya da krallar Asur krallığına ve hükmüne boyun eğiyor, emredilen her şeyi yerine getiriyorlardı. Demek ki İbrahim bu krallıkta Keldaniler arasında Ninus'un zamanında doğdu. Ama Yunan olayları bize Asur olaylarından çok daha iyi bilindiği ve Roma halkının soyunu kökenine kadar araştıranlar zamanların sırasını Yunanlılar aracılığıyla Latinlere ve sonra yine Latin olan Romalılara getirdiği için, gerektiğinde Asur krallarını anmalıyız. Böylece Babil'in, sanki ilk Roma olarak, bu dünyada gurbette olan Tanrı Devleti'yle birlikte nasıl ilerlediği görünsün. İki şehrin, yani yeryüzü ve göksel şehrin karşılaştırılması için bu esere sokmamız gereken olayları ise daha çok Yunanlı ve Latinlerden almalıyız; Roma'nın kendisi de orada sanki ikinci Babil'dir.
CAPUT II. De terrenae ciuitatis regibus adque temporibus, quibus ab exortu Abrahae sanctorum tempora subputata conueniunt. Societas igitur usquequaque mortalium diffusa per terras et in locorum quantislibet diuersitatibus unius tamen eius- .. demque naturae quadam communione deuincta utilitates et cupiditates suas quibusque sectantibus, dum id quod adpetitur aut nemini aut non omnibus sufficit, quia non est id ipsum, aduersus se ipsam plerumque diuiditur, et pars partem, quae praeualet, obprimit. Victrici enim uicta subcumbit, dominationi scilicet uel etiam libertati qualemcumque pacem praeferens ac salutem, ita ut magnae fuerint admirationi, qui perire quam seruire maluerunt. Nam in omnibus fere gentibus quodam modo uox naturae ista personuit, ut subiugari uictoribus mallent, quibus contigit uinci, quam bellica omnifariam uastatione deleri. Hinc factum est, ut non sine Dei prouidentia, in cuius potestate est, ut quisque bello aut subiugetur aut subiuget, quidam essent regnis praediti, quidam regnantibus subditi. Sed inter plurima regna terrarum, in quae terrenae utilitatis uel cupiditatis est diuisa societas (quam ciuitatem mundi huius uniuersali uocabulo nuncupamus), duo regna cernimus longe ceteris prouenisse clariora, Assyriorum primum, deinde Romanorum, ut temporibus, ita locis inter se ordinata adque distincta. Nam quo modo illud prius, hoc posterius: eo modo illud in Oriente, hoc in Occidente surrexit; denique in illius fine huius initium confestim fuit. Regna cetera ceterosque reges uelut adpendices istorum dixerim. Ninus ergo iam secundus rex erat Assyriorum, qui patri suo Belo successerat, regni illius primo regi, quando in terra Chaldaeorum natus est Abraham. Erat etiam tempore illo regnum Sicyoniorum admodum paruum, a quo ille undecumque doctissimus Marcus Varro scribens de gente populi Romani, uelut antiquo tempore. exorsus est. Ab his enim Sicyoniorum regibus ad Athenienses peruenit, a quibus ad Latinos, inde Romanos. Sed ante conditam Romam in conparatione regni Assyriorum perexigua ista memorantur; quamuis Athenienses in Graecia plurimum claruisse fateatur etiam Sallustius Romanus historicus; plus tamen fama quam re ipsa. Nam loquens de illis: 'Atheniensium, inquit, res gestae, sicuti ego existimo, satis amplae magnificaeque fuere; uerum aliquanto minores tamen, quam fama feruntur. Sed quia prouenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta pro maximis celebrantur. Ita eorum qui fecere uirtus tanta habetur, quantum eam uerbis potuere extollere praeclara ingenia.' Accedit huic ciuitati non parua etiam ex litteris et philosophis gloria, quod ibi potissimum talia studia uiguerunt. Nam quantum adtinet ad imperium, nullum maius primis temporibus quam Assyriorum fuit, nec tam longe lateque diffusum, quippe ubi Ninus rex, Beli filius, uniuersam Asiam, quae totius orbis ad numerum partium tertia dicitur, ad magnitudinem uero dimidia reperitur, usque ad Libyae fines subegisse traditur. Solis quippe Indis in partibus Orientis non dominabatur, quos tamen eo defuncto Samiramis uxor eius est adgressa bellando. Ita factum est, ut, quicumque in illis terris populi siue reges erant, Assyriorum regno dicionique parerent et quidquid imperaretur efficerent. Abraham igitur in eo regno aput Chaldaeos Nini temporibus natus est. Sed quoniam res Graecae multo sunt nobis quam Assyriae notiores, et per Graecos ad Latinos ac deinde ad Romanos, qui etiam ipsi Latini sunt, temporum seriem deduxerunt qui gentem populi Romani in originis eius antiquitate rimati sunt: ob hoc debemus, ubi opus est, Assyrios memorare reges, ut appareat quem ad modum Babylonia, quasi prima Roma, cum peregrina in hoc mundo Dei ciuitate procurrat; res autem, quas propter conparationem ciuitatis utriusque, terrenae scilicet et caelestis, huic operi oportet inserere, magis ex Graecis et Latinis, ubi et ipsa Roma quasi secunda Babylonia est, debemus adsumere.
18.2_2Demek ki İbrahim doğduğunda ikinci kral Asurlularda Ninus, Sikyonlularda Europs idi; ilk krallar ise orada Belus, burada Aegialeus olmuştu. İbrahim Babil'den çıktıktan sonra Tanrı ona kendisinden büyük bir ulus çıkacağını ve onun zürriyetinde bütün ulusların kutsanacağını vaat ettiğinde, Asurluların dördüncü, Sikyonluların beşinci kralı vardı. Çünkü Asurlularda, annesi Semiramis'ten sonra Ninus'un oğlu krallık ediyordu. Rivayete göre anne, oğluyla ensest ilişkiye girmeye kalkıştığı için oğlu tarafından öldürülmüştür. Bazıları Babil'i onun kurduğunu sanır; onu ancak onarmış olabilir. Babil'in ne zaman ve nasıl kurulduğunu on altıncı kitapta söyledik. Annesinin yerine krallığa geçen Ninus ile Semiramis'in oğluna kimileri yine Ninus, kimileri babasının adından türetilmiş olarak Ninyas der. Sikyonluların krallığını ise o zaman Telxion elinde tutuyordu. Onun krallığında o kadar yumuşak ve mutlu zamanlar yaşandı ki, ölünce ona kurban sunarak ve oyunlar düzenleyerek bir tanrı gibi taptılar; bu oyunların ilk kez onun için kurulduğu söylenir.
Quando ergo natus est Abraham, secundi reges erant aput Assyrios Ninus, aput Sicyonios Europa; primi autem illic Belus, hic Aegialeus fuerunt. Cum uero egresso Abraham de Babylonia promisit ei Deus ex illo magnam gentem futuram et in eius semine omnium gentium benedictionem. Assyrii quartum regem habebant, Sicyonii quintum; aput illos enim regnabat filius Nini post matrem Samiramidem: quae ab illo interfecta perhibetur, ausa filium mater incestare concubitu. Hanc putant nonnulli condidisse Babylonem, quam quidem potuit instaurare. Quando autem uel quo modo condita fuerit, in sexto decimo libro diximus. Filium porro Nini et Samiramidis, qui matri successit in regnum, quidam etiam ipsum Ninum, quidam uero deriuato a patre uocabulo Ninyan uocant. Sicyoniorum autem regnum tunc tenebat ⟦Telxion⟧. Quo regnante usque adeo ibi mitia et laeta tempora fuerunt, ut eum defunctum uelut deum colerent sacrificando et ludos celebrando, quos ei primitus institutos ferunt.
18.33. İbrahim yüz yaşındayken vaat üzerine İshak'ın doğduğu, altmış yaşındaki İshak'a Rebeka'dan ikizler Esav ile Yakup'un doğduğu zamanda Asurlularda ve Sikyonlularda krallık edenler
Onun zamanında, Tanrı'nın vaadiyle yüz yaşındaki babası İbrahim'e, kısır ve yaşlı olduğu için çocuk ümidini yitirmiş karısı Sara'dan oğul İshak doğdu. O zaman Asurluların beşinci kralı Arrius idi. İshak altmış yaşındayken karısı Rebeka ona ikizler Esav ile Yakup'u doğurdu. O zaman dedeleri İbrahim hâlâ hayattaydı ve yüz altmış yaşındaydı; yüz yetmiş beş yılını doldurunca öldü. Asurlularda eski Xerxes, ki ona Baleus da denirdi, Sikyonlularda ise kimilerinin Thurimachus diye yazdığı Thuriacus, yedinci krallar olarak krallık ediyordu. Argos krallığı İbrahim'in torunlarıyla birlikte ortaya çıktı; orada ilk krallık eden Inachus'tur. Geçilmemesi gereken bir şey de şudur: Varro'nun aktardığına göre Sikyonlular yedinci kralları Thuriacus'un mezarında da kurban sunmayı âdet edinmişlerdi. Sekizinci krallar olarak Asurlularda Armamitres, Sikyonlularda Leucippus ve Argoslularda ilk kral Inachus hüküm sürerken Tanrı İshak'la konuştu ve ona da babasına vaat ettiği iki şeyi vaat etti: Zürriyetine Kenan ülkesini ve onun zürriyetinde bütün ulusların kutsanmasını. Aynı vaatler, İbrahim'in torunu olan ve önce Yakup, sonra İsrail diye adlandırılan oğluna da yapıldı. O zaman Belocus Asur'un dokuzuncu kralıydı, Inachus'un oğlu Phoroneus ise Argoslulara ikinci kral olarak krallık ediyordu; Leucippus hâlâ Sikyonlularda hüküm sürüyordu. Bu zamanlarda Yunanistan, Argos kralı Phoroneus zamanında kanun ve mahkeme alanındaki bazı kurumlarla daha parlak bir hâle geldi. Yine de bu Phoroneus'un küçük kardeşi Phegous ölünce mezarı başında bir tapınak kuruldu; orada tanrı olarak tapılıyor ve ona öküz kurban ediliyordu. Sanırım onu bu kadar büyük şerefe layık gördüler, çünkü krallığının payında (baba, o hayattayken krallık etsinler diye ikisine yerler ayırmıştı) tanrılara tapınmak için küçük tapınaklar kurmuş ve zamanın aylara ve yıllara bölünerek gözetilmesini, nelerin ne kadar ölçülüp sayılacağını öğretmişti. Henüz görgüsüz olan insanlar onda bu yeniliklere hayran kalarak öldükten sonra tanrı olduğunu ya sandılar ya da öyle olmasını istediler. Inachus'un kızının da, sonradan İsis diye adlandırılıp Mısır'da büyük bir tanrıça olarak tapılan Io olduğu söylenir. Gerçi başkaları onun Etiyopya'dan Mısır'a kraliçe olarak geldiğini, geniş ve adil biçimde hüküm sürüp onlara birçok fayda ve yazıyı sağladığını yazarlar. Bu yüzden orada öldükten sonra ona ilahî şeref verilmiş ve bu şeref o kadar büyük olmuştur ki, biri onun insan olduğunu söylerse idamla cezalandırılacak bir suç işlemiş sayılıyordu.
CAPUT III. Quibus regnantibus aput Assyrios adque Sicyonios Abrahae centenario Isaac de promissione sit natus, uel ipsi Isaac sexagenario Esau et Iacob gemini de Rebecca sint editi. Huius temporibus etiam Isaac ex promissione Dei natus est centenario patri filius Abrahae de Sarra coniuge, quae sterilis et anus iam spem prolis amiserat. Tunc et Assyriis quintus erat rex Arrius. Ipsi uero Isaac sexagenario nati sunt gemini, Esau et Iacob, quos ei Rebecca uxor peperit. auo eorum Abraham adhuc uiuente et centum sexaginta aetatis annos agente, qui expletis centum septuaginta quinque defunctus est, regnantibus aput Assyrios Xerse illo antiquiore, qui etiam Baleus uocabatur, et aput Sicyonios Thuriaco, quem quidam Thurimachum scribunt, septimis regibus. Regnum autem Argiuorum simul cum Abrahae nepotibus ortum est, ubi primus regnauit Inachus. Sane, quod praetereundum non fuit, etiam aput sepulcrum septimi sui regis Thuriaci sacrificare Sicyonios solere Varro refert. Regnantibus porro octauis regibus, Armamitre Assyriorum, Sicyoniorum Leucippo et primo Argiuorum Inacho Deus locutus est ad Isaac adque ipsi quoque eadem, quae patri eius, duo illa promisit, semini scilicet eius terram Chanaan et in eius semine benedictionem cunctarum gentium. Haec ipsa promissa sunt etiam filio eius, nepoti Abrahae, qui est appellatus primo Iacob, post Israel, cum iam Belocus rex nonus Assyriae et Phoroneus Inachi filius secundus regnaret Argiuis, Leucippo adhuc aput Sicyonios permanente. His temporibus Graecia sub Phoroneo Argolico rege legum et iudiciorum quibusdam clarior facta est institutis. Phegous tamen frater huius Phoronei iunior cum esset mortuus, ad eius sepulcrum templum est constitutum, in quo coleretur ut Deus et ei boues immolarentur. Credo honore tanto ideo dignum putarunt, quia in regni sui parte (pater quippe loca ambobus distribuerat, in quibus eo uiuente regnarent) iste sacella constituerat ad colendos deos et docuerat obseruari tempora per menses adque annos, quid eorum quatenus metirentur adque numerarent. Haec in eo noua mirantes rudes adhuc homines morte obita deum esse factum siue opinati sunt siue uoluerunt. Nam et Io filia Inachi fuisse perhibetur, quae postea Isis appellata ut magna dea culta est in Aegypto; quamuis alii scribant eam ex Aethiopia in Aegyptum uenisse reginam, et quod late iusteque imperauerit eisque multa commoda et litteras instituerit, hunc honorem illi habitum esse diuinum. postea quam ibi mortua est, et tantum honorem, ut capitali crimine reus fieret, si quis eam fuisse hominem diceret.
18.44. Yakup'un ve oğlu Yusuf'un zamanları
Asurlularda onuncu kral Baleus, Sikyonlularda dokuzuncu kral Messapus krallık ederken (bazıları buna Cephisos da der; eğer iki adlı tek bir adamsa ve yazılarına öteki adı koyanlar birini ötekinin yerine başka bir adam sanmamışlarsa), Argos'un üçüncü kralı Apis iken, İshak yüz seksen yaşında öldü ve yüz yirmi yaşında ikizlerini geride bıraktı. Bunlardan küçüğü, yazdığımız Tanrı Devleti'ne ait olan Yakup, büyüğü elbette reddedilmişti, on iki oğula sahipti. Kardeşleri, onlardan Yusuf denileni dedeleri İshak henüz hayattayken Mısır'a giden tüccarlara satmışlardı. Yusuf, katlandığı alçaltılmadan sonra yükselip Firavun'un önüne çıktığında otuz yaşındaydı. Çünkü kralın rüyalarını ilahî bir biçimde yorumlayarak yedi bolluk yılı olacağını, bunların ardından gelen yedi kıtlık yılının da bu büyük bolluğu tüketeceğini önceden bildirmişti. Kral bu yüzden onu hapisten çıkarıp Mısır'ın başına geçirmişti. Onu hapse atan, iffetinin bütünlüğüydü: Kötü bir aşkla seven hanımına ve onun yalanına kötü bir biçimde inanacak efendisine karşı iffetini cesaretle korumuş, kendisini çekiştiren hanımın elinde elbisesini bile bırakıp kaçarak zinaya razı olmamıştı. Kıtlık yıllarının ikinci yılında Yakup bütün ailesiyle Mısır'a, oğlunun yanına geldi; kralın sorusuna verdiği cevaba göre yüz otuz yaşındaydı. Yusuf ise otuz dokuz yaşındaydı; kral tarafından şereflendirildiğinde otuz yaşındaydı, buna yedi bolluk ve iki kıtlık yılı eklenir.
CAPUT IIII. De temporibus Iacob et filii eius Ioseph. Regnantibus Assyriorum decimo rege Baleo et Sicyoniorum nono Messapo, qui etiam Cephisos a quibusdam traditur (si tamen duorum nominum homo unus fuit ac non potius alterum pro altero putauerunt fuisse hominem, qui in suis posuerunt scriptis alterum nomen), cum rex Argiuorum tertius Apis esset, mortuus est Isaac annorum centum octoginta et reliquit geminos suos annorum centum et uiginti; quorum minor Iacob pertinens ad ciuitatem Dei, de qua scribimus, maiore utique reprobato, habebat duodecim filios, quorum illam, qui uocabatur Ioseph, mercatoribus in Aegyptum transeuntibus fratres adhuc Isaac auo eorum uiuente uendiderant. Stetit autem ante Pharaonem Ioseph, quando ex humilitate, quam pertulit, sublimatus est, cum triginta esset annorum; quoniam somnia regis diuine interpretatus praenuntiauit septem ubertatis annos futuros, quorum abundantiam praepollentem consequentes alii septem steriles fuerant consumturi, et ob hoc eum rex praefecerat Aegypto de carcere liberatum, quo eum coniecerat integritas castitatis, quam fortiter seruans male amanti dominae et male credulo domino mentiturae ueste etiam derelicta de manibus adtrahentis aufugiens non consensit ad stuprum. Secundo autem anno septem annorum no sterilium Iacob in Aegyptum cum suis omnibus uenit ad filium, agens annos centum et triginta, sicut interroganti regi ipse respondit, cum Ioseph ageret triginta et nouem, ad triginta scilicet, quos agebat, quando a rege honoratus est, additis septem ubertatis et duobus famis.
18.55. Mısırlıların Serapis adıyla tanrı sayıp taptıkları Argos kralı Apis
Bu zamanlarda Argos kralı Apis gemilerle Mısır'a geçti, orada ölünce de bütün Mısırlıların en büyük tanrısı Serapis oldu. Ölümünden sonra neden Apis değil de Serapis diye anıldığının gayet kolay bir açıklamasını Varro vermiştir. Ölünün konduğu sanduka, ki artık herkes buna lahit diyor, Yunanca soros diye anılır; insanlar da daha tapınağı yapılmadan önce Apis'e orada, gömülü olduğu yerde saygı göstermeye başlamışlardı. Böylece soros ile Apis'ten önce Sorapis denmiş, sonra sık görüldüğü gibi bir harf değişmiş ve Serapis olmuştur. Onun hakkında şu da kararlaştırıldı: Kim onun bir insan olduğunu söylerse başıyla ödeyecekti. İsis ile Serapis'e tapınılan hemen bütün tapınaklarda, parmağını dudaklarına bastırıp susulmasını ister gibi görünen bir heykel de bulunuyordu. Varro bunun, onların insan olduklarının gizlenmesi gerektiğini anlattığı kanısındadır. Mısır'ın şaşılacak bir boş inanca kapılıp Apis'in şerefine bol nimetlerle beslediği boğaya gelince, ona lahitsiz, canlı olarak taptıkları için bu boğaya Serapis değil Apis deniyordu. Boğa ölünce aynı renkte, yani benzer beyaz lekeler taşıyan bir buzağı arayıp bulurlardı ve bunu şaşılacak, ilahî bir takdirle kendilerine sağlanmış bir şey sanırlardı. Oysa onları aldatmak için, böyle bir boğanın görüntüsünü, yalnız ineğin göreceği şekilde, gebe kalan ve gebe olan ineğe göstermek cinler için zor bir iş değildi; anne bu görüntüyü arzusuyla içine çeker, sonra görüntü yavrusunda bedence ortaya çıkardı. Yakup da alaca çubuklarla koyunların ve keçilerin alaca doğmasını böyle sağlamıştı. İnsanların gerçek renkler ve cisimlerle yaptığını, cinler uydurma şekillerle gebe kalan hayvanlara kolayca gösterebilir.
CAPUT V. De Api rege Argiuorum, quem Aegyptii Serapim nominatum diuino honore coluerunt. His temporibus rex Argiuorum Apis nauibus transuectus in Aegyptum, cum ibi mortuus fuisset, factus est Serapis omnium maximus Aegyptiorum deus. Nominis autem huius, quur non Apis etiam post mortem, sed Serapis appellatus sit, facillimam rationem Varro reddidit. Quia enim arca, in qua mortuus ponitur, quod omnes iam sarcophagum uocant, σορός dicitur Graece, et ibi eum uenerari sepultum coeperant, priusquam templum eius esset exstructum: uelut soros et Apis Sorapis primo, deinde una littera, ut fieri adsolet, commutata Serapis dictus est. Et constitutum est etiam de illo, ut, quisquis eum hominem fuisse dixisset, capitalem penderet poenam. Et quoniam fere in omnibus templis, ubi colebantur Isis et Serapis, erat etiam simulacrum, quod digito labiis inpresso admonere uideretur, ut silentium fieret: hoc significare idem Varro existimat, ut homines eos fuisse taceretur. Ille autem bos, quem mirabili uanitate decepta Aegyptus in eius honorem deliciis afluentibus alebat, quoniam eum sine sarcophago uiuum uenerabantur, Apis, non Serapis uocabatur. Quo boue mortuo quoniam quaerebatur et reperiebatur uitulus coloris eiusdem, hoc est albis quibusdam maculis similiter insignitus, mirum quiddam et diuinitus sibi procuratum esse credebant. Non enim magnum erat daemonibus ad eos decipiendos phantasiam talis tauri, quam sola cerneret, ostentare uaccae concipienti adque praegnanti, unde libido matris adtraheret, quod in eius fetu iam corporaliter appareret; sicut Iacob de uirgis uariatis, ut oues et caprae uariae nascerentur, effecit. Quod enim homines coloribus et corporibus ueris, hoc daemones figuris fictis facillime possunt animalibus concipientibus exhibere.
18.66. Yakup Mısır'da öldüğünde Argoslularda ve Asurlularda kimin krallık ettiği
Demek ki kral Apis, Mısırlıların değil Argosluların kralı olarak Mısır'da ölmüştü. Yerine oğlu Argos kral oldu; Argos şehri ve Argoslular adını ondan aldı, önceki kralların zamanında ne yerin ne de halkın henüz bu adı vardı. O Argoslularda, Eratus Sikyonlularda krallık ederken, Asurlularda ise Baleus hâlâ tahtta iken Yakup yüz kırk yedi yaşında Mısır'da öldü. Ölmeden önce oğullarını ve Yusuf'tan olan torunlarını kutsamış, Yahuda'yı kutsarken de Mesih hakkında apaçık peygamberlikte bulunup şöyle demişti: "Yahuda'dan hükümdar, onun soyundan önder eksik olmayacak; ta ki ona saklanmış olanlar gelene dek. O milletlerin beklentisidir." Argos'un krallığı sırasında Yunanistan başka yerlerden getirilen tohumlarla kendi ürününü yemeye, tarlalarında ekin kaldırmaya başladı. Argos da ölümünden sonra tanrı sayılmaya, tapınak ve kurbanlarla onurlandırılmaya başlandı. Onun krallığı sırasında ve ondan önce, bu onur sıradan bir adama, yıldırım çarpan Homogyros adında birine, öküzleri sabana ilk kez koştuğu için verilmişti.
CAPUT VI. Quo regnante aput Argiuos quoue aput Assyrios Iacob in Aegypto sit mortuus. Apis ergo rex, non Aegyptiorum, sed Argiuorum, mortuus est in Aegypto. Huic filius Argus successit in regnum, ex cuius nomine et Argi et ex hoc Argiui appellati sunt; superioribus autem regibus nondum uel locus uel gens habebat hoc nomen. Hoc regnante aput Argiuos et aput Sicyonios Erato, aput Assyrios uero adhuc manente Baleo mortuus est Iacob in Aegypto annorum centum quadraginta septem, cum moriturus filios suos et nepotes ex Ioseph benedixisset Christumque apertissime prophetasset, dicens in benedictione Iudae: Non deficiet princeps ex Iuda et dux de femoribus eius, donec ueniant quae reposita sunt ei; et ipse exspectatio gentium. Regnante Argo suis coepit uti frugibus Graecia et habere segetes in agricultura, delatis aliunde seminibus. Argus quoque post obitum deus haberi coepit, templo et sacrificiis honoratus. Qui honor eo regnante ante illum delatus est homini priuato et fulminato cuidam Homogyro, eo quod primus ad aratrum boues iunxerit.
18.77. Yusuf Mısır'da öldüğünde krallık edenler
Asurlularda on ikinci kral Mamythos, Sikyonlularda on birinci kral Plemmeus krallık ederken, Argos'ta da Argos hâlâ tahtta iken Yusuf yüz on yaşında Mısır'da öldü. Onun ölümünden sonra Tanrı'nın halkı şaşılacak biçimde çoğalarak yüz kırk beş yıl Mısır'da kaldı. Önce, Yusuf'u tanıyanlar ölene dek huzur içinde yaşadı; sonra çoğalması kıskanç ve kuşkulu gözlerle karşılandığından, oradan kurtarılıncaya dek zulümlerle ve katlanılmaz bir köleliğin yükleriyle ezildi; yine de Tanrı'nın bereketiyle çoğalıp büyümekten geri kalmadı. Bu dönemde Asur'da ve Yunanistan'da aynı krallıklar sürüyordu.
CAPUT VII. Quorum regum tempore Ioseph in Aegypto defunctus sit. Assyriorum duodecimo Mamytho et undecimo Sicyoniorum Plemmeo et Argis adhuc manente Argo mortuus est Ioseph in Aegypto annorum centum decem. Post cuius mortem populus Dei mirabiliter crescens mansit in Aegypto centum quadraginta quinque annos, tranquille prius, donec morerentur quibus Ioseph notus fuit; deinde quia inuidebatur incrementis eius erantque suspecta, quo usque inde liberaretur, persecutionibus (inter quas tamen diuinitus fecundata multiplicatione crescebat) et laboribus premebatur intolerabilis seruitutis. In Assyria uero et Graecia per idem tempus regna eadem permanebant.
18.88. Musa'nın hangi krallar çağında doğduğu ve aynı zamanlarda hangi tanrılara tapınmanın başladığı
Asurlularda on dördüncü kral Saphrus, Sikyonlularda on ikinci kral Orthopolis, Argoslularda beşinci kral Criasus iken Mısır'da Musa doğdu. Tanrı'nın halkı Mısır köleliğinden onun eliyle kurtarıldı; Yaratıcı'sının yardımını özlemeyi öğrenmesi için bu kölelikte sınanması gerekiyordu. Kimileri, Prometheus'un da adı geçen bu krallar döneminde yaşadığına inanır. Çok iyi bir bilgelik öğretmeni olduğu söylendiği için insanları çamurdan yaptığını anlatırlar; yine de onun zamanında kimlerin bilge olduğu gösterilmez. Kardeşi Atlas'ın büyük bir müneccim olduğu söylenir; efsane de buradan fırsat bulup onun gökyüzünü taşıdığını uydurmuştur. Bununla birlikte onun adını taşıyan bir dağ vardır ve halkın gökyüzünü taşıma inancı daha çok bu dağın yüksekliğinden doğmuş görünüyor. Yunanistan'da o zamanlardan başlayarak daha birçok efsane uydurulmaya başlandı. Atina krallarından Cecrops'a kadar (bu şehir onun krallığında bu adı almış, Tanrı da halkını onun krallığında Musa'nın eliyle Mısır'dan çıkarmıştır) Yunanlıların kör ve boş âdeti ve batıl inancıyla birkaç ölü tanrılar arasına katıldı. Bunlar arasında kral Criasus'un karısı Melantomice, oğulları ve babasından sonra Argosluların altıncı kralı olan Phorbas, yedinci kral Triopas'ın oğlu Iasus ve dokuzuncu kral Sthenelas vardır; bu sonuncunun adı Stheneleus ya da Sthenelus diye de geçer, çünkü yazarlarda farklı biçimlerde bulunur. Atlas'ın kızı Maia'dan torunu Merkür'ün de bu zamanlarda yaşadığı söylenir; yaygın edebiyat da bunu dile getirir. Birçok sanatta ustalığıyla ün kazanmış, bunları insanlara da öğretmişti; bu hizmeti yüzünden ölümünden sonra onun tanrı olmasını istediler, ya da gerçekten inandılar. Herkül'ün ondan sonra geldiği söylenir, ama o da Argosluların aynı zamanlarına aittir. Gerçi bazıları onu Merkür'den önceye koyar; bence yanılıyorlar. Ne zaman doğmuş olurlarsa olsunlar, bu eski olayları yazıya geçiren ciddi tarihçiler arasında şu konuda görüş birliği vardır: İkisi de insandı ve ölümlülerin bu hayatı daha rahat sürmesi için birçok iyilikte bulundukları için onlardan tanrılara özgü onurlar görmeyi hak ettiler. Minerva ise bunlardan çok daha eskidir. Ogygos'un zamanında Triton denen gölün yanında genç kız yaşında göründüğü anlatılır; Tritonia adı da buradandır. Birçok işin mucidi olduğu şüphesizdir ve kökeni ne kadar az bilindiyse tanrıça sayılması da o kadar kolay olmuştur. Çünkü Jüpiter'in başından doğduğunun şarkılarda söylenmesi tarihe ve gerçek olaylara değil, şairlere ve efsanelere bağlanmalıdır. Ama zamanında büyük bir tufan olan Ogygos'un ne zaman yaşadığı konusunda tarih yazarları arasında uzlaşma yoktur. Bu tufan, gemide bulunabilenlerden başka hiçbir insanın kurtulamadığı o en büyük tufan değildir; milletlerin ne Yunan ne Latin tarihi o tufanı bilir. Yine de sonradan Deucalion zamanında olan tufandan daha büyüktü. Yukarıda andığım kitabına Varro buradan başlar ve Roma olaylarına ulaşmak için Ogygos tufanından, yani Ogygos zamanında olan tufandan daha eski bir şeyi başlangıç almaz. Bizim tarihçilerimizden kronik yazanlar ise, önce Eusebius, sonra Hieronymus, kuşkusuz daha önceki bazı tarihçileri izleyerek Ogygos tufanının üç yüz yıldan fazla sonra, Argosluların ikinci kralı Phoroneus zamanında olduğunu anarlar. Ne zaman olmuş olursa olsun, Cecrops Atina'da krallık ederken Minerva'ya zaten bir tanrıça olarak tapınılıyordu; bu şehrin onun zamanında ya yenilendiği ya da kurulduğu anlatılır.
CAPUT VIII. Quorum regum aetate Moyses natus sit, et quorum deorum eisdem temporibus sit orta religio. Cum ergo regnaret Assyriis quartus decimus Saphrus et Sicyoniis duodecimus Orthopolis et Criasus quintus Argiuis, natus est in Aegypto Moyses, per quem populus Dei de seruitute Aegyptia liberatus est, in qua eum ad desiderandum sui Creatoris auxilium sic exerceri oportebat. ⟦Sub⟧ memoratis regibus fuisse a quibusdam creditur Prometheus, quem propterea ferunt de luto formasse homines, quia optimus sapientiae doctor fuisse perhibetur; nec tamen ostenditur, qui eius temporibus fuerint sapientes. Frater eius Atlans magnus fuisse astrologus dicitur; unde occasionem fabula inuenit, ut eum caelum portare confingeret; quamuis mons eius nomine nuncupetur, cuius altitudine potius caeli portatio in opinionem uulgi uenisse uideatur. Multa quoque alia ex illis in Graecia temporibus confingi fabulosa coeperunt; sed usque ad Cecropem regem Atheniensium, quo regnante eadem ciuitas etiam tale nomen accepit, et quo regnante Deus per Moysen eduxit ex Aegypto populum suum, relati sunt in deorum numerum aliquot mortui caeca et uana consuetudine ac superstitione Graecorum. In quibus Criasi regis coniux Melantomice et Phorbas filius eorum, qui post patrem rex Argiuorum sextus fuit, et septimi regis Triopae filius Iasus et rex nonus Sthenelas siue Stheneleus siue Sthenelus, uarie quippe in diuersis auctoribus inuenitur. His temporibus etiam Mercurius fuisse perhibetur, nepos Atlantis ex Maia filia, quod uulgatiores etiam litterae personant. Multarum autem artium peritus claruit, quas et hominibus tradidit; quo merito eum post mortem deum esse uoluerunt siue etiam crediderunt. Posterior fuisse Hercules dicitur, ad ea tamen tempora pertinens Argiuorum; quamuis nonnulli eum Mercurio praeferant tempore; quos falli existimo. Sed quolibet tempore nati sint, constat inter historicos graues, qui haec antiqua litteris mandauerunt, ambos homines fuisse, et quod mortalibus ad istam uitam commodius ducendam beneficia multa contulerint, honores ab eis meruisse diuinos. Minerua uero longe his antiquior; nam temporibus Ogygi ad lacum, qui Tritonis dicitur, uirginali apparuisse fertur aetate, unde et Tritonia nuncupata est; multorum sane operum inuentrix et tanto procliuius dea credita, quanto minus origo eius innotuit. Quod enim de capite Iouis nata canitur, poetis et fabulis, non historiae rebusque gestis est adplicandum. Quamquam Ogygus ipse quando fuerit, cuius temporibus etiam diluuium magnum factum est, non illud maximum, in quo nulli homines euaserunt, nisi qui in arca esse potuerunt, quod gentium nec Graeca nec Latina nouit historia, sed tamen maius quam postea tempore Deucalionis fuit, inter scriptores historiae non conuenit. Nam Varro inde exorsus est librum, cuius mentionem superius feci, et nihil sibi, ex quo perueniat ad res Romanas, proponit antiquius quam Ogygi diluuium, hoc est Ogygi factum temporibus. Nostri autem qui chronica scripserunt, prius Eusebius, post Hieronymus, qui utique praecedentes aliquos historicos in hac opinione secuti sunt, post annos amplius quam trecentos iam secundo Argiuorum Phoroneo rege regnante Ogygi diluuium fuisse commemorant. Sed quolibet tempore fuerit, iam tamen Minerua tamquam dea colebatur regnante Atheniensibus Cecrope, sub quo rege etiam ipsam uel instauratam ferunt uel conditam ciuitatem.
18.99. Atina şehri ne zaman kuruldu ve Varro onun adının sebebini nasıl anlatır
Şehrin Atina diye anılmasının, ki bu ad elbette Yunanca Athēna denen Minerva'dandır, sebebini Varro şöyle açıklar: Orada birden bir zeytin ağacı belirmiş, başka bir yerde de su fışkırmıştı. Kral bu alametlerden etkilenip Delphoi'deki Apollon'a, ne anlaması ve ne yapması gerektiğini sormak üzere adam gönderdi. Apollon, zeytinin Minerva'yı, suyun Neptün'ü gösterdiğini, bu alametlerin ait olduğu iki tanrıdan hangisinin adının şehre verileceğinin ise vatandaşların elinde olduğunu bildirdi. Bu kehaneti alan Cecrops, iki cinsiyetten bütün vatandaşları oy vermeye çağırdı; çünkü o sırada oralarda kadınların da kamusal danışmalara katılması âdetti. Kalabalığa danışılınca erkekler Neptün'e, kadınlar Minerva'ya oy verdi ve kadınlar bir kişi fazla çıktığı için Minerva kazandı. Bunun üzerine Neptün öfkelendi, deniz dalgalarını kabartıp Atinalıların topraklarını harap etti; çünkü sular, hangi sular olursa olsun, cinler için geniş alana yaymak zor iş değildir. Aynı yazarın söylediğine göre onun öfkesini yatıştırmak için Atinalılar kadınlara üç ceza verdiler: Bir daha oy vermeyecekler, doğan hiçbir çocuk annesinin adını almayacak ve kimse onlara Atinalı kadın demeyecekti. Böylece özgür öğretilerin anası ya da süt annesi, nice büyük filozofun yurdu, Yunanistan'ın kendisinden daha ünlü ve soylu bir şeyi olmadığı bu şehir, cinlerin alayı altında, tanrılarının, bir erkek ile bir dişinin kavgasından ve bir dişinin dişiler sayesinde kazandığı zaferden Atina adını aldı. Yenilen tanrıdan zarar görünce de, Minerva'nın silahlarından çok Neptün'ün sularından korkarak kazananın zaferini cezalandırmak zorunda kaldı. Çünkü böyle cezalandırılan kadınların şahsında, zafer kazanan Minerva da yenildi. Kendisini oylarıyla destekleyen kadınların yanında durmadı; oy hakkını yitiren, çocukları annelerinin adından koparılan bu kadınlar, kocaları oy vererek bir tanrıyı yenen o tanrıçanın adıyla anılmayı hak etsinler diye bari buna izin vermedi. Söz başka konulara koşmasa, buradan ne çok, ne büyük şeyler söylenebilirdi!
CAPUT VIIII. Quando Atheniensium sit ciuitas condita, et quam causam nominis eius Varro perhibeat. Nam ut Athenae uocarentur, quod certe nomen a Minerua est, quae Graece Ἀθηνᾶ dicitur, hanc causam Varro indicat. Cum apparuisset illic repente oliuae arbor et alio loco aqua erupisset, regem prodigia ista mouerunt, et misit ad Apollinem Delphicum sciscitatum quid intellegendum esset quidue faciendum. Ille respondit, quod olea Mineruam significaret, unda Neptunum, et quod esset in ciuium potestate, ex cuius potius nomine duorum deorum, quorum illa signa essent, ciuitas uocaretur. Isto Cecrops oraculo accepto ciues omnes utriusque sexus (mos enim tunc in eisdem locis erat, ut etiam feminae publicis consultationibus interessent) ad ferendum suffragium conuocauit. Consulta igitur multitudine mares pro Neptuno, feminae pro Minerua tulere sententias, et quia una plus inuenta est feminarum, Minerua uicit. Tunc Neptunus iratus marinis fluctibus exaestuantibus terras Atheniensium populatus est; quoniam spargere latius quaslibet aquas difficile daemonibus non est. Cuius ut iracundia placaretur, triplici supplicio dicit idem auctor ab Atheniensibus adfectas esse mulieres, ut nulla ulterius ferrent suffragia, ut nullus nascentium maternum nomen acciperet, ut ne quis eas Athenaeas uocaret. Ita illa ciuitas, mater aut nutrix liberalium doctrinarum et tot tantorumque philosophorum, qua nihil habuit Graecia clarius adque nobilius, ludificantibus daemonibus de lite deorum suorum, maris et feminae, et de uictoria per feminas feminae Athenas nomen accepit, et a uicto laesa ipsam uictricis uictoriam punire conpulsa est, plus aquas Neptuni quam Mineruae arma formidans. Nam in mulieribus, quae sic punitae sunt, et Minerua quae uicerat uicta est; nec adfuit suffragatricibus suis, ut suffragiorum deinceps perdita potestate et alienatis filiis a nominibus matrum saltem uocari liceret et eius deae mereri uocabulum, quam uiri dei uictricem fecerant ferendo suffragium. Quae et quanta hinc dici possent, nisi sermo ad alia properaret!
18.1010. Varro'nun Areopagus'un adı ve tufan hakkında anlattıkları
Bununla birlikte Marcus Varro, tanrıların yüceliğine yakışmayan bir şey düşünmemek için onlara karşı uydurulmuş efsanelere inanmak istemez. Bu yüzden, havari Pavlus'un Atinalılarla tartıştığı ve şehrin meclis üyelerine Areopagus üyeleri adını veren Areios pagos'un, Yunanca Arēs denen Mars'ın adam öldürmekle suçlanıp oradaki tepede on iki tanrının yargılaması sonucunda altı oyla aklanmasından (çünkü oylar eşit olunca beraat kararı mahkûmiyetten üstün tutulurdu) adını aldığını kabul etmez. Çok daha yaygın olan bu kanaate karşı, az bilinen eserlerden aldığı bilgiyle bu adın başka bir sebebini kurmaya çalışır. Atinalıların tepeye, Mars ve pagos kelimelerinden, Mars tepesi anlamında Areios pagos dediğine inanılmasını istemez, çünkü kavgaları ve yargılanmaları yakıştırmayı tanrılara hakaret sayar. Mars hakkında söylenen bu şeyin, üç tanrıça, yani Juno, Minerva ve Venüs hakkındaki hikâyeden daha az yanlış olmadığını ileri sürer. Oysa o tanrıçaların altın elmayı kazanmak için yargıç Paris'in önünde güzelliklerinde üstünlük yarışına girdikleri anlatılır ve doğru ya da yanlış bu suçlarından hoşlanan tanrıları yatıştırmak için oyunlarda tiyatro alkışları arasında şarkıyla söylenip dansla oynanır. Varro tanrıların tabiatına ya da huylarına yakışmaz diye bunlara inanmaz. Yine de Atina'nın adı için efsanevi değil tarihsel bir açıklama verirken, kitabına Neptün ile Minerva'nın, şehrin hangisinin adını alacağı konusundaki o büyük kavgasını koyar. Alametler göstererek yarışan bu tanrılar arasında danışılan Apollon bile yargıçlık etmeye cesaret edememiş, tanrıların kavgasını sonuçlandırmak için, Jüpiter'in üç tanrıçayı Paris'e göndermesi gibi, o da onları insanlara göndermiştir; Minerva da orada oylarla kazanmış ve kendisini destekleyen kadınların cezalandırılmasında yenilmiştir. Kendi hasmı olan erkeklerin üzerinde Atina adını kabul ettirmeyi başarmış, dostu olan kadınları ise Atinalı kadın yapamamıştır. Varro'nun yazdığına göre bu zamanlarda, Cecrops'un halefi Cranaus Atina'da krallık ederken, bizim Eusebius ile Hieronymus'a göre ise Cecrops hâlâ tahtta iken, Deucalion tufanı denen tufan oldu; Deucalion en çok su basan toprakların kralı olduğu için bu adı almıştır. Bu tufan Mısır'a ve çevresine asla ulaşmadı.
CAPUT X. Quid Varro tradat de nuncupatione Areopagi et de diluuio. Et tamen Marcus Varro non uult fabulosis aduersus deos fidem adhibere figmentis, ne de maiestatis eorum dignitate indignum aliquid sentiat. Et ideo nec Areon pagon, ubi cum Atheniensibus Paulus apostolus disputauit, ex quo loco Areopagitae appellati sunt curiales urbis eiusdem, uult inde accepisse nomen, quod Mars, qui Graece Ἄρης dicitur, cum homicidii crimine reus fieret, iudicantibus duodecim dis in eo pago sex sententiis absolutus est (quia ubi paris numeri sententiae fuissent, praeponi absolutio damnationi solebat); sed contra istam, quae multo amplius est celebrata, opinionem aliam quandam de obscurarum notitia litterarum causam nominis huius conatur adstruere, ne Areon pagon Athenienses de nomine Martis et pagi quasi Martis pagum nominasse credantur, in iniuriam uidelicet numinum, a quibus litigia uel iudicia existimat aliena; non minus hoc, quod de Marte dicitur, falsum esse adseuerans, quam illud quod de tribus deabus, Iunone scilicet et Minerua et Venere, quae pro malo aureo adipiscendo aput iudicem Paridem de pulchritudinis excellentia certasse narrantur et ad placandos ludis deos, qui delectantur seu ueris seu falsis istis criminibus suis, inter theatricos plausus cantantur adque saltantur. Haec Varro non credit, ne deorum naturae seu moribus credat incongrua; et tamen non fabulosam, sed historicam rationem de Athenarum uocabulo reddens tantam Neptuni et Mineruae litem suis litteris inserit, de cuius nomine potius illa ciuitas uocaretur, ut, cum prodigiorum ostentatione contenderent, inter eos iudicare nec Apollo consultus auderet, sed deorum iurgium finiendum, sicut memoratarum trium dearum ad Paridem Iuppiter, ita et iste ad homines mitteret, ubi uinceret Minerua suffragiis et in poena suarum suffragatricium uinceretur, quae in aduersariis suis uiris obtinere Athenas potuit, et amicas suas feminas Athenaeas habere non potuit. His temporibus, ut Varro scribit, regnante Atheniensibus Cranao, successore Cecropis, ut autem nostri Eusebius et Hieronymus, adhuc eodem Cecrope permanente, diluuium fuit, quod appellatum est Deucalionis, eo quod ipse regnabat in earum terrarum partibus, ubi maxime factum est. Hoc autem diluuium nequaquam ad Aegyptum adque ad eius uicina peruenit.
18.1111. Musa Tanrı'nın halkını Mısır'dan ne zaman çıkardı ve halefi Nun oğlu Yeşu hangi krallar çağında öldü
Musa Tanrı'nın halkını Atina kralı Cecrops'un son yıllarında, Asurlularda Ascatades, Sikyonlularda Marathus, Argoslularda Triopas krallık ederken Mısır'dan çıkardı. Halkı çıkardıktan sonra Sina dağında Tanrı'dan aldığı kanunu verdi. Buna eski ahit denir, çünkü yeryüzüne ait vaatler içerir; göklerin krallığını vaat edecek yeni ahit ise İsa Mesih eliyle gelecekti. Bu düzenin korunması gerekiyordu; tıpkı Tanrı'ya doğru ilerleyen her insanda havarinin söylediği şeyin gerçekleşmesi gibi: Önce ruhanî olan değil canlı olan gelir, ruhanî olan sonra gelir. Çünkü dediği gibi, ki doğrudur: "İlk insan topraktandır, topraksıdır; ikinci insan göktendir." Musa çölde kırk yıl halkı yönetti ve yüz yirmi yaşında öldü. O da çadırın, kâhinliğin, kurbanların ve daha pek çok sırlı buyruğun ten gözüyle görülen törenleriyle, simgeler aracılığıyla Mesih hakkında peygamberlikte bulunmuştu. Musa'nın yerine Nun oğlu Yeşu geçti; o da halkı vaat edilen ülkeye götürüp yerleştirdi, Tanrı'nın buyruğuyla oraları elinde tutan milletleri savaşla ezdi. Musa'nın ölümünden sonra halkı yirmi yedi yıl yönetip öldüğünde Asurlularda on sekizinci kral Amyntas, Sikyonlularda on altıncı kral Corax, Argoslularda onuncu kral Danaus, Atinalılarda dördüncü kral Erichthonius krallık ediyordu.
CAPUT XI. Quo tempore Moyses populum Dei ex Aegypto eduxerit, et Iesus Naue, qui eidem successit, quorum regum aetate sit mortuus. Eduxit ergo Moyses ex Aegypto populum Dei nouissimo tempore Cecropis Atheniensium regis, cum aput Assyrios regnaret Ascatades, aput Sicyonios Marathus, aput Argiuos Triopas. Educto autem populo in monte Sina diuinitus acceptam tradidit legem, quod uetus dicitur testamentum, quia promissiones terrenas habet, et per Iesum Christum futurum fuerat testamentum nouum, quo regnum caelorum promitteretur. Hunc enim ordinem seruari oportebat, sicut in uno quoque homine, qui in Deum proficit, id agitur, quod ait apostolus, ut non sit prius quod spiritale est; sed quod animale, postea spiritale; quoniam sicut dicit et uerum est, primus homo de terra, terrenus; secundus homo de caelo. Rexit autem populum Moyses per annos quadraginta in deserto et mortuus est annorum centum et uiginti, cum Christum etiam ipse prophetasset per figuras obseruationum carnalium in tabernaculo et sacerdotio et sacrificiis aliisque mysticis plurimisque mandatis. Moysi successit Iesus Naue et in terra promissionis introductum populum conlocauit ex auctoritate diuina debellatis gentibus, a quibus eadem loca tenebantur. Qui cum populum rexisset post mortem Moysi uiginti et septem annos, etiam ipse defunctus est regnante aput Assyrios octauo decimo Amynta, aput Sicyonios sexto decimo Corace, aput Argiuos decimo Danao, aput Athenienses quarto Erichthonio.
18.1212. Yunan krallarının o zamanlarda, İsrail'in Mısır'dan çıkışından Nun oğlu Yeşu'nun ölümüne kadar geçen sürede kurdukları sahte tanrı törenleri
Bu zamanlarda, yani İsrail'in Mısır'dan çıkışından halkın vaat edilen toprağı eline almasını sağlayan Nun oğlu Yeşu'nun ölümüne dek, Yunan kralları sahte tanrılar için törenler kurdular. Bu törenler tufanın anısını, insanların ondan kurtuluşunu ve o zamanki sıkıntılı hayatlarını, bir yükseklere bir ovalara göç edişlerini kutlamalarla hatırlatıyordu. Nitekim Luperci rahiplerinin Kutsal Yol'dan çıkışını ve inişini şöyle yorumlarlar: Bu, su baskını yüzünden dağların tepesine sığınan ve su çekilince yine aşağılara dönen insanları simgeler. Dionysos'un, ki ona Liber Pater da denmiş ve ölümünden sonra tanrı sayılmıştır, Attika topraklarında kendi konuğuna asmayı bu zamanlarda gösterdiği söylenir. Delphoi'deki Apollon için musiki oyunları da o zaman kuruldu; kral Danaus aynı toprakları savaşla istila ettiğinde tapınağını yakmış, onlar da onu savunmamışlardı ve Apollon'un öfkesinin Yunanistan topraklarına kıtlık gönderdiğini düşünüyorlardı. Bu oyunları kurmaları için onun kehanetiyle uyarılmışlardı. Attika'da ona oyunları ilk kuran kral Erichthonius'tur; yalnız ona değil, Minerva'ya da kurmuştur. Burada kazananlara ödül olarak zeytinyağı verilirdi, çünkü üzümü Liber'in bulması gibi zeytin ürününü de Minerva'nın bulduğu anlatılır. O yıllarda, başka yazarlarda adını başka bulduğumuz Girit kralı Xanthus'un Europa'yı kaçırdığı ve ondan Rhadamanthus, Sarpedon ve Minos'un doğduğu rivayet edilir. Ama yaygın olan, bunların aynı kadından Jüpiter'in oğulları olduğudur. Böyle tanrılara tapınanlar, Girit kralı hakkında söylediğimizi tarihsel gerçek sayarlar; Jüpiter hakkında şairlerin söylediklerini, tiyatroların yankılandırdığını, halkların kutladığını ise efsanelerin boş sözlerinden sayarlar; öyle ki tanrıların yatıştırılması için oyunlar sahnelenecek malzeme onların sahte suçlarından bile çıksın. Bu zamanlarda Suriye'de Herkül ünlü sayılıyordu; ama elbette yukarıda sözünü ettiğimiz değil, başka biri. Çünkü daha gizli tarihlerde birçok Liber Pater ve Herkül olduğu söylenir. Bu Herkül, ki on iki büyük işi sayılır (Afrikalı Antaeus'un öldürülmesi bunlar arasında sayılmaz, çünkü bu iş öteki Herkül'e aittir), onların yazılarına göre Oeta dağında kendini yakmıştır; birçok şeyi yenen o yiğitliği, çektiği hastalığa dayanmaya yetmemiştir. O zaman kral, daha doğrusu zorba Busiris, konuklarını tanrılarına kurban ediyordu. Onun Neptün'ün, Epaphus'un kızı Libya'dan doğan oğlu olduğu söylenir. Ama Neptün'ün bu ırza geçmeyi yaptığına inanılmasın ki tanrılar suçlanmasın; bu şairlere ve tiyatrolara bırakılsın ki yatıştırılmaları için malzeme olsun. Son yıllarında Nun oğlu Yeşu'nun öldüğü görülen Atina kralı Erichthonius'un anne babasının Vulcanus ile Minerva olduğu söylenir. Ama Minerva'nın bakire kalmasını istediklerinden, ikisi arasındaki bir kavgada Vulcanus'un heyecanla tohumunu toprağa döktüğünü, oradan doğan insana da bu nedenle böyle bir ad verildiğini söylerler. Çünkü Yunancada eris kavga, khthōn toprak demektir ve Erichthonius kelimesi bu ikisinden oluşmuştur. Ama itiraf etmek gerekir ki daha bilgili olanlar bunu reddeder, tanrılarından uzak tutar. Bu efsanevi kanaatin şuradan doğduğunu söylerler: Atina'da Vulcanus ile Minerva'nın ortak tapınağında, üzerine yılan sarılmış bir bebek bulunmuş, yılan onun ileride büyük olacağını gösteriyormuş; ana babası bilinmediğinden de ortak tapınak yüzünden Vulcanus ile Minerva'nın oğlu sayılmış. Yine de adının kökenini bu tarihten çok o efsane açıklıyor. Ama bizi ne ilgilendirir? Biri doğru sözlü kitaplarda dindar insanlara öğretsin, öteki yalancı oyunlarda pis cinleri eğlendirsin. O dindarlar bunlara yine de tanrı diye taparlar; onlar hakkında bu şeyleri inkâr ettiklerinde de onları hiçbir suçtan arındıramazlar, çünkü cinlerin isteği üzerine öyle oyunlar sergilerler ki güya bilgece inkâr edilen şeyler orada utanç verici şekilde oynanır, bu yanlış ve utanç verici şeylerle tanrılar yatıştırılır. Efsanenin söylediği tanrı suçu sahte olsa bile, sahte suçtan zevk almak gerçek suçtur.
CAPUT XII. De sacris falsorum deorum, quae reges Graeciae illis temporibus instituerunt, quae ab exitu Israel ex Aegypto usque ad Iesu Naue obitum dinumerantur. Per haec tempora, id est ab exitu Israel ex Aegypto usque ad mortem Iesu Naue, per quem populus idem terram promissionis accepit, sacra sunt instituta dis falsis a regibus Graeciae, quae memoriam diluuii et ab eo liberationis hominum uitaeque tunc aerumnosae modo ad alta, modo ad plana migrantium sollemni celebritate reuocarunt. Nam et Lupercorum per sacram uiam adscensum adque descensum sic interpretantur, ut ab eis significari dicant homines, qui propter aquae inundationem summa montium petiuerunt et rursus eadem residente ad ima redierunt. His temporibus Dionysum, qui etiam Liber pater dictus est et post mortem deus habitus, uitem ferunt ostendisse in Attica terra hospiti suo. Tunc Apollini Delphico instituti sunt ludi musici, ut placaretur ira eius, qua putabant adflictas esse sterilitate Graeciae regiones, quia non defenderint templum eius, quod rex Danaus, cum easdem terras bello inuasisset, incendit. Hos autem ludos ut instituerent, oraculo sunt eius admoniti. In Attica uero rex Erichthonius ei ludos primus instituit, nec ei tantum, sed etiam Mineruae, ubi praemium uictoribus oleum ponebatur, quod eius fructus inuentricem Mineruam, sicut uini Liberum tradunt. Per eos annos a rege Xantho Cretensium, cuius aput alios aliud nomen inuenimus, rapta perhibetur Europa, et inde geniti Rhadamanthus, Sarpedon et Minos; quos magis ex eadem muliere filios Iouis esse uulgatum est. Sed talium deorum cultores illud, quod de rege Cretensium diximus, historicae ueritati, hoc autem, quod de Ioue poetae cantant, theatra concrepant, populi celebrant, uanitati deputant fabularum, ut esset unde ludi fierent placandis numinibus etiam falsis eorum criminibus. His temporibus Hercules in Syria clarus habebatur; sed nimirum alius, non ille, de quo supra locuti sumus. Secretiore quippe historia plures fuisse dicuntur et Liberi patres et Hercules. Hunc sane Herculem, cuius ingentia duodecim facta numerant, inter quae Antaei Afri necem non commemorant, quod ea res ad alterum Herculem pertinet, in Oeta monte a se ipso incensum produnt suis litteris, cum ea uirtute, qua multa subegerat, morbum tamen, quo languebat, sustinere non posset. Illo tempore uel rex uel potius tyrannus Busiris suis dis suos hospites immolabat, quem filium perhibent fuisse Neptuni ex matre Libya, filia Epaphi. Verum non credatur hoc stuprum perpetrasse Neptunus, ne di accusentur; sed poetis et theatris ista tribuantur, ut sit unde placentur. Erichthonii regis Atheniensium, cuius nouissimis annis Iesus Naue mortuus reperitur, Vulcanus et Minerua parentes fuisse dicuntur. Sed quoniam Mineruam uirginem uolunt, in amborum contentione Vulcanum commotum effudisse aiunt semen in terram adque inde homini nato ob eam causam tale inditum nomen. Graeca enim lingua ἔρις contentio, χθών terra est, ex quibus duobus conpositum uocabulum est Erichthonius. Verum, quod fatendum est, refellunt et a suis dis repellunt ista doctiores, qui hanc opinionem fabulosam hinc exortam ferunt, quia in templo Vulcani et Mineruae, quod ambo unum habebant Athenis, expositus inuentus est puer dracone inuolutus, qui eum significauit magnum futurum, et propter commune templum, cum essent parentes eius ignoti, Vulcani et Mineruae dictum esse filium. Nominis tamen eius originem fabula illa potius quam ista designat historia. Sed quid ad nos? Hoc in ueracibus libris homines instruat religiosos, illud in fallacibus ludis daemones delectet inpuros; quos tamen illi religiosi tamquam deos colunt, et cum de illis haec negant, ab omni eos crimine purgare non possunt, quoniam ludos eis poscentibus exhibent, ubi turpiter aguntur, quae uelut sapienter negantur, et his falsis ac turpibus di placantur, ubi etsi fabula cantat crimen numinum falsum, delectari tamen falso. crimine crimen est uerum.
18.1313. Hakimlerin İbranilere önderlik etmeye başladığı zamanda hangi efsaneler uyduruldu
Nun oğlu Yeşu'nun ölümünden sonra Tanrı'nın halkının başında hakimler vardı. Bu dönemde onlarda, günahları yüzünden gelen alçaltıcı sıkıntılarla Tanrı'nın merhametinden gelen teselli dolu bolluk günleri birbirini izledi. Bu zamanlarda şu efsaneler uyduruldu: Triptolemus'un, Ceres'in buyruğuyla kanatlı yılanlarca taşınıp uçarak muhtaç topraklara buğday götürdüğü; Minotauros'un Labirent'e kapatılmış bir canavar olduğu ve insanların içine girdikten sonra içinden çıkılmaz dolambaç yüzünden oradan çıkamadıkları; Kentaurların atlarla insanların birleşmiş bir tabiatı olduğu; Kerberos'un yeraltının üç başlı köpeği olduğu; Phrixus ile kız kardeşi Helle'nin bir koçun sırtında uçtukları; Gorgo'nun saçlarının yılanlardan olduğu ve kendisine bakanları taşa çevirdiği; Bellerophon'un, Pegasus denen kanatlı bir ata bindiği; Amphion'un kitharasının tatlılığıyla taşları yumuşatıp peşinden sürüklediği; zanaatkâr Daedalus ile oğlu İkarus'un kendilerine taktıkları kanatlarla uçtukları; Oedipus'un, insan yüzlü dört ayaklı Sfenks denen canavarın sorduğu, çözülmez sanılan bilmeceyi çözüp onu kendini uçurumdan atarak ölmeye zorladığı; Herkül'ün öldürdüğü Antaeus'un toprağın oğlu olduğu ve bu yüzden yere düşünce daha güçlü kalktığı; belki atladığım başka efsaneler de. Bu efsaneler Troya savaşına kadar uzanır; Marcus Varro, Roma halkının soyu üzerine kitabının ikincisini orada bitirmiştir. Bunlar gerçek olayları içeren tarih anlatılarından fırsat bulunarak insan zekâsıyla uydurulmuş, ama tanrıların yüz karası olacak şekilde onlara yamanmamıştır. Oysa Jüpiter'in son derece güzel Ganymedes'i ırzına geçmek için kaçırdığını uyduranlar (bu kötülüğü kral Tantalus yapmış, efsane Jüpiter'e yüklemiştir) ya da Danae ile altın yağmuru hâlinde birleşmek istediğini uyduranlar (burada bir kadının iffetinin altınla bozulduğu anlaşılır), o zamanlarda yapılmış ya da uydurulmuş, ya da başkalarının yaptığı olup Jüpiter hakkında uydurulmuş olsun, insanların yürekleri hakkında ne büyük bir kötülük varsaydıkları söze sığmaz. Bu yalanlara sabırla katlanacaklarını sanmışlar, üstelik insanlar onları seve seve benimsemişlerdir. Oysa Jüpiter'e ne kadar bağlılıkla taparlarsa, onun hakkında bunları söylemeye cesaret edenleri o kadar sert cezalandırmaları gerekirdi. Şimdiyse bunları uyduranlara öfkelenmek şöyle dursun, bu uydurmaları tiyatrolarda sergilemezlerse tanrıların kendilerine öfkelenmesinden korkmuşlardır. Bu zamanlarda Leto, Apollon'u doğurdu; ama yukarıda kehanetlerine danışıldığını söylediğimiz Apollon'u değil, Herkül'le birlikte Admetus'a hizmet edeni. Yine de o kadar tanrı sayıldı ki pek çok kişi, hatta hemen herkes bu ikisinin bir ve aynı Apollon olduğunu sanıyor. O zaman Liber Pater da Hindistan'da savaştı; ordusunda Bakhalar denen pek çok kadın vardı, bunlar faziletleriyle değil çılgınlıklarıyla ünlüydü. Bazıları bu Liber'in yenildiğini ve zincire vurulduğunu da yazar; kimileri savaşta Perseus'un onu öldürdüğünü söyler, nereye gömüldüğünü de gizlemez. Yine de onun sözümona tanrı adıyla, pis cinlerin aracılığıyla Bacchanalia törenleri, daha doğrusu kutsala saygısızlıkları kuruldu; senato aradan onca yıl geçtikten sonra bunların kuduz rezilliğinden öyle utandı ki Roma şehrinde yapılmasını yasakladı. O zamanlarda Perseus ile karısı Andromeda ölünce onların göğe alındıklarına öyle inandılar ki suretlerini yıldızlarla belirtmekten, onları kendi adlarıyla anmaktan ne utandılar ne korktular.
CAPUT XIII. ⟦Quae⟧ fabularum figmenta exorta sint eo tempore, quo Hebraeis iudices praeesse coeperunt. Post mortem Iesu Naue populus Dei iudices habuit, quibus temporibus alternauerunt aput eos et humilitates laborum pro eorum peccatis, et prosperitates consolationum propter miserationem Dei. His temporibus fabulae fictae sunt de Triptolemo, quod iubente Cerere anguibus portatus alitibus indigentibus terris frumenta uolando contulerit; de Minotauro, quod bestia fuerit inclusa Labyrintho, quo cum intrassent homines, inextricabili errore inde exire non poterant; de Centauris, quod equorum hominumque fuerit natura coniuncta; de Cerbero, quod sit triceps inferorum canis; de Phryxo et Helle eius sorore, quod uecti ariete uolauerint; de Gorgone, quod fuerit crinita serpentibus et adspicientes conuertebat in lapides; de Bellerophonte, quod equo pennis uolante sit uectus, qui equus Pegasus dictus est; de Amphione, quod citharae suauitate lapides mulserit et adtraxerit; de fabro Daedalo et eius Icaro filio, quod sibi coaptatis pinnis uolauerint; de Oedipo, quod monstrum quoddam, quae Sphinga dicebatur, humana facie quadrupedem, soluta quae ab illa proponi soleret uelut insolubili quaestione suo praecipitio perire conpulerit; de Antaeo, quem necauit Hercules, quod filius terrae fuerit, propter quod cadens in terram fortior soleret adsurgere; et si qua forte alia praetermisi. Hae fabulae bellum ad usque Troianum, ubi secundum librum Marcus Varro de populi Romani gente finiuit, ex occasione historiarum, quae res ueraciter gestas continent, ita sunt ingeniis hominum fictae, ut non sint obprobriis numinum adfixae. Porro autem quicumque finxerunt a Ioue ad stuprum raptum pulcherrimum puerum Ganymedem, quod nefas rex Tantalus fecit et Ioui fabula tribuit, uel Danaes per imbrem aureum adpetisse concubitum, ubi intellegitur pudicitia mulieris auro fuisse corrupta, quae illis temporibus uel facta uel ficta sunt, aut facta ab aliis et ficta de Ioue, dici non potest quantum mali de hominum praesumserint cordibus, quod possent ista patienter ferre mendacia, quae tamen etiam libenter amplexi sunt. Qui utique quanto deuotius Iouem colunt, tanto eos, qui haec de illo dicere ausi sunt, seuerius punire debuerunt. Nunc uero non solum eis, qui ista finxerunt, irati non sunt, sed ut talia figmenta etiam in theatris agerent, ipsos deos potius iratos habere timuerunt. His temporibus Latona Apollinem peperit, non illum, cuius oracula solere consuli superius loquebamur, sed illum, qui cum Hercule seruiuit Admeto; qui tamen sic est deus creditus, ut plurimi ac paene omnes unum eundemque Apollinem fuisse opinentur. Tunc et Liber pater bellauit in India, qui multas habuit in exercitu feminas, quae Bacchae appellatae sunt, non tam uirtute nobiles quam furore. Aliqui sane et uictum scribunt istum Liberum et uinctum; nonnulli et occisum in pugna a Perseo, nec ubi fuerit sepultus tacent; et tamen eius uelut dei nomine per inmundos daemones Bacchanalia sacra uel potius sacrilegia sunt instituta, de quorum rabiosa turpitudine post tam multos annos sic senatus erubuit, ut in urbe Roma esse prohiberet. Per ea tempora Perseus et uxor eius Andromeda postea quam sunt mortui, sic eos in caelum receptos esse crediderunt, ut imagines eorum stellis designare eorumque appellare nominibus non erubescerent, non timerent.
18.1414. Şair teologlar
Aynı dönemde teolog da denen şairler ortaya çıktı, çünkü tanrılar hakkında şiirler yazıyorlardı. Ama bu tanrılar ya büyük olmakla birlikte insan olan kişilerdi, ya gerçek Tanrı'nın yarattığı bu evrenin unsurlarıydı, ya da Yaratıcı'nın iradesiyle ve kendi liyakatleriyle yönetici ve iktidar makamlarına yerleştirilmiş varlıklardı. Bir olan gerçek Tanrı hakkında onca boş ve yanlış şey arasında bir şeyler söylemiş olsalar bile, onunla birlikte tanrı olmayan başkalarına tapındıkları ve yalnız bir Tanrı'ya borçlu olunan kulluğu onlara da gösterdikleri için ona hiçbir şekilde gereğince hizmet etmediler ve kendilerini bile tanrılarının efsanevi rezilliklerinden uzak tutamadılar. Bunlar Orpheus, Musaeus ve Linus'tur. Ama bu teologlar tanrılara tapınmışlar, tanrı olarak tapınılmamışlardır; yine de kâfirler şehri nasıl olduysa Orpheus'u yeraltı törenlerinin, daha doğrusu kutsala saygısızlıklarının başına koymayı âdet edinmiştir. Kral Athamas'ın Ino adlı karısı ile oğlu Melicertes kendilerini denize atarak öldüler ve insanların kanaatine göre tanrılar arasına katıldılar; o zamanın başka insanları Castor ile Pollux da öyle. Melicertes'in bu annesine Yunanlılar Leukothea, Latinler Matuta dedi, ama ikisi de onu tanrıça sanıyordu.
CAPUT XIIII. De theologis poetis. Per idem temporis interuallum exstiterunt poetae, qui etiam theologi dicerentur, quoniam de dis carmina faciebant, sed talibus dis, qui licet magni homines, tamen homines fuerunt aut mundi huius, quem uerus Deus fecit, elementa sunt aut in principatibus et potestatibus pro uoluntate Creatoris et suis meritis ordinati, et si quid de uno uero Deo inter multa uana et falsa cecinerunt, colendo cum illo alios, qui di non sunt, eisque exhibendo famulatum, qui uni tantum debetur Deo, non ei utique rite seruierunt nec a fabuloso deorum suorum dedecore etiam sibi se abstinere potuerunt — Orpheus, Musaeus, Linus. Verum isti theologi deos coluerunt, non pro dis culti sunt; quamuis Orpheum nescio quo modo infernis sacris uel potius sacrilegiis praeficere soleat ciuitas inpiorum. Uxor autem regis Athamantis, quae uocabatur Ino, et eius filius Melicertes praecipitio spontaneo in mari perierunt et opinione hominum in deos relati sunt, sicut alii homines eorum temporum, Castor et Pollux. Illam sane Melicertis matrem Leucothean Graeci, Matutam Latini uocauerunt, utrique tamen putantes deam.
18.1515. Argos krallığının sonu ve Laurentumlularda Satürn'ün oğlu Picus'un krallığı ilk kez aldığı zaman
Bu zamanlarda Argos krallığı sona erip Agamemnon'un geldiği Mykene'ye geçti ve Laurentum krallığı ortaya çıktı; orada Satürn'ün oğlu Picus ilk olarak krallığı aldı. O sırada İbraniler arasında Debora adlı bir kadın hakimlik ediyordu; ama bunu onun eliyle Tanrı'nın Ruhu yapıyordu, çünkü Debora aynı zamanda peygamberdi. Onun peygamberliği uzun bir açıklama yapılmadan Mesih hakkında söylendiğini gösterebileceğimiz kadar açık değildir. Demek ki İtalya'da Laurentumlular artık krallık ediyordu; Roma'nın kökeni Yunanlılardan sonra daha açık biçimde onlardan gelir. Yine de Asur krallığı hâlâ sürüyordu; Picus Laurentumluların ilk kralı olduğunda orada yirmi üçüncü kral Lampares vardı. Bu Picus'un babası Satürn hakkında ne düşüneceklerine, onun insan olduğunu inkâr eden böyle tanrılara tapınanlar baksın. Başkaları onun oğlu Picus'tan önce kendisinin İtalya'da krallık ettiğini de yazmıştır. Vergilius da daha bilinen dizelerinde şöyle der:
Yüksek dağlara dağılmış bu eğitilmez soyu o derledi toparladı, kanunlar verdi onlara; Latium denmesini istedi, çünkü bu kıyılarda gizlenip sağ salim saklanmıştı. Altın diye anılan çağlar onun krallığında yaşandı.
Ama bunları şiir uydurmaları saysınlar ve Picus'un babasının daha çok Sterces olduğunu ileri sürsünler. Çok usta bir çiftçi olan bu Sterces'in tarlaları hayvan gübresiyle verimli kılmayı bulduğunu, gübreye de onun adından stercus dendiğini anlatırlar; kimileri ona Stercutius denildiğini söyler. Ona hangi sebeple Satürn demek istemiş olurlarsa olsunlar, bu Sterces'i ya da Stercutius'u çiftçilikteki hizmeti yüzünden tanrı yaptıkları kesindir. Oğlu Picus'u da benzer şekilde böyle tanrılar arasına aldılar; onun ünlü bir kuş falcısı ve savaşçı olduğunu söylerler. Picus, Laurentumluların ikinci kralı Faunus'un babasıdır; o da onlar için tanrıdır ya da tanrıydı. Troya savaşından önce ölmüş insanlara bu ilahî onurları gösterdiler.
CAPUT XV. De occasu regni Argiuorum, quo tempore aput Laurentes Picus Saturni filius regnum [patris] primus accepit. Per ea tempora regnum finitum est Argiuorum, translatum ad Mycenas, unde fuit Agamemnon, et exortum est regnum Laurentum, ubi Saturni filius Picus regnum primus accepit, iudicante aput Hebraeos femina Debbora; sed per illam Dei spiritus id agebat; nam etiam prophetissa erat, cuius prophetia minus aperta est, quam ut possimus eam sine diuturna expositione de Christo demonstrare prolatam. Iam ergo regnabant Laurentes utique in Italia, ex quibus euidentior ducitur origo Romana post Graecos; et tamen adhuc regnum Assyrium permanebat, ubi erat rex uicensimus et tertius Lampares, cum primus Laurentum Picus esse coepisset. De huius Pici patre Saturno uiderint quid sentiant talium deorum cultores, qui negant hominem fuisse; de quo et alii scripserunt, quod ante Picum filium suum in Italia ipse regnauerit, et Vergilius notioribus litteris dicit: Is genus indocile et dispersum montibus altis Conposuit legesque dedit Latiumque uocari Maluit, his quoniam latuisset tutus in oris. Aurea quae perhibent illo sub rege fuere Saecula. Sed haec poetica opinentur esse figmenta et Pici patrem Stercen potius fuisse adseuerent, a quo peritissimo agricola inuentum ferunt, ut fimo animalium agri fecundarentur, quod ab eius nomine stercus est dictum; hunc quidam Stercutium uocatum ferunt. Qualibet autem ex causa eum Saturnum appellare uoluerint, certe tamen hunc Stercen siue Stercutium merito agriculturae fecerunt deum. Picum quoque similiter eius filium in talium deorum numerum receperunt, quem praeclarum augurem et belligeratorem fuisse adserunt. Picus Faunum genuit, Laurentum regem secundum; etiam iste deus illis uel est uel fuit. Hos ante Troianum bellum diuinos honores mortuis hominibus detulerunt.
18.1616. Troya'nın yıkılışından sonra tanrılar arasına katılan Diomedes ve arkadaşlarının kuşa dönüştüğüne inanılması
Troya, her yerde şarkısı söylenen, çocukların bile iyi bildiği o yıkımla yerle bir oldu. Bu olay hem büyüklüğüyle hem de yazarların seçkin diliyle ün kazanıp yayılmış ve Faunus'un oğlu Latinus'un krallığı sırasında olmuştu; krallığa onun adından Latinler krallığı denmeye başlanmış, Laurentum adı bırakılmıştı. Galip Yunanlılar yıkılmış Troya'dan ayrılıp yurtlarına dönerken türlü korkunç felaketlerle paramparça oldular, ezildiler. Yine de bunlardan da tanrılarının sayısını artırdılar. Nitekim tanrısal bir cezayla yurduna dönemediği anlatılan Diomedes'i tanrı yaptılar. Arkadaşlarının kuşa dönüştüğünü ise efsanevi şair yalanıyla değil, tarihin tanıklığıyla doğrularlar. Üstelik, sandıkları gibi tanrı olmuş olan Diomedes bile bu arkadaşlarının insan tabiatını geri getirememiş ya da yeni bir gök sakini olarak kralı Jüpiter'den bunu elde edememiştir. Hatta Apulia'daki Gargano dağından pek uzak olmayan Diomedea adasında onun bir tapınağı olduğunu, bu kuşların tapınağın etrafında uçup orada yaşadıklarını ve öyle şaşılacak bir hizmet gösterdiklerini söylerler ki gagalarına su doldurup orayı sularmış. Oraya Yunanlılar ya da Yunan soyundan gelenler gelirse yalnızca sakin durmakla kalmaz, üstelik onlara sevgi de gösterirlermiş; yabancıları görürlerse başlarına doğru uçar, öldürecek kadar sert darbelerle yaralarlarmış. Çünkü bu savaşlar için sert ve büyük gagalarla yeterince silahlandıkları söylenir.
CAPUT XVI. De Diomede post excidium Troiae in deos relato, cuius socii crediti sunt in uolucres esse conuersi. Troia uero euersa excidio illo usquequaque cantato puerisque notissimo, quod et magnitudine sui et scriptorum excellentibus linguis insigniter diffamatum adque uulgatum est gestumque regnante iam Latino Fauni filio, ex quo Latinorum regnum dici coepit Laurentumque cessauit, Graeci uictores deletam Troiam relinquentes et ad propria remeantes diuersis et horrendis cladibus dilacerati adque contriti sunt; et tamen etiam ex eis deorum suorum numerum auxerunt. Nam et Diomeden fecerunt deum, quem poena diuinitus inrogata perhibent ad suos non reuertisse: eiusque socios in uolucres fuisse conuersos non fabuloso poeticoque mendacio, sed historica adtestatione confirmant; quibus nec deus, ut putant, factus humanam reuocare naturam uel ipse potuit uel certe a Ioue suo rege tamquam caelicola nouicius inpetrauit. Quin etiam templum eius esse aiunt in insula Diomedea, non longe a monte Gargano, qui est in Apulia, et hoc templum circumuolare adque incolere has alites tam mirabili obsequio, ut aquam inpleant et adspergant; et eo si Graeci uenerint uel Graecorum stirpe prognati, non solum quietas esse, uerum et insuper adulare; si autem alienigenas uiderint, subuolare ad capita tamque grauibus ictibus, ut etiam perimant, uulnerare. Nam duris et grandibus rostris satis ad haec proelia perhibentur armatae.
18.1717. Varro'nun insanların inanılmaz dönüşümleri hakkında aktardıkları
Varro bunu kanıtlamak için, Ulysses'in arkadaşlarını da hayvanlara çeviren o çok ünlü büyücü Circe hakkında ve Arkadyalılar hakkında aynı derecede inanılmaz başka şeyler anlatır. Arkadyalılardan kura çekilenler bir gölü yüzerek geçer, orada kurda dönüşür ve o bölgenin ıssız yerlerinde benzer hayvanlarla yaşarlarmış. İnsan eti yemezlerse dokuz yıl sonra aynı gölü yeniden yüzerek geçip tekrar insan olurlarmış. Hatta Demaenetus diye birinin adını da verir: Arkadyalıların tanrıları Lykaios'a çocuk kurban ederek sundukları kurbandan tatmış, kurda dönüşmüş, onuncu yılda kendi şekline dönmüş, yumruk dövüşü çalışmış ve Olimpiya yarışmasında kazanmıştır. Aynı tarihçi, Arkadya'da Pan ve Jüpiter'e Lykaios adının yakıştırılmasının sebebini yalnız bu insanların kurda dönüşmesi olarak görür, çünkü bunun ancak tanrısal güçle olabileceğini düşünürler. Kurda Yunanca lykos denir ve Lykaios adının ondan türediği açıktır. Roma'nın Luperci rahiplerinin de bu sırlı törenlerin tohumundan çıktığını söyler.
CAPUT XVII. De incredibilibus commutationibus hominum quid Varro tradiderit. Hoc Varro ut adstruat, commemorat alia non minus incredibilia de illa maga famosissima Circe, quae socios quoque Ulixis mutauit in bestias, et de Arcadibus, qui sorte ducti tranatabant quoddam stagnum adque ibi conuertebantur in lupos et cum similibus feris per illius regionis deserta uiuebant. Si autem carne non uescerentur humana, rursus post nouem annos eodem renatato stagno reformabantur in homines. Denique etiam nominatim expressit quendam Demaenetum gustasse de sacrificio, quod Arcades immolato puero deo suo Lycaeo facere solerent, et in lupum fuisse mutatum et anno decimo in figuram propriam restitutum pugilatum sese exercuisse et Olympiaco uicisse certamine. Nec idem propter aliud arbitratur historicus in Arcadia tale nomen adfictum Pani Lycaeo et Ioui Lycaeo nisi propter hanc in lupos hominum mutationem, quod eam nisi ui diuina fieri non putarent. Lupus enim Graece λύκος dicitur, unde Lycaei nomen apparet inflexum. Romanos etiam Lupercos ex illorum mysteriorum ueluti semine dicit exortos.
18.1818. Cinlerin sanatıyla insanların başına geliyor görünen dönüşümler hakkında neye inanmak gerekir
Bunu okuyanlar, cinlerin bu büyük oyunu hakkında ne diyeceğimizi bekliyor olabilirler. Ne diyebiliriz ki, Babil'in ortasından kaçmak gerekir demekten başka? Peygamberin bu buyruğu ruhanî anlamda şöyle anlaşılır: Bu çağın şehrinden, ki o hem meleklerin hem insanların kâfirler topluluğudur, sevgiyle işleyen imanın adımlarıyla canlı Tanrı'ya doğru ilerleyerek kaçmalıyız. Cinlerin bu aşağı âlemdeki iktidarını ne kadar büyük görürsek, bizi aşağıdan yukarıya çıkaran Aracı'ya o kadar sıkı sarılmalıyız. Bunlara inanılmaması gerektiğini söylesek de, bu tür şeyleri kesin bir şekilde işittiğini ya da kendisinin yaşadığını ileri sürenler bugün de eksik değildir. Biz İtalya'dayken oraların bir bölgesi hakkında böyle şeyler duyuyorduk: Bu kötü sanatlarla donanmış handa çalışan kadınların, istedikleri ya da güçlerinin yettiği yolculara peynirin içinde bir şey verdikleri, bunların hemen yük hayvanına dönüştüğü, gereken yükleri taşıdığı, iş bitince yine kendilerine döndükleri söyleniyordu. Bu sırada zihinleri hayvan zihnine dönüşmez, akıllı ve insanî kalırmış. Apuleius da Altın Eşek başlıklı kitaplarında, zehir içtikten sonra insan ruhu yerinde kalarak eşek olduğunu kendi başından geçmiş gibi ya anlatmış ya da uydurmuştur. Bunlar ya yanlıştır ya da inanılmaması yerinde olacak kadar alışılmadık şeylerdir. Yine de şuna kesin olarak inanmak gerekir: Her Şeye Kadir Tanrı, ister cezalandırarak ister bağışlayarak, istediği her şeyi yapabilir. Cinler de, tabiatlarının kudretine göre (çünkü bu tabiat da, kendi kusuruyla kötücül olsa da, melek tabiatıdır) ancak onun izin verdiği şeyi yapabilirler; onun yargıları çoğu kez gizlidir, ama hiçbiri adaletsiz değildir. Bu sorunun konusu olan türden bir şey yaptıklarında da, cinler tabiatları yaratmazlar; gerçek Tanrı'nın yarattığı şeyleri yalnız dış görünüşte değiştirip olmadıkları şey gibi görünmelerini sağlarlar. Dolayısıyla ben cinlerin sanatı ya da iktidarıyla ruhun, hatta bedenin bile gerçekten hayvan uzuvlarına ve hatlarına dönüşebileceğine hiçbir şekilde inanmam. Ama insanın hayalî yanı, yani düşünürken ya da rüya görürken sayısız türde şeye göre değişen, cisim olmadığı hâlde cisimlere benzer suretleri şaşılacak hızla alan yanı, insanın bedensel hisleri uyuşmuş ya da bastırılmışken, tarif edilemez bir şekilde başkalarının hislerine cisimsel bir şekil hâlinde sunulabilir. Öyle ki insanların bedenleri bir yerde canlı olarak yatar, ama hisleri uykudakinden çok daha ağır ve şiddetli biçimde mühürlenmiştir; o hayalî yan ise cisimleşmiş gibi bir hayvan şeklinde başkalarının hislerine görünür. İnsan kendini de öyle görebilir, tıpkı rüyada kendini öyle görebileceği gibi, ve yük taşıdığını sanabilir. Eğer bu yükler gerçek cisimlerse cinler taşır; insanlarla böylece alay edilir, çünkü yüklerin cisimlerini gerçek, yük hayvanlarınınkini sahte görürler. Nitekim Praestantius adında biri babasının başına şunun geldiğini anlatırdı: Evinde peynir içinde o zehri almış ve yatağında uyuyor gibi yatmıştı, ama bir türlü uyandırılamıyordu. Birkaç gün sonra uyanır gibi olmuş, çektiklerini rüya gibi anlatmıştı: At olmuş, başka yük hayvanlarıyla birlikte askerlere Raetia'ya götürüldüğü için Raetia erzakı denen zahireyi taşımıştı. Olayın, anlattığı gibi gerçekleştiği anlaşıldı; oysa ona bunlar rüyaymış gibi geliyordu. Başka biri de evinde gece uyumadan önce, çok iyi tanıdığı bir filozofun yanına geldiğini ve daha önce istendiğinde açıklamak istemediği Platon'a ait bazı şeyleri kendisine açıkladığını gördüğünü anlatmıştı. Aynı filozofa, kendi evinde istendiği hâlde reddettiği şeyi neden onun evinde yaptığı sorulduğunda, "Yapmadım" demişti, "ama yaptığımı rüyada gördüm." Böylece birinin rüyada gördüğü şey, ötekine uyanıkken hayalî bir görüntüyle gösterilmişti. Bunlar bize, inanmayı küçüklük sayacağımız herhangi kişilerden değil, bize yalan söylemediklerini düşündüğümüz kişilerden ulaştı. Bu yüzden Arkadyalıların tanrılar, daha doğrusu cinler tarafından kurda dönüştürüldüğünün anlatılıp yazılması ve "Circe'nin büyüleriyle Ulysses'in arkadaşlarını değiştirmesi", eğer olmuşsa, bence anlattığım şekilde olabilmiştir. Diomedes kuşlarına gelince, soylarının kuşaktan kuşağa sürdüğü söylendiğine göre, bunlar değişmiş insanlardan olmamış, ortadan kaldırılan insanların yerine konmuştur; tıpkı kral Agamemnon'un kızı Iphigeneia yerine bir geyiğin konması gibi.
CAPUT XVIII. Quid credendum sit de transformationibus, quae arte daemonum hominibus uidentur accidere. Sed de ista tanta ludificatione daemonum nos quid dicamus, qui haec legent, fortassis exspectent. Et quid dicemus, nisi de medio Babylonis esse fugiendum? Quod praeceptum propheticum ita spiritaliter intellegitur, ut de huius saeculi ciuitate, quae profecto et angelorum et hominum societas inpiorum est, fidei passibus, quae per dilectionem operatur, in Deum uiuum proficiendo fugiamus. Quanto quippe in haec ima potestatem daemonum maiorem uidemus, tanto tenacius Mediatori est inhaerendum, per quem de imis ad summa conscendimus. Si enim dixerimus ea non esse credenda, non desunt etiam nunc, qui eius modi quaedam uel certissima audisse uel etiam expertos se esse adseuerent. Nam et nos cum essemus in Italia audiebamus talia de quadam regione illarum partium, ubi stabularias mulieres inbutas his malis artibus in caseo dare solere dicebant quibus uellent seu possent uiatoribus, unde in iumenta ilico uerterentur et necessaria quaeque portarent postque perfuncta opera iterum ad se redirent; nec tamen in eis mentem fieri bestialem, sed rationalem humanamque seruari, sicut Apuleius in libris, quos asini aurei titulo inscripsit, sibi ipsi accidisse, ut accepto ueneno humano animo permanente asinus fieret, aut indicauit aut finxit. Haec uel falsa sunt uel tam inusitata, ut merito non credantur. Firmissime tamen credendum est omnipotentem Deum posse omnia facere quae uoluerit, siue uindicando siue praestando, nec daemones aliquid operari secundum naturae suae potentiam (quia et ipsa angelica creatura est, licet proprio uitio sit maligna) nisi quod ille permiserit, cuius iudicia occulta sunt multa, iniusta nulla. Nec sane daemones naturas creant, si aliquid tale faciunt, de qualibus factis ista uertitur quaestio; sed specie tenus, quae a uero Deo sunt creata, commutant, ut uideantur esse quod non sunt. Non itaque solum animum, sed ne corpus quidem ulla ratione crediderim daemonum arte uel potestate in membra et liniamenta bestialia ueraciter posse conuerti, sed phantasticum hominis, quod etiam cogitando siue somniando per rerum innumerabilia genera uariatur et, cum corpus non sit, corporum tamen similes mira celeritate formas capit, sopitis aut obpressis corporeis hominis sensibus ad aliorum sensum nescio quo ineffabili modo figura corporea posse perduci; ita ut corpora ipsa hominum alicubi iaceant, uiuentia quidem, sed multo grauius adque uehementius quam somno suis sensibus obseratis; phantasticum autem illud ueluti corporatum in alicuius animalis effigie appareat sensibus alienis talisque etiam sibi esse homo uideatur, sicut talis sibi uideri posset in somnis, et portare onera; quae onera si uera sunt corpora, portantur a daemonibus, ut inludatur hominibus, partim uera onerum corpora, partim iumentorum falsa cernentibus. Nam quidam nomine Praestantius patri suo contigisse indicabat, ut uenenum illud per caseum in domo sua sumeret et iaceret in lecto suo quasi dormiens, qui tamen nullo modo poterat excitari. Post aliquot autem dies eum uelut euigilasse dicebat et quasi somnia narrasse quae passus est, caballum se scilicet factum annonam inter alia iumenta baiulasse militibus, quae dicitur Retica, quoniam ad Retias deportatur. Quod ita, ut narrauit, factum fuisse conpertum est; quae tamen ei sua somnia uidebantur. Indicauit et alius se domi suae per noctem, antequam requiesceret, uidisse uenientem ad se philosophum quendam sibi notissimum sibique exposuisse nonnulla Platonica, quae antea rogatus exponere noluisset. Et cum ab eodem philosopho quaesitum fuisset, quur in domo eius fecerit, quod in domo sua petenti negauerat: "Non feci, inquit, sed me fecisse somniaui." Ac per hoc alteri per imaginem phantasticam exhibitum est uigilanti, quod alter uidit in somnis. Haec ad nos non quibuscumque, qualibus credere putaremus indignum, sed eis referentibus peruenerunt, quos nobis non existimaremus fuisse mentitos. Proinde quod homines dicuntur mandatumque est litteris ab dis uel potius daemonibus Arcadibus in lupos solere conuerti, et quod carminibus Circe socios mutauit Ulixi, secundum istum modum mihi uidetur fieri potuisse, quem dixi, si tamen factum est. Diomedeas autem uolucres, quando quidem genus earum per successionem propaginis durare
perhibetur, non mutatis hominibus factas, sed subtractis credo fuisse subpositas, sicut cerua pro Iphigenia, regis Agamemnonis filia. Neque enim daemonibus iudicio Dei permissis huius modi praestigiae difficiles esse potuerunt; sed quia illa uirgo postea uiua reperta est, subpositam pro illa esse ceruam facile cognitum est. Socii uero Diomedis quia nusquam subito conparuerunt et postea nullo loco apparuerunt, perdentibus eos ultoribus angelis malis, in eas aues, quae pro illis sunt occulte ex aliis locis, ubi est hoc genus auium, ad ea loca perductae ac repente subpositae, creduntur esse conuersi. Quod autem Diomedis templo aquam rostris adferunt et adspergunt, et quod blandiuntur Graecigenis adque alienigenas persequuntur, mirandum non est fieri daemonum instinctu, quorum interest persuadere deum factum esse Diomeden ad decipiendos homines, ut falsos deos cum ueri Dei iniuria multos colant et hominibus mortuis, qui nec cum uiuerent uere uixerunt, templis altaribus, sacrificiis sacerdotibus (quae omnia cum recta sunt non nisi uni Deo uiuo et uero debentur) inseruiant.
18.19 Cinler için, Tanrı'nın yargısıyla izin verildiğinde, bu tür aldatmacalar zor olamazdı. Ama o bakire sonradan canlı bulunduğu için yerine bir geyik konduğu kolayca anlaşılmıştır. Diomedes'in arkadaşları ise birden kayboldukları ve sonradan hiçbir yerde görünmedikleri için, kötü intikam melekleri onları yok ettiğinde, yerlerine gizlice başka yerlerden, bu kuş türünün bulunduğu yerlerden getirilip birden oraya konan kuşlara dönüştükleri sanılmıştır. Bu kuşların Diomedes'in tapınağına gagalarıyla su getirip sulamaları, Yunan soyundan gelenlere yaltaklanmaları ve yabancıları kovalamaları ise cinlerin kışkırtmasıyla olursa şaşılacak bir şey değildir. Çünkü Diomedes'in tanrı olduğuna inandırmak onların işine gelir ki insanları aldatıp gerçek Tanrı'ya hakaret ederek birçok sahte tanrıya taptırsınlar; yaşarken bile gerçek hayatı yaşamamış ölü insanlara, doğru olduklarında yalnız bir olan canlı ve gerçek Tanrı'ya borçlu olunan tapınaklarla, sunaklarla, kurbanlarla ve kâhinlerle hizmet ettirsinler.
19. Aeneas'ın İbranilerin başında hakim Abdon varken İtalya'ya gelmesi
Bu zamanda, Troya alınıp yıkıldıktan sonra Aeneas, Troyalıların kalanlarını taşıyan yirmi gemiyle İtalya'ya geldi. Orada Latinus krallık ediyordu, Atinalılarda Menestheus, Sikyonlularda Polyphides, Asurlularda Tautanes kraldı, İbranilerde ise hakim Abdon vardı. Latinus ölünce Aeneas üç yıl krallık etti; adı geçen yerlerde aynı krallar tahttaydı, yalnız Sikyonlularda artık Pelasgus, İbranilerde hakim Şimşon vardı. Şimşon şaşılacak kadar güçlü olduğu için Herkül sanıldı. Aeneas'ı ise ölürken ortadan kaybolduğu için Latinler kendilerine tanrı yaptı. Sabinler de ilk kralları Sancus'u ya da kimilerinin dediği gibi Sanctus'u tanrılar arasına kattı. Aynı dönemde Atina kralı Codrus, kimliğini gizleyerek şehrin düşmanı Peloponneslilerin öldürmesi için kendini ortaya attı ve öldürüldü. Vatanını bu şekilde kurtardığını övgüyle anlatırlar. Çünkü Peloponnesliler, Atina kralını öldürmezlerse ancak o zaman galip geleceklerine dair bir kehanet almışlardı. Kral onları, yoksul bir adam kılığında görünüp kavgaya tutuşarak kendini öldürmeye kışkırtmak suretiyle aldattı. Vergilius'un "Codrus'un kavgaları" demesi bundandır. Atinalılar onu da tanrı gibi kurbanlarla onurlandırdılar. Aeneas'ın oğlu Silvius'un (Ascanius'un annesi Creusa'dan değil, Latinus'un kızı Lavinia'dan doğan ve Aeneas'ın ölümünden sonra doğduğu söylenen oğlu; Ascanius orada üçüncü krallık etmişti) Latinlerin dördüncü kralı, Oneus'un Asurluların yirmi dokuzuncu kralı, Melanthus'un Atinalıların on altıncı kralı olduğu, İbranilerde de kâhin Eli'nin hakimlik ettiği sırada, dokuz yüz elli dokuz yıl sürdüğü rivayet edilen Sikyon krallığı sona erdi.
CAPUT XVIIII. Quod eo tempore Aeneas in Italiam uenerit, quo Labdon iudex praesidebat Hebraeis. Eo tempore post captam Troiam adque deletam Aeneas cum uiginti nauibus, quibus portabantur reliquiae Troianorum, in Italiam uenit, regnante ibi Latino et aput Athenienses Menestheo, aput Sicyonios Polyphide, aput Assyrios Tautane, aput Hebraeos autem iudex Labdon fuit. Mortuo autem Latino regnauit Aeneas tribus annis, eisdem in supradictis locis manentibus regibus, nisi quod Sicyoniorum iam Pelasgus erat et Hebraeorum iudex Samson; qui cum mirabiliter fortis esset, putatus est Hercules. Sed Aenean, quoniam quando mortuus est non conparuit, deum sibi fecerunt Latini. Sabini etiam regem suum primum Sancum siue, ut aliqui appellant, Sanctum, rettulerunt in deos. Per idem tempus Codrus rex Atheniensium Peloponnensibus eiusdem hostibus ciuitatis se interficiendum ignotus obiecit; et factum est. Hoc modo eum praedicant patriam liberasse. Responsum enim acceperant Peloponnenses tum demum se superaturos, si eorum regem non occidissent. Fefellit ergo eos habitu pauperis apparendo et in suam necem per iurgium prouocando. Unde ait Vergilius: Et iurgia Codri. Et hunc Athenienses tamquam deum sacrificiorum honore coluerunt. Quarto Latinorum rege Siluio Aeneae filio, non de Creusa, de qua fuit Ascanius, qui tertius ibi regnauit, sed de Lauinia Latini filia, quem postumum Aeneas dicitur habuisse, Assyriorum autem uicensimo et nono Oneo et Melantho Atheniensium sexto decimo, iudice autem Hebraeorum Heli sacerdote regnum Sicyoniorum consumtum est, quod per annos nongentos quinquaginta et nouem traditur fuisse porrectum.
18.2020. Hakimler devrinden sonra İsrailoğullarında kralların ardışıklığı
Az sonra, adı geçen yerlerde aynı krallar krallık ederken, hakimler devri bitti ve İsrailoğullarının krallığı kral Saul ile başladı; peygamber Samuel de bu zamanda yaşadı. O zamandan itibaren Latinlerin krallarına Silvius lakabı verilmeye başlandı. Aeneas'ın oğlu olup ilk kez Silvius diye anılan kraldan sonra gelenlere hem kendi adları konuyor hem bu lakap da eksik olmuyordu; çok sonra Caesar Augustus'un haleflerinin Caesar lakabını taşıması gibi. Saul reddedilip soyundan kimse krallık etmesin diye kararlaştırılınca ve o ölünce, Saul'ün yönetiminden kırk yıl sonra yerine Davut geçti. O zaman Atinalılar Codrus'un ölümünden sonra artık kral bulundurmayı bıraktılar ve devleti yönetmek için memurlar seçmeye başladılar. Kendisi de kırk yıl krallık eden Davut'tan sonra oğlu Süleyman İsrailoğullarının kralı oldu ve Tanrı'nın Kudüs'teki o çok ünlü tapınağını kurdu. Onun zamanında Latinlerde Alba şehri kuruldu; o zamandan sonra krallara, yine Latium'da olmakla birlikte, Latinler değil Albalılar kralı denmeye başlandı. Süleyman'ın yerine oğlu Rehoboam geçti; onun döneminde o halk ikiye bölündü ve iki kesimin her biri kendi kralını edinmeye başladı.
CAPUT XX. De successione ordinis regii aput ⟦Israelitas⟧ post iudicum tempora. Mox eisdem per loca memorata regnantibus Israelitarum regnum finito tempore iudicum a Saule rege sumsit exordium, quo tempore fuit propheta Samuel. Ab illo igitur tempore hi reges Latinorum esse coeperunt, quos cognominabant Siluios; ab eo quippe, qui filius Aeneae primus dictus est Siluius, ceteris subsecutis et propria nomina inponebantur et hoc non defuit cognomentum; sicut longe postea Caesares cognominati sunt, qui successerunt Caesari Augusto. Reprobato autem Saule, ne quisquam ex eius stirpe regnaret, eoque defuncto Dauid successit in regnum post annos a Saulis imperio quadraginta. Tunc Athenienses habere deinde reges post Codri interitum destiterunt et magistratus habere coeperunt administrandae rei publicae. Post Dauid, qui etiam ipse quadraginta regnauit annos, filius eius Salomon rex Israelitarum fuit, qui templum illud nobilissimum Dei Hierosolymitanum condidit. Cuius tempore aput Latinos condita est Alba, ex qua deinceps non Latinorum, sed Albanorum reges appellari, in eodem tamen Latio, coeperunt. Salomoni successit filius eius Roboam, sub quo in duo regna populus ille diuisus est, et singulae partes suos singulos reges habere coeperunt.
18.2121. Birincisi Aeneas ve on ikincisi Aventinus tanrı yapılan Latium kralları
Latium'un, tanrı yaptıkları Aeneas'tan sonra on bir kralı oldu ve bunlardan hiçbiri tanrı yapılmadı. Aeneas'tan sonra on ikinci sırada gelen Aventinus ise savaşta yere serilip bugün de onun adıyla anılan dağa gömüldüğünde, kendilerine yaptıkları türden tanrılar arasına katıldı. Kimileri onun savaşta öldürüldüğünü yazmak istememiş, ortadan kaybolduğunu söylemiştir; dağa da onun adının değil kuşların gelişinin (adventus) Aventinus adını verdiğini ileri sürmüşlerdir. Bundan sonra Latium'da Roma'nın kurucusu Romulus'tan başka kimse tanrı yapılmadı. Bu ikisi arasında iki kral bulunur; birincisi, Vergilius'un dizesiyle söylersem,
Sonra o Procas, Troya soyunun şanı.
Roma artık bir bakıma doğum sancısı çekerken onun zamanında bütün krallıkların en büyüğü olan Asur krallığı, onca uzun ömrünün sonuna geldi. Ninus'un babası olan ve orada küçük bir hükümranlıkla yetinip ilk kral olan Belus'un zamanı da hesaba katılırsa, yaklaşık bin üç yüz beş yıl sonra krallık Medlere geçti. Procas, Amulius'tan önce krallık etti. Amulius ise kardeşi Numitor'un Romulus'un annesi olan, Rhea adlı, Ilia da denen kızını Vesta bakiresi yapmıştı. Onun Mars'tan ikizlere gebe kaldığını iddia ederler, bu şekilde onun iffetsizliğini ya yüceltir ya da mazur gösterirler; delil olarak da terk edilen bebekleri bir dişi kurdun beslemesini gösterirler. Çünkü bu hayvan türünün Mars'a ait olduğunu düşünürler; dişi kurdun, efendisi Mars'ın oğullarını tanıdığı için memesini küçüklere verdiğine inanılır. Yine de şöyle diyenler de vardır: Çocuklar terk edilip ağlayarak yatarken önce bir fahişe onları almış, ilk sütlerini onun memesinden emmişlerdi (fahişelere lupa denirdi; onların utanç verici yerlerine bugün de lupanar denmesi bundandır). Sonra çoban Faustulus'un yanına ulaşmışlar ve karısı Acca tarafından beslenmişlerdi. Bununla birlikte, kendilerini suya atılmaları için acımasızca buyuran insan kralı suçlu çıkarmak üzere, onca büyük bir şehri kuracak bu bebekleri Tanrı sudan kurtarıp süt veren bir hayvan aracılığıyla yardım etmek istemişse, buna şaşılacak ne var? Amulius'tan sonra Latin krallığına kardeşi Numitor, Romulus'un dedesi geçti. Roma bu Numitor'un ilk yılında kuruldu ve bu sebeple o, torunu Romulus ile birlikte krallık etti.
CAPUT XXI. De regibus Latii, quorum primus Aeneas et duodecimus Auentinus di facti sunt. Latium post Aenean, quem deum fecerunt, undecim reges habuit, quorum nullus deus factus est. Auentinus autem, qui duodecimo loco Aenean sequitur, cum esset prostratus in bello et sepultus in eo monte, qui etiam nunc eius nomine nuncupatur, deorum talium, quales sibi faciebant, numero est additus. Alii sane noluerunt eum in proelio scribere occisum, sed non conparuisse dixerunt; nec ex eius uocabulo appellatum montem, sed ex aduentu auium dictum Auentinum. Post hunc non est deus factus in Latio nisi Romulus conditor Romae. Inter istum autem et illum reges reperiuntur duo, quorum primus est, ut eum Vergiliano uersu eloquar: Proximus ille Procas, Troianae gloria gentis. Cuius tempore quia iam quodam modo Roma parturiebatur, illud omnium regnorum maximum Assyrium finem tantae diuturnitatis accepit. Ad Medos quippe translatum est post annos ferme mille trecentos quinque, ut etiam Beli, qui Ninum genuit et illic paruo contentus imperio primus rex fuit, tempora conputentur. Procas autem regnauit ante Amulium. Porro Amulius fratris sui Numitoris filiam, Rheam nomine, quae etiam Ilia uocabatur, Romuli matrem, Vestalem uirginem fecerat, quam uolunt de Marte geminos concepisse, isto modo stuprum eius honorantes uel excusantes, et adhibentes argumentum, quod infantes expositos lupa nutriuerit. Hoc enim genus bestiae ad Martem existimant pertinere, ut uidelicet ideo lupa credatur admouisse ubera paruulis, quia filios domini sui Martis agnouit; quamuis non desint qui dicant, cum expositi uagientes iacerent, a nescio qua primum meretrice fuisse collectos et primas eius suxisse mamillas (meretrices autem lupas uocabant, unde etiam nunc turpia loca earum lupanaria nuncupantur), et eos postea ad Faustulum peruenisse pastorem adque ab eius Acca uxore nutritos. Quamquam si ad arguendum hominem regem, qui eos in aquam proici crudeliter iusserat, eis infantibus, per quos tanta ciuitas condenda fuerat, de aqua diuinitus liberatis per lactantem feram Deus uoluit subuenire, quid mirum est? Amulio successit in regnum Latiare frater eius Numitor, auus Romuli, cuius Numitoris primo anno condita est Roma; ac per hoc cum suo deinceps, id est Romulo, nepote regnauit.
18.2222. Roma'nın Asur krallığının çöktüğü ve Hizkiya'nın Yahuda'da krallık ettiği zamanda kurulması
Sözü uzatmayayım: Roma şehri ikinci bir Babil gibi, ilk Babil'in kızı gibi kuruldu. Tanrı dünyayı onun eliyle boyunduruk altına almayı ve onu tek bir devlet ve kanun topluluğunda birleştirip enine boyuna barışa kavuşturmayı uygun gördü. Çünkü artık güçlü ve yiğit halklar, silah kullanmaya alışkın milletler vardı; bunlar kolay teslim olmazdı ve ancak korkunç tehlikelerle, iki taraf için de az olmayan yıkımla ve dehşet verici bir emekle yenilebilirdi. Asur krallığı hemen bütün Asya'yı boyunduruğu altına aldığında, bu savaşla olmuş olsa da, çok sert ve zor savaşlarla olmamıştı, çünkü milletler daha karşı koymayı bilmiyordu, henüz o kadar çok ve büyük de değillerdi. Nitekim Ninus, Hindistan dışında bütün Asya'yı boyunduruğu altına aldığında, Nuh'un gemisinde yalnız sekiz insanın kurtulduğu o büyük ve evrensel tufanın üzerinden bin yıldan pek fazla geçmemişti. Roma ise Roma hükümranlığına tabi olduğunu gördüğümüz Doğu'nun ve Batı'nın onca milletini bu çabuklukla ve kolaylıkla bastırmadı; çünkü azar azar büyüdükçe, hangi yöne yayılırsa yayılsın, onları güçlü ve savaşçı buldu. Roma kurulduğunda İsrail halkı vaat edilen topraklarda yedi yüz on sekiz yılını doldurmuştu. Bunların yirmi yedisi Nun oğlu Yeşu'ya, sonra üç yüz yirmi dokuzu hakimler devrine aittir. Orada krallar başladığından beri ise üç yüz altmış iki yıl geçmişti. O zaman Yahuda'da adı Ahaz olan bir kral vardı; ya da başkalarının hesabına göre onun halefi Hizkiya kraldı. Hizkiya'nın çok iyi ve dindar bir kral olarak Romulus'un zamanında krallık ettiği kesindir. İbrani halkının İsrail denen kesiminde ise Hoşea krallık etmeye başlamıştı.
CAPUT XXII. Quod eo tempore Roma sit condita, quo regnum Assyriorum intercidit et quo Ezechias regnabat in Iuda. Ne multis morer, condita est ciuitas Roma uelut altera Babylon et uelut prioris filia Babylonis, per quam Deo placuit orbem debellare terrarum et in unam societatem rei publicae legumque perductum longe lateque pacare. Erant enim iam populi ualidi et fortes et armis gentes exercitatae, quae non facile cederent, et quas opus esset ingentibus periculis et uastatione utrimque non parua adque horrendo labore superari. Nam quando regnum Assyriorum totam paene Asiam subiugauit, licet bellando sit factum, non tamen multum asperis et difficilibus bellis fieri potuit, quia rudes adhuc ad resistendum gentes erant nec tam multae uel magnae. Siquidem post illud maximum adque uniuersale diluuium, cum in arca Noe octo soli homines euaserunt, anni non multo amplius quam mille transierant, quando Ninus Asiam totam excepta India subiugauit. Roma uero tot gentes [et] Orientis et Occidentis, quas imperio Romano subditas cernimus, non ea celeritate ac facilitate perdomuit, quoniam paulatim crescendo robustas eas et bellicosas, quaqua uersum dilatabatur, inuenit. Tempore igitur, quo Roma condita est, populus Israel habebat in terra promissionis annos septingentos decem et octo. Ex quibus uiginti septem pertinent ad Iesum Naue, deinde ad tempus iudicum trecenti uiginti nouem. Ex quo autem reges ibi esse coeperant, anni erant trecenti sexaginta duo. Et rex tunc erat in Iuda, cuius nomen erat Achaz uel, sicut alii conputant, qui ei successit Ezechias, quem quidem constat optimum et piissimum regem Romuli regnasse temporibus. In ea uero Hebraei populi parte, quae appellabatur Israel, regnare coeperat Osee.
18.23.p23. Öteki Sibyllalar arasında Mesih hakkında birçok açık şey söylediği bilinen Erythrae Sibyllası
[Kaynak metinde bölümün başı eksiktir; metin başlıktan sonra şiirle sürer.]
Ι Yargının işareti: Toprak terle ıslanacak. Η Gökten bir kral gelecek, çağlar boyu kalacak, Σ Bedenini orada sunarak dünyayı yargılayacak. Ο Bu yüzden inanan da inanmayan da Tanrı'yı görecek, Υ Yüce, kutsallarıyla birlikte, tam çağın sonunda. Σ Ruhlar bedenleriyle bulunacak, o yargılayacak onları, Χ Dünya sık dikenler içinde bakımsız yatarken. Ρ İnsanlar atacak putlarını, bütün hazinelerini de, Ε Ateş yakacak toprakları, denizi ve göğü, Ι Arayarak kıracak iğrenç Avernus'un kapılarını. Σ Kutsalların bütün bedenine ise özgür ışık Τ Verilecek, suçluları ebedî alev yakacak. Ο O zaman herkes, gizli işlerini açarak söyleyecek Σ Sırlarını, ve Tanrı ışığa açacak yürekleri. Θ O zaman yas da olacak, herkes dişlerini gıcırdatacak.
18.23.pDe Sibylla Erythraea, quae inter alias Sibyllas cognoscitur de Christo euidentia multa cecinisse. Ι Iudicii signum tellus sudore madescet Η E caelo rex adueniet per saecla futurus, Σ Scilicet ut carnem praesens, ut iudicet orbem Ο Unde Deum cernent incredulus adque fidelis Υ Celsum cum sanctis aeui iam termino in ipso Σ Sic animae cum carne aderunt, quas iudicat ipse, Χ Cum iacet incultus densis in uepribus orbis, Ρ Reicient simulacra uiri, cunctam quoque gazam, Ε Exuret terras ignis pontumque polumque Ι Inquirens taetri portas effringet Auerni Σ Sanctorum sed enim cunctae lux libera carni Τ Tradetur, sontes aeterna flamma cremabit Ο Occultos actus retegens tunc quisque loquetur Σ Secreta, adque Deus reserabit pectora luci Θ Tunc erit et luctus, stridebunt dentibus omnes
18.23.16Ε Güneşin ışığı alınır, yıldızların dansı biter. Ο Gök dürülecek, ayın parlaklığı sönecek; Υ Tepeleri yıkacak, vadileri dipten yükseltecek. Υ İnsan işlerinde yüce ve yüksek bir şey kalmayacak. Ι Artık dağlar ovalarla bir, denizin maviliği de Ο Her şey duracak, parçalanan toprak yok olacak; Σ Pınarlar da ırmaklar da aynı şekilde ateşle kavrulacak. Σ O zaman yüksekten boru kederli sesini gönderecek Ω Dünyaya, sefil cinayeti, türlü emekleri inleterek; Τ Yarılan toprak Tartaros'un kaosunu gösterecek. Η Burada krallar da hep birlikte Rab'bin önüne dikilecek. Ρ Göklerden ateş ve kükürt ırmağı dökülecek.
Yunancadan elden geldiğince çevrilen bu Latince dizelerde, baştaki harfler birleştirildiğinde ortaya çıkan anlam, Yunanca metinde Υ harfinin bulunduğu yerde karşılanamamıştır, çünkü bu harfle başlayıp anlama da uyan Latince kelimeler bulunamamıştır. Bunlar üç dizedir: beşinci, on sekizinci ve on dokuzuncu. Sonuçta bütün dizelerin başındaki harfleri birleştirirken bu üçünde yazılı harfi okumaz, onların yerine sanki orada Υ harfi varmış gibi düşünürsek, beş kelime ortaya çıkar: İsa Mesih Tanrı'nın Oğlu Kurtarıcı; ama bu Yunanca söylenince böyledir, Latince değil. Dizeler yirmi yedi tanedir ve bu sayı üçün küpünü verir. Çünkü üç kere üç dokuz eder; dokuzu da üçle çarparsak, şekil enden yüksekliğe çıkar gibi yirmi yediye varır. Latincesi "İsa Mesih Tanrı'nın Oğlu Kurtarıcı" olan bu beş Yunanca kelimenin, Iēsous Khreistos Theou Hyios Sōtēr'in ilk harflerini birleştirirsen ikhthys, yani balık kelimesi çıkar. Bu adla sırlı bir şekilde Mesih anlaşılır, çünkü bu ölümlülüğün uçurumunda, suların derinliğinde gibi canlı, yani günahsız kalabilmiştir. Erythrae Sibyllası ya da kimilerinin daha çok inandığı gibi Cumae Sibyllası, bu küçük parçanın ait olduğu bütün şiirinde sahte ya da yapma tanrılara tapınmayla ilgili hiçbir şey söylemez; hatta onlara ve onlara tapınanlara karşı öyle konuşur ki Tanrı Devleti'ne ait olanların arasına sayılması gerekir gibi görünür. Lactantius da kitabına Mesih hakkında bir Sibylla'nın, hangisi olduğunu belirtmese de, bazı kehanetlerini koyar. Onun tek tek verdiklerini ben, çok sayıda ve kısa olarak andıklarını uzun tek bir parçaymış gibi, birleştirip vermeyi uygun gördüm: "Sonra inançsızların eline düşecek; Tanrı'ya kirli elleriyle tokat atacaklar, pis ağızlarından zehirli tükürükler saçacaklar. O da kutsal sırtını sadelikle kırbaçlara verecek. Yumrukları alıp susacak ki kimse hangi söz olduğunu, nereden geldiğini anlamasın, ölüler diyarıyla konuşsun ve dikenli taçla taçlandırılsın. Yemek olarak öd, susuzluğuna sirke verdiler; bu misafirperverlikten uzak sofrayı gösterecekler. Çünkü sen, akılsız şehir, ölümlülerin zihinleriyle oynayan Tanrı'nı anlamadın; onu dikenlerle taçlandırdın, korkunç ödü karıştırdın. Tapınağın perdesi yırtılacak; ve öğle vakti üç saat boyunca koyu karanlık bir gece olacak. Ölümle ölecek, üç gün uyuyacak; sonra ölüler diyarından dönüp ışığa çıkacak, geri çağrılanlara dirilişin başlangıcını gösteren ilk kişi olacak." Lactantius bu Sibylla tanıklıklarını, kanıtlamak istediği şeyler gerektirdikçe tartışmasının yer yer arasında kullanmıştır. Biz ise araya bir şey sokmadan tek bir dizide birleştirip verdik; ayrımı yalnız başlardaki büyük harflerle gösterdik, yeter ki sonraki yazıcılar bunu korumayı ihmal etmesin. Bazıları Erythrae Sibyllasının Romulus'un değil Troya savaşının zamanında yaşadığını yazmıştır.
Ε Eripitur solis iubar et chorus interit astris Ο Uoluetur caelum, lunaris splendor obibit; Υ Deiciet colles, ualles extollet ab imo Υ Non erit in rebus hominum sublime uel altum. Ι Iam aequantur campis montes et caerula ponti Ο Omnia cessabunt, tellus confracta peribit: Σ Sic pariter fontes torrentur fluminaque igni Σ Sed tuba tum sonitum tristem demittet ab alto Ω Orbe, gemens facinus miserum uariosque labores, Τ Tartareumque chaos monstrabit terra dehiscens Η Et coram hic Domino reges sistentur ad unum Ρ Reccidet e caelo ignisque et sulphuris amnis In his Latinis uersibus de Graeco utcumque translatis ibi non potuit ille sensus occurrere, qui fit, cum litterae, quae sunt in eorum capitibus, conectuntur, ubi Υ littera in Graeco posita est, quia non potuerunt Latina uerba inueniri, quae ab eadem littera inciperent et sententiae conuenirent. Hi autem sunt uersus tres, quintus et octauus decimus et nonus decimus. Denique si litteras quae sunt in capitibus omnium uersuum conectentes horum trium quae scriptae sunt non legamus, sed pro eis Υ litteram, tamquam in eisdem locis ipsa sit posita, recordemur, exprimitur in quinque uerbis: Iesus Christus Dei filius saluator; sed cum Graece hoc dicitur, non Latine. Et sunt uersus uiginti et septem, qui numerus quadratum ternarium solidum reddit. Tria enim ter ducta fiunt nouem; et ipsa nouem si ter ducantur, ut ex lato in altum figura consurgat, ad uiginti septem perueniunt. Horum autem Graecorum quinque uerborum, quae sunt Ἰησοῦς Χρειστὸς Θεοῦ υἱὸς σωτήρ, quod est Latine Iesus Christus Dei filius saluator, si primas litteras iungas, erit ἰχθύς, id est piscis, in quo nomine mystice intellegitur Christus, eo quod in huius mortalitatis abysso uelut in aquarum profunditate uiuus, hoc est sine peccato, esse potuerit. Haec autem Sibylla siue Erythraea siue, ut quidam magis credunt, Cumaea ita nihil habet in toto carmine suo, cuius exigua ista particula est, quod ad deorum falsorum siue factorum cultum pertineat, quin immo ita etiam contra eos et contra cultores eorum loquitur, ut in eorum numero deputanda uideatur, qui pertinent ad ciuitatem Dei. Inserit etiam Lactantius operi suo quaedam de Christo uaticinia Sibyllae, quamuis non exprimat cuius. Sed quae ipse singillatim posuit, ego arbitratus sum coniuncta esse ponenda, tamquam unum sit prolixum, quae ille plura commemorauit et breuia. In manus [iniquas], inquit, infidelium postea ueniet; dabunt autem Deo alapas manibus incestis et inpurato ore exspuent uenenatos sputus; dabit uero ad uerbera simpliciter sanctum dorsum. Et colaphos accipiens tacebit, ne quis agnoscat, quod uerbum uel unde uenit, ut inferis loquatur et corona spinea coronetur. Ad cibum autem fel et ad sitim acetum dederunt; inhospitalitatis hanc monstrabunt mensam. Ipsa enim insipiens tuum Deum non intellexisti, ludentem mortalium mentibus, sed spinis coronasti et horridum fel miscuisti. Templi uero uelum scindetur; et medio die nox erit tenebrosa nimis in tribus horis. Et morte morietur tribus diebus somno suscepto; et tunc ab inferis regressus ad lucem ueniet primus resurrectionis principio reuocatis ostenso. Ista Lactantius carptim per interualla disputationis suae, sicut ea poscere uidebantur, quae probare intenderat, adhibuit testimonia Sibyllina, quae nos nihil interponentes, sed in unam seriem conexa ponentes solis capitibus, si tamen scriptores deinceps ea seruare non neglegant, distinguenda curauimus. Nonnulli sane Erythraeam Sibyllam non Romuli, sed belli Troiani tempore fuisse scripserunt.
18.2424. Romulus'un krallığında yedi bilgenin ün kazanması, İsrail denen on kabilenin Keldanilerce sürülmesi ve Romulus'un ölünce tanrısal onur alması
Aynı Romulus'un krallığında, teolog şairlerden sonra sophoi, yani Latince sapientes "bilgeler" diye anılan yedi bilgeden biri olan Miletoslu Thales'in yaşadığı söylenir; teolog şairlerin içinde en ünlüsü Orpheus'tur. Aynı dönemde halkın bölünmesinde İsrail adını alan on kabile Keldaniler tarafından savaşta ezilerek esir olarak o topraklara götürüldü; Yahudiye topraklarında yalnız Yahuda adıyla anılan ve krallığın merkezi Kudüs olan iki kabile kaldı. Romalılar, ölümünden sonra Romulus'u da ortadan kaybolduğu için tanrılar arasına kattılar; bu, halkın da iyi bildiği bir şeydir. Ama bu âdet artık o kadar bırakılmıştı ki (sonraları da Caesarlar zamanında ancak yaltaklanmak için, yanılgıyla değil yapıldı) Cicero, Romulus'a büyük övgü olarak, bu onuru insanların kolayca aldandığı kaba ve bilgisiz zamanlarda değil, artık incelmiş ve bilgili zamanlarda hak etmesini sayar; filozofların ince ve keskin gevezeliği henüz taşıp filizlenmemiş olsa da. Sonraki zamanlar ölü insanlardan tanrı yapmadılar, ama eskilerin tanrı yaptıklarına tanrı olarak tapınmayı ve onları tanrı saymayı bırakmadılar. Hatta eskilerin bilmediği heykellerle bu boş ve dinsiz batıl inancın cazibesini artırdılar. Bunu onların yüreğinde pis cinler sağlıyor, sahte kehanetlerle de aldatıyorlardı; böylece artık daha ince bir çağda uydurulmayan efsanevi tanrı suçları, oyunlarda aynı sahte tanrıların hizmetinde utanç verici şekilde oynanıyordu. Romulus'tan sonra Numa krallık etti. O, bu şehri bir yığın sahte tanrıyla korumak gerektiğine inanmıştı, ama ölünce kendisi bu kalabalığa katılmayı hak edemedi; sanki göğü tanrılar yığınıyla öyle tıka basa doldurdu ki kendine orada yer bulamadı. Numa Roma'da krallık ederken, İbranilerde de kâfir kral Menaşşe'nin krallığının başında, ki peygamber İşaya'nın onun tarafından öldürüldüğü söylenir, Samos Sibyllası'nın yaşadığı anlatılır.
CAPUT XXIIII. Quod regnante Romulo septem sapientes claruerint, quo tempore decem tribus, quae Israel dicebantur, in captiuitatem a Chaldaeis ductae sunt, idemque Romulus mortuus diuino honore donatus est. Eodem Romulo regnante Thales Milesius fuisse perhibetur, unus e septem sapientibus, qui post theologos poetas, in quibus Orpheus maxime omnium nobilitatus est, appellati sunt σοφοί, quod est Latine sapientes. Per idem tempus decem tribus, quae in diuisione populi uocatae sunt Israel, debellatae a Chaldaeis et in eas terras captiuae ductae sunt, remanentibus in Iudaea terra duabus illis tribubus, quae nomine Iudae uocabantur sedemque regni habebant Hierusalem. Mortuum Romulum, cum et ipse non conparuisset, in deos, quod et uulgo notissimum est, rettulere Romani; quod usque adeo fieri iam desierat (nec postea nisi adulando, non errando, factum est temporibus Caesarum), ut Cicero magnis Romuli laudibus tribuat, quod non rudibus et indoctis temporibus, quando facile homines fallebantur, sed iam expolitis et eruditis meruerit hos honores, quamuis nondum ⟦efferbuerat⟧ ac pullulauerat philosophorum subtilis et acuta loquacitas. Sed etiamsi posteriora tempora deos homines mortuos non instituerunt, tamen ab antiquis institutos colere ut deos et habere non destiterunt; quin etiam simulacris, quae ueteres non habebant, auxerunt uanae adque inpiae superstitionis inlecebram, id efficientibus inmundis in eorum corde daemonibus per fallacia quoque oracula decipientibus, ut fabulosa etiam crimina deorum, quae iam urbaniore saeculo non fingebantur, per ludos tamen in eorundem falsorum numinum obsequium turpiter agerentur. Regnauit deinde Numa post Romulum, qui cum illam ciuitatem putauerit deorum profecto falsorum numerositate muniendam, in eandem turbam referri mortuus ipse non meruit, tamquam ita putatus sit caelum multitudine numinum constipasse, ut locum ibi reperire non posset. Hoc regnante Romae et aput Hebraeos initio regni Manasse, a quo inpio rege propheta Esaias perhibetur occisus, Samiam fuisse Sibyllam ferunt.
18.2525. Romalılarda Tarquinius Priscus, İbranilerde Sidkiya krallık ederken, Kudüs alınıp tapınak yıkıldığında ün kazanan filozoflar
İbranilerde Sidkiya, Romalılarda Ancus Marcius'un yerine geçen Tarquinius Priscus krallık ederken Yahudi halkı, Kudüs ve Süleyman'ın yaptırdığı o tapınak yıkıldıktan sonra esir olarak Babil'e götürüldü. Peygamberler onları kötülükleri ve dinsizlikleri yüzünden azarlarken bunların başlarına geleceğini önceden söylemişlerdi, özellikle Yeremya, ki yılların sayısını da belirtmiştir. O zaman yedi bilgeden biri olan Midillili Pittakos'un yaşadığı söylenir. Yukarıda andığımız Thales ile bu Pittakos'a eklenerek yediyi tamamlayan öteki beşinin ise, Eusebius'un yazdığına göre, Tanrı'nın halkı Babil'de esirken yaşadıkları anlatılır. Bunlar şunlardır: Atinalı Solon, Lakedaimonlu Chilon, Korinthoslu Periandros, Lindoslu Kleobulos ve Prieneli Bias. Yedi bilge denen bütün bu kişiler teolog şairlerden sonra ün kazandılar, çünkü övgüye değer yaşama tarzlarıyla öteki insanları aşmışlar ve ahlâkla ilgili bazı öğütleri kısa sözlerle özetlemişlerdi. Yazıya dair sonraki kuşaklara hiçbir eser bırakmadılar; yalnız Solon'un Atinalılara bazı kanunlar verdiği söylenir, Thales ise tabiat filozofuydu ve görüşlerini içeren kitaplar bıraktı. Yahudilerin bu esaret zamanında tabiat filozofları Anaksimandros, Anaksimenes ve Ksenophanes de ün kazandı. O zaman Pythagoras da yaşadı; filozof adı ondan başlayarak kullanılmıştır.
CAPUT XXV. Qui philosophi enituerint regnante aput Romanos Tarquinio Prisco, aput Hebraeos Sedechia, cum Hierusalem capta est templumque subuersum. Regnante uero aput Hebraeos Sedechia et aput Romanos Tarquinio Prisco, qui successerat Anco Marcio, ductus est captiuus in Babyloniam populus Iudaeorum euersa Hierusalem et templo illo a Salomone constructo. Increpantes enim eos prophetae de iniquitatibus et inpietatibus suis haec eis uentura praedixerant, maxime Hieremias, qui etiam numerum definiuit annorum. Eo tempore Pittacus Mitylenaeus, alius e septem sapientibus, fuisse perhibetur. Et quinque ceteros, qui, ut septem numerentur, Thaleti, quem supra commemorauimus, et huic Pittaco adduntur, eo tempore fuisse scribit Eusebius, quo captiuus Dei populus in Babylonia tenebatur. Hi sunt autem: Solon Atheniensis, Chilon Lacedaemonius, Periandrus Corinthius, Cleobulus Lindius, Bias Prienaeus. Omnes hi, septem appellati sapientes, post poetas theologos claruerunt, quia genere uitae quodam laudabili praestabant hominibus ceteris et morum nonnulla praecepta sententiarum breuitate conplexi sunt. Nihil autem monumentorum, quod ad litteras adtinet, posteris reliquerant, nisi quod Solon quasdam leges Atheniensibus dedisse perhibetur; Thales uero physicus fuit et suorum dogmatum libros reliquit. Eo captiuitatis Iudaicae tempore et Anaximander et Anaximenes et Xenophanes physici claruerunt. Tunc et Pythagoras, ex quo coeperunt appellari philosophi.
18.2626. Yetmiş yıl dolup Yahudilerin esareti bittiğinde Romalıların da krallardan kurtulması
Aynı dönemde, Keldanilere ve Asurlulara da hükmeden Pers kralı Kiros, Yahudilerin esaretini bir ölçüde gevşetti ve tapınağı yenilemek için onlardan elli bin kişiyi geri gönderdi. Bunlar ancak temellerini attılar ve sunağı yaptılar. Düşman saldırıları yüzünden yapıda hiçbir şekilde ilerleyemediler ve iş Darius'a kadar kaldı. Aynı dönemde Yudit Kitabı'nda yazılı olaylar da gerçekleşti; Yahudilerin bu kitabı kanona almadığı söylenir. Pers kralı Darius'un zamanında peygamber Yeremya'nın önceden söylediği yetmiş yıl dolunca esaret son buldu ve Yahudilere özgürlükleri geri verildi; o zaman Romalıların yedinci kralı Tarquinius krallık ediyordu. O kovulunca Romalılar da kendi krallarının hâkimiyetinden kurtulmaya başladı. İsrail halkının bu zamana kadar peygamberleri oldu. Çok sayıda olmakla birlikte ancak birkaçının kanonik yazıları hem Yahudilerde hem bizde korunur. Önceki kitabı bitirirken bu kitapta onlar hakkında bazı şeyler söyleyeceğime söz vermiştim ve artık bunu yapmak gerektiğini görüyorum.
CAPUT XXVI. Quod eo tempore, quo inpletis septuaginta annis Iudaeorum est resoluta captiuitas, Romani quoque a dominatu sint regio liberati. Per idem tempus Cyrus, rex Persarum, qui etiam Chaldaeis et Assyriis imperabat, relaxata aliquanta captiuitate Iudaeorum, quinquaginta milia hominum ex eis ad instaurandum templum regredi fecit. A quibus tantum prima coepta fundamina et altare constructum est. Incursantibus autem hostibus nequaquam progredi aedificando ualuerunt, dilatumque opus est usque ad Darium. Per idem tempus etiam illa sunt gesta, quae conscripta sunt in libro Iudith; quem sane in canone scripturarum Iudaei non recepisse dicuntur. Sub Dario ergo rege Persarum inpletis septuaginta annis, quos Hieremias propheta praedixerat, reddita est Iudaeis soluta captiuitate libertas, regnante Romanorum septimo rege Tarquinio. Quo expulso etiam ipsi a regum suorum dominatione liberi esse coeperunt. Usque ad hoc tempus prophetas habuit populus Israel; qui cum multi fuerint, paucorum et aput Iudaeos et aput nos canonica scripta retinentur. De quibus me aliqua positurum esse promisi in hoc libro, cum clauderem superiorem, quod iam uideo esse faciendum.
18.2727. Roma krallığı başlayıp Asur krallığı sona erdiğinde kehanetleri kitaplara geçen ve milletlerin çağrılması hakkında çok şey söyleyen peygamberlerin zamanı
Onların zamanını anlayabilmek için biraz geriye dönelim. On iki peygamberin ilki sayılan Hoşea'nın kitabının başında şöyle yazılıdır: "Yahuda kralları Uzziya, Yotam, Ahaz ve Hizkiya zamanında Hoşea'ya gelen Rab'bin sözü." Amos da kral Uzziya zamanında peygamberlik ettiğini yazar; o günlerde yaşayan İsrail kralı Yarovam'ı da ekler. Amos oğlu İşaya da (bu Amos ya yukarıda adı geçen peygamberdir ya da, daha çok söylendiği gibi, peygamber olmayan aynı adlı başka biridir) kitabının başında Hoşea'nın saydığı dört kralı anarak onların zamanında peygamberlik ettiğini söyler. Mika da Uzziya'nın günlerinden sonraki aynı zamanı anar. Çünkü Hoşea'nın da adını verdiği sonraki üç kralı, Yotam'ı, Ahaz'ı ve Hizkiya'yı sayar. Yazılarından anlaşıldığı kadarıyla aynı zamanda peygamberlik edenler bunlardır. Bunlara kral Uzziya zamanında Yunus ile, Uzziya'nın halefi Yotam krallık ederken Yoel eklenir. Ama bu iki peygamberin zamanını kendi kitaplarından değil kroniklerden bulabildik, çünkü kendi günleri hakkında susarlar. Bu günler Latin kralı Procas'tan ya da ondan önceki Aventinus'tan, artık Roma kralı olan Romulus'a, hatta halefi Numa Pompilius'un krallığının başlarına kadar uzanır (çünkü Yahuda kralı Hizkiya o zamana kadar krallık etti). Demek ki bu peygamberlik pınarları Asur krallığının sona erip Roma'nın başladığı zamanda birlikte fışkırdı. Şöyle ki, Asur krallığının ilk zamanında, soyunda bütün milletlere bereket verileceğine dair en açık vaatleri alan İbrahim ortaya çıktığı gibi, bu vaatleri yerine getirecek olan Mesih'in hükümranlığı sırasında geleceği Batı Babil'inin kuruluşunda da, yalnız konuşan değil yazan peygamberlerin kehanetleri, bu çok büyük gelecek olayın tanıklığı olarak ortaya konuyordu. Çünkü İsrail halkının krallarının başlamasından beri peygamberleri hemen hiç eksik olmamıştı, ama onlar yalnız o halkın işine yarıyordu, milletlerin değil. Oysa peygamberlik yazısının, milletlere bir gün yarayacak daha açık bir hâl alması, milletlere hükmedecek bu şehir kurulurken başlamalıydı.
CAPUT XXVII. De temporibus prophetarum, quorum oracula habentur in libris quique tunc de uocatione gentium multa cecinerunt, quando Romanorum regnum coepit ⟦Assyriorum⟧ defecit. Tempora igitur eorum ut possimus aduertere, in anteriora paululum recurramus. In capite libri Osee prophetae, qui primus in duodecim ponitur, ita scriptum est: Verbum Domini, quod factum est ad Osee in diebus Oziae et Ioatham et Achaz et Ezechiae regum Iuda. Amos quoque diebus regis Oziae prophetasse se scribit; addit etiam Hieroboam regem Israel, qui per eosdem dies fuit. Nec non Esaias, filius Amos, siue supradicti prophetae siue, quod magis perhibetur, alterius qui non propheta eodem nomine uocabatur, eosdem reges quattuor, quos posuit Osee, in capite libri sui ponit, quorum diebus se prophetasse praeloquitur. Michaeas etiam eadem suae prophetiae commemorat tempora post dies Oziae. Nam tres qui sequuntur reges nominat, quos et Osee nominauit, Ioatham et Achaz et Ezechian. Hi sunt, quos eodem tempore simul prophetasse ex eorum litteris inuenitur. His adiungitur Ionas eodem Ozia rege regnante et Ioel, cum iam regnaret Ioatham, qui successit Oziae. Sed istorum prophetarum duorum tempora in chronicis, non in eorum libris potuimus inuenire, quoniam de suis diebus tacent. Tenduntur autem hi dies a rege Latinorum Proca siue superiore Auentino usque ad regem Romulum iam Romanum, uel etiam usque ad regni primordia successoris eius Numae Pompilii (Ezechias quippe rex Iuda eo usque regnauit); ac per hoc per ea tempora isti uelut fontes prophetiae pariter eruperunt, quando regnum defecit Assyrium coepitque Romanum; ut scilicet, quem ad modum regni Assyriorum primo tempore exstitit Abraham, cui promissiones apertissimae fierent in eius semine benedictionis omnium gentium, ita occidentalis Babylonis exordio, qua fuerat Christus imperante uenturus, in quo inplerentur illa promissa, oracula prophetarum non solum loquentium, uerum etiam scribentium in tantae rei futurae testimonium soluerentur. Cum enim prophetae numquam fere defuissent populo Israel, ex quo ibi reges esse coeperunt, in usum tantummodo eorum fuere, non gentium; quando autem scriptura manifestius prophetica ⟦fieret⟧, quae gentibus quandoque prodesset, tunc oportebat inciperet, quando haec ciuitas ⟦condebatur⟧, quae gentibus imperaret.
18.2828. Hoşea ile Amos'un Mesih'in müjdesi hakkında peygamberlikleri
Peygamber Hoşea ne kadar derin konuşursa o kadar zor kavranır. Ama ondan da bir şey alıp burada, sözümüz gereği, koymak gerekir. Şöyle der: "Onlara 'Siz benim halkım değilsiniz' denen yerde, onlar da canlı Tanrı'nın oğulları diye anılacaklar." Havariler de bu peygamberlik tanıklığını, önceden Tanrı'ya ait olmayan milletler halkının çağrılması olarak anlamışlardır. Milletler halkı da ruhça İbrahim'in oğulları arasında olduğu ve bu yüzden haklı olarak İsrail denildiği için şöyle devam eder: "Yahuda'nın oğulları ile İsrail'in oğulları bir araya toplanacak, kendilerine tek bir baş koyacaklar ve topraktan yükselecekler." Bunu daha fazla açıklamaya kalkarsak peygamber sözünün tadı körelir. Yine de o köşe taşı ve biri Yahudilerden, öteki milletlerden olan iki duvar hatırlansın: Biri Yahuda'nın oğulları adıyla, öteki İsrail'in oğulları adıyla, aynı tek başa dayanıp topraktan yükselirler. Şimdi Mesih'e inanmak istemeyen, tene göre İsrailliler olanların sonradan, yani çocuklarının inanacağına (çünkü bunlar elbette ölerek kendi yerlerine gidecekler) aynı peygamber tanıklık edip şöyle der: "Çünkü İsrailoğulları uzun günler kralsız, başsız, kurbansız, sunaksız, kâhinliksiz, belirtisiz oturacaklar." Yahudilerin şimdi böyle olduğunu kim görmez? Ama ne eklediğini dinleyelim: "Sonra İsrailoğulları dönecekler, Tanrıları Rab'bi ve kralları Davut'u arayacaklar; son günlerde Rab'den ve onun iyiliklerinden şaşkına dönecekler." Bu peygamberlikten daha açık bir şey yoktur, çünkü kral Davut adıyla, havarinin dediği gibi tene göre Davut'un soyundan gelmiş olan Mesih anlaşılmaktadır. Bu peygamber, Mesih'in üçüncü gün dirilişini de peygamberliğin derinliğine uygun şekilde önceden bildirmiştir: "İki gün sonra bizi iyileştirecek, üçüncü gün dirileceğiz." Havari de bize buna göre der: "Madem Mesih ile birlikte dirildiniz, yukarıdakileri arayın." Amos da bu tür şeyler hakkında şöyle peygamberlikte bulunur: "Hazırlan, ey İsrail, Tanrını çağırmaya; çünkü işte ben gök gürültüsünü pekiştiren, rüzgârı yaratan ve insanlar arasında Mesih'ini bildirenim." Başka bir yerde de der: "O gün Davut'un yıkılmış çadırını dirilteceğim, yıkılan yerlerini yeniden yapacağım, yıkıntılarını kaldırıp eski günlerdeki gibi inşa edeceğim; öyle ki insanların kalanı ve üzerinde adımın çağrıldığı bütün milletler beni arasınlar, diyor bunu yapan Rab."
CAPUT XXVIII. De his, quae ad euangelium Christi pertinent, quid Osee et Amos prophetauerint. Osee igitur propheta, quanto profundius quidem loquitur, tanto operosius penetratur. Sed aliquid inde sumendum est et hic ex nostra promissione ponendum. Et erit, inquit, in loco quo dictum est eis: Non populus meus uos, uocabuntur et ipsi filii Dei uiui. Hoc testimonium propheticum de uocatione populi gentium, qui prius non pertinebat ad Deum, etiam apostoli intellexerunt. Et quia ipse quoque populus gentium spiritaliter est in filiis Abrahae ac per hoc recte dicitur Israel, propterea sequitur et dicit: Et congregabuntur filii Iuda et filii Israel in id ipsum, et ponent sibi principatum unum et a terra. Hoc si adhuc uelimus exponere, eloquii prophetici obtundetur sapor. ⟦Recolatur⟧ tamen lapis ille angularis et duo parietes, unus ex Iudaeis, alter ex gentibus; ille nomine filiorum Iuda, iste nomine filiorum Israel, eidem uni principatui suo in id ipsum innitentes et adscendentes agnoscantur a terra. Istos autem carnaliter Israelitas, qui nunc nolunt credere in Christum, postea credituros, id est filios eorum (nam utique isti in suum locum moriendo transibunt), idem propheta testatur dicens: Quoniam diebus multis sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine manifestationibus. Quis non uideat nunc sic esse Iudaeos? Sed quid adiungat, audiamus. Et postea, inquit, reuertentur filii Israel et inquirent Dominum Deum suum et Dauid regem suum, et stupescent in Domino et in bonis ipsius in nouissimis diebus. Nihil est ista prophetia manifestius, cum Dauid regis nomine significatus intellegitur Christus, quia factus est, sicut dicit apostolus, ex semine Dauid secundum carnem. Praenuntiauit iste propheta etiam tertio die Christi resurrectionem futuram, sicut eam prophetica altitudine praenuntiari oportebat, ubi ait: Sanabit nos post biduum, in die tertio resurgemus. Secundum hoc enim nobis dicit apostolus: Si resurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite. Amos quoque de rebus talibus sic prophetat: Praepara, inquit, te, ut inuoces Deum tuum Israel; quia ecce ego firmans tonitrum et creans spiritum et adnuntians in hominibus Christum suum; et alio loco: In illa die, inquit, resuscitabo tabernaculum Dauid, quod cecidit, et reaedificabo, quae ceciderunt eius, et destructa eius resuscitabo et reaedificabo ea sicut dies saeculi; ita ut exquirant me residui hominum et omnes gentes, in quibus inuocatum est nomen meum super eos, dicit Dominus faciens haec.
18.2929. İşaya'nın Mesih ve kilise hakkında önceden bildirdikleri
Peygamber İşaya, sözleri uzun ciltler yazanlarla karşılaştırıldığında kısa olduğu için küçük denen on iki peygamberin kitabında yer almaz. Büyük peygamberler arasındadır; onu peygamberlik zamanları aynı olduğu için yukarıdaki iki peygamberin ardından getiriyorum. İşaya, haksızlıkları kınayıp adil olanı buyurduğu ve günahkâr halka geleceği kötülükleri önceden bildirdiği sözlerinin arasında Mesih ve kilise hakkında, yani kral ve kurduğu şehir hakkında, ötekilerden çok daha fazla peygamberlikte bulunmuştur; öyle ki kimileri onu peygamberden çok müjdeci saymıştır. Ama eseri bitirmek gerektiğinden burada pek çok şeyden yalnız birini vereceğim. Baba Tanrı'nın ağzından konuşarak şöyle der: "İşte kulum anlayacak, yükselecek ve pek yüceltilecek. Pek çokları sana şaşıp kaldığı gibi, görünüşün de şanın da insanlar önünde şansız kalacak. Böylece birçok millet ona hayret edecek, krallar ağızlarını kapayacak. Çünkü kendilerine onun haberi verilmeyenler görecek, işitmemiş olanlar anlayacak. Rab, duyduğumuza kim inandı, Rab'bin kolu kime açıldı? Onun önünde bir bebek gibi, susuz toprakta bir kök gibi bildirdik. Ne güzelliği var ne şanı. Onu gördük, ne güzelliği vardı ne albenisi; görünüşü itibarsızdı, bütün insanlardan daha düşkündü. Yaralar içinde bir adam, zayıflığı taşımayı bilen. Yüzü çevrilmişti, küçümsendi, adam yerine konmadı. O günahlarımızı taşıyor, bizim için acı çekiyor; biz ise onu acı, yara ve sıkıntı içinde sandık. Oysa bizim kötülüklerimiz yüzünden yaralandı, günahlarımız yüzünden zayıf düştü. Barışımızın terbiyesi ondadır, onun bereleriyle biz iyileştik. Hepimiz koyunlar gibi yolunu şaşırdık, herkes kendi yolundan saptı; Rab onu günahlarımız için teslim etti. O da sıkıntı çektiği hâlde ağzını açmadı. Kesilmeye götürülen koyun gibi, kırkanın önünde sessiz kuzu gibi ağzını açmadı. Alçaltılmasında yargısı kaldırıldı. Soyunu kim anlatabilir? Çünkü hayatı yeryüzünden alınacak. Halkımın kötülükleri yüzünden ölüme götürüldü. Mezarı için kötüleri, ölümü için zenginleri vereceğim. Çünkü kötülük yapmadı, ağzında hile yoktu; Rab onu yaradan arındırmak istiyor. Günah için canınızı verirseniz uzun ömürlü bir soy göreceksiniz. Rab onun canını acıdan kurtarmak, ona ışığı göstermek, onun anlayışını biçimlendirmek, birçok kişiye iyi hizmet eden adili aklamak istiyor. Onların günahlarını o taşıyacak. Bu yüzden pek çoklarını miras alacak ve güçlülerin ganimetini paylaşacak, çünkü canı ölüme teslim edildi, kötüler arasında sayıldı, çoklarının günahlarını taşıdı ve onların günahları yüzünden teslim edildi." Bu Mesih hakkındadır. Şimdi kilise hakkında gelenleri dinleyelim. Şöyle der: "Sevin, ey kısır, doğurmayan! Haykır, bağır, doğum sancısı çekmeyen! Çünkü terk edilenin çocukları kocası olanınkinden çoktur. Çadırının yerini, perdelerinin alanını genişlet; çak, esirgeme, iplerini uzat, kazıklarını sağlamlaştır, sağa sola daha da yayıl. Soyun milletleri miras alacak, ıssız şehirlerde oturacaksın. Korkma, çünkü utandın; çekinme, çünkü aşağılandın. Çünkü ebedî utancı unutacaksın, dulluğunun ayıbını anmayacaksın. Seni yapan Rab'dir, adı Orduların Rabbi'dir. Seni kurtaran, İsrail'in Tanrısı, bütün yeryüzünün Tanrısı diye anılacak." Ve devamı. Bunlar yeter. İçlerinde açıklanması gereken bazı şeyler var ama düşmanların bile istemeyerek anlamak zorunda kaldığı kadar açık olanların yettiğini düşünüyorum.
CAPUT XXVIIII. Quae ab Esaia de Christo et ecclesia sint praedicta. Esaias propheta non est in libro duodecim prophetarum, qui propterea dicuntur minores, quia sermones eorum sunt breues in eorum conparatione, qui maiores ideo uocantur, quia prolixa uolumina condiderunt; ex quibus est hic Esaias, quem propter eadem prophetiae tempora subiungo supradictis duobus. Esaias ergo inter illa, quae arguit iniqua et iusta praecepit et peccatori populo mala futura praedixit, etiam de Christo et ecclesia, hoc est de rege et ea quam condidit ciuitate, multo plura quam ceteri prophetauit, ita ut a quibusdam euangelista quam propheta potius diceretur. Sed propter rationem operis terminandi unum de multis hoc loco ponam. Ex persona quippe Dei Patris loquens: Ecce, inquit, intelleget puer meus et exaltabitur et glorificabitur ualde. Quem ad modum stupescent super te multi, ita gloria priuabitur ab hominibus species tua et gloria tua ab hominibus; ita mirabuntur gentes multae super eum et continebunt reges os suum; quoniam quibus non est nuntiatum de illo, uidebunt, et qui non audierunt, intellegent. Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui reuelatum est? Adnuntiauimus coram illo, ut infans, ut radix in terra sitienti: non est species illi neque gloria. Et uidimus eum, et non habebat speciem neque decorem; sed species eius sine honore, deficiens prae omnibus hominibus. Homo in plaga positus et sciens ferre infirmitatem; quoniam auersa est facies eius, inhonoratus est nec magni aestimatus est. Hic peccata nostra portat et pro nobis dolet; et nos existimauimus illum esse in dolore et in plaga et in adflictione. Ipse autem uulneratus est propter iniquitates nostras et infirmatus est propter peccata nostra. Eruditio pacis nostrae in eo; liuore eius nos sanati sumus. Omnes ut oues errauimus, homo a uia sua errauit; et Dominus tradidit illum pro peccatis nostris; et ipse, propter quod adflictus est, non aperuit os. Ut ouis ad immolandum ductus est et ut agnus ante eum, qui se tonderet, sine uoce, sic non aperuit os suum. In humilitate iudicium eius sublatum est. Generationem eius quis enarrabit? Quoniam tolletur de terra uita eius. Ab iniquitatibus populi mei ductus est ad mortem. Et dabo malignos pro sepultura eius et diuites pro morte eius. Quoniam iniquitatem non fecit nec dolum in ore suo; et Dominus uult purgare eum de plaga. Si dederitis pro peccato animam uestram, uidebitis semen longaeuum; et Dominus uult auferre a dolore animam eius, ostendere illi lucem et formare intellectum, iustificare iustum bene seruientem pluribus; et peccata eorum ipse portabit. Propterea ipse hereditabit plures et fortium diuidet spolia, propter quod tradita est ad mortem anima eius, et inter iniquos aestimatus est et ipse peccata multorum portauit, et propter peccata eorum traditus est. Haec de Christo. Iam uero de ecclesia, quod sequitur, audiamus. Laetare, inquit, sterilis, quae non paris; erumpe et clama, quae non parturis; quoniam multi filii desertae magis quam eius, quae habet uirum. Dilata locum tabernaculi tui et aulaearum tuarum; fige, noli parcere, prolonga funiculos tuos et palos tuos conforta, adhuc in dextram et sinistram partem extende. Et semen tuum hereditabit gentes, et ciuitates desertas inhabitabis. Ne timeas, quoniam confusa es, neque reuerearis, quia exprobrata es; quoniam confusionem aeternam obliuisceris et obprobrium uiduitatis tuae non eris memor. Quoniam Dominus faciens te, Dominus Sabaoth nomen ei; et qui eruit te, ipse Deus Israel uniuersae terrae uocabitur; et cetera. Verum ista sint satis; et in eis sunt exponenda nonnulla; sed sufficere arbitror quae ita sunt aperta, ut etiam inimici intellegere cogantur inuiti.
18.3030. Mika, Yunus ve Yoel'in yeni ahde uyan peygamberlikleri
Peygamber Mika, Mesih'i büyük bir dağın simgesi altında sunarak şöyle der: "Son günlerde Rab'bin dağı, dağların tepesi üzerine hazırlanmış olarak görünecek ve tepelerin üzerine yükselecek. Halklar oraya koşacak, birçok millet gidip diyecek: Gelin, Rab'bin dağına, Yakup'un Tanrısı'nın evine çıkalım. O bize yolunu gösterecek, biz de onun patikalarında yürüyeceğiz. Çünkü kanun Siyon'dan, Rab'bin sözü Kudüs'ten çıkacak. O birçok halk arasında yargıda bulunacak, uzaklara kadar güçlü milletleri azarlayacak." Bu peygamber, Mesih'in doğduğu yeri de önceden bildirerek der: "Sen de, ey Beytlehem, Efrata evi, Yahuda'nın binleri arasında en küçüksün; İsrail'e önder olacak kişi bana senden çıkacak. Onun çıkışı başlangıçtandır, ebediyet günlerindendir. Bu yüzden onları, doğum sancısı çeken doğurana kadar verecek, kardeşlerinin kalanı İsrail'in oğullarına dönecek. Duracak, görecek, sürüsünü Rab'bin gücüyle güdecek; Tanrıları Rab'bin adının onurunda olacaklar. Çünkü şimdi yeryüzünün sonuna kadar yüceltilecek." Peygamber Yunus ise Mesih'i sözle değil, kendi çektiği şeyle önceden bildirdi; bu, onun ölümünü ve dirilişini sesle haykırmasından çok daha açıktı. Yoksa bir canavarın karnına alınıp üçüncü gün geri verilmesi, Mesih'in üçüncü gün yeraltı âleminin derinliğinden döneceğini anlatmak için değilse neden olabilirdi? Yoel'in peygamberlik ettiği şeylerin Mesih ve kiliseye ait yanlarının aydınlanması için uzun uzun açıklanması gerekir. Yine de, Kutsal Ruh, Mesih'in vaat ettiği gibi toplanmış müminlerin üzerine yukarıdan geldiğinde havarilerin de andığı bir tanesini atlamayacağım. Şöyle der: "Bundan sonra Ruhumu bütün insanların üzerine dökeceğim. Oğullarınız ve kızlarınız peygamberlik edecek, ihtiyarlarınız rüyalar görecek, gençleriniz görüler görecek. O günlerde köle ve cariyelerimin üzerine de Ruhumu dökeceğim."
CAPUT XXX. Quae Michaeas et Ionas et Ioel nouo testamento congruentia prophetarint. Michaeas propheta Christum in figura ponens magni cuiusdam montis haec loquitur: Erit in nouissimis diebus manifestus mons Domini paratus super uertices montium et exaltabitur super colles. Et festinabunt ad eum plebes, et ibunt gentes multae et dicent: Venite, ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob, et ostendet nobis uiam suam, et ibimus in semitis eius; quia ex Sion procedet lex et uerbum Domini ex Hierusalem. Et iudicabit inter plebes multas, et redarguet gentes potentes usque in longinquum. Praedicens iste propheta et locum in quo natus est Christus: Et tu, inquit, Bethleem, domus Ephrata, minima es, ut sis in milibus Iuda; ex te mihi prodiet, ut sit in principem Israel; et egressus eius ab initio et ex diebus aeternitatis. Propterea dabit eos usque ad tempus parturientis, pariet, et residui fratres eius conuertentur ad filios Israel. Et stabit et uidebit et pascet gregem suum in uirtute Domini, et in honore nominis Domini Dei sui erunt; quoniam nunc magnificabitur usque ad summum terrae. Ionas autem propheta non tam sermone Christum, quam sua quadam passione prophetauit, profecto apertius, quam si eius mortem et resurrectionem uoce clamaret. Ut quid enim exceptus est uentre beluino et die tertio redditus, nisi ut significaret Christum de profundo inferni die tertio rediturum? Ioel omnia, quae prophetat, multis uerbis conpellit exponi, ut quae pertinent ad Christum et ecclesiam dilucescant. Unum tamen, quod etiam apostoli commemorauerunt, quando in congregatos credentes Spiritus sanctus, sicut a Christo promissus fuerat, desuper uenit, non praetermittam. Et erit, inquit, post haec, et effundam de spiritu meo super omnem carnem; et prophetabunt filii uestri et filiae uestrae, et seniores uestri somnia somniabunt, et iuuenes uestri uisa uidebunt; et quidem in seruos et ancillas meas in illis diebus effundam de spiritu meo.
18.3131. Ovadya, Nahum ve Habakkuk'ta dünyanın Mesih'te kurtuluşu hakkında bulunan önbildirimler
Küçük peygamberlerden üçü, Ovadya, Nahum ve Habakkuk, ne kendi zamanlarını söylerler ne de Eusebius'un ve Hieronymus'un kroniklerinde peygamberlik ettikleri zaman bulunur. Gerçi kroniklerde Ovadya, Mika ile birlikte anılmıştır, ama Mika'nın yazılarından peygamberlik ettiği kesinlik kazanan zamanın belirtildiği yerde değil. Bunun, başkalarının emeğini özensizce kopya edenlerin yanılgısından kaynaklandığını sanıyorum. Öteki ikisini ise elimizdeki kronik nüshalarında anılmış bulamadık. Yine de kanonda yer aldıkları için onları da atlamamız doğru olmaz. Ovadya, yazdıkları bakımından peygamberlerin en kısası, Edom'a, yani İbrahim'in torunları, İshak'ın ikiz oğullarından reddedilmiş büyüğü Esav'ın milletine karşı konuşur. Parçayla bütünün anlatıldığı konuşma tarzına göre Edom'un milletler yerine konduğunu kabul edersek, başka sözleri arasında şunu Mesih hakkında anlayabiliriz: "Siyon dağında kurtuluş ve kutsallık olacak." Biraz sonra da peygamberliğinin sonunda: "Kurtulanlar Esav dağını savunmak için Siyon dağından çıkacaklar ve krallık Rab'bin olacak." Bunun, Siyon dağından, yani Mesih'e inanan Yahudiyelilerden kurtulanların, ki onlar öncelikle havarilerdir, Esav dağını savunmak için çıktıklarında yerine geldiği açıktır. Müjdeyi yayarak inananları kurtarmak, karanlığın iktidarından çekip Tanrı'nın krallığına geçirmekten başka nasıl savunacaklardı? Bunu "krallık Rab'bin olacak" diye ekleyerek açıkça belirtmiştir. Çünkü Siyon dağı, kurtuluşun ve İsa Mesih olan kutsallığın geleceği önceden söylenen Yahudiye'yi gösterir. Esav dağı ise Edom'dur ve o, yukarıda açıkladığım gibi, Siyon dağından kurtulanların krallık Rab'bin olsun diye savundukları milletler kilisesini gösterir. Bu gerçekleşmeden önce karanlıktı; ama gerçekleştikten sonra hangi mümin bunu görmez? Peygamber Nahum, daha doğrusu Tanrı onun aracılığıyla şöyle der: "Oyulmuş ve dökme putları yok edeceğim, mezarını kazacağım. Çünkü işte müjde getiren, barışı bildirenin çevik ayakları dağların üzerindedir. Bayramlarını kutla, Yahuda, adaklarını öde; çünkü artık eskimeye geçmeyecekler. Tamamlandı, tüketildi, kaldırıldı. Yüzüne üfleyen seni sıkıntıdan kurtararak çıktı." Yeraltı âleminden kim çıkıp Yahuda'nın, yani Yahudi öğrencilerin yüzüne Kutsal Ruh'u üflediyse, müjdeyi hatırlayan onu anımsasın. Çünkü bu, bayramları eskimeye geçemeyecek kadar ruhanî olanların yeni ahdine aittir. Oyulmuş ve dökme putların, yani sahte tanrı putlarının müjdeyle yok edildiğini ve bir mezara gömülür gibi unutulduğunu artık görüyoruz ve bu konuda da peygamberliğin gerçekleştiğini biliyoruz. Habakkuk'un şu sözüyle Mesih'in gelecek olan gelişinden başka neyi kastettiği anlaşılabilir ki: "Rab bana cevap verip dedi: Görüyü şimşir levhaya açıkça yaz ki okuyan yetişsin. Çünkü görü henüz zamanını bekliyor, sonunda doğacak, boşa çıkmayacak. Gecikirse onu bekle, çünkü gelecek, mutlaka gelecek, kalmayacak"?
CAPUT XXXI. Quae in Abdia et Naum et Ambacu de salute mundi in Christo praenuntiata reperiantur. Tres prophetae de minoribus, Abdias, Naum, Ambacum, nec tempora sua dicunt ipsi, nec in chronicis Eusebii et Hieronymi, quando prophetauerint, inuenitur. Abdias enim positus est quidem ab eis cum Michaea, sed non eo loco, ubi notantur tempora, quando Michaeam prophetasse ex eius litteris constat; quod errore neglegenter describentium labores alienos existimo contigisse; duos uero alios commemoratos in codicibus chronicorum, quos habuimus, non potuimus inuenire. Tamen quia canone continentur, nec ipsi oportet praetereantur a nobis. Abdias, quantum ad scripturam eius adtinet, omnium breuissimus prophetarum, aduersus Idumaeam loquitur, gentem scilicet Esau, ex duobus geminis filiis Isaac, nepotibus Abrahae, maioris illius reprobati. Porro si Idumaeam modo locutionis, quo intellegitur a parte totum, accipiamus positam esse pro gentibus: possumus de Christo agnoscere, quod ait inter cetera: In monte autem Sion erit salus et erit sanctum; et paulo post in fine ipsius prophetiae: Et adscendent, inquit, resaluati ex monte Sion, ut defendant montem Esau, et erit Domino regnum. Apparet quippe id esse conpletum, cum resaluati ex monte Sion, id est ex Iudaea credentes in Christum, qui praecipue agnoscuntur apostoli, adscenderunt, ut defenderent montem Esau. Quo modo defenderent, nisi per euangelii praedicationem saluos faciendo eos qui crediderunt, ut eruerentur de potestate tenebrarum et transferrentur in regnum Dei? Quod consequenter expressit addendo: Et erit Domino regnum. Mons enim Sion Iudaeam significat, ubi futura praedicta est salus et sanctum, quod est Christus Iesus. Mons uero Esau Idumaea est, per quam significata est ecclesia gentium, quam defenderunt, sicut exposui, resaluati ex monte Sion, ut esset Domino regnum. Hoc obscurum erat, antequam fieret; sed factum quis non fidelis agnoscat? Naum uero propheta, immo per illum Deus: Exterminabo, inquit, sculptilia et conflatilia, ponam sepulturam tuam; quia ueloces ecce super montes pedes euangelizantis et adnuntiantis pacem. Celebra, Iuda, dies festos tuos, redde uota tua; quia iam non ⟦adicient ultra ut pertranseant in uetustatem⟧. Consummatum est, consumtum est, ablatum est. ⟦Adscendit⟧, qui insufflat in faciem tuam, eripiens te ex tribulatione. Quis adscenderit ab inferis et insufflauerit in faciem Iudae, hoc est Iudaeorum discipulorum, Spiritum sanctum, recolat qui meminit euangelium. Ad nouum enim testamentum pertinent, quorum dies festi ita spiritaliter ⟦celebrantur⟧, ut in uetustatem transire non possint. Porro per euangelium exterminata sculptilia et conflatilia, id est idola deorum falsorum, et obliuioni tamquam sepulturae tradita iam uidemus et hanc etiam in hac re prophetiam conpletam esse cognoscimus. Ambacum de quo alio quam de Christi aduentu, qui futurus fuerat, intellegitur dicere: Et respondit Dominus ad me et dixit: Scribe uisum aperte in buxo, ut adsequatur qui legit ea; quia adhuc uisio ad tempus, et orietur in fine et non in uacuum; si tardauerit, sustine eum, quia ueniens ueniet et non morabitur?