İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

XVIII. Kitap › 32. Habakkuk'un duasında ve ilah… – 53. Son zulmün zamanının hiçbir…

18.3232. Habakkuk'un duasında ve ilahisinde bulunan peygamberlik

Duası ve ilahisinde Rab Mesih'ten başka kime söyler: "Rab, duyduğunu işittim, korktum; Rab, işlerini düşündüm, dehşete kapıldım"? Bu, önceden bilinen, yeni ve ansızın gelen insan kurtuluşuna duyulan tarif edilemez hayretten başka nedir? "İki canlı arasında tanınırsın" sözü ya iki ahit arasında, ya iki haydut arasında, ya da dağda onunla konuşan Musa ile İlyas arasında demek değilse nedir? "Yıllar yaklaşırken bilineceksin, zaman gelince gösterileceksin" sözünün açıklamaya ihtiyacı yok. "Canım sıkıldığında, öfkede merhameti anacaksın" sözü, Yahudilerin kişiliğini kendi üzerine alması değilse nedir? Yahudilerin soyundandı; onlar büyük öfkeyle sarsılıp Mesih'i çarmıha gererken o merhameti anıp "Baba, onları bağışla, çünkü ne yaptıklarını bilmiyorlar" demişti. "Tanrı Teman'dan, kutsal olan gölgeli ve sık dağdan gelecek." Burada "Teman'dan gelecek" denen yeri başkaları Güney'den ya da Afrika'dan diye çevirmiştir; bununla öğle, yani sevginin ateşi ve hakikatin parıltısı anlatılır. Gölgeli ve sık dağı, birçok şekilde anlaşılabilirse de, ben seve seve Mesih'in peygamberliği yapılan Kutsal Yazıların derinliği olarak anlarım. Çünkü orada arayan zihni uğraştıran gölgeli ve sık şeyler çoktur. Anlayan onu orada bulduğunda, o oradan gelmiş olur. "Gücü gökleri örttü, yeryüzü onun övgüsüyle doldu" sözü, Mezmur'da söylenen şey değilse nedir: "Ey Tanrı, göklerin üzerine yüksel, şanın bütün yeryüzünün üzerinde olsun"? "Parıltısı ışık gibi olacak" sözü, ona inananları aydınlatacak demek değilse nedir? "Elinde boynuzlar var" sözü, haç zaferi değilse nedir? "Gücünün sevgisini sağlam kıldı" sözünün açıklamaya ihtiyacı yok. "Önünde söz yürüyecek, ayaklarının ardından ovaya çıkacak" sözü, buraya gelmeden önce önceden bildirilmesi ve buradan döndükten sonra duyurulması değilse nedir? "Durdu ve yeryüzü sarsıldı" sözü, yardım için durdu ve yeryüzü inanmak için sarsıldı demek değilse nedir? "Baktı ve milletler eridi", yani acıdı ve halkları pişman etti. "Dağlar şiddetle ufalandı", yani zorla işleyen mucizelerle kibirlilerin kibri ezildi. "Ebedî tepeler aktı", yani ebediyen yükseltilmeleri için bir süre alçaltıldılar. "Emeklerin karşılığı onun ebedî girişlerini gördüm", yani sevginin emeğini ebediyet ödülü olmadan görmedim. "Etiyopyalıların çadırları korkuya kapılacak, Midyan ülkesinin çadırları da", yani senin harikalarının haberiyle ansızın dehşete düşen milletler, Roma hukuku altında olmayanlar bile, Hristiyan halkına katılacak. "Rab, ırmaklara mı öfkelendin, gazabın ırmaklara mı, hücumun denize mi?" Bu şunun için söylenmiştir: O şimdi dünyayı yargılamaya değil, dünya onunla kurtulsun diye gelmiştir. "Atlarına bineceksin, binişin kurtuluştur", yani senin yönettiğin müjdecilerin seni taşıyacak ve müjden sana inananlara kurtuluş olacak. "Yayını asalara karşı gereceksin", yani yeryüzünün krallarına bile yargın ulaşacak. "Yeryüzü ırmaklarla yarılacak", yani seni yayanların akan sözleriyle insanların yürekleri itiraf için açılacak; onlara "Giysilerinizi değil yüreklerinizi yırtın" denmiştir. "Halklar seni görecek ve acı çekecek" sözü, yas tutarak mesut olmaları değilse nedir? "Yürürken suları dağıtarak" sözü ne demektir, seni her yerde bildirenlerin arasında yürürken öğreti akarsularını oraya buraya saçıyorsun demek değil mi? "Uçurum sesini verdi" ne demektir, insan yüreğinin derinliği ona görüneni dile getirdi demek değil mi?

18.32

CAPUT XXXII. De prophetia quae in oratione Ambacu et cantico continetur. In oratione autem sua cum cantico cui nisi Domino Christo dicit: Domine, audiui auditionem tuam, et timui; Domine, consideraui opera tua, et expaui? Quid enim hoc est nisi praecognitae nouae ac repentinae salutis hominum ineffabilis admiratio? In medio duorum animalium cognosceris quid est nisi aut in medio duorum testamentorum, aut in medio duorum latronum, aut in medio Moysi et Heliae cum illo in monte sermocinantium? Dum adpropinquant anni, nosceris; in aduentu temporis ostenderis, nec exponendum est. In eo cum turbata fuerit anima mea, in ira misericordiae memor eris quid est nisi quod Iudaeos in se transfigurauit, quorum gentis fuit, qui cum magna ira turbati crucifigerent Christum, ille misericordiae memor dixit: Pater ignosce illis, quia nesciunt quod faciunt? Deus de Theman ueniet et sanctus de monte umbroso et condenso. Quod hic dictum est: De Theman ueniet, alii interpretati sunt Austro uel Africo; per quod significatur meridies, id est feruor caritatis et splendor ueritatis. Montem uero umbrosum adque condensum, quamuis multis modis possit intellegi, libentius acceperim scripturarum altitudinem diuinarum, quibus prophetatus est Christus. Multa ibi quippe umbrosa adque condensa sunt, quae mentem quaerentis exerceant. Inde autem uenit, cum ibi eum, qui intellegit, inuenit. Operuit caelos uirtus eius, et laudis eius plena est terra quid est nisi quod etiam in psalmo dicitur: Exaltare super caelos, Deus, et super omnem terram gloria tua? Splendor eius ut lumen erit quid est nisi eius credentes inluminabit? Cornua in manibus eius sunt quid est nisi tropaeum crucis? Et posuit caritatem firmam fortitudinis suae nec exponendum est. Ante faciem eius ibit uerbum, campum post pedes eius quid est nisi quod et antequam huc ueniret praenuntiatus est, et postea quam hinc reuersus est, adnuntiatus est? Stetit, et terra commota est quid est nisi stetit ad subueniendum, et terra commota est ad credendum? Respexit, et tabuerunt gentes, hoc est misertus est et fecit populos paenitentes. Contriti sunt montes uiolentia, hoc est uim facientibus miraculis elatorum est contrita superbia. Defluxerunt colles aeternales, hoc est humiliati sunt ad tempus, ut erigerentur in aeternum Ingressus aeternos eius pro laboribus uidi, hoc est non sine mercede aeternitatis laborem caritatis adspexi. Tabernacula Aethiopum expauescent et tabernacula terrae Madiam, hoc est gentes repente perterritae nuntio mirabilium tuorum etiam quae non sunt in iure Romano erunt in populo Christiano. Numquid in fluminibus iratus es, Domine, aut in fluminibus furor tuus aut in mari impetus tuus? hoc ideo dictum est, quia non uenit nunc ut iudicet mundum, sed ut saluetur mundus per ipsum. Quia adscendes super equos tuos, et equitatio tua salus, hoc est euangelistae tui portabunt te, qui reguntur a te, et euangelium tuum salus erit eis, qui credunt in te. Intendens intendes arcum tuum super sceptra, hoc est iudicium tuum etiam regibus terrae. Fluminibus scindetur terra, hoc est influentibus sermonibus praedicantium te aperientur ad confitendum hominum corda, quibus est dictum: Scindite corda uestra et non uestimenta. Quid est: Videbunt te et dolebunt populi, nisi ut lugendo sint beati? Quid est: Dispergens aquas incessu, an ambulando in eis, qui te usque quaque adnuntiant, hac adque hac dispergis fluenta doctrinae? Quid est: Dedit abyssus uocem suam, an profunditas cordis

18.32_2"Tasavvurunun derinliği" sözü, önceki dizenin açıklaması gibidir, çünkü derinlik uçurumdur. "Tasavvurunun" derken "sesini verdi"yi anlamak gerekir; yani dediğimiz gibi, ona görüneni dile getirdi. Çünkü tasavvur bir görüdür; onu tutmamış, örtmemiş, itirafla dışarı dökmüştür. "Güneş yükseldi, ay düzeninde durdu", yani Mesih göğe çıktı, kilise kralının altında düzene kondu. "Okların ışığa gidecek", yani sözlerin gizlice değil açıkça gönderilecek. "Silahlarının şimşeğinin parıltısına": burada "okların gidecek" sözünü anlamak gerekir. Çünkü kendi adamlarına "Size karanlıkta söylediklerimi aydınlıkta söyleyin" demişti. "Tehditle toprağı azaltacaksın", yani tehdit ederek insanları alçaltacaksın. "Öfkeyle milletleri yıkacaksın", çünkü kendini yükseltenleri cezalandırarak ezeceksin. "Halkının kurtuluşu için, mesihlerini kurtarmak için çıktın; kötülerin başlarına ölüm gönderdin": Bunların hiçbiri açıklamaya muhtaç değildir. "Bağları boyna kadar kaldırdın": Burada bilgeliğin iyi bağları anlaşılabilir, ayaklar onun prangasına, boyun onun tasmasına konsun diye. "Zihnin şaşkınlığında kestin": "Bağları" kelimesini anlıyoruz, çünkü iyi bağları kaldırdı, kötü bağları kesti. Onlar için ona "Bağlarımı kopardın" denir. Bu da zihin şaşkınlığında, yani şaşılacak şekilde olur. "Güçlülerin başları onda sallanacak", yani bu hayret içinde. "Gizlice yiyen yoksul gibi ağızlarını açıp ısıracaklar." Çünkü Yahudilerin bazı güçlüleri Rab'bin işlerine ve sözlerine hayran kalarak ona geliyor, öğreti ekmeğine aç olarak Yahudilerin korkusundan gizlice yiyorlardı; müjde onları böyle anlatmıştır. "Atlarını denize saldın, çok suları karıştırdılar"; bunlar çok halktan başka bir şey değildir. Çünkü hepsi sarsılmasaydı kimi korkuyla dönmez, kimi kudurmuş bir şekilde zulmetmezdi. "Dikkat ettim, dudaklarımdan çıkan duanın sesiyle karnım dehşete kapıldı; titreme kemiklerime girdi, altımda hâlim sarsıldı." Söylediklerine dikkat kesildi ve peygamberce döktüğü ve geleceği gördüğü duasından kendisi dehşete kapıldı. Çünkü birçok halk sarsılınca kiliseyi bekleyen sıkıntıları gördü, hemen onun bir üyesi olduğunu anladı ve "Sıkıntı gününde dinleneceğim" dedi, tıpkı "ümitle sevinen, sıkıntıda sabırlı" olanlardan biri gibi. "Gurbetimin halkına çıkmak için" der; elbette tene ait akrabalığının kötü halkından ayrılarak, ki o halk bu yeryüzünde gurbette değildir ve yukarıdaki vatanı aramaz. "Çünkü incir meyve vermeyecek, bağlarda ürün olmayacak; zeytin emeği yalan çıkacak, tarlalar yiyecek üretmeyecek. Koyunlar yiyecekten yoksun kaldı, yemliklerde sığır kalmadı." Mesih'i öldürecek olan milletin ruhanî nimetlerin bolluğunu yitireceğini gördü ve bunları peygamberlik tarzıyla yeryüzü bereketi aracılığıyla simgeledi. O millet Tanrı'nın adaletini bilmeden kendi adaletini kurmak istediği için böyle bir öfkeye uğradığından, peygamber hemen şöyle der: "Ama ben Rab'de coşacağım, kurtarıcım Tanrı'da sevineceğim. Rab Tanrım gücümdür, ayaklarımı tamlığa yerleştirir; beni yüksek yerlere koyacak, onun ilahisiyle galip geleyim." O ilahi, Mezmur'da onun hakkında benzer şeyler söylenen ilahidir: "Ayaklarımı kaya üzerine koydu, adımlarımı doğrulttu, ağzıma yeni bir ilahi, Tanrımıza bir övgü koydu." Rab'bin ilahisinde galip gelen, kendi övgüsüyle değil onun övgüsüyle hoşnutluk uyandırandır; öyle ki övünen Rab'de övünsün. Bana kimi nüshalar, "Tanrım İsa'da sevineceğim" diye okumakla, bunu Latince vermek isterken bize anması daha dost ve tatlı gelen bu adı kullanmayan nüshalardan daha doğrudur.

18.32_2

humani quid ei uideretur expressit? Altitudo phantasiae suae tamquam uersus superioris est expositio; altitudo enim est abyssus. Quod autem ait: Phantasiae suae, subaudiendum est ⟨uocem dedit⟩; hoc est, quod diximus, quid ei uideretur expressit. Phantasia quippe uisio est, quam non tenuit, non operuit, sed confitendo eructauit. Eleuatus est sol, et luna stetit in ordine suo, hoc est adscendit Christus in caelum, et ordinata est ecclesia sub rege suo. In lucem iacula tua ibunt, hoc est non in occultum, sed in manifestum tua uerba mittentur. In splendorem coruscationis armorum tuorum, subaudiendum est iacula tua ibunt Dixerat enim suis: Quae dico uobis in tenebris, dicite in lumine. In comminatione minorabis terram, id est comminando humiliabis homines. Et in furore deicies gentes, quia eos, qui se exaltant, uindicando conlides. Existi in salutem populi tui, ut saluos facias christos tuos; misisti in capita iniquorum mortem, nihil horum est exponendum. Excitasti uincula usque ad collum, et bona hic possunt intellegi uincula sapientiae, ut iniciantur pedes in conpedes eius et collum in torquem eius. Praecidisti in stupore mentis, subaudimus (uincula); excitauit enim bona, praecidit mala, de quibus ei dicitur: Disrupisti uincula mea, et hoc in stupore mentis, id est mirabiliter. Capita potentium mouebuntur in ea, in ea scilicet admiratione. Adaperient morsus suos, sicut edens pauper absconse. Potentes enim quidam Iudaeorum ueniebant ad Dominum facta eius et uerba mirati, et esurientes panem doctrinae manducabant absconse propter metum Iudaeorum, sicut eos prodidit euangelium. Et inmisisti in mare equos tuos turbantes aquas multas, quae nihil sunt aliud quam populi multi; non enim alii timore conuerterentur, alii furore persequerentur, nisi omnes turbarentur. Obseruaui, et expauit uenter meus a uoce orationis labiorum meorum; et introiit tremor in ossa mea, et subtus me turbata est habitudo mea. Intendit in ea, quae dicebat, et ipsa sua est oratione perterritus, quam prophetice fundebat et in qua futura cernebat; turbatis enim populis multis uidit inminentes ecclesiae tribulationes; continuoque se membrum eius agnouit adque ait: Requiescam in die tribulationis, tamquam ad eos pertinens, qui sunt spe gaudentes, in tribulatione patientes. Ut adscendam, inquit, ad populum peregrinationis meae, recedens utique a populo maligno carnalis cognationis suae, non peregrinante in hac terra nec supernam patriam requirente. Quoniam ficus, inquit, non adferet fructus, et non erunt natiuitates in uineis; mentietur opus oliuae, et campi non facient escam. Defecerunt ab esca oues, et non supersunt in praesepibus boues. Vidit eam gentem, quae Christum fuerat occisura, ubertatem copiarum spiritalium perdituram, quas per terrenam fecunditatem more prophetico figurauit. Et quia iram Dei talem propterea passa est illa gens, quia ignorans Dei iustitiam suam uoluit constituere, iste continuo: Ego autem, inquit, in Domino exultabo, gaudebo in Deo salutari meo. Dominus Deus meus uirtus mea, statuit pedes meos in consummationem; super excelsa inponet me, ut uincam in cantico eius, illo scilicet cantico, de quo similia quaedam dicuntur in psalmo: Statuit super petram pedes meos et direxit gressus meos, et inmisit in os meum canticum nouum, hymnum Deo nostro. Ipse ergo uincit in cantico Domini, qui placet in eius laude non sua, ut qui gloriatur, in Domino glorietur. Melius autem mihi uidentur quidam codices habere: Gaudebo in Deo Iesu meo, quam hi, qui uolentes id Latine ponere, nomen ipsum non posuerunt, quod est nobis amicius et dulcius nominare.

18.3333. Yeremya ile Sefanya'nın peygamberlik ruhuyla Mesih ve milletlerin çağrılması hakkında önceden söyledikleri

Peygamber Yeremya, İşaya gibi büyük peygamberlerdendir, yazılarından bazı şeyleri zaten verdiğim öteki küçük peygamberler gibi değil. Yoşiya Kudüs'te, Ancus Marcius Romalılarda krallık ederken, Yahudilerin esareti yaklaşırken peygamberlik etti. Peygamberliğini, yazılarında bulduğumuza göre esaretin beşinci ayına kadar sürdürdü. Küçük peygamberlerden Sefanya da ona eklenir; o da Yoşiya'nın günlerinde peygamberlik ettiğini söyler, ama ne zamana kadar olduğunu söylemez. Demek ki Yeremya yalnız Ancus Marcius'un değil, Romalıların beşinci kralı Tarquinius Priscus'un zamanında da peygamberlik etti. Çünkü esaret gerçekleştiğinde o krallığa başlamıştı. Yeremya Mesih hakkında peygamberlikte bulunarak der: "Ağzımızın soluğu olan Rab Mesih günahlarımızda yakalandı." Böylece Mesih'in Rabbimiz olduğunu ve bizim için acı çektiğini kısaca gösterir. Başka bir yerde de: "Bu benim Tanrımdır, onunla kimse kıyaslanmaz; o basiretin bütün yolunu buldu ve onu kulu Yakup'a, sevgili İsrail'ine verdi. Bundan sonra yeryüzünde göründü ve insanlarla yaşadı." Bu tanıklığı kimileri Yeremya'ya değil, Baruk adlı kâtibine yükler; ama daha yaygın olarak Yeremya'nın sayılır. Aynı peygamber yine ondan söz ederek der: "İşte günler geliyor, diyor Rab; Davut'a adil bir filiz çıkaracağım. Kral olarak krallık edecek, bilge olacak, yeryüzünde yargı ve adalet yapacak. O günlerde Yahuda kurtulacak, İsrail güvenle oturacak. Ona vereceği ad şudur: Adil Rabbimiz." Gelecek olan ve şimdi yerine geldiğini gördüğümüz milletlerin çağrılması hakkında da şöyle demiştir: "Rab, Tanrım ve kötü günde sığınağım, milletler yeryüzünün ucundan sana gelecek ve diyecekler: Atalarımız gerçekten yalanlara, putlara tapmışlar, onlarda hiçbir fayda yok." Yahudilerin onu tanımayacağını ve onun onların elinde öldürülmesi gerektiğini de aynı peygamber şöyle anlatır: "Yürek her şeyden ağır; insandır, onu kim tanır?" XVII. kitapta, Mesih'in aracı olduğu yeni ahit hakkında verdiğim şu söz de ona aittir: "İşte günler geliyor, diyor Rab; Yakup'un evi üzerine yeni bir ahit tamamlayacağım" ve orada okunan devamı. Yeremya ile birlikte peygamberlik eden Sefanya'nın Mesih hakkında önceden söylediklerini şimdilik koyayım: "Beni bekle, diyor Rab, dirilişim gününe; çünkü yargım, milletleri toplayıp krallıkları bir araya getirmektir." Yine: "Rab onların üzerinde korkunç olacak, yeryüzünün bütün tanrılarını yok edecek; her insan kendi yerinden ona tapacak, milletlerin bütün adaları." Biraz sonra: "O zaman halkların diline ve soylarına döneceğim ki hepsi Rab'bin adını çağırsın ve tek bir boyunduruk altında ona hizmet etsin. Etiyopya ırmaklarının sınırlarından bana kurbanlar getirecekler. O gün bana karşı dinsizce yaptığın bütün buluşlardan utanmayacaksın; çünkü o zaman haksızlığının kötülüğünü senden alacağım, kutsal dağım üzerinde büyüklenmeyi artık sürdürmeyeceksin. İçinde yumuşak huylu, alçakgönüllü bir halk bırakacağım; İsrail'den kalanlar Rab'bin adından çekinecekler." Bunlar başka yerde peygamberliği yapılan ve havarinin de andığı kalanlardır: "İsrailoğullarının sayısı denizin kumu kadar olsa da, kalanlar kurtulacak." Mesih'e bu milletin kalanları inandı.

18.33

CAPUT XXXIII. De Christo et uocatione gentium quae Hieremias et Sophonias prophetico spiritu sint praefati. Hieremias propheta de maioribus est, sicut Esaias, non de minoribus, sicut ceteri, de quorum scriptis nonnulla iam posui. Prophetauit autem regnante Iosia in Hierusalem et aput Romanos Anco Marcio, iam propinquante captiuitate Iudaeorum. Tetendit autem prophetiam usque ad quintum mensem captiuitatis, sicut in eius litteris inuenimus. Sophonias autem unus de minoribus adiungitur ei. Nam et ipse in diebus Iosiae prophetasse se dicit; sed quousque, non dicit. Prophetauit ergo Hieremias non solum Anci Marcii, uerum etiam Tarquinii Prisci temporibus, quem Romani habuerunt quintum regem. Ipse enim, quando illa captiuitas facta est, regnare iam coeperat. Prophetans ergo de Christo Hieremias: Spiritus, inquit, oris nostri Christus Dominus captus est in peccatis nostris, sic breuiter ⟦ostendens et Dominum⟧ nostrum Christum et passum esse pro nobis. Item loco alio: Hic Deus meus, inquit, et non aestimabitur alter ad eum; qui inuenit omnem uiam prudentiae et dedit eam Iacob puero suo et Israel dilecto suo; post haec in terra uisus est et cum hominibus conuersatus est. Hoc testimonium quidam non Hieremiae, sed scribae eius adtribuunt, qui uocabatur Baruch; sed Hieremiae celebratius habetur. Rursus idem propheta de ipso: Ecce, inquit, dies ueniunt, ait Dominus, et suscitabo Dauid germen iustum, et regnabit rex et sapiens erit et faciet iudicium et iustitiam in terra. In diebus illis saluabitur Iuda, et Israel habitabit confidenter; et hoc est nomen, quod uocabunt eum: Dominus iustus noster. De uocatione etiam gentium, quae fuerat futura et eam nunc inpletam cernimus, sic locutus est: Domine Deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: Vere mendacia coluerunt patres nostri simulacra, et non est in illis utilitas. Quia uero non erant eum agnituri Iudaei, a quibus eum et occidi oportebat, sic idem propheta significat: Graue cor per omnia, et homo est, et quis agnoscit eum? Huius est etiam illud quod in libro septimo decimo posui de testamento nouo, cuius est mediator Christus. Ipse quippe Hieremias ait: Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo super domum Iacob testamentum nouum, et cetera quae ibi leguntur. Sophoniae autem prophetae, qui cum Hieremia prophetabat, haec praedicta de Christo interim ponam: Exspecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in futurum: quia iudicium meum, ut congregem gentes et colligam regna. Et iterum: Horribilis, inquit, Dominus super eos, et exterminabit omnes deos terrae, et adorabit eum uir de loco suo, omnes insulae gentium. Et paulo post: Tunc, inquit, transuertam in populos linguam et progenies eius, ut inuocent omnes nomen Domini et seruiant ei sub iugo uno; a finibus fluminum Aethiopiae adferent hostias mihi. In illo die [non] confunderis ex omnibus adinuentionibus tuis, quas inpie egisti in me; quia tunc auferam abs te prauitates iniuriae tuae; et iam non adicies, ut magnificeris super montem sanctum meum, et subrelinquam in te populum mansuetum et humilem; et uerebuntur a nomine Domini, qui reliqui fuerint Israel. Hae sunt reliquiae, de quibus alibi prophetatur, quod apostolus etiam commemorat: Si fuerit numerus filiorum Israel sicut harena maris, reliquiae saluae fient. Hae quippe in Christum illius gentis reliquiae crediderunt.

18.3434. Daniel ve Hezekiel'in Mesih'e uyan peygamberliği

Babil esaretinde ise önce öteki iki büyük peygamber Daniel ve Hezekiel peygamberlik etti. Bunlardan Daniel, Mesih'in geleceği ve acı çekeceği zamanı yıl sayısıyla belirtmiştir. Bunu hesapla göstermek uzun sürer ve bizden önce başkaları bunu yapmıştır. Onun iktidarı ve kilise hakkında şöyle demiştir: "Gece görümde gördüm: İşte göğün bulutlarıyla insanoğlu gibi biri geliyordu. Günleri eski olana kadar ulaştı, onun huzuruna getirildi. Ona önderlik, onur ve krallık verildi; bütün halklar, kabileler, diller ona hizmet edecek. Onun iktidarı geçip gitmeyecek sürekli bir iktidardır, krallığı da yok olmayacak." Hezekiel de peygamberlik tarzıyla Davut'un adıyla Mesih'i gösterir, çünkü o bedeni Davut'un soyundan almıştır (aynı Tanrı'nın Oğlu'na, insan olduğu kul suretinden ötürü Tanrı'nın kulu da denir). Onu peygamberlikle önceden bildirerek Baba Tanrı'nın ağzından şöyle der: "Sürülerimin üzerine onları güdecek tek bir çoban dikeceğim, kulum Davut'u; o onları güdecek, onlara çoban olacak. Ben Rab onların Tanrısı olacağım, kulum Davut da aralarında önder. Ben Rab söyledim." Başka bir yerde de: "Hepsine hükmeden tek bir kral olacak. Artık iki millet olmayacaklar, iki krallığa bölünmeyecekler. Putlarıyla, iğrençlikleriyle ve bütün kötülükleriyle artık kirlenmeyecekler. Onları günah işledikleri bütün yerlerden kurtaracağım, temizleyeceğim. Onlar benim halkım olacak, ben de onların Tanrısı. Kulum Davut onların kralı olacak ve hepsinin tek bir çobanı olacak."

18.34

CAPUT XXXIIII. De prophetia Danielis et Hiezechielis, quae in Christum concordat. In ipsa porro Babyloniae captiuitate prius prophetauerunt Daniel et Hiezechiel, alii scilicet duo ex prophetis maioribus. Quorum Daniel etiam tempus, quo uenturus fuerat Christus adque passurus, numero definiuit annorum; quod longum est conputando monstrare, et ab aliis factitatum est ante nos. De potestate uero eius et ecclesia sic locutus est: Videbam, inquit, in uisu noctis, et ecce cum nubibus caeli ut filius hominis ueniens erat; et usque ad uetustum dierum peruenit, et in conspectu eius praelatus est; et ipsi datus est principatus et honor et regnum, et omnes populi, tribus, linguae ipsi seruient. Potestas eius potestas perpetua, quae non transibit, et regnum eius non ⟦corrumpetur⟧. Hiezechiel quoque more prophetico per Dauid Christum significans, quia carnem de Dauid semine adsumsit (propter quam formam serui, qua factus est homo, etiam seruus Dei dicitur idem Dei filius), sic eum prophetando praenuntiat ex persona Dei Patris: Et suscitabo, inquit, ⟦super pecudes⟧ meas pastorem unum qui pascat ea, seruum meum Dauid; et ipse pascet ea et ipse erit his in pastorem. Ego autem Dominus ero eis in Deum, et seruus meus Dauid princeps in medio eorum; ego Dominus locutus sum. Et alio loco: Et rex, inquit, unus erit omnibus imperans; et non erunt ultra duae gentes, nec diuidentur amplius in duo regna; neque polluentur ultra in idolis suis et abominationibus et in cunctis iniquitatibus suis. Et saluos eos faciam de uniuersis sedibus suis, in quibus peccauerunt, et mundabo eos; et erunt mihi populus, et ego ero eis Deus; et seruus meus Dauid rex super eos, et pastor unus erit omnium eorum.

18.3535. Üç peygamberin, yani Hagay, Zekeriya ve Malaki'nin kehaneti

Esaretin sonunda peygamberlik eden üç küçük peygamber kalıyor: Hagay, Zekeriya, Malaki. Bunlardan Hagay Mesih ve kilise hakkında kısaca ve açıkça şöyle peygamberlikte bulunur: "Orduların Rabbi şöyle diyor: Az bir zaman daha, göğü, yeri, denizi ve karayı sarsacağım, bütün milletleri hareket ettireceğim ve bütün milletlerin özlediği gelecek." Bu peygamberliğin bir kısmı şimdiden yerine gelmiş görülüyor, bir kısmının sonunda yerine geleceği ümit ediliyor. Mesih beden aldığında melekler ve yıldızlar aracılığıyla tanıklık ederek göğü sarstı. Bakirenin doğurması büyük mucizesiyle yeri sarstı. Adalarda ve bütün dünyada Mesih bildirildiğinde denizi ve karayı sarstı. Bütün milletlerin de imana yöneldiğini görüyoruz. "Bütün milletlerin özlediği gelecek" sözü ise onun son gelişiyle ilgili bekleniyor. Çünkü bekleyenlerce özlenmesi için önce inananlarca sevilmesi gerekiyordu. Zekeriya, Mesih ve kilise hakkında der: "Pek coş, Siyon kızı, sevinçle bağır, Kudüs kızı! İşte kralın sana geliyor; adil ve kurtarıcıdır. Yoksuldur, eşeğe, eşek yavrusuna binmiştir. İktidarı denizden denize, ırmaklardan yeryüzünün sınırlarına kadardır." Rab Mesih'in yolda bu tür bir binek kullanmasının ne zaman olduğu müjdede okunur; orada bu peygamberlik de o yere yeteceği kadar anılır. Başka bir yerde peygamberlik ruhuyla Mesih'e, onun kanıyla günahların bağışlanması hakkında der: "Sen de ahdinin kanıyla bağlılarını susuz çukurdan çıkardın." Bu çukurdan neyin anlaşılması gerektiği konusunda doğru iman içinde kalarak da farklı düşünülebilir. Ama bana öyle geliyor ki bununla en iyi, insan sefaletinin bir bakıma kuru ve kısır derinliği anlatılmaktadır; orada adaletin akarsuları değil kötülüğün çamuru vardır. Mezmur'da da bunun hakkında şöyle denir: "Beni sefalet çukurundan, batak çamurdan çıkardı." Malaki, Mesih aracılığıyla yayıldığını gördüğümüz kiliseyi peygamberlikle bildirerek Tanrı'nın ağzından Yahudilere en açık şekilde der: "Sizden hoşnut değilim, elinizden armağan kabul etmeyeceğim. Çünkü güneşin doğuşundan batışına dek adım milletler arasında büyüktür; her yerde adıma kurban ve temiz sunu sunulacak, çünkü adım milletler arasında büyüktür, diyor Rab." Bu kurbanın artık, Melkisedek'in düzenine göre Mesih'in kâhinliği aracılığıyla, güneşin doğuşundan batışına dek her yerde Tanrı'ya sunulduğunu görüyoruz; kendilerine "Sizden hoşnut değilim, elinizden armağan kabul etmeyeceğim" denen Yahudilerin kurbanının ise sona erdiğini inkâr edemezler. O hâlde, peygamberliğini okudukları ve yerine geldiğini gördükleri şey ancak onun aracılığıyla yerine gelebilecekken neden hâlâ başka bir Mesih bekliyorlar? Çünkü biraz sonra Tanrı'nın ağzından onun hakkında şöyle der: "Onunla ahdim hayat ve barıştı. Benden korkarak korksun ve adımın huzurunda çekinsin diye ona verdim. Hakikatin kanunu onun ağzındaydı. Barış içinde doğru yürüdü, benimle yürüdü ve pek çoklarını kötülükten döndürdü. Çünkü kâhinin dudakları ilmi korur, ağzından kanun aranır,

18.35

CAPUT XXXV. De trium prophetarum uaticinio, id est Aggaei, Zachariae et Malachiae. Restant tres minores prophetae, qui prophetauerunt in fine captiuitatis, Aggaeus, Zacharias, Malachias. Quorum Aggaeus Christum et ecclesiam hac apertius breuitate prophetat: Haec dicit Dominus exercituum: Adhuc unum modicum est, et ego commouebo caelum et terram et mare et aridam, et mouebo omnes gentes, et ueniet desideratus cunctis gentibus. Haec prophetia partim conpleta iam cernitur, partim speratur in fine conplenda. Mouit enim caelum angelorum et siderum testimonio, quando incarnatus est Christus; mouit terram ingenti miraculo de ipso uirginis partu; mouit mare et aridam, cum et in insulis et in orbe toto Christus adnuntiatur: ita moueri omnes gentes uidemus ad fidem. Iam uero quod sequitur: Et ueniet desideratus cunctis gentibus, de nouissimo eius exspectatur aduentu. Ut enim esset desideratus exspectantibus, prius oportuit eum dilectum esse credentibus. Zacharias de Christo et ecclesia: Exulta, inquit, ualde, filia Sion, iubila, filia Hierusalem; ecce rex tuus uenit tibi iustus et saluator; ipse pauper et adscendens super asinum et super pullum filium asinae; et potestas eius a mari usque ad mare et a fluminibus usque ad fines terrae. Hoc quando factum sit, ut Dominus Christus in itinere iumento huius generis uteretur, in euangelio legitur, ubi et haec prophetia commemoratur ex parte, quantum illi loco sufficere uisum est. Alio loco ad ipsum Christum in spiritu prophetiae loquens de remissione peccatorum per eius sanguinem: Tu quoque, inquit, in sanguine testamenti tui emisisti uinctos tuos de lacu, in quo non est aqua. Quid per hunc lacum uelit intellegi, possunt diuersa sentiri etiam secundum rectam fidem. Mihi tamen uidetur non eo significari melius, nisi humanae miseriae profunditatem siccam quodam modo et sterilem, ubi non sunt fluenta iustitiae, sed iniquitatis lutum. De hoc quippe etiam in psalmo dicitur: Et eduxit me de lacu miseriae et de luto limi. Malachias prophetans ecclesiam, quam per Christum cernimus propagatam, Iudaeis apertissime dicit ex persona Dei: Non est mihi uoluntas in uobis, et munus non suscipiam de manu uestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificabitur et offeretur nomini meo oblatio munda; quia magnum nomen meum in gentibus, dicit Dominus. Hoc sacrificium per sacerdotium Christi secundum ordinem Melchisedech cum in omni loco a solis ortu usque ad occasum Deo iam uideamus offerri, sacrificium autem Iudaeorum, quibus dictum est: Non est mihi uoluntas in uobis, nec accipiam munus de manibus uestris, cessasse negare non possunt: quid adhuc exspectant alium Christum, cum hoc, quod prophetatum legunt et inpletum uident, inpleri non potuerit nisi per ipsum? Dicit enim paulo post de ipso ex persona Dei: Testamentum meum erat cum eo uitae et pacis, et dedi ei, ut timore timeret me, et a facie nominis mei reuereretur. Lex ueritatis erat in ore ipsius; in pace dirigens ambulauit mecum et multos conuertit ab iniquitate; quoniam labia sacerdotis

18.35_2çünkü o Her Şeye Kadir Rab'bin meleğidir." İsa Mesih'in Her Şeye Kadir Rab'bin meleği diye anılmasına şaşmamak gerekir. Çünkü insanlara geldiği kul sureti yüzünden kul dendiği gibi, insanlara duyurduğu müjde yüzünden de melek denmiştir. Bu Yunanca kelimeleri çevirirsek euangelion iyi haber, angelos haberci demektir. Nitekim onun hakkında yine der: "İşte meleğimi gönderiyorum, önümde yolu gözetleyecek. Aradığınız Rab, dilediğiniz ahit meleği ansızın tapınağına gelecek. İşte geliyor, diyor Her Şeye Kadir Rab. Onun geliş gününe kim dayanacak, karşısında kim duracak?" Burada Mesih'in birinci ve ikinci gelişini önceden bildirmiştir. Birincisini şöyle anlatır: "Ansızın tapınağına gelecek", yani müjdede hakkında "Bu tapınağı yıkın, üç günde onu kaldıracağım" dediği bedenine. İkincisini ise şöyle: "İşte geliyor, diyor Her Şeye Kadir Rab. Onun geliş gününe kim dayanacak, karşısında kim duracak?" "Aradığınız Rab, dilediğiniz ahit meleği" sözü ise Yahudilerin de okudukları Kutsal Yazılara göre Mesih'i aradıklarını ve dilediklerini göstermiştir. Ama pek çoğu aradıkları ve dilediklerinin geldiğini tanımadı, çünkü önceki liyakatsizlikleri yüzünden yürekleri kör olmuştu. Burada anılan ahit, ister yukarıda "Onunla ahdim hayat ve barıştı" denen yerde, ister burada "ahit meleği" dediği yerde olsun, kuşkusuz yeni ahit olarak anlaşılmalıdır; orada ebedî şeyler vaat edilmiştir, eskisinde ise geçici şeyler. Çok sayıda zayıf kişi bunları büyük sayıp gerçek Tanrı'ya böyle şeylerin ücreti için hizmet ettiğinden, kâfirlerde bunların bolca olduğunu görünce sarsılır. Bu yüzden aynı peygamber, yeni ahdin yalnız iyilere verilecek ebedî saadetini, eski ahdin çoğu kez kötülere de verilen yeryüzü mutluluğundan ayırmak için şöyle der: "Sözlerinizle bana ağırlık verdiniz, diyor Rab, ve dediniz: Sana karşı neyi eksilttik? Dediniz ki: Tanrı'ya hizmet eden boşunadır; onun buyruklarını tutmamız, Her Şeye Kadir Rab'bin önünde yalvararak yürümemiz neye yarar? Şimdi yabancıları mesut sayıyoruz; kötülük yapan herkes yükseliyor, Tanrı'ya karşı geliyorlar ve kurtuluyorlar. Rab'den korkanlar birbirlerine böyle karşı geldiler. Rab dikkat etti ve işitti, Rab'den korkanlar ve adından çekinenler için huzurunda bir anma kitabı yazdı." Bu kitapla yeni ahit anlatılmıştır. Nitekim devamını dinleyelim: "Yaptığım günde benim olacaklar, diyor Her Şeye Kadir Rab, onları kazanç olarak alacağım, insanın kendisine hizmet eden oğlunu seçtiği gibi onları seçeceğim. Dönecek ve adil ile adil olmayan arasını, Tanrı'ya hizmet eden ile etmeyen arasını göreceksiniz. Çünkü işte fırın gibi yanan gün geliyor ve onları yakacak. Bütün yabancılar ve bütün kötülük yapanlar saman olacak, gelen gün onları tutuşturacak, diyor Her Şeye Kadir Rab; ne kökleri kalacak ne dalları. Ama adımdan korkan size adalet güneşi doğacak, kanatlarında şifa olacak. Çıkıp bağdan çözülmüş buzağılar gibi sıçrayacaksınız, kötüleri çiğneyeceksiniz; yaptığım günde ayaklarınızın altında kül olacaklar, diyor Her Şeye Kadir Rab." Bu, yargı günü denen gündür; Tanrı isterse yeri geldiğinde onun hakkında daha uzun konuşacağız.

18.35_2

custodient scientiam et legem inquirent ex ore eius; quoniam angelus Domini omnipotentis est. Nec mirandum est, quia Domini omnipotentis angelus dictus est Christus Iesus. Sicut enim seruus propter formam serui, in qua uenit ad homines, sic angelus propter euangelium, quod nuntiauit hominibus. Nam si Graeca ista interpretemur, et euangelium bona nuntiatio est et angelus nuntius. De ipso quippe iterum dicit: Ecce mittam angelum meum, et prospiciet uiam ante faciem meam; et subito ueniet in templum suum Dominus, quem uos quaeritis, et angelus testamenti, quem uos uultis. Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens; et quis sustinebit diem introitus eius? aut quis resistet in adspectu eius? Hoc loco et primum et secundum Christi praenuntiauit aduentum; primum scilicet, de quo ait: Et subito ueniet in templum suum, id est in carnem suam, de qua dixit in euangelio: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud; secundum uero, ubi ait: Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens, et quis sustinebit diem introitus eius? aut quis resistet in adspectu eius? Quod autem dixit: Dominus, quem uos quaeritis, et angelus testamenti, quem uos uultis, significauit utique etiam Iudaeos secundum scripturas, quas legunt, Christum quaerere et uelle. Sed multi eorum, quem quaesierunt et uoluerunt, uenisse non agnouerunt, excaecati in cordibus suis praecedentibus meritis suis. Quod sane hic nominat testamentum, uel supra, ubi ait: Testamentum meum erat cum eo, uel hic, ubi eum dixit angelum testamenti, nouum procul dubio testamentum debemus accipere, ubi sempiterna, non uetus, ubi temporalia sunt promissa; quae pro magno habentes plurimi infirmi et Deo uero talium rerum mercede seruientes, quando uident eis inpios abundare, turbantur. Propter quod idem propheta, ut noui testamenti aeternam beatitudinem, quae non dabitur nisi bonis, distingueret a ueteris terrena felicitate, quae plerumque datur et malis: Ingrauastis, inquit, super me uerba uestra, dicit Dominus, et dixistis: In quo detraximus de te? Dixistis: Vanus est omnis, qui seruit Deo, et quid plus, ⟦quia custodiuimus custodias⟧ eius, et quia ambulauimus supplicantes ante faciem Domini omnipotentis? Et nunc nos beatificamus alienos, ⟦et aedificantur omnes, qui faciunt⟧ iniqua; et aduersati sunt Deo, et salui facti sunt. Haec oblocuti sunt, qui timebant Dominum, unusquisque ad proximum suum; et animaduertit Dominus et audiuit; et scripsit librum memoriae in conspectu suo eis, qui timent Dominum et reuerentur nomen eius. Isto libro significatum est testamentum nouum. Denique quod sequitur audiamus: Et erunt mihi, dicit Dominus omnipotens, in diem qua ego facio in adquisitionem, et eligam eos sicut eligit homo filium suum seruientem sibi; et conuertimini, et uidebitis inter iustum et ⟦inter iniustum⟧, et inter seruientem Deo et non seruientem. Quoniam ecce dies uenit ardens sicut clibanus et concremabit eos, et erunt omnes alienigenae et omnes facientes iniquitatem stipula, et incendet illos dies, qui adueniet, ⟦dicit Dominus omnipotens⟧; et non derelinquetur eorum radix neque sarmentum. Et orietur uobis timentibus nomen meum sol iustitiae, et sanitas in pinnis eius; et exibitis et exultabitis sicut uituli ex uinculis resoluti; et conculcabitis iniquos, et erunt cinis sub pedibus uestris in die, in quo ego facio, dicit Dominus omnipotens. Hic est qui dicitur dies iudicii; de quo suo loco, si Deus uoluerit, loquemur uberius.

18.3636. Ezra ve Makkabiler kitapları

Bu üç peygamberden, Hagay, Zekeriya ve Malaki'den sonra, halkın Babil köleliğinden kurtulduğu aynı dönemde Ezra da yazmıştır. O peygamberden çok tarih yazarı sayılmıştır (Ester adlı kitap da böyledir; Tanrı'nın şerefine anlatılan olaylar bu zamanlardan pek uzak değildir). Ama belki Ezra'nın şu sözüyle Mesih hakkında peygamberlik ettiği anlaşılmalıdır: Birkaç genç arasında dünyada en güçlü şeyin ne olduğu sorusu çıktığında, biri krallar, öteki şarap, üçüncüsü çoğu kez krallara hükmeden kadınlar demiş, ama aynı üçüncü genç hakikatin her şeyin üstünde kazandığını ispatlamıştır. Müjdeye bakınca Mesih'in hakikat olduğunu görürüz. Bu zamandan, tapınak yenilendikten sonra Yahudilerde Aristobulos'a kadar krallar değil önderler oldu. Onların zamanlarının hesabı kanonik denen Kutsal Yazılarda değil başka yazılarda bulunur; bunlar arasında Makkabiler kitapları da vardır. Yahudiler değil kilise bu kitapları kanonik sayar, çünkü Mesih beden olarak gelmeden önce Tanrı'nın kanunu için ölümüne mücadele edip en ağır ve korkunç kötülüklere katlanan bazı şehitlerin şiddetli ve şaşılacak acılarını anlatır.

18.36

CAPUT XXXVI. De Esdra et libris Macchabaeorum. Post hos tres prophetas, Aggaeum, Zachariam, Malachiam, per idem tempus liberationis populi ex Babylonica seruitute scripsit etiam Esdras, qui magis rerum gestarum scriptor est habitus quam propheta (sicuti est et liber, qui appellatur Esther, cuius res gesta in laudem Dei non longe ab his temporibus inuenitur); nisi forte Esdras in eo Christum prophetasse intellegendus est, quod inter quosdam iuuenes orta quaestione, quid amplius ualeret in rebus, cum reges unus dixisset, alter uinum, tertius mulieres, quae plerumque regibus imperarent, idem tamen tertius ueritatem super omnia demonstrauit esse uictricem. Consulto autem euangelio Christum esse cognoscimus ueritatem. Ab hoc tempore aput Iudaeos restituto templo non reges, sed principes fuerunt usque ad Aristobolum: quorum subputatio temporum non in scripturis sanctis, quae appellantur canonicae, sed in aliis inuenitur, in quibus sunt et Macchabaeorum libri, quos non Iudaei, sed ecclesia pro canonicis habet propter quorundam martyrum passiones uehementes adque mirabiles, qui, antequam Christus uenisset in carne, usque ad mortem pro Dei lege certarunt et mala grauissima adque horribilia pertulerunt.

18.3737. Peygamberlik otoritesinin putperest felsefenin her kökeninden daha eski bulunması

Yazıları artık hemen bütün milletlerin bilgisine ulaşmış olan peygamberlerimizin zamanında, daha doğrusu çok sonrasında milletlerin filozofları ortaya çıktı. Bu adın kendisi de, Yahudilerin esareti sona erdiği zamanda öne çıkıp tanınmaya başlayan Samoslu Pythagoras'la başlamıştır. Öteki filozofların peygamberlerden çok daha sonra yaşadığı anlaşılır. Çünkü o zaman en çok ün kazananların öğretmeni olan, ahlâk ya da pratik denen alanda başı çeken Atinalı Sokrates bile kroniklerde Ezra'dan sonra bulunur. Sokrates'in öteki öğrencilerini çok geride bırakan Platon da az sonra doğdu. Bunlara, henüz filozof denmeyen önceki kişileri, yani yedi bilgeyi ve ardından Thales'in yerine geçip tabiatı araştırmakta onun çabasını taklit eden tabiat filozoflarını, yani Pythagoras kendini filozof diye ilan etmeden önce gelen Anaksimandros'u, Anaksimenes'i, Anaksagoras'ı ve başkalarını da eklesek, onlar bile bütün peygamberlerimizden zamanca önce gelmez. Nitekim onlardan önce gelen Thales'in, İsrail pınarlarından peygamberlik ırmağının bütün dünyaya akacak yazılarla fışkırdığı zamanda, Romulus'un krallığında öne çıktığı söylenir. Demek ki yalnız o teolog şairler, Orpheus, Linus, Musaeus ve Yunanlılarda varsa başkası, yazılarını otorite saydığımız bu İbrani peygamberlerden yıl olarak önce gelir. Ama onlar bile, yalnız bir gerçek Tanrı'yı gerçek olarak vaaz eden, yazıları artık otorite kanonunda ilk sırada yer alan gerçek teoloğumuz Musa'dan zamanca önce değildir. Bu yüzden, dünya edebiyatının en çok parladığı dil olan Yunancadaki yazarlara gelince, kendi bilgeliklerini övmek için, gerçek bilgeliğin bulunduğu dinimizden üstün olmasa da en azından daha eski görünmek için hiçbir dayanakları yoktur. Ama itiraf etmek gerekir ki Yunanistan'da değilse de barbar milletlerde, örneğin Mısır'da, Musa'dan önce onların bilgeliği denebilecek bir öğreti vardı. Yoksa Kutsal Kitaplarda, Musa'nın Mısırlıların bütün bilgeliğiyle eğitildiği yazılmazdı; bu kuşkusuz onun orada doğup Firavun'un kızı tarafından evlat edinilip büyütüldüğü ve soyluca eğitildiği zamanda olmuştur. Ama Mısırlıların bilgeliği de peygamberlerimizin bilgeliğinden zamanca önce gelemezdi, çünkü İbrahim de peygamberdi. Ölümünden sonra büyük bir tanrıça olarak tapılması gerektiğini düşündükleri İsis onlara yazıyı öğretmeden önce Mısır'da ne bilgelik olabilirdi? İsis'in, Argosluların ilk kralı olan İnachus'un kızı olduğu söylenir ve o zamanda İbrahim'in torunları artık ortaya çıkmıştı.

18.37

CAPUT XXXVII. Quod prophetica auctoritas omni origine gentilis philosophiae inueniatur antiquior. Tempore igitur prophetarum nostrorum, quorum iam scripta ad notitiam fere omnium gentium peruenerunt, et multo magis post eos fuerunt philosophi gentium, qui hoc etiam nomine uocarentur, quod coepit a Samio Pythagora, qui eo tempore, quo Iudaeorum est soluta captiuitas, coepit excellere adque cognosci. Multo magis ergo ceteri philosophi post prophetas reperiuntur fuisse. Nam ipse Socrates Atheniensis, magister omnium, qui tunc maxime claruerunt, tenens in ea parte, quae moralis uel actiua dicitur, principatum, post Esdram in chronicis inuenitur. Non multo post etiam Plato natus est, qui longe ceteros Socratis discipulos anteiret. Quibus si addamus etiam superiores, qui nondum philosophi uocabantur, septem scilicet sapientes ac deinde physicos, qui Thaleti successerunt in perscrutanda natura rerum studium eius imitati, Anaximandrum scilicet et Anaximenem et Anaxagoram aliosque nonnullos, antequam Pythagoras philosophum primus profiteretur: nec illi prophetas nostros uniuersos temporis antiquitate praecedunt, quando quidem Thales, post quem ceteri fuerunt, regnante Romulo eminuisse fertur, quando de fontibus Israel in eis litteris, quae toto orbe manarent, prophetiae flumen erupit. Soli igitur illi theologi poetae, Orpheus, Linus, Musaeus et si quis alius aput Graecos fuit, his prophetis Hebraeis, quorum scripta in auctoritate habemus, annis reperiuntur priores. Sed nec ipsi uerum theologum nostrum Moysen, qui unum uerum Deum ueraciter praedicauit, cuius nunc scripta in auctoritatis canone prima sunt, tempore praeuenerunt; ac per hoc, quantum ad Graecos adtinet, in qua lingua litterae huius saeculi maxime ferbuerunt, nihil habent unde sapientiam suam iactent, quo religione nostra, ubi uera sapientia est, si non superior, saltem uideatur antiquior. Verum, quod fatendum est, non quidem in Graecia, sed in barbaris gentibus, sicut in Aegypto, iam fuerat ante Moysen nonnulla doctrina, quae illorum sapientia diceretur; alioquin non scriptum esset in libris sanctis, Moysen eruditum fuisse omni sapientia Aegyptiorum, tunc utique, quando ibi natus et a filia Pharaonis adoptatus adque nutritus etiam liberaliter educatus est. Sed nec sapientia Aegyptiorum sapientiam prophetarum nostrorum tempore antecedere potuit, quando quidem et Abraham propheta fuit. Quid autem sapientiae potuit esse in Aegypto, antequam eis Isis, quam mortuam tamquam magnam deam colendam putarunt, litteras traderet? Isis porro Inachi filia fuisse proditur, qui primus regnare coepit Argiuis, quando Abrahae iam nepotes reperiuntur exorti.

18.3838. Kilise kanonunun bazı azizlerin yazılarını, çok eski olduklarından, yanlışlar doğrulara karışmasın diye kabul etmemesi

Şimdi çok daha eski zamanlara dönersem, o büyük tufandan önce de elbette atamız Nuh bizdendi; ona peygamber demem de boşuna olmaz, çünkü yaptığı ve yakınlarıyla kurtulduğu gemi zamanlarımızın peygamberliğiydi. Âdem'den yedinci kişi olan Hanok'a gelince, onun da havari Yahuda'nın kanonik mektubunda peygamberlik ettiği övgüyle anılmaz mı? Bunların yazılarının Yahudilerde de bizde de otorite sayılmamasının sebebi çok eski oluşlarıdır; çünkü yanlışlar doğru diye öne sürülmesin diye kuşkulu görülüyorlardı. Nitekim düşüncelerine göre istedikleri şeye gelişigüzel inananlar bunların yazısı olduğu söylenen bazı şeyler ortaya sürerler. Ama kanonun iffeti bunları kabul etmemiştir; Tanrı'yı hoşnut eden bu kişilerin otoritesi reddedildiği için değil, bu yazıların onlara ait olduğuna inanılmadığı için. Bu kadar eski bir ad altında ortaya sürülen şeylerin kuşkulu sayılmasına şaşmamak gerekir. Çünkü aynı kanonik Kutsal Yazıya inandığımız olayları içeren Yahuda ve İsrail krallarının tarihinde, orada açıklanmayan ve peygamberlerin yazdığı başka kitaplarda bulunduğu söylenen pek çok şey anılır; bazı yerlerde o peygamberlerin adları da verilir. Yine de bunlar Tanrı'nın halkının kabul ettiği kanonda bulunmaz. Bunun sebebi, itiraf ederim, bana gizlidir. Şu kadar var ki din otoritesi sayılması gereken şeyleri kendilerine kuşkusuz Kutsal Ruh'un açtığı bu kişiler, bazı şeyleri insanlar olarak tarihçi özeniyle, bazılarını peygamberler olarak Tanrı'dan ilhamla yazabilmişlerdir. Bunların da öyle ayrıldığını düşünüyorum ki ilki onlara, ikincisi onlar aracılığıyla konuşan Tanrı'ya verilmesi gerektiği yargısına varılmıştır. Böylece ilki bilgi zenginliğine, ikincisi din otoritesine aittir; kanon da bu otoritede korunur. Bunun dışında gerçek peygamberlerin adı altında ortaya sürülen yazılar, bilgi zenginliğine bile yaramaz, çünkü söylendiği kişilere ait olup olmadıkları belirsizdir. Bu yüzden onlara inanılmaz; özellikle de bazı yerlerinde kanonik kitapların imanına aykırı şeyler okunanlara, çünkü bu da onların o kişilere ait olmadığını kesinlikle gösterir.

18.38

CAPUT XXXVIII. Quod quaedam sanctorum scripta ecclesiasticus canon propter nimiam non receperit uetustatem, ne per occasionem eorum falsa ueris insererentur. Iam uero si longe antiquiora repetam, et ante illud grande diluuium noster erat utique Noe patriarcha, quem prophetam quoque non inmerito dixerim; si quidem ipsa arca, quam fecit et in qua cum suis euasit, prophetia nostrorum temporum fuit. Quid Enoch septimus ab Adam, nonne etiam in canonica epistula apostoli Iudae prophetasse praedicatur? Quorum scripta ut aput Iudaeos et aput nos in auctoritate non essent, nimia fecit antiquitas, propter quam uidebantur habenda esse suspecta, ne proferrentur falsa pro ueris. Nam et proferuntur quaedam quae ipsorum esse dicantur ab eis, qui pro suo sensu passim quod uolunt credunt. Sed ea castitas canonis non recepit, non quod eorum hominum, qui Deo placuerunt, reprobetur auctoritas, sed quod ista esse non credantur ipsorum. Nec mirum debet uideri, quod suspecta habentur, quae sub tantae antiquitatis nomine proferuntur; quando quidem in ipsa historia regum Iuda et regum Israel, quae res gestas continet, de quibus eidem scripturae canonicae credimus, commemorantur plurima, quae ibi non explicantur et in libris dicuntur aliis inueniri, quos prophetae scripserunt, et alicubi eorum quoque prophetarum nomina non tacentur; nec tamen inueniuntur in canone, quem recepit populus Dei. Cuius rei, fateor, causa me latet, nisi quod existimo etiam ipsos, quibus ea, quae in auctoritate religionis esse deberent, sanctus utique Spiritus reuelabat, alia sicut homines historica diligentia, alia sicut prophetas inspiratione diuina scribere potuisse, adque haec ita fuisse distincta, ut illa tamquam ipsis, ista uero tamquam Deo per ipsos loquenti iudicarentur esse tribuenda, ac sic illa pertinerent ad ubertatem cognitionis, haec ad religionis auctoritatem, in qua auctoritate custoditur canon, praeter quem iam si qua etiam sub nomine uerorum prophetarum scripta proferuntur, nec ad ipsam copiam scientiae ualent, quoniam utrum eorum sint, quorum esse dicuntur, incertum est; et ob hoc eis non habetur fides, maxime his, in quibus etiam contra fidem librorum canonicorum quaedam leguntur, propter quod ea prorsus non esse apparet illorum.

18.3939. İbrani yazısının kendi dilinin özelliğinde hep var olması

Kimilerinin sandığı gibi, İbranicenin yalnızca, İbrani adının kaynağı olan Eber aracılığıyla korunup oradan İbrahim'e ulaştığına, İbrani yazısının ise Musa aracılığıyla verilen kanunla başladığına inanmamak gerekir. Bilakis bu dil, yazısıyla birlikte atalar ardışıklığı yoluyla korunmuştur. Nitekim Musa, halk içinde, daha ilahî kanunun hiçbir yazısını bilmeden önce yazı öğretmeye yetkili kişiler atamıştır. Kutsal Yazı bunlara grammatoeisagōgoi der; Latincede "yazıya sokanlar, yazıya götürenler" denebilir, çünkü bir bakıma öğrenenlerin yüreklerine yazıyı, daha doğrusu öğrettikleri kişileri yazıya sokarlar. Demek ki hiçbir millet bilgeliğinin eskiliğiyle, ilahî bilgeliğe sahip atalarımız ve peygamberlerimizin karşısında boş bir kibre kapılıp övünmesin. Çünkü öğretilerinin eskiliğiyle boş yere ve haksız yere övünmeyi âdet edinen Mısır bile, kendi bilgeliği ne olursa olsun, atalarımızın bilgeliğinden zamanca önce gelmiş değildir. Kimse onların, yazıyı bilmeden önce, yani İsis oraya gelip yazıyı öğretmeden önce şaşılacak ilimlerde uzman olduklarını söylemeye cesaret edemez. Bilgelik denen o dikkat çekici öğretilerine gelince, bu, özellikle yıldız ilminden ve bu tür ilimlerin zihinleri gerçek bilgelikle aydınlatmaktan çok zekâları çalıştırmaya yarayan başka bir şeyden başka neydi? Felsefeye gelince, ki o insanların mesut olmasını sağlayacak bir şey öğrettiğini ileri sürer, oralarda bu tür çalışmalar Trismegistos denen Merkür'ün zamanı civarında parlamıştır. Bu, Yunanistan'ın bilgelerinden ve filozoflarından çok önce, ama İbrahim, İshak, Yakup ve Yusuf'tan, hatta Musa'dan bile sonradır. Çünkü Musa'nın doğduğu zamanda büyük müneccim Atlas yaşıyordu; o Prometheus'un kardeşi ve büyük Merkür'ün anne tarafından dedesiydi. Bu Trismegistos Merkür de onun torunuydu.

18.39

CAPUT XXXVIIII. De Hebraicis litteris, quae numquam in suae linguae proprietate non fuerint. Non itaque credendum est, quod nonnulli arbitrantur, Hebraeam tantum linguam per illum, qui uocabatur Heber, unde Hebraeorum uocabulum est, fuisse seruatam, adque inde peruenisse ad Abraham, Hebraeas autem litteras a lege coepisse, quae data est per Moysen, sed potius per illam successionem patrum memoratam linguam cum suis litteris custoditam. Denique Moyses in populo constituit qui docendis litteris praeessent, priusquam diuinae legis ullas litteras nossent. Hos appellat scriptura γραμματοεισαγωγούς, qui Latine dici possunt litterarum inductores uel introductores, eo quod eas inducant, id est introducant, quodam modo in corda discentium uel in eas potius ipsos quos docent. Nulla igitur gens de antiquitate suae sapientiae super patriarchas et prophetas nostros, quibus diuina inerat sapientia, ulla se uanitate iactauerit, quando nec Aegyptus inuenitur, quae solet falso et inaniter de suarum doctrinarum antiquitate gloriari, qualicumque sapientia sua patriarcharum nostrorum tempore praeuenisse sapientiam. Neque enim quisquam dicere audebit mirabilium disciplinarum eos peritissimos fuisse, antequam litteras nossent, id est, antequam Isis eo uenisset easque ibi docuisset. Ipsa porro eorum memorabilis doctrina, quae appellata est sapientia, quid erat nisi maxime astronomia et si quid aliud talium disciplinarum magis ad exercenda ingenia quam ad inluminandas uera sapientia mentes solet ualere? Nam quod adtinet ad philosophiam, quae se docere profitetur aliquid, unde fiant homines beati, circa tempora Mercurii, quem Trismegistum uocauerunt, in illis terris eius modi studia claruerunt, longe quidem ante sapientes uel philosophos Graeciae, sed tamen post Abraham et Isaac et Iacob et Ioseph, nimirum etiam post ipsum Moysen. Eo quippe tempore, quo Moyses natus est, fuisse reperitur Atlans ille magnus astrologus, Promethei frater, maternus auus Mercurii maioris, cuius nepos fuit Trismegistus iste Mercurius.

18.4040. Mısırlıların ilimlerinin eskiliğine yüz bin yıl yakıştıran çok yalancı boş övüncü

Bazılarının, Mısır yıldızların hesabını kavrayalı yüz bin yıldan fazla sayıldığını söyleyerek gevezelik etmeleri çok boş bir küstahlıktır. Yaklaşık iki bin yıl önce öğretmenleri İsis'ten yazıyı öğrenmiş olanlar bu sayıyı hangi kitaplarda toplamışlar? Tarih alanında küçük bir yazar olmayan Varro bunu bildirmiştir ve bu, ilahî yazıların hakikatiyle de çelişmez. Âdem denen ilk insandan beri henüz altı bin yıl dolmadığına göre, zaman aralığı hakkında bu kesin hakikate bu kadar aykırı, bu kadar başka şeylere inandırmaya çalışanlar çürütülmekten çok gülünmeye değmez mi? Geçmişi anlatan biri olarak, şimdi gerçekleştiğini gördüğümüz geleceği de önceden söyleyen kişiden daha iyi kime inanalım? Tarihçilerin kendi aralarındaki çelişki de, elimizdeki ilahî tarihe karşı gelmeyene inanmak gerektiği konusunda bize imkân verir. Oysa yeryüzünün her yanına dağılmış kâfirler şehrinin vatandaşları, yaşadığımız çağın hafızasından çok uzak olaylar hakkında, hiçbirinin otoritesi hor görülmeyecek çok bilgili insanların birbirinden ayrıldığını okuyunca kime inanacaklarını bulamazlar. Biz ise dinimizin tarihinde ilahî otoriteye dayanarak, ona karşı gelen her şeyin kesinlikle yanlış olduğundan kuşku duymayız. Dünyevî yazıların geri kalanı nasıl olursa olsun, doğru da yanlış da olsalar, doğru ve mesut yaşamamız bakımından bir önem taşımazlar.

18.40

CAPUT XXXX. De Aegyptiorum mendacissima uanitate, quae antiquitati scientiae suae centum milia adscribit annorum. Frustra itaque uanissima praesumtione garriunt quidam dicentes, ex quo Aegyptus rationem siderum conprehendit, amplius quam centum annorum milia numerari. In quibus enim libris istum numerum collegerunt, qui non multum ante annorum duo milia litteras magistra Iside didicerunt? Non enim paruus auctor est in historia Varro, qui hoc prodidit, quod a litterarum etiam diuinarum ueritate non dissonat. Cum enim ab ipso primo homine, qui est appellatus Adam, nondum sex annorum milia conpleantur, quo modo non isti ridendi potius quam refellendi sunt, qui de spatio temporum tam diuersa et huic exploratae ueritati tam contraria persuadere conantur? Cui enim melius narranti praeterita credimus, quam qui etiam futura praedixit, quae praesentia iam uidemus? Nam et ipsa historicorum inter se dissonantia copiam nobis praebet, ut ei potius credere debeamus, qui diuinae, quam tenemus, non repugnat historiae. Porro autem ciues inpiae ciuitatis diffusi usquequaque per terras cum legunt doctissimos homines, quorum nullius contemnenda uideatur auctoritas, inter se de rebus gestis ab aetatis nostrae memoria remotissimis discrepantes, cui potius credere debeant, non inueniunt. Nos uero in nostrae religionis historia fulti auctoritate diuina, quidquid ei resistit, non dubitamus esse falsissimum, quomodolibet sese habeant cetera in saecularibus litteris, quae seu uera seu falsa sint, nihil momenti adferunt, quo recte beateque uiuamus.

18.4141. Felsefî kanaatlerin çatışmaları ve kilisedeki kanonik yazıların uyumu

Tarih bilgisini artık bir yana bırakalım. Buraya kendilerinden gelmiş olduğumuz filozoflar, çalışmalarında saadeti elde etmek için nasıl yaşamak gerektiğini bulmaktan başka uğraşmamış görünüyorlar. O hâlde neden öğrenciler hocalarından, aynı hocanın öğrencileri de birbirlerinden ayrıldılar? Bunları insan olarak, insan hisleriyle ve insan akıl yürütmeleriyle araştırdıkları için değil mi? Bunda şan isteği de olabilir; herkes ötekinden daha bilge ve keskin görünmek, başkasının görüşüne adeta bağlı değil, kendi öğretisinin ve kanaatinin bulucusu görünmek ister. Yine de bunlardan bazılarının, hatta çoğunun, hocalarından ve öğrenim arkadaşlarından onları koparan şeyin hakikat aşkı olduğunu, hakikat olsun olmasın hakikat saydıkları şey için mücadele ettiklerini kabul edeyim. Ama insanın bahtsızlığı, ilahî otorite yol göstermezse, saadete ulaşmak için ne yapabilir, ne yana, hangi yoldan uzanabilir? Oysa bizim yazarlarımız, Kutsal Kitabın kanonunun haklı olarak onlarla sınırlanıp kesinleştiği kişiler, hiçbir şekilde kendi aralarında ayrışmazlar, bundan Tanrı korusun. Bu yüzden, onlar bunları yazarken Tanrı'nın onlara ya da onlar aracılığıyla konuştuğuna, okullarda ve spor salonlarında kavgacı tartışmalarla gevezelik eden birkaç kişi değil, kırlarda ve şehirlerde bilgili bilgisiz nice büyük halk inanmıştır. Bu kişilerin de sayıca az olması gerekiyordu ki din için değerli olması gereken şey çokluk yüzünden değersizleşmesin; ama uyumlarına şaşılmayacak kadar az da değil. Yazı emeğiyle öğretilerini eserlerde bırakan filozofların çokluğunda, düşündükleri her şeyde birbirine uyanları kolay kolay bulamazsınız; bunu burada göstermek uzun sürer. Ama cinlere tapan bu şehirde hangi mezhep kurucusu, ondan farklı ve ona zıt düşünen ötekiler reddedilecek kadar onaylanmıştır? Atina'da, insan işlerinin tanrıların ilgisi dışında olduğunu söyleyen Epikürcüler ile bunun tersini düşünüp bu işlerin tanrıların yardımı ve korumasıyla yönetildiğini ve sağlamlaştırıldığını tartışan Stoacılar birlikte ün kazanmıyor muydu? Bu yüzden şaşıyorum: Anaksagoras, güneşin yanan bir taş olduğunu söyleyip elbette tanrı olduğunu reddettiği için suçlu çıkarıldı. Oysa aynı şehirde Epikuros şanla parladı ve güven içinde yaşadı; üstelik güneşin ya da herhangi bir yıldızın tanrı olduğuna inanmamakla kalmıyor, ne Jüpiter'in ne de başka bir tanrının evrende, insanların dua ve yakarışlarının ulaşabileceği şekilde bulunduğunu ileri sürüyordu. Orada en yüksek iyiyi bedenin hazzına koyan Aristippos ile insanın daha çok ruhun faziletiyle mesut olduğunu ileri süren Antisthenes, iki ünlü filozof, ikisi de Sokrates'in öğrencisi, hayatın doruğunu böyle farklı ve zıt gayelere koyarak, biri bilgenin devletten kaçması gerektiğini, öteki onu yönetmesi gerektiğini söyleyerek kendi mezhebine öğrenci toplamıyor muydu? Herkes kendi kanaati için açıkça görünen ve bilinen sütunlu bir revakta, spor salonlarında, bahçelerde, kamusal ve özel yerlerde kalabalıklar hâlinde mücadele ediyordu. Kimi tek evren, kimi sayısız evren olduğunu ileri sürüyordu; o tek evrenin kimi başlangıcı olduğunu, kimi olmadığını; kimi yok olacağını, kimi hep olacağını; kimi ilahî zihinle, kimi tesadüf ve rastlantılarla yönetildiğini; kimi ruhların ölümsüz, kimi ölümlü olduğunu; ölümsüz diyenlerin kimi hayvanlara geri döneceklerini, kimi asla dönmeyeceklerini; ölümlü diyenlerin kimi bedenden hemen sonra öleceklerini, kimi az ya da uzun bir süre yaşayıp ama sonsuza dek yaşamayacaklarını; kimi iyinin gayesini bedene, kimi ruha, kimi ikisine birden koyuyor, kimi ruha ve bedene dıştaki iyileri de ekliyordu; kimi bedenin hislerine her zaman, kimi her zaman değil, kimi hiçbir zaman inanılmaması gerektiğini düşünüyordu. Kâfirler şehrinin hangi halkı, hangi senatosu, hangi iktidarı ya da kamu makamı filozofların bu ve daha sayısız ayrışmasını yargıya bağlamaya, bir kısmını onaylayıp kabul etmeye, bir kısmını reddedip atmaya çaba gösterdi? Tersine, tarlalar ve evler ya da herhangi bir para meselesi üzerine değil, insanın ya sefil ya mesut yaşadığı konular üzerine ayrılan insanların bunca tartışmasını hiç yargıya varmadan karışık olarak bağrında tutmamış mıdır? Orada bazı doğru şeyler söylense de yanlışlar da aynı serbestlikle söyleniyordu; öyle ki böyle bir şehrin sırlı Babil adını alması boşuna değildir. Çünkü Babil, daha önce söylediğimizi hatırlıyoruz, "karışıklık" demektir. Pek çok ve çeşitli dinsizlikle haklı olarak hep birlikte sahip olduğu kişilerin birbirine zıt yanılgılarla kavga etmesi, kralı şeytan için önemli değildir.

18.41

CAPUT XXXXI. De philosophicarum opinionum dissensionibus et canonicarum aput ecclesiam concordia scripturarum. Ut autem iam cognitionem omittamus historiae, ipsi philosophi, a quibus ad ista progressi sumus, qui non uidentur laborasse in studiis suis, nisi ut inuenirent quo modo uiuendum esset adcommodate ad beatitudinem capessendam, quur dissenserunt et a magistris discipuli, et inter se condiscipuli, nisi quia ut homines humanis sensibus et humanis ratiocinationibus ista quaesierunt? Ubi quamuis esse potuerit et studium gloriandi, quo quisque alio sapientior et acutior uideri cupit nec sententiae quodam modo addictus alienae, sed sui dogmatis et opinionis inuentor, tamen ut nonnullos uel etiam plurimos eorum fuisse concedam, quos a suis doctoribus uel discendi sociis amor ueritatis abruperit, ut pro ea certarent, quam ueritatem putarent, siue illa esset, siue non esset: quid agit aut quo uel qua, ut ad beatitudinem perueniatur, humana se porrigit infelicitas, si diuina non ducit auctoritas? Denique auctores nostri, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur canon, absit ut inter se aliqua ratione dissentiant. Unde non inmerito, cum illa scriberent, eis Deum uel per eos locutum, non pauci in scholis adque gymnasiis litigiosis disputationibus garruli, sed in agris adque urbibus cum doctis adque indoctis tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multitudine uilesceret, quod religione carum esse oporteret; nec tamen ita pauci, ut eorum non sit miranda consensio. Neque enim in multitudine philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis inuenerit, inter quos cuncta quae sensere conueniant: quod ostendere hoc opere longum est. Quis autem sectae cuiuslibet auctor sic est in hac daemonicola ciuitate adprobatus, ut ceteri inprobarentur, qui diuersa et aduersa senserunt? Nonne aput Athenas et Epicurei clarebant, adserentes res humanas ad deorum curam non pertinere, et Stoici, qui contraria sentientes eas regi adque muniri dis adiutoribus et tutoribus disputabant? Unde miror quur Anaxagoras reus factus sit, quia solem dixit esse lapidem ardentem, negans utique deum, cum in eadem ciuitate gloria floruerit Epicurus uixeritque securus, non solum solem uel ullum siderum deum esse non credens, sed nec Iouem nec ullum deorum omnino in mundo habitare contendens, ad quem preces hominum supplicationesque perueniant. Nonne ibi Aristippus in uoluptate corporis summum bonum ponens, ibi Antisthenes uirtute animi potius hominem fieri beatum adseuerans, duo philosophi nobiles et ambo Socratici, in tam diuersis adque inter se contrariis finibus uitae summam locantes, quorum etiam ille fugiendam, iste administrandam sapienti dicebat esse rem publicam, ad suam quisque sectam sectandam discipulos congregabat? Nempe palam in conspicua et notissima porticu, in gymnasiis, in hortulis, in locis publicis ac priuatis cateruatim pro sua quisque opinione certabant, alii adserentes unum, alii innumerabiles mundos; ipsum autem unum alii ortum esse, alii uero initium non habere; alii interiturum, alii semper futurum; alii mente diuina, alii fortuito et casibus agi; alii inmortales esse animas, alii mortales; et qui inmortales, alii reuolui in bestias, alii nequaquam; qui uero mortales, alii mox interire post corpus, alii uiuere etiam postea uel paululum uel diutius, non tamen semper; alii in corpore constituentes finem boni, alii in animo, alii in utroque, alii extrinsecus posita etiam bona ad animum et corpus addentes; alii sensibus corporis semper, alii non semper, alii numquam putantes esse credendum. Has et alias paene innumerabiles dissensiones philosophorum quis umquam populus, quis senatus, quae potestas uel dignitas publica inpiae ciuitatis diiudicandas et alias probandas ac recipiendas, alias inprobandas repudiandasque curauit, ac non passim sine ullo iudicio confuseque habuit in gremio suo tot controuersias hominum dissidentium, non de agris et domibus uel quacumque pecuniaria ratione, sed de his rebus, quibus aut misere uiuitur aut beate? Ubi etsi aliqua uera dicebantur, eadem licentia dicebantur et falsa, prorsus ut non frustra talis ciuitas mysticum uocabulum Babylonis acceperit. Babylon interpretatur quippe confusio, quod nos iam dixisse meminimus. Nec interest diaboli regis eius, quam contrariis inter se rixentur erroribus, quos merito multae uariaeque inpietatis pariter possidet.

18.41_2Oysa o millet, o halk, o şehir, o devlet, Tanrı'nın sözleri kendilerine emanet edilen o İsrailoğulları, sahte peygamberleri gerçek peygamberlerle eşit serbestlik içinde karıştırmadılar. Kutsal Yazının kendi aralarında uyumlu, hiçbir şeyde ayrışmayan doğru sözlü yazarlarını tanıyıp benimsediler. Filozofları, yani bilgelik sevenleri onlardı; bilgeleri onlardı, teologları onlardı, peygamberleri onlardı, doğruluğun ve dindarlığın öğretmenleri onlardı. Onlara göre düşünen ve yaşayan herkes, insanlara göre değil, onlar aracılığıyla konuşan Tanrı'ya göre düşündü ve yaşadı. Orada kutsala saygısızlık yasaklandıysa, Tanrı yasakladı. "Babanı ve anneni onurlandır" dendiyse, Tanrı buyurdu. "Zina etmeyeceksin, adam öldürmeyeceksin, çalmayacaksın" ve benzerleri dendiyse, bunları insan ağızları değil ilahî sözler dökmüştür. Bazı filozofların kanaat besledikleri yanlışlar arasında görebildikleri ve zahmetli tartışmalarla inandırmaya uğraştıkları her doğru şey, Tanrı'nın bu evreni yarattığı ve onu çok büyük bir takdirle yönettiği, faziletlerin güzelliği, vatan sevgisi, dostluktaki bağlılık, iyi işler ve iyi ahlâka ait her şey hakkındaki doğrular, ama bütün bunların hangi gayeye ve nasıl yönelmesi gerektiğini bilmeden söyledikleri şeyler, peygamberlerin, yani insanlar aracılığıyla olsa da ilahî sesler yoluyla o şehirde halka tavsiye edilmiştir. Bunlar tartışma mücadeleleriyle dayatılmamıştır; öyle ki onları öğrenen kişi bir insanın zekâsını değil Tanrı'nın sözünü hor görmekten korksun.

18.41_2

At uero gens illa, ille populus, illa ciuitas, illa res publica, illi Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei, nullo modo pseudoprophetas cum ueris prophetis parilitate licentiae confuderunt, sed concordes inter se adque in nullo dissentientes sacrarum litterarum ueraces ab eis agnoscebantur et tenebantur auctores. Ipsi eis erant philosophi, hoc est amatores sapientiae, ipsi sapientes, ipsi theologi, ipsi prophetae, ipsi doctores probitatis adque pietatis. Quicumque secundum illos sapuit et uixit, non secundum homines, sed secundum Deum, qui per eos locutus est, sapuit et uixit. Ibi si prohibitum est sacrilegium, Deus prohibuit. Si dictum est: Honora patrem [tuum] et matrem tuam, Deus iussit. Si dictum est: Non moechaberis, non homicidium facies, non furaberis, et cetera huius modi, non haec ora humana, sed oracula diuina fuderunt. Quidquid philosophi quidam inter falsa, quae opinati sunt, uerum uidere potuerunt et laboriosis disputationibus persuadere moliti sunt, quod mundum istum Deus fecerit eumque ipse prouidentissimus administret, de honestate uirtutum, de amore patriae, de fide amicitiae, de bonis operibus adque omnibus ad mores probos pertinentibus rebus, quamuis nescientes ad quem finem et quonam modo essent ista omnia referenda, propheticis, hoc est diuinis, uocibus, quamuis per homines, in illa ciuitate populo commendata sunt, non argumentationum concertationibus inculcata, ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa cognosceret.

18.4242. Tanrı'nın takdirinin hangi tertibiyle eski ahdin Kutsal Yazıları, milletlere bilinsin diye İbraniceden Yunancaya çevrildi

Mısır krallarından, Ptolemaioslardan biri de bu Kutsal Yazıları tanımayı ve edinmeyi istedi. Makedonyalı İskender, ki ona Büyük de denir, bütün Asya'yı, hatta hemen bütün dünyayı kısmen zorla ve silahla, kısmen korkuyla kendine boyun eğdirmişti ve Doğu'nun öteki yerleriyle birlikte Yahudiye'ye de girip orayı ele geçirmişti. Bu çok şaşılacak ve hiç de uzun sürmeyen kudretinden sonra, o ölünce arkadaşları o çok geniş krallığı barış içinde paylaşmak yerine her şeyi savaşlarla harap ederek dağıttılar ve Mısır, Ptolemaios krallarına sahip olmaya başladı. Bunlardan birincisi, Lagos'un oğlu, Yahudiye'den birçok esiri Mısır'a götürdü. Onun yerine geçen Philadelphos denen başka bir Ptolemaios, öncekinin kul edip getirdiği herkesin özgür dönmesine izin verdi. Üstelik Tanrı'nın tapınağına kraliyet armağanları gönderdi ve o sıradaki başkâhin Eleazar'dan, ünlerini duyup ilahî olduklarını öğrendiği Yazıları istedi; çok ünlü hâle getirdiği kütüphanesinde bulundurmak arzusundaydı. Başkâhin bunları İbranice olarak gönderince, ardından çevirmenler de istedi. Her on iki kabileden altışar kişi olmak üzere, iki dili, yani İbraniceyi ve Yunancayı çok iyi bilen yetmiş iki kişi verildi. Artık âdet olduğu üzere onların çevirisine Yetmişler denir. Sözlerinde öylesine şaşılacak, inanılmaz, kesinlikle ilahî bir uyum olduğu anlatılır ki her biri bu iş için ayrı ayrı oturduğu hâlde (Ptolemaios onların doğruluğunu böyle sınamak istedi), aynı şeyi anlatan ve aynı değerde olan hiçbir kelimede ya da kelimelerin sırasında birbirinden ayrılmadılar; tek bir çevirmen varmış gibi, hepsinin çevirdiği şey birdi. Çünkü gerçekten de hepsinde bir olan Ruh vardı. Tanrı'nın bu kadar şaşılacak armağanını almalarının sebebi de bu Yazıların otoritesinin insan yazıları gibi değil, oldukları gibi ilahî yazılar olarak, bu yolla da tavsiye edilmesidir; öyle ki bir gün inanacak milletlere yararlı olsun. Bunun gerçekleştiğini artık görüyoruz.

18.42

CAPUT XXXXII. Qua dispensatione prouidentiae Dei scripturae sacrae ueteris testamenti ex Hebraeo in Graecum eloquium translatae sint, ut gentibus innotescerent. Has sacras litteras etiam unus Ptolomaeorum regum Aegypti nosse studuit et habere. Nam post Alexandri Macedonis, qui etiam Magnus cognominatus est, mirificentissimam minimeque diuturnam potentiam, qua uniuersam Asiam, immo paene totum orbem, partim ui et armis, partim terrore subegerat, quando inter cetera Orientis etiam Iudaeam ingressus obtinuit; eo mortuo comites eius cum regnum illud amplissimum non pacifice inter se possessuri diuisissent, sed potius dissipassent bellis omnia uastaturi, Ptolomaeos reges habere coepit Aegyptus; quorum primus, Lagi filius, multos ex Iudaea captiuos in Aegyptum transtulit. Huic autem succedens alius Ptolomaeus, qui est appellatus Philadelphus, omnes, quos ille adduxerat subiugatos, liberos redire permisit; insuper et dona regia in templum Dei misit petiuitque ab Eleazaro tunc pontifice dari sibi scripturas, quas profecto audierat fama praedicante diuinas, et ideo concupiuerat habere in bibliotheca, quam nobilissimam fecerat. Has ei cum idem pontifex misisset Hebraeas, post ille etiam interpretes postulauit; et dati sunt septuaginta duo, de singulis duodecim tribubus seni homines, linguae utriusque doctissimi, Hebraeae scilicet adque Graecae, quorum interpretatio ut Septuaginta uocetur, iam obtinuit consuetudo. Traditur sane tam mirabilem ac stupendum planeque diuinum in eorum uerbis fuisse consensum, ut, cum ad hoc opus separatim singuli sederint (ita enim eorum fidem Ptolomaeo placuit explorare), in nullo uerbo, quod idem significaret et tantundem ualeret, uel in uerborum ordine alter ab altero discreparet; sed tamquam unus esset interpres, ita quod omnes interpretati sunt unum erat; quoniam re uera spiritus erat unus in omnibus. Et ideo tam mirabile Dei munus acceperant, ut illarum scripturarum non tamquam humanarum, sed, sicut erant, tamquam diuinarum etiam isto modo commendaretur auctoritas, credituris quandoque gentibus profutura, quod iam uidemus effectum.

18.4343. İbrani metninin onuru saklı kalmak üzere bütün çevirmenlerden üstün tutulması gereken Yetmiş çevirmenin otoritesi

İbraniceden Yunancaya bu kutsal sözleri aktaran başka çevirmenler de olmuştur: Aquila, Symmachus, Theodotion; yazarı belli olmadığından çevirmen adı olmadan beşinci baskı denen çeviri de vardır. Yine de kilise Yetmişler çevirisini tek çeviriymiş gibi kabul etmiştir; Hristiyan Yunan halkları onu kullanır ve çoğu başka bir çeviri olup olmadığını bilmez. Latin kiliselerinin elindeki Latince çeviri de Yetmişler çevirisinden yapılmıştır. Bununla birlikte zamanımızda çok bilgili ve üç dili de bilen presbyter Hieronymus da aynı Yazıları Yunancadan değil İbraniceden Latinceye çevirmiştir. Yahudiler onun bu bilgin emeğinin doğru olduğunu, yetmiş çevirmenin ise birçok yerde yanıldığını ileri sürseler de, Mesih'in kiliseleri, o sıradaki başkâhin Eleazar'ın bu büyük iş için seçtiği onca insanın otoritesinden hiç kimseyi üstün tutmaz. Çünkü onlarda kuşkusuz ilahî tek bir Ruh görünmemiş olsa, yetmiş bilgin insanlara özgü şekilde çevirilerinin kelimelerini aralarında karşılaştırıp hepsinin onayladığı kalsaydı bile, tek bir çevirmeni onların önüne geçirmemek gerekirdi. Onlarda bu kadar büyük bir Tanrılık işareti göründüğüne göre, İbraniceden herhangi başka dile bu Yazıları doğru çeviren herkes ya o Yetmiş çevirmene uyar, ya da uymuyor görünüyorsa orada peygamberlik derinliği olduğuna inanmak gerekir. Çünkü peygamberler onları söylerken onlarda olan Ruh, bu yetmiş adam onları çevirirken bu kişilerde olan aynı Ruh'tu. Bu Ruh, ilahî otoriteyle başka bir şey de söyleyebilirdi, tıpkı peygamberin her ikisini de söylemiş olması gibi, çünkü ikisini de aynı Ruh söylüyordu. Aynı şeyi başka türlü de söyleyebilirdi, öyle ki aynı kelimeler değilse de aynı anlam iyi anlayanlara parlasın. Bir şeyi atlayıp bir şey de ekleyebilirdi ki bundan da anlaşılsın ki bu işte çevirmenin kelimelere borçlu olduğu insanî kölelik değil, çevirmenin zihnini dolduran ve yöneten ilahî iktidar vardı. Bazıları Yetmişler çevirisinin Yunanca nüshalarının İbranice nüshalarla düzeltilmesi gerektiğini düşündü. Yine de İbranicede olmayıp Yetmişlerin koyduğu şeyleri çıkarmaya cesaret edemediler; yalnız İbranicede bulunup Yetmişlerde olmayanları eklediler ve aynı dizelerin başlarına yıldız biçimindeki işaretlerle belirttiler; bu işaretlere asterisk derler. İbranicede olmayıp Yetmişlerde olanları ise yine dizelerin başlarına, uncia işaretlerinin yazıldığı gibi yatay çizgilerle işaretlediler. Bu işaretleri taşıyan pek çok nüsha, Latinceleri de, her yana yayılmıştır. Atlanmış ya da eklenmiş değil de başka türlü söylenmiş olan şeyler ise, ister kendisi de aykırı düşmeyen başka bir anlam versinler, ister aynı anlamı başka şekilde açıklıyor görünsünler, ancak iki nüsha da incelenerek bulunabilir. Eğer gerektiği gibi bu Yazılarda Tanrı'nın Ruhu'nun insanlar aracılığıyla ne söylediğinden başka bir şeye bakmazsak, İbranice nüshalarda olup yetmiş çevirmende olmayan şeyi Tanrı'nın Ruhu onlar aracılığıyla değil o peygamberler aracılığıyla söylemek istemiştir. Yetmişlerde olup İbranice nüshalarda olmayan şeyi ise aynı Ruh onlar aracılığıyla değil bunlar aracılığıyla söylemeyi seçmiştir ve böylece ikisinin de peygamber olduğunu göstermiştir. Çünkü aynı şekilde bir şeyi İşaya, bir şeyi Yeremya, bir şeyi başka bir peygamber aracılığıyla söylemiş, ya da aynı şeyi şu ya da bu peygamberle farklı şekilde, dilediği gibi söylemiştir. İkisinde de bulunan şeyi ise bir ve aynı Ruh ikisi aracılığıyla söylemek istemiştir; ama şöyle ki onlar peygamberlik ederek önden gitmiş, bunlar da onları peygamberce çevirerek izlemiştir. Çünkü doğru ve uyumlu şeyler söyleyen o kişilerde tek bir barış Ruhu olduğu gibi, birbirleriyle karşılaştırma yapmadan her şeyi tek ağızdan çeviren bu kişilerde de aynı tek Ruh görünmüştür.

18.43

CAPUT XXXXIII. De auctoritate septuaginta interpretum, quae, saluo honore Hebraei stili, omnibus sit interpretibus praeferenda. Nam cum fuerint et alii interpretes, qui ex Hebraea lingua in Graecam sacra illa eloquia transtulerunt, sicut Aquila, Symmachus, Theodotion; sicut etiam illa est interpretatio, cuius auctor non apparet et ob hoc sine nomine interpretis quinta editio nuncupatur: hanc tamen, quae Septuaginta est, tamquam sola esset, sic recepit ecclesia, eaque utuntur Graeci populi Christiani, quorum plerique utrum alia sit aliqua ignorant. Ex hac Septuaginta interpretatione etiam in Latinam linguam interpretatum est, quod ecclesiae Latinae tenent; quamuis non defuerit temporibus nostris presbyter Hieronymus, homo doctissimus et omnium trium linguarum peritus, qui non ex Graeco, sed ex Hebraeo in Latinum eloquium easdem scripturas conuerterit. Sed eius tam litteratum laborem quamuis Iudaei fateantur esse ueracem, septuaginta uero interpretes in multis errasse contendant: tamen ecclesiae Christi tot hominum auctoritati ab Eleazaro tunc pontifice ad hoc tantum opus electorum neminem iudicant praeferendum; quia, etsi non in eis unus apparuisset spiritus sine dubitatione diuinus, sed inter se uerba interpretationis suae septuaginta docti more hominum contulissent, ut, quod placuisset omnibus, hoc maneret, nullus eis unus interpres debuit anteponi; cum uero tantum in eis signum diuinitatis apparuerit, profecto quisquis alius illarum scripturarum ex Hebraea in quamlibet aliam linguam interpres est uerax, aut congruit illis septuaginta interpretibus, aut si non congruere uidetur, altitudo ibi prophetica esse credenda est. Spiritus enim, qui in prophetis erat, quando illa dixerunt, idem ipse erat etiam in septuaginta uiris, quando illa interpretati sunt; qui profecto auctoritate diuina et aliud dicere potuit, tamquam propheta ille utrumque dixisset, quia utrumque idem Spiritus diceret, et hoc ipsum aliter, ut, si non eadem uerba, idem tamen sensus bene intellegentibus dilucesceret, et aliquid praetermittere et aliquid addere, ut etiam hinc ostenderetur non humanam fuisse in illo opere seruitutem, quam uerbis debebat interpres, sed diuinam potius potestatem, quae mentem replebat et regebat interpretis. Nonnulli autem codices Graecos interpretationis Septuaginta ex Hebraeis codicibus emendandos putarunt; nec tamen ausi sunt detrahere, quod Hebraei non habebant et Septuaginta posuerunt; sed tantum modo addiderunt, quae in Hebraeis inuenta aput Septuaginta non erant, eaque signis quibusdam in stellarum modum factis ad capita eorundem uersuum notauerunt, quae signa asteriscos uocant. Illa uero, quae non habent Hebraei, habent autem Septuaginta, similiter ad capita uersuum iacentibus uirgulis, sicut scribuntur unciae, signauerunt. Et multi codices has notas habentes usquequaque diffusi sunt et Latini. Quae autem non praetermissa uel addita, sed aliter dicta sunt, siue alium sensum faciant etiam ipsum non abhorrentem, siue alio modo eundem sensum explicare monstrentur, nisi utrisque codicibus inspectis nequeunt reperiri. Si ergo, ut oportet, nihil aliud intueamur in scripturis illis, nisi quid per homines dixerit Dei Spiritus, quidquid est in Hebraeis codicibus et non est aput interpretes septuaginta, noluit ea per istos, sed per illos prophetas Dei Spiritus dicere. Quidquid uero est aput Septuaginta, in Hebraeis autem codicibus non est, per istos ea maluit quam per illos idem Spiritus dicere, sic ostendens utrosque fuisse prophetas. Isto enim modo alia per Esaiam, alia per Hieremiam, alia per alium aliumque prophetam uel aliter eadem per hunc ac per illum dixit, ut uoluit. Quidquid porro aput utrosque inuenitur, per utrosque dicere uoluit unus adque idem Spiritus; sed ita ut illi praecederent prophetando, isti sequerentur prophetice illos interpretando; quia sicut in illis uera et concordantia dicentibus unus pacis Spiritus fuit, sic et in istis non secum conferentibus et tamen tamquam ore uno cuncta interpretantibus idem Spiritus unus apparuit.

18.4444. Yıkımın nasıl anlaşılması gerektiği: İbrani metninde kırk güne yayılan bu tehdit, Yetmişler'de üç günün kısalığına sığdırılır

Ama biri şöyle diyebilir: Peygamber Yunus'un Ninovalılara ne dediğini bilmek isterim: "Üç gün sonra Ninova yıkılacak" mı, yoksa "Kırk gün" mü? Yaklaşan yıkım tehdidiyle bir şehri korkutmak için gönderilmiş peygamberin o sırada ikisini birden söyleyemeyeceğini görmeyen var mı? Yıkım üçüncü gün olacaksa elbette kırkıncı gün olmayacaktı; kırkıncı gün olacaksa elbette üçüncü gün olmayacaktı. Şu hâlde bana Yunus'un bunlardan hangisini söylediğini sorarlarsa, İbrani metninde okunanı söylediğini düşünürüm: "Kırk gün sonra Ninova yıkılacak." Çok sonra çeviri yapan Yetmişler başka bir şey söyleyebilmişlerdir; ama bu söz de konuyla ilgiliydi, başka bir ifadeyle de olsa aynı anlamda birleşiyordu ve okura, iki otoriteyi de küçümsemeden, tarihî anlatının üstüne çıkıp bu anlatının hangi şeyleri ifade etmek için yazıldığını araştırmasını öğütlüyordu. Gerçekten bu olaylar Ninova şehrinde geçmiştir, ama o şehrin sınırını aşan bir şeye de işaret etmiştir: Peygamberin kendisinin üç gün balinanın karnında kalması da gerçekten olmuştur, ama yine de bütün peygamberlerin efendisi olan başka birinin üç gün cehennemin derinliğinde kalacağına işaret etmiştir. Bu yüzden o şehirle, peygamberce, milletlerin kilisesi temsil edilmiş sayılabilir: Tövbeyle yıkılmış, yani eskiden olduğu gibi olmaktan çıkmıştır. Bu da Ninova'nın simgesi olduğu milletlerin kilisesinde Mesih aracılığıyla gerçekleştiğine göre, kırk günle de üç günle de işaret edilen aynı Mesih'tir: Kırk günle, çünkü dirilişinden sonra öğrencileriyle o kadar gün geçirip göğe çıkmıştır; üç günle, çünkü üçüncü gün dirilmiştir. Sanki yetmiş çevirmen, ki onlar aynı zamanda peygamberdir, yalnız olmuş olayların anlatısına takılıp kalmak isteyen okuru uykusundan uyandırmış, peygamberliğin derinliğini araştırmaya çağırmış ve bir bakıma şöyle demişlerdir: "Kırk günde, üç günü de bulabileceğin kişiyi ara; kırk günü onun göğe çıkışında, üç günü dirilişinde bulacaksın." Bu yüzden, biri peygamber Yunus aracılığıyla, öteki yetmiş çevirmenin peygamberliği aracılığıyla, ama tek ve aynı Ruh tarafından söylenmiş olan iki sayı da ona en uygun biçimde işaret edebilmiştir. Yetmiş çevirmenin İbrani hakikatinden ayrıldıkları sanılan, ama iyi anlaşılınca uyumlu oldukları görülen daha pek çok yerde bunu göstermeye girişmiyorum, uzatmaktan kaçınıyorum. Havarilerin kendileri de hem İbrani metninden hem Yetmişler'den, yani ikisinden de peygamberlik tanıklıkları getirdiklerinden, ben de gücüm yettiğince onların izinden giderek iki otoriteden de yararlanmak gerektiğini düşündüm; çünkü ikisi de tek ve ilahî otoritedir. Şimdi geriye kalanları elimden geldiğince ele alalım.

18.44

CAPUT XXXXIIII. Quid intellegendum sit excidio. cuius denuntiatio in Hebraeo quadraginta dierum spatio tenditur, in Septuaginta autem tridui breuitate concluditur. Sed ait aliquis: modo sciam quid Ionas propheta dixerit Nineuitis, utrum: Triduum, et Nineue euertetur. an: Quadraginta dies? Quis enim non uideat non potuisse utrumque tunc dici a propheta, qui missus fuerat terrere comminatione inminenti exitii ciuitatem? Cui si tertio die fuerat futurus interitus, non utique quadragensimo die; si autem quadragensimo, non utique tertio. Si ergo a me quaeritur, quid horum Ionas dixerit, hoc puto potius quod legitur in Hebraeo: Quadraginta dies, et Nineue euertetur. Septuaginta -quinque longe posterius interpretati aliud dicere potuerunt, quod tamen ad rem pertineret et in unum eundemque sensum, quamuis sub altera significatione, concurreret, admoneretque lectorem utraque auctoritate non spreta ab historia sese adtollere ad ea requirenda, propter quae significanda historia ipsa conscripta est. Gesta sunt quippe illa in , Nineue ciuitate, sed aliquid etiam significauerunt, quod modum illius ciuitatis excedat; sicut gestum est, quod ipse propheta in uentre ceti triduo fuit, et tamen alium significauit in profundo inferni triduo futurum, qui dominus est omnium prophetarum. Quapropter si per illam ciuitatem recte accipitur ecclesia gentium prophetice figurata, euersa scilicet per paenitentiam, ut qualis fuerat iam non esset, hoc quoniam per Christum factum est in ecclesia gentium, cuius illa Nineue figuram gerebat, siue per quadraginta dies sine per triduum idem ipse significatus est Christus; per quadraginta scilicet, quia tot dies peregit cum discipulis suis post resurrectionem et adscendit in caelum; per triduum uero, quia die tertio resurrexit; tamquam lectorem nihil aliud quam historiae rerum gestarum inhaerere cupientem de somno excitauerint septuaginta interpretes idemque prophetae ad perscrutandam altitudinem prophetiae et quodam modo dixerint: quadraginta diebus ipsum quaere, in quo et triduum potueris inuenire; illud in adscensione, hoc in eius resurrectione reperies.' Propter quod utroque numero significari conuenientissime potuit, quorum unum per Ionam prophetam, alterum per septuaginta interpretum prophetiam, tamen unus adque idem Spiritus dixit. Longitudinem fugio, ut non haec per multa demonstrem, in quibus ab Hebraica ueritate putantur septuaginta interpretes discrepare et bene intellecti inueniuntur esse concordes. Unde etiam ego pro meo modulo uestigia sequens apostolorum, quia et ipsi ex utriusque, id est ex Hebraeis et ex Septuaginta, testimonia prophetica posuerunt, utraque auctoritate utendum putaui, quoniam utraque una adque diuina est. Sed iam quae restant, ut possumus, exsequamur.

18.4545. Yahudilerin tapınağın yenilenmesinden sonra peygamberden yoksun kalmaları ve o zamandan Mesih'in doğumuna kadar aralıksız sıkıntılarla ezilmeleri; böylece peygamberlerin sözlerinde başka bir tapınağın yapılmasının vaat edildiği ispat edilmiştir

Yahudi milleti peygamberden yoksun kalmaya başladıktan sonra, şüphesiz daha kötü oldu; hem de Babil esaretinden sonra tapınak yenilenince daha iyi olacağını ümit ettiği zamanda. O tensel halk, peygamberin şu sözünü böyle anlıyordu: "Bu son evin görkemi ilkinden büyük olacak." Oysa peygamber bunun Yeni Ahit için söylendiğini biraz yukarıda göstermişti; orada Mesih'i açıkça vaat ederek şöyle der: "Bütün milletleri harekete geçireceğim, bütün milletlerin özlediği gelecek." Yetmiş çevirmen bu yerde, peygamberlik otoritesiyle, başa değil daha çok bedene, yani Mesih'ten çok kiliseye uyan başka bir anlam söylemiştir: "Rabbin bütün milletlerden seçtikleri gelecek." Bunlar, İsa'nın İncil'de hakkında "Çağrılanlar çok, ama seçilenler azdır" dediği insanlardır. Çünkü milletlerden seçilen böyle kişilerle, Yeni Ahit yoluyla, canlı taşlardan Tanrı'nın evi yapılır ve bu ev, Kral Süleyman'ın yaptırdığı ve esaretten sonra yenilenen tapınaktan çok daha görkemlidir. İşte bu yüzden o millet, Hagay'ın bu peygamberliğinin tapınağın o yenilenişinde gerçekleştiğini sanmasın diye, o zamandan sonra ne peygamber sahibi oldu ne de yabancı krallardan ve Romalıların kendilerinden gelen pek çok felaketten kurtuldu.

Gerçekten çok geçmeden İskender geldiğinde boyun eğdirildiler. O zaman bir yıkım olmadıysa da, çünkü ona direnmeye cesaret edememişler, bu yüzden de boyun eğip onu kolayca yatıştırarak karşılamışlardı, yine de o evin görkemi kendi krallarının hür iktidarı altındaki kadar büyük değildi. İskender Tanrı'nın tapınağında kurbanlar sundu, ama gerçek bir saygıyla O'na tapınmaya dönmüş değildi; saygısız bir kuruntuyla O'na sahte tanrılarla birlikte tapınılması gerektiğini düşünüyordu. Sonra, yukarıda andığım gibi, Lagos'un oğlu Ptolemaios İskender'in ölümünden sonra oradan esirleri Mısır'a götürdü; yerine geçen Ptolemaios Philadelphos da onları büyük bir iyilikle geri gönderdi. Biraz önce anlattığım gibi, Yetmiş çevirmenin Yazılarına onun sayesinde sahip olduk. Sonra Makkabiler kitaplarında anlatılan savaşlarla ezildiler. Bunların ardından İskenderiye kralı Epiphanes adlı Ptolemaios onları esir aldı; sonra Suriye kralı Antiokhos pek çok ağır kötülükle putlara tapmaya zorladı ve tapınağın kendisi milletlerin kutsala saygısız batıl inançlarıyla doldu. Yine de Makkabi de denen çok gayretli önderleri Yahuda, Antiokhos'un komutanlarını kovarak tapınağı bütün o putperestlik lekesinden temizledi.

Ama çok geçmeden Alkimos diye biri, kâhin soyundan olmadığı hâlde, ki bu yasaktı, hırsı sayesinde başkâhin oldu. Bundan sonra yaklaşık elli yıl geçti; bu yıllarda bazı başarılar kazansalar da barış yüzü görmediler. Sonra aralarında ilk olarak Aristobulos taç giyerek hem kral hem başkâhin oldu. Çünkü Babil esaretinden dönüp tapınak yenilendiğinden beri kralları değil, önderleri ya da başkanları vardı. Gerçi kral olan kişi de hükmetmenin başkanlığından ötürü başkan, ordunun önderi olduğu için önder diye adlandırılabilir; ama başkan ya da önder olan herkes hemen kral diye adlandırılamaz; Aristobulos ise kraldı. Yerine, kendi halkının üzerinde acımasızca hüküm sürdüğü anlatılan, yine hem kral hem başkâhin olan Aleksandros geçti. Ondan sonra karısı Aleksandra Yahudilerin kraliçesi oldu ve onun zamanından itibaren başlarına daha ağır kötülükler geldi. Bu Aleksandra'nın oğulları Aristobulos ile Hyrkanos hükümranlık için birbirleriyle savaşırken Roma gücünü İsrail milletinin üzerine çektiler. Çünkü Hyrkanos kardeşine karşı onlardan yardım istedi. Roma o sırada Afrika'yı, Yunanistan'ı boyunduruğu altına almış, dünyanın başka bölgelerinde de geniş çapta hükmetmekteydi; ama kendi kendini taşıyamıyormuş gibi bir bakıma kendi büyüklüğü altında kırılmıştı. İç kargaşalara, oradan müttefik savaşlarına, hemen ardından iç savaşlara varmış ve kendini o kadar yıpratmıştı ki kral egemenliğine geçmek üzere devlet biçiminin değişmesi kapıya dayanmıştı. Roma halkının çok ünlü önderi Pompeius, işte bu sırada ordusuyla Yahudiye'ye girdi, şehri aldı, tapınağı açtı; ama bunu yakaran birinin bağlılığıyla değil,

18.45

CAPUT XXXXV. Quod post instaurationem templi Iudaei prophetas habere destiterint et exinde usque ad natiuitatem Christi continuis aduersitatibus sint adflicti, ut probaretur alterius templi aedificationem propheticis uocibus fuisse promissam. Postea quam gens Iudaea coepit non habere prophetas, procul dubio deterior facta est, eo scilicet tempore, quo se sperabat instaurato templo post captiuitatem, quae fuit in Babylonia, futuram esse meliorem. Sic quippe intellegebat populus ille carnalis, quod praenuntiatum est per prophetam dicentem: Magna erit gloria domus istius nouissimae, plus quam primae; quod de dictum esse paulo superius demonstrauit, ubi ait aperte Christum promittens: Et mouebo omnes gentes, et ueniet desideratus cunctis gentibus. Quo loco septuaginta interpretes alium sensum magis corpori quam capiti, hoc est magis ecclesiae quam Christo, conuenientem prophetica auctoritate dixerunt: Venient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus, id est homines, de quibus ipse Iesus in euangelio: Multi, inquit, uocati, pauci uero electi. Talibus enim electis gentium domus aedificatur Dei per testamentum nouum lapidibus uiuis, longe gloriosior, quam templum illud fuit, quod a rege Salomone constructum est et post captiuitatem instauratum. Propter hoc ergo nec prophetas ex illo tempore habuit illa gens et multis cladibus adflicta est ab alienigenis regibus ipsisque Romanis, ne hanc Aggaei prophetiam in illa instauratione templi opinaretur inpletam. Non multo post enim adueniente Alexandro subiugata est, quando etsi nulla est facta uastatio, quoniam non sunt ei ausi resistere et ideo placatum facillime subditi receperunt, non erat tamen gloria tanta domus illius, quanta fuit in suorum regum libera potestate. Hostias sane Alexander immolauit in Dei templo, non ad eius cultum uera pietate conuersus, sed inpia uanitate cum dis eum falsis colendum putans. Deinde Ptolomaeus, Lagi filius, quod supra memoraui, post Alexandri mortem captiuos inde in Aegyptum transtulit, quos eius successor Ptolomaeus Philadelphus beneuolentissime inde dimisit; per quem factum est, quod paulo ante narraui, ut septuaginta interpretum scripturas haberemus. Deinde contriti sunt bellis, quae in Macchabaeorum libris explicantur. Post haec capti a rege Alexandriae Ptolomaeo, qui est appellatus , Epiphanes; inde ab Antiocho rege Syriae multis et grauissimis malis ad idola colenda conpulsi, templumque ipsum repletum sacrilegis superstitionibus gentium. quod tamen dux eorum strenuissimus ludas, qui etiam Macchabaeus dictus est, Antiochi ducibus pulsis ab omni illa idolatriae contaminatione mundauit. Non autem multo post Alcimus quidam per ambitionem, cum a genere sacerdotali esset alienus, quod nefas erat, pontifex factus est. Hinc iam post annos ferme quinquaginta, in quibus eis tamen pax non fuit, quamuis aliqua et prospere gesserint, primus aput eos Aristobolus adsumto diademate et rex et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de Babyloniae captiuitate reuersi sunt templumque instauratum est, non reges, sed duces uel principes habuerunt; quamuis et qui rex est possit dici princeps a principatu imperandi et dux eo, quod sit ductor exercitus; sed non continuo, quicumque principes uel duces sunt, etiam reges dici possunt, quod iste Aristobolus fuit. Cui successit Alexander, etiam ipse rei et pontifex, qui crudeliter in suos regnasse traditur. Post hunc uxor eius Alexandra regina Iudaeorum fuit, ex cuius tempore deinceps mala sunt eos secuta grauiora. Filii quippe huius Alexandrae Aristobolus et Hyrcanus inter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliticam gentem prouocauere Romanas. Hyrcanus namque ab eis contra fratrem poposcit auxilium. Tunc iam Roma subiugauerat Africam, subiugauerat Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, tamquam se ipsam non ualens ferre, sua se quodam modo magnitudine fregerat. Peruenerat quippe ad seditiones domesticas graues? adque inde ad bella socialia moxque ciuilia, tantumque se et adtriuerat, ut ei mutandus rei publicae status. quo regeretur regibus, inmineret. Pompeius ergo, populi Romani praeclarissimus princeps, Iudaeam cum exercitu ingressus ciuitatem capit, templum reserat, non deuotione

18.45_2 galibin hakkıyla yaptı ve yalnız başkâhinin girebileceği en kutsal yere tapınan biri olarak değil, kutsalı çiğneyen biri olarak girdi. Hyrkanos'un başkâhinliğini onayladı, boyun eğdirilen milletin başına o zamanlar procurator denen görevlilerden Antipatros'u gözetmen olarak koydu ve Aristobulos'u zincire vurup yanında götürdü. O zamandan sonra Yahudiler Romalılara haraç ödemeye de başladılar. Sonra Cassius tapınağı da yağmaladı. Birkaç yıl sonra ise yabancı bir kral olan Herodes'e de müstahak oldular; Mesih onun krallığında doğdu. Çünkü patrik Yakup'un ağzından peygamberlik ruhuyla işaret edilen zamanın doluluğu artık gelmişti; orada şöyle der: "Kendisine ayrılan gelene dek Yahuda'dan başkan, onun soyundan önder eksik olmayacak; milletlerin beklediği de o olacak." Şu hâlde, ilk yabancı kral olarak aldıkları bu Herodes'e kadar Yahudilerin başında Yahudilerden bir başkan eksik olmadı. Demek ki Yeni Ahit'te vaat edilenin kendisine ayrıldığı kişinin gelme zamanı gelmişti ki milletlerin beklediği o olsun. Onun, kudretinin parlaklığı içinde yargılamak üzere geleceğini milletlerin beklemesi, ki beklediklerini görüyoruz, daha önce sabrının alçakgönüllülüğü içinde yargılanmaya katlanmak üzere geldiğinde ona inanmamış olsalardı mümkün olmazdı.

18.45_2

supplicis, sed iure uictoris. et ad sancta sanctorum, quo nisi summum sacerdotem non licebat intrare, non ut uenerator, sed ut profanator accedit; confirmatoque Hyrcani pontificatu et subiugatae genti inposito custode Antipatro, quos tunc procuratores uocabant, uinctum secum Aristobolum ducit. Ex illo Iudaei etiam tributarii Romanorum esse coeperunt. Postea Cassius etiam templum exspoliauit. Deinde post paucos annos etiam Herodem alienigenam regem habere meruerunt, quo regnante natus est Christus. Iam enim uenerat plenitudo temporis significata prophetico spiritu per os patriarchae Iacob, ubi ait: Non deficiet princeps ex Iuda, neque dux de femoribus eius, donec ueniat cui repositum est, et ipse exspectatio gentium. Non ergo defuit Iudaeorum princeps ex Iudaeis usque ad istum Herodem, quem primum acceperunt alienigenam regem. Tempus ergo iam erat, ut ueniret ille, cui repositum erat, quod nouo promissum est testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fieri autem non posset, ut exspectarent eum gentes uenturum, sicut eum cernimus exspectari, ut ueniat ad faciendum iudicium in claritate potentiae, nisi prius in eum crederent, cum uenit ad patiendum iudicium in humilitate patientiae.

18.4646. Söz'ün ten olması bakımından Kurtarıcımızın doğuşu ve Yahudilerin, önceden bildirildiği gibi, bütün milletler arasına dağılması

Şu hâlde Yahudiye'de Herodes kral iken, Roma'da devlet biçimi değişip Sezar Augustus hükmederken ve onun sayesinde dünya barışa kavuşmuşken, önceki peygamberliğe göre Yahuda'daki Beytlehem'de Mesih doğdu: Bakire bir insandan açık bir insan olarak, Baba Tanrı'dan gizli bir Tanrı olarak. Çünkü peygamber şöyle önceden söylemişti: "İşte bakire gebe kalıp bir oğul doğuracak ve onun adını Immanuel koyacaklar"; bu ad "Tanrı bizimle" diye çevrilir. O, kendisindeki Tanrı'yı tanıtmak için pek çok mucize yaptı; bunların bir kısmını, onu duyurmaya yeterli göründüğü kadarıyla, İncil yazısı içerir. Bunların ilki bu kadar şaşılacak şekilde doğmasıdır, sonuncusu da ölümden dirilmiş bedeniyle göğe çıkmasıdır. Yahudiler ise onu öldürdüler ve ona inanmak istemediler, çünkü onun ölmesi ve dirilmesi gerekiyordu. Romalılar tarafından daha bahtsız bir hâlde harap edildiler, zaten yabancıların üzerlerinde hükmettiği krallıklarından kökünden söküldüler ve yeryüzüne dağıldılar (nitekim onlarsız yer yoktur); ve kendi Yazılarıyla, Mesih hakkındaki peygamberlikleri bizim uydurmadığımıza tanıklık ederler. Onlardan pek çoğu bu peygamberlikler üzerinde düşünerek hem çilesinden önce hem özellikle dirilişinden sonra ona inandı; onlar hakkında şöyle önceden söylenmiştir: "İsrail oğullarının sayısı denizin kumu kadar olsa da, kalanlar kurtulacak." Geri kalanlar ise körleştiler; onlar hakkında da şöyle önceden söylenmiştir: "Sofraları [önlerinde] tuzak, karşılık ve tökezleme taşı olsun. Gözleri kararsın ki görmesinler; sırtlarını da hep bük." Böylece bizim Yazılarımıza inanmazlarken, kör olarak okudukları kendi Yazıları onlarda gerçekleşir. Belki biri, Sibylla adıyla ortaya konan ya da varsa Yahudi halkıyla ilgisi olmayan başka kişilere ait peygamberlikleri Hristiyanların Mesih hakkında uydurduğunu söyleyebilir. Ama bize düşmanlarımızın kitaplarından getirilenler yeter. Bunları sakladıkları ve korudukları için istemeye istemeye bize sağladıkları bu tanıklık yüzünden, onların da Mesih'in kilisesinin yayıldığı her yere, bütün milletler arasına dağılmış olduklarını kabul ederiz. Çünkü onların da okudukları Mezmurlar'da bu konuda bir peygamberlik önceden verilmiştir; orada şöyle yazılıdır: "Tanrım, merhameti önümden gidecek; Tanrım bana düşmanlarımda gösterdi: Onları öldürme ki kanununu hiç unutmasınlar; onları gücünle dağıt." Demek ki Tanrı kiliseye, düşmanları olan Yahudilerde merhametinin lütfunu gösterdi; çünkü havarinin dediği gibi, "Onların suçu milletlere kurtuluş oldu." Bu yüzden onları öldürmedi, yani Romalılarca yenilip ezilmiş olsalar da onlarda Yahudi oluşlarını yok etmedi; Tanrı'nın kanununu unutup sözünü ettiğimiz bu tanıklık için değersiz kalmasınlar diye. Dolayısıyla "Onları öldürme ki kanununu hiç unutmasınlar" demek yetmezdi; "Onları dağıt" diye de eklemesi gerekiyordu. Çünkü Yazıların bu tanıklığıyla yalnız kendi ülkelerinde kalsalar, her yerde olmasalardı, her yerde olan kilise, Mesih hakkında önceden verilmiş peygamberliklerin tanıklarına bütün milletler arasında sahip olamazdı.

18.46

CAPUT XXXXVI. De ortu Saluatoris nostri, secundum quod Verbum caro factum est, et de dispersione Iudaeorum per omnes gentes, sicut fuerat prophetatum. Regnante ergo Herode in Iudaea, aput Romanos autem iam mutato rei publicae statu imperante Caesare Augusto et per eum orbe pacato natus est Christus secundum praecedentem prophetiam in Bethleem Iudae, homo manifestus ex homine uirgine, Deus occultus ex Deo Patre. Sic enim propheta praedixerat: Ecce uirgo accipiet in utero et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum: Nobiscum Deus. Qui ut in se commendaret Deum, miracula multa fecit, ex quibus quaedam, quantum ad eum praedicandum satis esse uisum est, scriptura euangelica continet. Quorum primum est, quod tam mirabiliter natus est; ultimum autem, quod cum suo resuscitato a mortuis corpore adscendit in caelum. Iudaei autem, qui eum occiderunt et in eum credere noluerunt, quia oportebat eum mori et resurgere, uastati infelicius a Romanis funditusque a suo regno, ubi iam eis alienigenae dominabantur, eradicati dispersique per terras (quando quidem ubique non desunt) per scripturas suas testimonio nobis sunt prophetias nos non finxisse de Christo; quas plurimi eorum considerantes et ante passionem et maxime post eius resurrectionem crediderunt in eum, de quibus praedictum est: Si fuerit numerus filiorum Israel sicut harena maris, reliquiae saluae fient. Ceteri uero excaecati sunt, de quibus praedictum est: Fiat mensa eorum [coram ipsis] in laqueum et in retributionem et scandalum. Obscurentur oculi eorum, ne uideant; et dorsum illorum semper incurua. Proinde cum scripturis nostris non credunt, conplentur in eis suae, quas caeci legunt. Nisi forte quis dixerit illas prophetias Christianos finxisse de Christo, quae Sibyllae nomine proferuntur uel aliorum, si quae sunt, quae non pertinent ad populum Iudaeorum. Nobis quidem illae , quae de nostrorum inimicorum codicibus proferuntur, quos agnoscimus propter hoc testimonium, quod nobis inuiti perhibent eosdem codices habendo adque seruando, per omnes gentes etiam ipsos esse dispersos, quaqua uersum Christi ecclesia dilatatur. Nam prophetia in psalmis, quos legunt etiam, de hac re praemissa est, ubi scriptum est: Deus meus, misericordia eius praeueniet me; Deus meus demonstrauit mihi in inimicis meis, ne occideris eos, ne quando obliuiscantur legem tuam; disperge eos in uirtute tua. Demonstrauit ergo Deus ecclesiae in eius inimicis Iudaeis gratiam misericordiae suae, quoniam, sicut dicit apostolus, delictum illorum salus gentibus; et ideo non eos occidit, id est non in eis perdidit quod sunt Iudaei, quamuis a Romanis fuerint deuicti et obpressi, ne obliti legem Dei ad hoc, de quo agimus, testimonium nihil ualerent. Ideo parum fuit, ut diceret: Ne occideris eos, ne quando obliuiscantur legem tuam, nisi adderet etiam: Disperge eos; quoniam si cum isto testimonio scripturarum in sua tantummodo terra, non ubique essent, profecto ecclesia, quae ubique est, eos prophetiarum, quae de Christo praemissae sunt, testes in omnibus gentibus habere non posset.

18.4747. Hristiyanlık zamanlarından önce İsrail soyu dışında, göksel şehrin ortaklığına ait kimseler olmuş mudur?

Bu yüzden, yabancı olan, yani İsrail'den doğmamış ve o halk tarafından kutsal metinlerin kanonuna alınmamış herhangi birinin Mesih hakkında peygamberlikte bulunduğu okunursa, bu bizim bilgimize ulaşmışsa ya da ulaşırsa, bir fazlalık olarak bizim tarafımızdan anılabilir. Bu, onsuz olunamayacağı için değil; başka milletlerde de bu sırrın kendilerine açıldığı ve bunları önceden söylemeye sevk edilen insanlar bulunduğuna inanmak yersiz olmadığı içindir. Bunlar aynı lütfa pay almış olsunlar ya da olmasınlar, kötü meleklerden öğrenmiş de olabilirler; çünkü Yahudilerin tanımadığı Mesih'i, o yanlarındayken, kötü meleklerin itiraf ettiğini biliyoruz. Yahudilerin kendilerinin de, ağabeyi reddedildikten sonra İsrail soyu başlayalı beri İsraillilerden başka hiç kimsenin Tanrı'ya ait olmadığını ileri sürmeye cesaret edeceklerini sanmıyorum. Gerçekten, asıl anlamda Tanrı'nın halkı denecek başka bir halk olmamıştır; ama başka milletlerde de, yeryüzü toplumuyla değil göksel toplumla gerçek İsraillilere ait, yukarıdaki yurdun vatandaşı olan bazı insanlar bulunduğunu inkâr edemezler. Çünkü inkâr ederlerse, kutsal ve şaşılacak adam Eyüp'le kolayca çürütülürler. Eyüp ne yerli ne de yabancı dönme, yani İsrail halkına sonradan katılmış biriydi; Edom milletinden gelir, orada doğmuş, orada ölmüştür. İlahî söz onu o kadar över ki adalet ve saygı konusunda zamanının hiçbir insanı onunla denk tutulmaz. Onun zamanını kronikler içinde bulamasak da, liyakati sayesinde İsraillilerin kanon otoritesine aldıkları kitabından, İsrail'den üç kuşak sonra yaşadığı sonucunu çıkarırız. Bu birinden, başka milletler arasında da Tanrı'ya göre yaşamış, O'nun hoşuna gitmiş, ruhanî Kudüs'e ait kimseler olabileceğini bilelim diye bunun Tanrı tarafından önceden düzenlendiğinden şüphe etmiyorum. Bunun, Tanrı ile insanlar arasındaki tek aracı, insan Mesih İsa, kendisine ilahî olarak açılmış olan kimseden başka kimseye verilmediğine inanmak gerekir. Bu Mesih, tene gelecek olarak eskilere önceden bildiriliyordu, tıpkı bize gelmiş olarak bildirildiği gibi; öyle ki onun aracılığıyla tek ve aynı iman, Tanrı'nın şehri, Tanrı'nın evi, Tanrı'nın tapınağı olmak üzere önceden belirlenmiş herkesi Tanrı'ya ulaştırsın. Ama başkalarının Mesih İsa aracılığıyla gelen Tanrı lütfu hakkında ortaya konan peygamberliklerinin Hristiyanlarca uydurulduğu düşünülebilir. Bu yüzden bu konuda tartışan yabancıları çürütmek ve aklıselimle davranırlarsa bizden yapmak için en sağlam yol, Mesih hakkında önceden söylenmiş ilahî sözlerden Yahudilerin kitaplarında yazılı olanları ortaya koymaktır. Onlar kendi yurtlarından koparılıp bu tanıklık için bütün dünyaya dağıldıkça Mesih'in kilisesi her yerde büyümüştür.

18.47

CAPUT XXXXVII. An ante tempora Christiana aliqui fuerint extra Israeliticum genus, qui ad caelestis ciuitatis consortium pertinerent. Quapropter quisquis alienigena, id est non ex Israel progenitus nec ab illo populo in canonem sacrarum litterarum receptus, legitur aliquid prophetasse de Christo, si in nostram notitiam uenit aut uenerit, ad cumulum a nobis commemorari potest; non quo necessarius sit, etiamsi desit, sed quia non incongrue creditur fuisse et in aliis gentibus homines, quibus hoc mysterium. reuelatum est, et qui haec etiam praedicere inpulsi sunt, siue participes eiusdem gratiae fuerint siue expertes, sed per malos angelos docti sunt. quos etiam prae- ' sentem Christum, quem Iudaei non agnoscebant, scimus fuisse confessos. Nec ipsos Iudaeos existimo audere contendere neminem pertinuisse ad Deum praeter Israelitas, ex quo propago Israel esse coepit, reprobato eius fratre maiore. Populus enim re uera, qui proprie Dei populus diceretur. nullus alius fuit; homines autem quosdam non terrena, sed caelesti societate ad ueros Israelitas supernae ciues patriae pertinentes etiam in aliis gentibus fuisse negare non possunt: quia si negant, facillime conuincuntur de sancto et mirabili uiro Iob, qui nec indigena nec proselytus, id est aduena populi Israel fuit, sed ex gente Idumaea genus ducens, ibi ortus, ibidem mortuus est; qui diuino sic laudatur eloquio, ut, quod ad iustitiam pietatemque adtinet, nullus ei homo suorum temporum coaequetur. Quae tempora eius quamuis non inueniamus in Chronicis, colligimus tamen ex libro eius, quem pro sui merito Israelitae in auctoritatem canonicam receperunt, tertia generatione posteriorem fuisse quam Israel. Diuinitus autem prouisum fuisse non dubito, ut ex hoc uno sciremus etiam per alias gentes esse potuisse, qui secundum Deum uixerunt eique placuerunt, pertinentes ad spiritalem Hierusalem. Quod nemini concessum fuisse credendum est. nisi cui diuinitus reuelatus est unus mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus, qui uenturus in carne sic antiquis praenuntiabatur, quem ad modum nobis uenisse nuntiatus est, ut una eademque per ipsum fides omnes in Dei ciuitatem, Dei domum, Dei templum praedestinatos perducat ad Deum. Sed quaecumque aliorum prophetiae de Dei per legum Christum gratia proferuntur, possunt putari a Christianis esse confictae. Ideo nihil est firmius ad conuincendos quoslibet alienos, si de hac re contenderint, nostrosque faciendos, si recte sapuerint, quam ut diuina praedicta de Christo ea proferantur, quae in Iudaeorum codicibus scripta sunt; quibus auulsis de sedibus propriis et propter hoc testimonium toto orbe dispersis Christi usquequaque creuit ecclesia.

18.4848. Hagay'ın Tanrı'nın evinin görkeminin ilkinden büyük olacağını söyleyen peygamberliği, tapınağın yeniden yapılmasında değil, Mesih'in kilisesinde gerçekleşmiştir

Tanrı'nın bu evi, ağaçtan, taştan, öteki değerli şeylerden ve madenlerden yapılmış olan ilk evden daha görkemlidir. Şu hâlde Hagay'ın peygamberliği o tapınağın yenilenmesinde gerçekleşmedi. Çünkü yenilendiğinden beri Süleyman zamanındaki kadar görkemli olduğu hiç gösterilemez; tersine, yukarıda anılan olayların tanıklık ettiği gibi, o evin görkemi önce peygamberliğin kesilmesiyle, sonra aynı milletin Romalılarca yapılan son yıkıma kadar uğradığı onca felaketle azalmıştır. Yeni Ahit'e ait olan bu ev ise, inananlardan ve yenilenmişlerden yapıldığı canlı taşlar ne kadar iyiyse o kadar görkemlidir. Ama o tapınağın yenilenmesiyle işaret edilmiştir, çünkü o binanın yenilenmesi peygamberlik diliyle Yeni denen başka bir ahde işaret eder. Dolayısıyla Tanrı'nın adı geçen peygamber aracılığıyla "Bu yerde barış vereceğim" demesini, işaret eden yer aracılığıyla işaret edilen yer olarak anlamak gerekir. O yerin yenilenmesiyle Mesih aracılığıyla yapılacak olan kiliseye işaret edildiğine göre, "Bu yerde barış vereceğim" sözü, "Bu yerin işaret ettiği yerde barış vereceğim" demekten başka bir şey değildir. Çünkü işaret eden her şey, bir bakıma işaret ettiği şeyin rolünü üstlenir görünür. Nitekim havari "Kaya Mesih'ti" der, çünkü sözü edilen kaya elbette Mesih'e işaret ediyordu. Demek ki Yeni Ahit'in bu evinin görkemi Eski Ahit'in önceki evinden büyüktür ve kutsandığında daha büyük görünecektir. Çünkü o zaman, İbrani metninde okunduğu gibi, "bütün milletlerin özlediği" gelecektir. Onun ilk gelişi henüz bütün milletlerce özlenmiyordu; çünkü inanmadıkları kimseyi özlemeleri gerektiğini bilmiyorlardı. O zaman Yetmiş çevirmene göre de (çünkü bu da peygamberce bir anlamdır) "Rabbin bütün milletlerden seçtikleri gelecektir." O zaman gerçekten yalnız seçilmişler gelecektir; havari onlar hakkında şöyle der: "O bizi dünya kurulmadan önce onda seçti." "Çağrılanlar çok, ama seçilenler azdır" diyen mimarın kendisi, çağrılıp şölenden kovulacak şekilde gelenlerden değil, seçilmişlerden yapılmış evi gösterecektir; bu ev bundan sonra hiçbir yıkımdan korkmayacaktır. Şimdi ise, harman savurmasıyla ayrılacak olanlar da kiliseleri doldururken, bu evin görkemi, orada olan herkesin her zaman olacağı o zamanda görüneceği kadar görünmez.

18.48

CAPUT XXXXVIII. Prophetiam Aggaei, qua dixit maiorem futuram gloriam domus Dei, quam primum fuisset, non in reaedificatione templi, sed in ecclesia Christi esse conpletam. Haec domus Dei maioris est gloriae, quam fuerat illa prima lignis et lapidibus ceterisque pretiosis rebus metallisque constructa. Non itaque Aggaei prophetia in templi illius instauratione conpleta est. Ex quo enim est instauratum, numquam ostenditur habuisse tantam gloriam, quantam habuit tempore Salomonis; immo potius ostenditur primum cessatione prophetiae fuisse domus illius gloriam diminutam, deinde ipsius gentis cladibus tantis usque ad ultimum excidium, quod factum est a Romanis, sicut ea, quae supra sunt commemorata testantur. Haec autem domus ad nouum pertinens testamentum tanto utique maioris est gloriae, quanto meliores sunt lapides uiui, quibus credentibus renouatisque construitur. Sed ideo per instaurationem templi illius significata est, quia ipsa renouatio illius aedificii significat eloquio prophetico alterum testamentum, quod appellatur nouum. Quod ergo Deus dixit per memoratum prophetam: Et dabo pacem in loco isto, per significantem locum ille, qui eo significatur, intellegendus est; ut, quia illo loco instaurato significata est ecclesia, quae fuerat aedificanda per Christum, nihil aliud accipiatur, quod dictum est: Dabo pacem in loco isto, nisi dabo pacem in loco, quem significat locus iste). Quoniam omnia significantia uidentur quodam modo earum rerum, quas significant, sustinere personas; sicut dictum est ab apostolo: Petra erat Christus, quoniam petra illa, de qua hoc dictum est, significabat utique Christum. Maior est itaque gloria domus huius noui testamenti quam domus prioris ueteris testamenti, et tunc apparebit maior cum dedicabitur. Tunc enim ueniet desideratus cunctis gentibus, sicut legitur in Hebraeo. Nam primus eius aduentus nondum erat desideratus omnibus gentibus. Non enim quem deberent desiderare sciebant, in quem non crediderant. Tunc etiam secundum septuaginta interpretes (quia et ipse propheticus sensus est) uenient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus. Tunc enim uere non uenient nisi electa, de quibus dicit apostolus: Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Ipse quippe architectus, qui dixit: Multi uocati, pauci uero electi, non de his, qui uocati sic uenerunt, ut de conuiuio proicerentur, sed de electis demonstraturus eat aedificatam domum, quae nullam ruinam deinceps formidabit. Nunc autem, quando et hi replent ecclesias, quos tamquam in area uentilatio separabit, non apparet tanta gloria domus huius, quanta tunc apparebit, quando, quisquis ibi erit, semper erit.

18.4949. Bu çağda pek çok kötünün seçilmişlere karıştığı, kilisenin ayrımsız çoğalması

İşte bu kötü çağda, bu kötü günlerde, kilise şimdiki alçakgönüllülüğü sayesinde gelecekteki yüceliğini kazanır; korkuların dürtüleriyle, acıların işkenceleriyle, emeklerin sıkıntılarıyla, denenmelerin tehlikeleriyle eğitilir; sağlıklı sevindiğinde yalnız ümitle sevinir. Pek çok kötü iyilere karışır, ikisi de İncil'deki ağın içinde toplanır gibi toplanır, ikisi de bu dünyada denizdeymiş gibi ağlara kapatılmış olarak ayrımsız yüzer; ta ki kıyıya varılsın, orada kötüler iyilerden ayrılsın ve Tanrı, tapınağında olduğu gibi iyilerde her şeyde her şey olsun. Bu yüzden şimdi Mezmur'da konuşan ve "Duyurdum ve söyledim, sayıdan fazla çoğaldılar" diyen kişinin sözünün gerçekleştiğini görüyoruz. Bu, önce öncüsü Yahya'nın ağzından, sonra kendi ağzından "Tövbe edin, çünkü göklerin krallığı yaklaştı" diye duyurup söylediğinden beri olmaktadır. Havariler diye de adlandırdığı öğrencilerini seçti; aşağı tabakadan doğmuş, itibarsız, okuma yazmasız kimselerdi; öyle ki büyük olan, büyük yapılan her şeyde onlarda olan ve yapan kendisi olsun. Aralarında öyle bir kötüyü bulundurdu ki onu iyi kullanarak hem çilesinin takdirini gerçekleştirdi hem kilisesine kötülüklere katlanmanın örneğini verdi. Bedensel varlığıyla gerektiği kadar kutsal İncil'i ektikten sonra çile çekti, öldü, dirildi. Çilesiyle hakikat uğruna neye katlanmamız, dirilişiyle ebediyette neyi ümit etmemiz gerektiğini gösterdi; kanının günahların bağışlanması için döküldüğü ayinin derinliği de buna ayrıca eklenir. Öğrencileriyle kırk gün birlikte yaşadı, onlar bakarken göğe çıktı ve on gün sonra vaat edilen Kutsal Ruh'u gönderdi. Onun inanmış olanlara gelişinin en büyük ve en zorunlu işareti, her birinin bütün milletlerin dillerini konuşmasıydı. Böylece katolik kilisenin birliğinin bütün milletlere yayılacağına ve bütün dilleri konuşacağına işaret ediyordu.

18.49

CAPUT XXXXVIIII. De indiscreta multiplicatione ecclesiae, qua in hoc saeculo multi reprobi miscentur electis. In hoc ergo saeculo maligno, in his diebus malis, ubi per humilitatem praesentem futuram conparat ecclesia celsitudinem et timorum stimulis, dolorum tormentis, laborum molestiis, tentationum periculis eruditur, sola spe gaudens, quando sanum gaudet, multi reprobi miscentur bonis et utrique tamquam in sagenam euangelicam colliguntur et in hoc mundo tamquam in mari utrique inclusi retibus indiscrete natant, donec perueniatur ad litus, ubi mali segregentur a bonis, et in bonis tamquam in templo suo sit Deus omnia in omnibus. Proinde uocem nunc agnoscimus eius inpleri, qui loquebatur in psalmo adque dicebat: Adnuntiaui et locutus sum, multiplicati sunt super numerum. Hoc fit nunc, ex quo primum per os praecursoris sui Iohannis, deinde per os proprium adnuntiauit et locutus est dicens: Agite paenitentiam, adpropinquauit enim regnum caelorum. Elegit discipulos, quos et apostolos nominauit, humiliter natos, inhonoratos, inlitteratos, ut, quidquid magnum essent et facerent, ipse in eis esset et faceret. Habuit inter eos unum, quo malo utens bene et suae passionis inpleret dispositum et ecclesiae suae tolerandorum malorum praeberet exemplum. Seminato, quantum per eius oportebat praesentiam corporalem, sancto euangelio passus est, mortuus est, resurrexit, passione ostendens quid sustinere pro ueritate, resurrectione quid sperare in aeternitate debeamus, excepta altitudine sacramenti, qua sanguis eius in remissionem fusus est peccatorum. Conuersatus est in quadraginta dies cum discipulis suis adque ipsis uidentibus adscendit in caelum et post dies decem misit promissum Spiritum sanctum; cuius ueni. in eos qui crediderant tunc signum erat maximum et maxime necessarium, ut unusquisque eorum linguis omnium gentium loqueretur; ita significans unitatem catholicae ecclesiae per omnes gentes futuram ac sic linguis omnibus locuturam.

18.5050. Duyuranların çilesiyle daha parlak ve daha güçlü hâle gelen İncil'in duyurulması

Sonra "Kanun Siyon'dan, Rabbin sözü Kudüs'ten çıkacak" peygamberliğine ve bizzat Rab Mesih'in söylediklerine göre oldu. Dirilişinden sonra kendisine şaşkınlıkla bakan öğrencilerinin zihnini açmış, Yazıları anlamalarını sağlamış ve onlara şöyle demişti: "Yazıldığı üzere, Mesih'in çile çekmesi, üçüncü gün ölümden dirilmesi ve onun adıyla tövbenin ve günahların bağışlanmasının Kudüs'ten başlayarak bütün milletlere duyurulması gerekiyordu." Onlar son gelişini sorunca da şöyle cevap vermişti: "Baba'nın kendi yetkisine bıraktığı zamanları bilmek sizin işiniz değil; ama Kutsal Ruh üzerinize inince güç alacaksınız ve Kudüs'te, bütün Yahudiye'de, Samiriye'de ve yeryüzünün uçlarına kadar benim tanıklarım olacaksınız." Böylece kilise önce Kudüs'ten yayıldı; Yahudiye ve Samiriye'de çok kişi iman edince, kendisinin söz ile hazırladığı ve Kutsal Ruh'la yaktığı kandiller gibi kimseler İncil'i duyurarak başka milletlere de gidildi. Çünkü onlara şöyle demişti: "Bedeni öldürüp ruhu öldüremeyenlerden korkmayın." Korkudan buz kesilmesinler diye sevgi ateşiyle yanıyorlardı. Nihayet İncil yalnız onu çilesinden önce ve dirilişinden sonra görüp duymuş olanlar aracılığıyla değil, onların ölümünden sonra ardılları aracılığıyla da, korkunç zulümler, türlü işkenceler ve şehitlerin ölümleri arasında bütün dünyaya duyuruldu; Tanrı da işaretlerle, harikalarla, türlü kudret işleriyle ve Kutsal Ruh'un armağanlarıyla buna tanıklık ediyordu. Öyle ki milletlerin halkları, kendi kurtuluşları için çarmıha gerilene iman ederek, şeytanî öfkeyle döktükleri şehitlerin kanına Hristiyan sevgisiyle saygı göstersinler, kanunlarıyla kiliseyi harap eden krallar da yeryüzünden acımasızca silmeye kalkıştıkları ada kendi kurtuluşları için boyun eğsinler ve daha önce uğruna gerçek Tanrı'ya tapınanlara zulmettikleri sahte tanrılara zulmetmeye başlasınlar.

18.50

CAPUT L. De praedicatione euangelii, quae per passiones praedicantium clarior et potentior facta est. Deinde secundum illam prophetiam: Ex Sion lex prodiet et uerbum Domini ex Hierusalem, et secundum ipsius Domini Christi praedicta, ubi post resurrectionem stupentibus eum discipulis suis aperuit sensum, ut intellegerent scripturas, et dixit eis, quoniam sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem, et ubi rursus eis de aduentu eius nouissimo requirentibus respondit adque ait: Non est uestrum scire tempora quae Pater posuit in sua potestate; sed accipietis uirtutem Spiritus sancti superuenientem in uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in fines terrae, primum se ab Hierusalem diffudit ecclesia, et cum in Iudaea adque Samaria plurimi credidissent, et in alias gentes itum est, eis adnuntiantibus euangelium, quos ipse sicut luminaria et aptauerat uerbo et accenderat Spiritu sancto. Dixerat enim eis: Nolite timere eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere. Qui ut frigidi timore non essent, igne caritatis ardebant. Denique non solum per ipsos, qui eum et ante passionem et post resurrectionem uiderant et audierant, uerum etiam post obitum eorum per posteros eorum inter horrendas persecutiones et uarios cruciatus ac funera martyrum praedicatum est toto orbe euangelium, contestante Deo signis et ostentis et uariis uirtutibus et Spiritus sancti muneribus; ut populi gentium credentes in eum, qui pro eorum redemtione crucifixus est, Christiano amore uenerarentur sanguinem martyrum, quem diabolico furore fuderunt, ipsique reges, quorum legibus uastabatur ecclesia, ei nomini salubriter subderentur, quod de terra crudeliter auferre conati sunt, et falsos deos inciperent persequi, quorum causa cultores Dei ueri fuerant antea persecuti.

18.5151. Sapkınların ayrılıklarıyla da katolik imanın güçlenmesi

Şeytan, cinlerin tapınaklarının terk edildiğini ve insan soyunun kurtarıcı Aracı'nın adına koştuğunu görünce, Hristiyan adı altında Hristiyan öğretisine direnen sapkınları harekete geçirdi; sanki bunlar, karışıklık şehrinin birbirine zıt ve aykırı görüşler taşıyan filozofları ayrım gözetmeden barındırması gibi, Tanrı Devleti'nde de hiç düzeltilmeden ayrım gözetilmeksizin bulunabilirmiş gibi. Mesih'in kilisesinde hastalıklı ve çarpık bir görüş taşıyanlar, sağlıklı ve doğru düşünmeleri için düzeltildiklerinde inatla direnir, zararlı ve öldürücü öğretilerini düzeltmek istemez, tersine onları savunmakta ısrar ederlerse sapkın olurlar ve dışarı çıkarak bizi sınayan düşmanlar arasında sayılırlar. Böyle olduğunda bile Mesih'in o gerçek katolik uzuvlarına kendi kötülükleriyle fayda sağlarlar; çünkü Tanrı kötüleri de iyi kullanır ve "Onu sevenler için her şey birlikte iyiliğe çalışır." Gerçekten kilisenin bütün düşmanları, hangi yanılgıyla körleşmiş ya da hangi kötülükle bozulmuş olurlarsa olsunlar, bedenen acı verme yetkisi alırlarsa onun sabrını, yalnız yanlış düşünerek karşı çıkarlarsa onun bilgeliğini sınarlar; düşmanların da sevilmesi gerektiğinden, ister ikna edici öğretiyle ister korkutucu terbiyeyle davranılsın, onun iyi niyetini ya da iyilikseverliğini sınarlar. Böylece şeytan, kötü şehrin başı olarak, bu dünyada gurbette yaşayan Tanrı Devleti'ne karşı kendi araçlarını harekete geçirse de ona hiçbir zarar veremez. İlahî takdir, onun için şüphesiz başarılarda sıkıntılarla kırılmasın diye teselliyi, sıkıntılarda başarılarla bozulmasın diye sınanmayı sağlar ve ikisi birbirini dengeler. Öyle ki Mezmur'daki şu sözün başka bir yerden gelmediğini anlarız: "Yüreğimdeki acılarımın çokluğu kadar tesellilerin ruhumu sevindirdi." Havarinin şu sözü de buradandır: "Ümitle sevinen, sıkıntıda sabreden."

Çünkü aynı öğretmenin "Mesih'te dindarca yaşamak isteyen herkes zulüm görür" sözünün hiçbir zaman eksik kalamayacağı düşünülmelidir. Çünkü dışarıdakiler kudurmadığında, huzur varmış gibi görünür ve gerçekten vardır da, üstelik özellikle zayıflara çok teselli verir; ama yine içeride, kötü ahlâklarıyla dindar yaşayanların yüreklerine işkence eden kimseler eksik olmaz, hatta çoktur. Çünkü Hristiyan ve katolik adına onlar yüzünden küfredilir. Mesih'te dindarca yaşamak isteyenler için bu ad ne kadar değerliyse, içerideki kötüler yüzünden dindarların zihinlerinin istediğinden daha az sevilmesine o kadar üzülürler. Sapkınlar da Hristiyan adını, ayinlerini, Yazılarını ve inancını taşıdıkları düşünüldüğünde, dindarların yüreklerine büyük acı verirler. Çünkü onların ayrılıkları yüzünden Hristiyan olmak isteyen pek çok kişi tereddüde düşer, pek çok kötü dilli de bunlarda Hristiyan adına küfretmek için malzeme bulur; çünkü onlar da şöyle ya da böyle Hristiyan diye anılır. Mesih'te dindarca yaşamak isteyenler, kimse bedenlerine saldırıp eziyet etmese de, insanların bu ve benzeri kötü ahlâkları ve yanılgılarıyla zulüm görürler. Gerçekten bu zulmü bedenlerinde değil yüreklerinde görürler. "Yüreğimdeki acılarımın çokluğu kadar" sözü buradan gelir; "bedenimdeki" dememiştir. Ama yine de Tanrı'nın değişmez vaatleri ve havarinin "Rab kendisine ait olanları bilir" sözü düşünüldüğü için (çünkü Oğlu'nun suretine uygun olmak üzere önceden bildiği ve önceden belirlediği kimselerden hiçbiri yok olamaz) o mezmurda "Tesellilerin ruhumu sevindirdi" sözü gelir. Kötü ya da sahte Hristiyanların ahlâkının zulmettiği dindarların yüreklerinde oluşan acının kendisi, acı çekenlere fayda sağlar; çünkü onların yok olmamalarını ve başkalarının kurtuluşuna engel olmamalarını isteyen sevgiden doğar. Nihayet onların düzelmesinden de büyük teselliler doğar; bunlar dindarların ruhlarını, onların helakinin kendilerine verdiği acı kadar büyük bir sevinçle doldurur. İşte böylece bu çağda, bu kötü günlerde, yalnız Mesih'in ve havarilerinin bedensel varlığı zamanından beri değil, kötü kardeşinin öldürdüğü ilk adil olan Habil'den itibaren bu çağın sonuna kadar, kilise dünyanın zulümleriyle Tanrı'nın teselli vermeleri arasında gurbette yol alır.

18.51

CAPUT LI. Quod etiam per haereticorum dissensiones fides catholica roboretur. Videns autem diabolus templa daemonum deseri et in nomen liberantis Mediatoris currere genus humanum, haereticos mouit, qui sub uocabulo Christiano doctrinae resisterent Christianae, quasi possent indifferenter sine ulla correptione haberi in ciuitate Dei, sicut ciuitas confusionis indifferenter habuit philosophos inter se diuersa et aduersa sentientes. Qui ergo in ecclesia Christi morbidum aliquid prauumque sapiunt, si correpti, ut sanum rectumque sapiant, resistunt contumaciter suaque pestifera et mortifera dogmata emendare nolunt, sed defensare persistunt, haeretici fiunt et foras exeuntes habentur in exercentibus inimicis. Etiam sic quippe ueris illis catholicis membris Christi malo suo prosunt, dum Deus utitur et malis bene et diligentibus eum omnia cooperantur in bonum. Inimici enim omnes ecclesiae, quolibet errore caecentur uel malitia deprauentur, si accipiunt potestatem corporaliter adfligendi, exercent eius patientiam; si tantummodo male sentiendo aduersantur, exercent eius sapientiam; ut autem etiam inimici diligantur, exercent eius beneuolentiam aut etiam beneficentiam, siue suadibili doctrina cum eis agatur siue terribili disciplina. Ac per hoc diabolus princeps inpiae ciuitatis aduersus peregrinantem in hoc mundo ciuitatem Dei uasa propria commouendo nihil ei nocere permittitur, cui procul dubio et rebus prosperis consolatio, ut non frangatur aduersis, et rebus aduersis exercitatio, ut non corrumpatur prosperis, per diuinam prouidentiam procuratur, adque ita temperatur utrumque ab alterutro. ut in psalmo illam uocem non aliunde agnoscamus exortam: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae iucundauerunt animam meam. Hinc est et illud apostoli: Spe gaudentes, in tribulatione patientes. Nam et id, quod ait idem doctor: Quicumque uolunt in Christo pie uiuere, persecutionem patiuntur, nullis putandum est deesse posse temporibus. Quia et cum ab eis, qui foris sunt, non saeuientibus uidetur esse tranquillitas et re uera est plurimumque consolationis adfert, maxime infirmis: non tamen desunt, immo multi sunt intus, qui corda pie uiuentium suis perditis moribus cruciant; quoniam per eos blasphematur Christianum et catholicum nomen; quod quanto est carius eis, qui uolunt pie uiuere in Christo, tanto magis dolent, quod per malos intus positos fit, ut minus, quam piorum mentes desiderant, diligatur. Ipsi quoque haeretici, cum cogitantur habere nomen et sacramenta Christiana et scripturas et professionem, magnum dolorem faciunt in cordibus piorum; quia et multi uolentes esse Christiani propter eorum dissensiones haesitare coguntur et multi maledici etiam in his inueniunt materiam blasphemandi Christianum nomen, quia et ipsi quoquo modo Christiani appellantur. His adque huius modi prauis moribus et erroribus hominum persecutionem patiuntur, qui uolunt in Christo pie uiuere, etiam nullo infestante neque uexante corpus illorum. Patiuntur quippe hanc persecutionem non in corporibus, sed in cordibus. Unde illa uox est: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo. Non enim ait: (In corpore meo.* Sed rursus quoniam cogitantur inmutabilia diuina promissa, et quod ait apostolus: Nouit Dominus qui sunt eius (quos enim praesciuit et praedestinauit conformes imaginis filii sui, ex eis perire nullus potest): ideo sequitur in illo psalmo: Consolationes tuae iucundauerunt animam meam. Dolor autem ipse, qui fit in cordibus piorum, quos persequuntur mores Christianorum malorum siue falsorum, prodest dolentibus, quoniam de caritate descendit, qua eos perire nolunt nec inpedire aliorum salutem. Denique magnae consolationes fiunt etiam de correctionibus eorum, quae piorum animas tanta iucunditate perfundunt, quantis doloribus de sua perditione cruciauerunt. Sic in hoc saeculo, in his diebus malis non solum a tempore corporalis praesentiae Christi et apostolorum eius, sed ab ipso Abel, quem primum iustum inpius frater occidit, et deinceps usque in huius saeculi finem inter persecutiones mundi et consolationes Dei peregrinando procurrit ecclesia.

18.5252. Bazılarının sandığı gibi, olmuş on zulüm tamamlandıktan sonra Deccal'in zamanında olacak on birincisinden başka zulüm kalmadığına inanmalı mı?

Bu yüzden, bazılarına görünmüş ve hâlâ görünen şu kanaati de söylemenin ya da buna inanmanın gelişigüzel bir iş olduğunu düşünüyorum: Kilise Deccal'in zamanına kadar şimdiye dek çektiği on zulümden fazlasını çekmeyecektir, on birinci ve son zulüm Deccal'den gelecektir. Birincisini Nero'nun yaptığını söylerler, ikincisini Domitianus'un, üçüncüsünü Traianus'un, dördüncüsünü Antoninus'un, beşincisini Severus'un, altıncısını Maximinus'un, yedincisini Decius'un, sekizincisini Valerianus'un, dokuzuncusunu Aurelianus'un, onuncusunu Diocletianus ile Maximianus'un. Mısırlıların başına gelen belaları da, Tanrı'nın halkı oradan çıkmaya başlamadan önce on tane olduğu için, şöyle anlamak gerektiğini düşünürler: Deccal'in son zulmü, Mısırlıların İbranileri düşmanca kovalarken Tanrı'nın halkı kuru yerden geçerken Kızıldeniz'de yok oldukları on birinci belaya benzer. Ama ben Mısır'daki o olayda bu zulümlere peygamberce işaret edildiğini sanmıyorum. Bunu düşünenler o belaları tek tek bu zulümlerle incelikli ve zekice karşılaştırmış görünseler de, bunu peygamberlik ruhuyla değil, bazen doğruya ulaşan, bazen yanılan insan zihninin tahminiyle yaparlar.

Gerçekten bu görüşte olanlar, Rabbin kendisinin çarmıha gerildiği zulüm hakkında ne diyecekler? Onu hangi sayıya koyacaklar? Onu ayrı tutup hesap edilmesi gerektiğini, başın kendisine saldırılıp öldürülen zulmün değil de bedene ait olanların sayılması gerektiğini düşünüyorlarsa, Mesih göğe çıktıktan sonra Kudüs'te olan zulme ne diyecekler? Orada mübarek Stefanos taşlandı, Yuhanna'nın kardeşi Yakub kılıçla doğrandı, havari Petrus öldürülmek üzere hapsedilip melek sayesinde kurtuldu, kardeşler Kudüs'ten kovulup dağıldı, sonradan havari Pavlus olan Saul kiliseyi harap ediyordu; ve o da zulmettiği imanı duyurmaya başlayınca, Mesih'i büyük bir ateşle duyurduğu Yahudiye'de ve başka milletlerde, yaptıklarının aynısına katlandı. Öyleyse neden Nero'dan başlanması gerektiğini düşünüyorlar? Kilise Nero zamanına kadar, hepsini anlatmak çok uzun sürecek çok acımasız zulümler arasında büyüyerek gelmişti. Kralların yaptığı zulümlerin sayılması gerektiğini düşünüyorlarsa, Herodes de kraldı ve Rabbin göğe çıkışından sonra çok ağır bir zulüm yaptı. Sonra on zulme saymadıkları Iulianus için ne diyecekler? Hristiyanların özgür sanatları öğretmesini ve öğrenmesini yasaklayan adam kiliseye zulmetmedi mi? Onun zamanında, sonradan onun ardından üçüncü imparator olan büyük Valentinianus Hristiyan imanının itirafçısı olarak ortaya çıktı ve askerlikten uzaklaştırıldı. Antakya'da yapmaya başladıklarını anmıyorum bile: Çok sayıda kişi işkence için yakalanmış, bunların ilki olarak bütün gün işkence gören çok sadık ve kararlı bir genç vardı; demir tırnaklar ve işkenceler altında mezmur okuyan bu gencin özgürlüğüne ve neşesine hayran kalıp ürpermese ve ötekilerde daha çirkin biçimde utanmaktan korkmasa, Iulianus daha fazlasını yapardı. Nihayet hatırladığımız günlerde, yukarıda anılan Valentinianus'un kardeşi, Ariusçu Valens, Doğu bölgelerinde katolik kiliseyi büyük bir zulümle harap etmedi mi? Bütün dünyada meyve verip büyüyen kilisenin, başka milletlerde çekmediği zamanda bazı milletlerde krallardan zulüm görebileceğini düşünmemek nasıl bir şeydir? Belki Gotlar kralının Gotya'nın içinde, şaşılacak bir acımasızlıkla Hristiyanlara zulmetmesi zulümden sayılmaz; oysa orada katoliklerden başkası yoktu ve bunların çoğu şehitlik tacı giydi. Bunu o zaman orada çocuk olan ve gördüklerini tereddütsüz hatırlayan bazı kardeşlerden duyduk. Ya şimdi İran'da? Hristiyanlara karşı zulüm öyle alevlenmedi mi ki (gerçi dindiyse) oradan kaçan bazıları Roma şehirlerine kadar geldi? Bunları ve benzerlerini düşündükçe, kilisenin sınanması gereken zulümlerin sayısının belirlenmesi gerekmediği kanısına varıyorum. Ama öte yandan krallardan, hiçbir Hristiyanın şüphe etmediği o sonuncusundan başka zulümler de geleceğini kesin olarak söylemek de daha az gelişigüzel bir iş değildir. Bu yüzden meseleyi ortada bırakıyoruz; ne bir yanını kuruyor ne de öbür yanını yıkıyoruz; yalnız ikisinden birini kesin olarak söyleme cüretinden insanları geri çekiyoruz.

18.52

CAPUT LII. An credendum sit, quod quidam putant, inpletis decem persecutionibus, quae fuerunt, nullam iam superesse praeter undecimam, quae in ipso Antichristi tempore sit futura. Proinde ne illud quidem temere puto esse dicendum siue credendum, quod nonnullis uisum est uel uidetur, non amplius ecclesiam passuram persecutiones usque ad tempus Antichristi. quam quot iam passa est, id est decem, ut undecima eademque nouissima sit ab Antichristo. Primam quippe conputant a Nerone quae facta est, secundam a Domitiano, a Traiano tertiam, quartam ab Antonino, a Seuero quintam, sextam a Maximino, a Decio septimam, octauam a Valeriano, ab Aureliano nonam, decimam a Diocletiano et Maximiano. Plagas enim Aegyptiorum, quoniam decem fuerunt, antequam exire inde inciperet populus Dei, putant ad hunc intellectum esse referendas, ut nouissima Antichristi persecutio similis uideatur undecimae plagae, qua Aegyptii, dum hostiliter sequerentur Hebraeos, in mari Rubro populo Dei per siccum transeunte perierunt. Sed ego illa re gesta in Aegypto istas persecutiones prophetice significatas esse non arbitror; quamuis ab eis. qui hoc putant, exquisite et ingeniose illa singula his singulis conpai-ata uideantur, non prophetico spiritu, sed coniectura mentis humanae, quae aliquando ad uerum peruenit, aliquando fallitur. Quid enim, qui hoc sentiunt, dicturi sunt de persecutione, qua ipse Dominus crucifixus est? in quo eam numero posituri? Si autem hac excepta existimant conputandum, tamquam illae numerandae sint, quae ad corpus pertinent, non qua ipsum caput est adpetitum et occisum: quid agent de illa. quae, postea quam Christus adscendit in caelum, Hierosolymis facta est, ubi beatus Stephanus lapidatus est, ubi Iacobus frater Iohannis gladio trucidatus, ubi apostolus Petrus ut occideretur inclusus et per angelum liberatus, ubi fugati adque dispersi de Hierosolymis fratres, ubi Saulus, qui postea Paulus apostolus factus est, uastabat ecclesiam, ubi ipse quoque iam fidem, quam persequebatur, euangelizans, qualia faciebat, est passus, siue per Iudaeam siue per alias gentes, quacumque Christum feruentissimus praedicabat? Quur ergo eis a Nerone uidetur ordiendum, cum ad Neronis tempora inter atrocissimas persecutiones, de quibus nimis longum est cuncta dicere, ecclesia crescendo peruenerit? Quod si a regibus factas persecutiones in numero existimant esse debere: rex fuit Herodes, qui etiam post adscensum Domini grauissimam fecit. Deinde quid respondent etiam de Iuliano, quem non numerant in decem? An ipse non est ecclesiam persecutus, qui Christianos liberales litteras docere ac discere uetuit? Sub quo Valentinianus maior, qui post eum tertius imperator fuit, fidei Christianae confessor exstitit militiaque priuatus est; ut omittam quae aput Antiochiam facere coeperat, nisi unius fidelissimi et constantissimi iuuenis, qui multis, ut torquerentur, adprehensis per totum diem primus est tortus, inter ungulas cruciatusque psallentis libertatem adque hilaritatem miratus horruisset et in ceteris deformius erubescere timuisset. Postremo nostra memoria Valens, supradicti Valentiniani frater, Arianus, nonne magna persecutione per Orientis partes catholicam uastauit ecclesiam? Quale est autem, non considerare ecclesiam per totum mundum fructificantem adque crescentem posse in aliquibus gentibus persecutionem pati a regibus, et quando in aliis non patitur? Nisi forte non est persecutio conputanda, quando rex Gothorum in ipsa Gothia persecutus est Christianos crudelitate mirabili, cum ibi non essent nisi catholici, quorum plurimi martyrio coronati sunt, sicut a quibusdam fratribus, qui tunc illic pueri fuerant et se ista uidisse incunctanter recordabantur, audiuimus? Quid modo in Perside? Nonne ita in Christianos ferbuit persecutio (si tamen iam quieuit), ut fugientes inde nonnulli usque ad Romana oppida peruenerint? Haec adque huius modi mihi cogitanti non uidetur esse definiendus numerus persecutionum, quibus exerceri oportet ecclesiam. Sed rursus adfirmare aliquas futuras a regibus praeter illam nouissimam, de qua nullus ambigit Christianus, non minoris est temeritatis. Itaque hoc in medio relinquimus neutram partem quaestionis huius adstruentes siue destruentes, sed tantummodo ab adfirmandi quodlibet horum audaci praesumtione reuocantes.

18.5353. Son zulmün zamanının hiçbir insana açılmamış olması

Deccal'den gelecek olan o son zulmü, İsa'nın kendisi varlığıyla söndürecektir. Çünkü onun için "ağzının soluğuyla öldürecek ve varlığının aydınlığıyla yok edecek" diye yazılmıştır. Burada genellikle şu sorulur: Bu ne zaman olacak? Hiç yersiz bir soru. Çünkü bunu bilmek bize fayda sağlasaydı, öğrencileri sorduğunda öğretmen Tanrı'nın kendisinden daha iyi kim söyleyebilirdi? Gerçekten bu konuda onun yanında sessiz kalmamış, yüzüne karşı sormuşlardı: "Rabbimiz, İsrail krallığını bu zamanda geri mi vereceksin?" O ise "Baba'nın kendi yetkisine bıraktığı zamanları bilmek sizin işiniz değil" demişti. Onlar saatten, günden ya da yıldan değil, zamandan sormuş ve bu cevabı almışlardı. Şu hâlde bunu bilmenin bizim işimiz olmadığını Hakikat'in ağzından duyduğumuza göre, bu çağa kalan yılları hesaplayıp belirlemeye boşuna çalışırız. Yine de kimileri Rabbin göğe çıkışından son gelişine kadar dört yüz, kimileri beş yüz, kimileri de bin yıl dolabileceğini söylemiştir. Her birinin kanaatini nasıl kurduğunu göstermek uzun sürer ve gereksizdir. Çünkü insanî tahminler kullanırlar, kanonik Yazı'nın otoritesinden kesin bir şey getirmezler. "Baba'nın kendi yetkisine bıraktığı zamanları bilmek sizin işiniz değil" diyen, bu konuda hesap yapan herkesin parmaklarını çözer ve onlara dinlenmelerini emreder.

Ama bu İncil'in hükmü olduğu için, çok sayıda sahte tanrıya tapınanların bununla engellenmemesine, tanrı diye taptıkları cinlerin cevaplarıyla Hristiyan dininin ne kadar süre kalacağının belirlendiğini uydurmalarına şaşmamak gerekir. Dinin bu kadar çok ve büyük zulümle yok edilemediğini, tersine bunlarla şaşılacak şekilde büyüdüğünü görünce, danışan birine ilahî bir kehanetle söylenmiş gibi bazı Yunanca dizeler kurdular. Bunlarda Mesih'i, kutsala saygısızlık sayılan bu suçtan masum gösterirler; ama Petrus'un büyü yaptığını eklerler ki Mesih'in adına üç yüz altmış beş yıl boyunca tapınılsın, anılan yıl sayısı dolunca da din hemen son bulsun. Ey bilgin insanların yürekleri! Ey Mesih'e inanmak istemeyip Mesih hakkında bunlara inanmaya değer görülen okumuş zekâlar! Demek öğrencisi Petrus ondan büyü sanatını öğrenmemiş, ama o masum kalmış, Petrus onun büyücüsü olmuş ve kendi büyü sanatlarıyla, büyük emekleriyle ve tehlikeleriyle, sonunda kanını dökerek de kendi adı yerine onun adına tapınılmasını tercih etmiş! Büyücü Petrus dünyanın Mesih'i bu kadar sevmesini sağladıysa, masum Mesih Petrus'un onu bu kadar sevmesini sağlamak için ne yaptı? Kendi kendilerine cevap versinler ve yapabilirlerse anlasınlar ki dünyanın ebedî hayat için Mesih'i sevmesini sağlayan, Petrus'un hem ondan ebedî hayatı almak hem onun için geçici ölüme kadar katlanmak üzere Mesih'i sevmesini sağlayan aynı yukarıdan gelen lütuftur. Sonra bunları önceden söyleyebilip de engel olamayan bu tanrılar kimdir? Dediklerine göre bir yaşındaki bir çocuğun öldürüldüğü, parçalandığı ve lanetli bir ayinle gömüldüğü tek bir büyüye ve tek bir büyücüye öyle yenilmişler ki, kendilerine düşman bir mezhebin bu kadar uzun süre güçlenmesine, onca büyük zulmün korkunç vahşetini direnerek değil katlanarak yenmesine ve putlarının, tapınaklarının, ayinlerinin, kehanetlerinin yıkılmasına kadar varmasına izin vermişler! Nihayet, bizim değil de onların tanrısı olan ve bu kadar büyük bir suçla ayartılıp ya da zorlanıp bunu sağlayan bu tanrı kimdir? Çünkü dizeler, Petrus'un büyü sanatıyla bunları bir cine değil, bir tanrıya belirlettiğini söyler. Mesih'e sahip olmayanların tanrısı işte böyledir.

18.53

CAPUT LIII. De tempore nouissimae persecutionis nulli hominum reuelato. Illam sane nouissimam persecutionem, quae ab Antichristo futura est, praesentia sua exstinguet ipse Iesus. Sic enim scriptum est, quod eum interficiet spiritu oris sui et euacuabit inluminatione praesentiae suae. Hic quaeri solet: Quando istud erit? Inportune omnino. Si enim hoc nobis nosse prodesset, a quo melius quam ab ipso Deo magistro interrogantibus discipulis diceretur? Non enim siluerunt inde aput eum, sed a praesente quaesierunt dicentes: Domine, si hoc tempore repraesentabis regnum Israel? At ille: Non est, inquit, uestrum scire tempora, quae Pater posuit in sua potestate. Non utique illi de hora uel die uel anno, sed de tempore interrogauerant, quando istud accepere responsum. Frustra igitur annos, qui remanent huic saeculo, conputare ac definire conamur, cum hoc scire non esse nostrum ex ore Veritatis audiamus; quos tamen alii quadringentos, alii quingentos, alii etiam mille ab adscensione Domini usque ad eius ultimum aduentum conpleri posse dixerunt. Quem ad modum autem quisque eorum adstruat opinionem suam, longum est demonstrare et non necessarium. Coniecturis quippe utuntur humanis, non ab eis aliquid certum de scripturae canonicae auctoritate profertur. Omnium uero de hac re calculantium digitos resoluit et quiescere iubet ille, qui dicit: Non est uestrum scire tempora, quae Pater posuit in sua potestate. Sed haec quia euangelica sententia est, mirum non est non ea repressos fuisse deorum multorum falsorumque cultores, quominus fingerent daemonum responsis, quos tamquam deos colunt, definitum esse quanto tempore mansura esset religio Christiana. Cum enim uiderent nec tot tantisque persecutionibus eam potuisse consumi, sed his potius mira incrementa sumsisse, excogitauerunt nescio quos uersus Graecos tamquam consulenti cuidam diuino oraculo effusos, ubi Christum quidem ab huius tamquam sacrilegii crimine faciunt innocentem. Petrum autem maleficia fecisse subiungunt, ut coleretur Christi nomen per trecentos sexaginta quinque annos, deinde conpleto memorato numero annorum, sine mora sumeret finem.s o hominum corda doctorum!s o ingenia litterata digna credere ista de Christo, quae credere non uultis in Christum, quod eius discipulus Petrus ab eo magicas artes non didicerit, sed, ipso innocente, tamen eius maleficus fuerit nomenque illius quam suum coli maluerit magicis artibus suis, magnis laboribus et periculis suis, postremo etiam effusione sanguinis sui! Si Petrus maleficus fecit, ut Christum sic diligeret mundus, quid fecit innocens Christus, ut eum sic diligeret Petrus? Respondeant igitur ipsi sibi et si possunt intellegant illa superna gratia factum esse, ut propter aeternam uitam Christum diligeret mundus, qua gratia factum est, ut et propter aeternam uitam ab illo accipiendam et usque ad temporariam mortem pro illo patiendam Christum diligeret Petrus. Deinde isti di qui sunt, qui possunt ista praedicere nec possunt auertere, ita succumbentes uni malefico et uni sceleri magico, quo puer, ut dicunt, anniculus occisus et dilaniatus et ritu nefario sepultus est, ut sectam sibi aduersariam tam prolixo tempore conualescere, tot tantarumque persecutionum horrendas crudelitates non resistendo, sed patiendo superare et ad suorum simulacrorum templorum, sacrorum oraculorum euersionem peruenire permitterent? Quis postremo est deus, non noster utique, sed ipsorum, qui uel inlectus tanto scelere uel inpulsus est ista praestare? Non enim alicui daemoni, sed deo dicunt illi uersus haec Petrum arte magica definisse. Talem deum habent, qui Christum non habent.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…