X. Kitap
10.11. Platoncuların da meleklere ve insanlara gerçek saadeti yalnız tek Tanrı'nın verdiğini söylemeleri; ama bu yüzden tapınılması gerektiğini düşündükleri varlıkların kurbanların yalnız Tanrı'ya mı yoksa kendilerine de mi sunulmasını istediklerinin araştırılması gerektiği
Aklını herhangi bir şekilde kullanabilen herkesin kesin görüşü şudur: Bütün insanlar mesut olmak ister. Ama ölümlülerin zaafı mesutların kim olduğunu ve nasıl mesut olunacağını ararken pek çok büyük tartışma çıkmış, filozoflar çalışmalarını ve boş vakitlerini bunlar üzerinde tüketmişlerdir; bunları ortaya koyup incelemek uzun sürer ve gerekli de değildir. Çünkü bu satırları okuyan, sekizinci kitapta, ölümden sonraki mutlu hayata tanrıları da yaratan tek gerçek Tanrı'ya din ve ayinlerle hizmet ederek mi, yoksa birçok tanrıya hizmet ederek mi ulaşabileceğimiz sorusunu tartışacağımız filozofları nasıl seçtiğimizi hatırlıyorsa, aynı şeylerin burada tekrarlanmasını beklemez; hele unuttuysa yeniden okuyarak hafızasına destek olabilecekken. Bütün filozoflar arasında haklı olarak en soylu sayılan Platoncuları seçtik; çünkü insan ruhunun ölümsüz, akıllı ve anlayan olsa bile, kendisini de evreni de yaratan Tanrı'nın ışığına pay almadan mesut olamayacağını kavrayabilmişlerdi. Böylece bütün insanların istediği mutlu hayata, o bir tek en iyi varlığa, değişmez Tanrı'ya iffetli bir aşkın saflığıyla bağlanmayan hiç kimsenin ulaşamayacağını söylerler. Ama onlar da ya halkların boşluğuna ve yanılgısına boyun eğerek ya da Elçinin dediği gibi "düşüncelerinde boşa çıkarak" birçok tanrıya tapınılması gerektiğini düşündüler ya da böyle düşünülmesini istediler. Hatta bazıları cinlere bile ayinlerin ve kurbanların tanrısal onurlarının sunulması gerektiğini söyledi; buna büyük ölçüde cevap verdik. Şimdi, Tanrı'nın izin verdiği kadarıyla, göksel meskenlerde hâkimiyetler, reislikler ve kudretler arasında yer alan ölümsüz ve mesut varlıkların, ki bunlara tanrı derler ve kimine iyi cin, kimine bizim gibi melek adını verirler, bizden din ve dindarlığın nasıl gözetilmesini istediklerine inanılması gerektiğini görüp tartışmalıyız. Daha açık söyleyeyim: Bunlar ayin yapmamızı, kurban sunmamızı, mallarımızı ya da kendimizi dinî törenlerle adamamızı kendilerine mi, yoksa yalnız bizim de Tanrımız olan kendi Tanrılarına mı istiyorlar?
Çünkü tanrısallığa ya da daha açık söylenmesi gerekirse Tanrılığa borçlu olunan tapınma budur. Bunu tek kelimeyle belirtmek için Latincede yeterince uygun bir kelime aklıma gelmediğinden, gerektiğinde Yunanca bir kelimeyle ne demek istediğimi anlatıyorum. Bizim yazarlar Kutsal Kitap'ta geçtiği her yerde latreia kelimesini kulluk (servitus) diye çevirmişlerdir. Ama Elçinin kölelerin efendilerine tabi olmasını emrettiği, insanlara borçlu olunan hizmete Yunancada başka bir ad verilir. Latreia ise bize tanrısal sözleri bırakanların konuşma alışkanlığına göre her zaman ya da hemen hemen her zaman, Tanrı'ya tapınmakla ilgili kulluğu anlatır. Bu yüzden yalnız "tapınma" (cultus) denirse, bu sadece Tanrı'ya borçlu görünmez. Çünkü anarak onurlandırdığımız ya da huzurlarına çıktığımız insanlar için de colere (saygı göstermek) kelimesini kullanırız. Yalnız dinî bir alçakgönüllülükle tabi olduğumuz varlıklar için değil, bize tabi bazı şeyler için de colere denir. Nitekim bu fiilden agricola (çiftçi), colonus (yerleşimci) ve incola (yerli) kelimeleri gelir. Tanrılara da caelicola (göklüler) demelerinin sebebi, göğe saygı göstermeleri değil, onda oturmalarıdır; onlar sanki göğün bir tür yerleşimcileridir. Yalnız doğdukları toprağa bağlı olup mülk sahiplerinin hâkimiyeti altında tarım için kiracılık edenler anlamındaki coloni değil; Latin dilinin büyük bir ustasının söylediği gibi:
"Eski bir şehir vardı, Tyroslu coloni yerleşmişti."
Burada coloni adını tarımdan değil, oturmaktan (incolere) türetmiştir. Daha büyük şehirlerden arı oğulları gibi ayrılan halkların kurduğu şehirlere de bu yüzden colonia denir. Dolayısıyla bu kelimenin özel bir anlamıyla tapınmanın yalnız Tanrı'ya borçlu olduğu son derece doğrudur; ama başka şeyler için de cultus dendiği için Tanrı'ya borçlu tapınma Latincede tek kelimeyle ifade edilemez.
CAPUT I. Veram beatitudinem siue angelis siue hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse: sed utrum hi, quos ob hoc ipsum colendos putant, uni tantum Deo, an etiam sibi sacrificari uelint, esse quaerendum. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an plurimis dis religione sacrisque seruiendo peruenire possimus: non etiam hic eadem repeti expectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet inmortalem ac rationalem uel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpetunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disserendum est, quantum Deus donat, inmortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti, quos isti deos et ex quibus quosdam uel bonos daemones uel nobiscum angelos nominant, quo modo credendi sint uelle a nobis religionem pietatemque seruari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, uel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim diuinitati uel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno uerbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid uelim dicere. ⟦λατρείαν⟧ quippe nostri, ubicumque sanctarum scripturarum positum est, interpretati sunt seruitutem. Sed ea seruitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit apostolus seruos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet; ⟦λατρεία⟧ uero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis diuina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur seruitus, quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi uidetur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica uel recordatione uel praesentia frequentamus. Nec solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc uerbo et agricolae et coloni et incolae uocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique uenerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. Ab incolendo enim colonos uocauit, non ab agricultura. Hinc et ciuitates a maioribus ciuitatibus uelut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione uerbi huius omnino uerissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno uerbo significari cultus Deo debitus non potest.
10.1_2Religio kelimesi de rastgele bir tapınmayı değil daha belirli olarak Tanrı'ya tapınmayı anlatıyor görünse de (bizimkiler Yunanca thrēskeia denilen şeyi bu adla çevirmişlerdir), Latin dilinin yalnız cahillerin değil en bilginlerin de kullandığı konuşma alışkanlığına göre, akrabalık ve sıhriyet bağlarına ve her türlü yakınlığa karşı da religio gösterilmesi gerektiği söylenir. Bu yüzden Tanrılığa tapınma söz konusu olduğunda, bu kelimeyle belirsizlikten kurtulup din, Tanrı'ya tapınmadan başka bir şey değildir diyemeyiz; çünkü bu kelimeyi insanî yakınlığa riayeti anlatmaktan koparmak alışılmadık görünür.
Pietas da asıl anlamıyla Tanrı'ya tapınma olarak anlaşılır; Yunanlar buna eusebeia derler. Ama ana babaya karşı vazife duygusuyla gösterilen şey için de kullanılır. Halk dilinde bu ad acıma işlerinde de sık geçer; bunun sebebi bence şudur: Tanrı bunların yapılmasını özellikle emreder ve kurbanların yerine ya da kurbanlardan daha çok hoşuna gittiğini bildirir. Bu konuşma alışkanlığından Tanrı'nın kendisine de pius (merhametli) dendi. Yunanlar ise, halkları eusebeia'yı acıma anlamında kullandığı hâlde, kendi dil kullanımlarında Tanrı'ya hiçbir zaman eusebēs demezler. Bu yüzden Kutsal Kitap'ın bazı yerlerinde ayrım daha kesin görünsün diye, iyi tapınmadan türeyen eusebeia yerine Tanrı'ya tapınmadan bileşik olan theosebeia demeyi tercih etmişlerdir. Bunların hiçbirini biz tek kelimeyle dile getiremeyiz. Öyleyse Yunancada latreia denen ve Latinceye kulluk diye çevrilen, ama Tanrı'ya tapındığımız kulluğu, ya da Yunancada thrēskeia, Latincede din denen, ama bizim Tanrı'ya karşı dinimizi, ya da onların eusebeia dediği, bizim tek kelimeyle değil Tanrı'ya tapınma diye adlandırabildiğimiz şeyi, yalnız gerçek Tanrı olan ve kendisine tapınanları tanrı yapan Tanrı'ya borçlu olduğumuzu söylüyoruz. Öyleyse göksel meskenlerde bulunan ölümsüz ve mesut varlıklar kim olursa olsun, bizi sevmiyor ve mesut olmamızı istemiyorlarsa, onlara elbette tapınılmamalıdır. Seviyorlar ve mesut olmamızı istiyorlarsa, elbette kendilerinin mesut olduğu kaynaktan mesut olmamızı isterler; yoksa kendileri başka yerden, biz başka yerden mi mesut oluruz?
Nam et ipsa religio quamuis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare uideatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece ϑρησϰεία dicitur): tamen quia Latina loquendi consuetudine, non inperitorum, uerum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis adque adfinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio, non eo uocabulo uitatur ambiguum, cum de cultu deitatis uertitur quaestio, ut fidenter dicere ualeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam uidetur hoc uerbum a significanda obseruantia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Dei cultus intellegi solet, quam Graeci εὐσέβειαν uocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem uulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur; quod ideo arbitror euenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi uel pro sacrificiis uel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu εὐσεβῆν uocant, quamuis εὐσέβειαν pro misericordia illorum etiam uulgus usurpet. Unde in quibusdam scripturarum locis, ut distinctio certior appareret, non εὐσέβειαν, quod ex bono cultu, sed ϑεοσέβειαν, quod ex Dei cultu conpositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno uerbo enuntiare non possumus. Quae itaque λατρεία Graece nuncupatur et Latine interpretatur seruitus, sed ea qua colimus Deum; uel quae θρησκεία Graece, Latine autem religio dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; uel quam illi εὐσέβειαν, nos uero non uno uerbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui uerus est Deus facitque suos cultores deos. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus inmortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos uolunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos uolunt, profecto inde uolunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?
10.22. Platoncu Plotinos'un yukarıdan gelen aydınlanma hakkında düşündükleri
Ama bu seçkin filozoflarla bu konuda hiçbir çatışmamız yok. Çünkü onların da bizim mesut olduğumuz kaynaktan mesut olduğunu gördüler ve eserlerinde çeşitli şekillerde bol bol yazdılar: Karşılarına konan anlaşılır bir ışık onları mesut eder; bu ışık onlar için Tanrı'dır ve onlardan başka bir şeydir. Onlar ondan aydınlanır, parlar, ona pay alarak kusursuz ve mesut olarak var olurlar. Plotinos, Platon'un görüşünü açıklarken defalarca ve çokça ileri sürer ki onların bütünün ruhu olduğuna inandıkları ruh bile, bizim ruhumuzdan başka bir kaynaktan mesut olmaz; bu kaynak kendisi olmadığı bir ışıktır; ruh bu ışıktan yaratılmıştır, o anlaşılır şekilde aydınlattıkça ruh da anlaşılır şekilde parlar. O cisimsiz şeyler için bu görünür ve büyük göksel cisimlerden bir benzetme verir: O sanki güneş, ruh da aydır. Çünkü ayın güneşin karşısında durmasıyla aydınlandığını düşünürler. O büyük Platoncu şöyle der: Akıllı, daha doğrusu anlayan ruhun —göksel meskenlerde oturduğundan kuşku duymadığı ölümsüz ve mesut varlıkların ruhlarını da bu türden sayar— üstünde, evreni yapan Tanrı'nın tabiatından başka bir tabiat yoktur; ruhu da o yapmıştır. O yukarıdakilere mutlu hayat ve hakikati anlama ışığı, bize verildiği kaynaktan başka yerden verilmez. Bu da İncil'in şu sözüne uyar: "Tanrı'dan gönderilmiş bir adam vardı, adı Yahya'ydı. O tanıklık etmeye geldi, ışığa tanıklık etmek için; herkes onun aracılığıyla iman etsin diye. Işık o değildi, ışığa tanıklık etmek için gelmişti. Dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı." Bu ayrımda, Yahya'da olduğu gibi akıllı ya da anlayan ruhun kendi kendisine ışık olamayacağı, başka bir gerçek ışığa pay alarak parladığı yeterince gösterilmiştir. Yahya bunu ona tanıklık ederken kendisi de itiraf eder: "Biz hepimiz onun doluluğundan aldık."
CAPUT II. De superna inluminatione quid Plotinus Platonicus senserit. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandauerunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo inlustrantur, ut clareant adque eius participatione perfecti beatique subsistant. Saepe multumque Plotinus adserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse uniuersitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter inluminante intellegibiliter lucet. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna. Lunam quippe solis obiectu inluminari putant. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, siue potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam inmortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi uitam beatam et lumen intellegentiae ueritatis, quam unde praebetur et nobis, consonans euangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Iohannes; hic uenit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem uel intellectualem, qualis erat in Iohanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius ueri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Iohannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus.
10.33. Platoncuların evrenin yaratıcısını anlamakla birlikte, iyi ya da kötü meleklere tanrısal onur göstererek saptıkları gerçek Tanrı'ya tapınma
Durum buyken, Platoncular ya da bunları düşünen başkaları, Tanrı'yı bilerek onu Tanrı olarak yüceltselerdi, şükretselerdi, düşüncelerinde boşa çıkmasalardı, halkların yanılgılarına bir kısmı öncülük etmeseler, bir kısmı direnmekten korkmasalardı, onlar elbette itiraf ederlerdi ki hem o ölümsüz ve mesut varlıkların hem de bizim ölümlü ve sefillerin, ölümsüz ve mesut olabilmemiz için, tanrıların tek Tanrısına tapınmamız gerekir; o bizim de onların da Tanrısıdır.
Yunancada latreia denilen kulluğu ona, ister ayinlerde ister kendi içimizde borçluyuz. Çünkü hepimiz birlikte onun tapınağıyız, ayrı ayrı da her birimiz onun tapınaklarıyız; çünkü hepimizin uyumunda da her birimizde de oturmaya tenezzül eder. Hepimizde olduğundan her birimizde daha küçük değildir; çünkü ne hacimle yayılır ne bölünmeyle azalır. Yüreğimiz ona yükseldiğinde onun sunağıdır; onu Biricik Oğlu olan rahiple yatıştırırız; onun hakikati için kan dökülene kadar mücadele ettiğimizde kanlı kurbanları ona keseriz; kutsal ve dindar bir aşkla onun huzurunda yandığımızda en güzel kokulu tütsüyü ona yakarız; onun bizdeki armağanlarını ve kendimizi ona adar, geri veririz; zamanların akışında nankör bir unutma sızmasın diye, iyiliklerinin anısını bayramlarda ve belli günlerde ona adar, kutsarız; alçakgönüllülük ve övgü kurbanını, sevginin ateşiyle yanan yüreğin sunağında ona sunarız. Onu görebildiği kadar görmek ve ona bağlanmak için bütün günahların ve kötü arzuların lekesinden temizleniriz ve onun adıyla kutsanırız. Çünkü saadetimizin pınarı o, bütün isteklerin gayesi odur. Onu seçerek (eligentes), daha doğrusu yeniden seçerek (religentes) —çünkü ihmal ederek (neglegentes) yitirmiştik— din (religio) kelimesinin de geldiği söylenen bu yeniden seçişle, ona sevgiyle yöneliriz; ona ulaşıp dinlenelim diye; o gayede kusursuzlaştığımız için mesut olalım diye. Çünkü iyimiz, filozoflar arasında gayesi hakkında büyük tartışma olan iyimiz, ona bağlanmaktan başka bir şey değildir. Anlayan ruh, cisimsiz bir kucaklamayla, böyle denebilirse, gerçek faziletlerle yalnız onun aracılığıyla dolar ve döllenir. Bu iyiyi bütün yüreğimizle, bütün ruhumuzla ve bütün gücümüzle sevmemiz emredilir; bizi sevenler tarafından bu iyiye götürülmeli, sevdiklerimizi de bu iyiye götürmeliyiz. Bütün Kanun'un ve peygamberlerin kendisine dayandığı şu iki emir böyle yerine gelir: "Tanrın Rab'bi bütün yüreğinle, bütün ruhunla ve bütün zihninle seveceksin" ve "Komşunu kendin gibi seveceksin." Çünkü insanın kendini sevmeyi bilmesi için ona, mesut olmak üzere yaptığı her şeyi bağlayacağı bir gaye konulmuştur; kendini seven, mesut olmaktan başka bir şey istemez. Bu gaye ise Tanrı'ya bağlanmaktır. Kendini sevmeyi bilen birine komşusunu kendisi gibi sevmesi emredildiğinde, ona elinden geldiğince Tanrı'yı sevmeyi öğütlemesinden başka ne emredilmiş olur? İşte Tanrı'ya tapınma budur, gerçek din budur, doğru dindarlık budur, yalnız Tanrı'ya borçlu olunan kulluk budur. Öyleyse ölümsüz bir kudret ne kadar büyük bir güce sahip olursa olsun, bizi kendisi gibi seviyorsa, mesut olmamız için kendisinin tabi olup mesut olduğu varlığa tabi olmamızı ister. Tanrı'ya tapınmıyorsa, Tanrı'dan yoksun olduğu için sefildir; Tanrı'ya tapınıyorsa Tanrı yerine kendisine tapınılmasını istemez. Tersine o, sevginin bütün gücüyle şu tanrısal hükmü destekler: "Tanrılara kurban sunan, Rab'den başkasına sunan, kökünden yok edilecektir."
CAPUT III. De uero Dei cultu, a quo Platonici, quamuis creatorem uniuersitatis intellexerint, deuiarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore diuino. Quae cum ita sint, si Platonici uel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec euanescerent in cogitationibus suis nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis inmortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut inmortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum. Huic nos seruitutem, quae Graece ⟦λατρεία⟧ dicitur, siue in quibusque sacramentis siue in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eum Unigenito eius sacerdote placamus; ei cruentas uictimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius ueritate certamus: eum suauissimo adolemus incenso, cum in eius conspectum pio sanctoque amore flagramus: ei dona eius in nobis quoque ipsos uouemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne uolumine temporum ingrata subrepat obliuio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne feruidam caritatis. Ad hunc uidendum, sicut uideri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis adpetitionis est finis. Hunc eligentes uel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) — hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur, ad eum dilectione tendimus, ut perueniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu ueris inpletur fecundaturque uirtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota uirtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic conplentur duo illa praecepta, in quibus tota lex pendet et prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud uult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec uera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita seruitus. Quaecumque igitur inmortalis potestas quantalibet uirtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei uult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia priuatur Deo; si autem colit Deum, non uult se coli pro Deo. Illi enim potius diuinae sententiae suffragatur et dilectionis uiribus fauet, qua scriptum est: Sacrificans dis eradicabitur, nisi Domino soli.
10.44. Kurbanın yalnız tek gerçek Tanrı'ya borçlu olunduğu
Tanrı'ya tapınılan dinî hizmete ait öteki şeyleri şimdi geçeyim; ama kurbanın Tanrı'dan başkasına borçlu olunduğunu söylemeye cesaret edecek hiçbir insan yoktur. Tanrısal tapınmaya ait birçok şey, aşırı bir tevazu ya da zararlı bir dalkavuklukla insanlara gösterilen onurlara aktarılmıştır. Ama bunların gösterildiği kişiler yine de insan sayılmış; tapınılacak ve saygı gösterilecek, çok ileri gidilirse ibadet edilecek kişiler olarak anılmışlardır. Oysa tanrı olduğunu bilmediği, sanmadığı ya da uydurmadığı birine kurban sunulması gerektiğini kim düşünmüştür? Kurban sunarak Tanrı'ya tapınmanın ne kadar eski olduğunu iki kardeş Kabil ile Habil yeterince gösterir: Tanrı büyüğünün kurbanını reddetti, küçüğününkine baktı.
CAPUT IIII. Quod uni uero Deo sacrificium debeatur. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi deo. Multa denique de cultu diuino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, siue humilitate nimia siue adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et uenerandi, si autem multum eis additur, et adorandi: quis uero sacrificandum censuit nisi ei, quem deum aut sciuit aut putauit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobauit sacrificium, minoris aspexit.
10.55. Tanrı'nın istemediği, ama istediği şeylerin işareti olarak sunulmasını dilediği kurbanlar
Peki kurbanda sunulan şeylerin Tanrı'nın bir ihtiyacı için gerekli olduğunu düşünecek kadar akılsız kim vardır? Kutsal Kitap bunu birçok yerde bildirir; sözü uzatmamak için bir mezmurdaki şu kısa sözü anmak yeter: "Rab'be dedim: Sen benim Tanrımsın, çünkü benim iyiliklerime ihtiyacın yok." Demek ki Tanrı'nın sığıra ya da bozulabilir ve dünyevî herhangi bir şeye değil, insanın adaletine bile ihtiyacı olmadığına inanmak gerekir. Tanrı'ya doğru tapınmanın bütün faydası Tanrı'ya değil insanadır. Hiç kimse su içmekle pınara, görmekle ışığa hizmet ettiğini söylemez. Eski atalarımızın sığır kurbanlarıyla sunduğu, Tanrı halkının bugün okuduğu ama yapmadığı kurbanlardan anlaşılması gereken şudur: Bunlarla bizim içimizde olup bitenler işaret edilmiştir; öyle ki Tanrı'ya bağlanalım ve aynı gayeye ulaşması için komşumuza yardım edelim. Demek ki görünür kurban, görünmez kurbanın sırrı, yani kutsal işaretidir. Bu yüzden peygamberin ağzından tövbe eden o kişi, ya da günahlarını bağışlatmak isteyen peygamberin kendisi şöyle der: "Kurban isteseydin elbette sunardım; yakılan kurbanlardan hoşlanmazsın. Tanrı'ya kurban ezilmiş bir ruhtur; ezilmiş ve alçaltılmış yüreği Tanrı küçümsemez." Bakalım, Tanrı'nın kurban istemediğini söylediği yerde, Tanrı'nın kurban istediğini nasıl gösteriyor. Demek ki kesilmiş sığır kurbanını istemiyor, kırık yürek kurbanını istiyor. İstemediğini söylediği şeyle, istediğini eklediği şey işaret edilir. Tanrı'nın onları istemediğini, akılsızların sanki kendi zevki için istediğine inandıkları anlamda söylemiştir. Çünkü istediği kurbanların (ki biri tövbenin acısıyla ezilmiş ve alçaltılmış yürektir) kendisine hoş geliyormuş gibi istediği sanılan kurbanlarla işaret edilmesini istemeseydi, eski Kanun'da bunların sunulmasını emretmezdi. Bu yüzden belirli uygun bir zamanda değiştirilmeleri gerekiyordu; yoksa bunların işaret ettikleri değil de kendilerinin Tanrı'ya arzu edilir ya da bizde makbul olduğuna inanılacaktı. Başka bir mezmurda da aynı şey vardır: "Acıksam sana söylemem; çünkü yeryüzü ve onun doluluğu benimdir. Boğaların etini mi yiyeceğim ya da tekelerin kanını mı içeceğim?" Sanki şöyle diyor: Bunlara ihtiyacım olsaydı, elimde olan şeyleri senden istemezdim. Sonra bunların neye işaret ettiğini ekler: "Tanrı'ya övgü kurbanı sun, Yüce Olan'a adaklarını yerine getir, sıkıntı gününde beni çağır; seni kurtarırım, sen de beni yüceltirsin." Yine başka bir peygamberde: "Rab'bin huzuruna neyle çıkayım, yüce Tanrımı neyle karşılayayım? Yakılan kurbanlarla, bir yaşında danalarla mı karşılayayım? Rab binlerce koçtan, on binlerce semiz tekeden razı olur mu? Günahkârlığım için ilk oğlumu, ruhumun günahı için rahmimin meyvesini mi vereyim? Ey insan, iyi olan sana bildirilmedi mi? Rab senden adaleti uygulamaktan, merhameti sevmekten ve Tanrın Rab ile birlikte yürümeye hazır olmaktan başka ne ister?" Bu peygamberin sözlerinde de iki şey ayrılmış ve şu yeterince açıklanmıştır: Tanrı, kendisinin istediği kurbanlara işaret eden o kurbanları kendileri için istemez. İbranilere başlıklı mektupta da şöyle denir: "İyilik etmeyi ve paylaşmayı unutmayın; çünkü Tanrı böyle kurbanlardan hoşnut olur." Dolayısıyla "Kurban değil merhamet isterim" diye yazılan yerden anlaşılması gereken, bir kurbanın öteki kurbana tercih edildiğidir; çünkü herkesin kurban dediği şey, gerçek kurbanın işaretidir. Gerçek kurban ise merhamettir. Biraz önce andığım "Tanrı böyle kurbanlardan hoşnut olur" sözü de bu yüzden söylenmiştir. Demek ki çadırın ya da tapınağın hizmetinde kurbanlar konusunda çeşitli şekillerde tanrısal olarak emredildiği okunan her şey, işaret ederek Tanrı sevgisine ve komşu sevgisine bağlanır. Yazıldığı gibi, "bütün Kanun ve peygamberler bu iki emre dayanır."
CAPUT V. De sacrificiis, quae Deus non requirit, sed ad significationem eorum offerri uoluit, quae requirit. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis diuina scriptura testetur, ne longum faciamus, breue illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Non solum igitur pecore uel qualibet alia re corruptibili adque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si uiderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in uictimis pecorum, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eundem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo uisibile inuisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens aput prophetam uel ipse propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si uoluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contribulatus: cor contritum et humiliatum Deus non spernet. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit uelle sacrificium. Non uult ergo sacrificium trucidati pecoris, sed uult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum uelle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea uelle creditur, uelut suae gratia uoluptatis. Nam si ea sacrificia quae uult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae uelut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in lege uetere praecepisset. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia uel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? Tamquam diceret: Utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo uota tua et inuoca me in die tribulationis, et eripiam te et magnificabis me. Item aput alium prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, adsumam Deum meum excelsum? Si adprehendam illum in holocaustis, in uitulis anniculis? Si acceptauerit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea inpietatis, fructum uentris mei pro peccato animae meae? Si adnuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? Et in huius prophetae uerbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite obliuisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam uolo quam sacrificium nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est ueri sacrificii. Porro autem misericordia uerum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoraui: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi siue templi multis modis de sacrificiis leguntur diuinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et prophetae.
10.66. Gerçek ve kusursuz kurban
Dolayısıyla gerçek kurban, kutsal bir toplulukla Tanrı'ya bağlanalım diye yapılan her iştir; yani bizi gerçekten mesut edebilecek o iyi gayesine bağlanan her iştir. Bu yüzden insana yardım edilen acıma bile, Tanrı için yapılmıyorsa, kurban değildir. Çünkü insan yapsa ya da sunsa da kurban tanrısal bir şeydir; eski Latinler de ona bu adı bu yüzden vermişlerdir. Dolayısıyla Tanrı adına kutsanmış ve Tanrı'ya adanmış insanın kendisi, Tanrı için yaşamak üzere dünyaya öldüğü ölçüde, kurbandır. Çünkü bu da herkesin kendisine yaptığı merhamete girer. Bu yüzden şöyle yazılmıştır: "Tanrı'nın hoşuna giderek ruhuna acı." Bedenimizi itidalle terbiye ettiğimizde, gerektiği gibi Tanrı için yaparsak, uzuvlarımızı kötülüğün silahı olarak günaha değil, adaletin silahı olarak Tanrı'ya sunduğumuzda, bu kurbandır. Elçi buna teşvik ederek şöyle der: "Kardeşler, Tanrı'nın merhameti adına size yalvarırım: Bedenlerinizi yaşayan, kutsal, Tanrı'nın hoşuna giden bir kurban olarak, makul hizmetiniz olarak sunun." Ruhun aşağıdaki bir hizmetkâr ya da alet gibi kullandığı beden, iyi ve doğru kullanımı Tanrı'ya bağlandığında kurban oluyorsa, ruhun kendisi, Tanrı'ya bağlanıp onun aşkının ateşiyle tutuşarak dünyevî arzunun suretini yitirince, değişmez suret olarak ona tabi olup yeniden biçimlenince, onun güzelliğinden aldıklarıyla onun hoşuna gidince, nasıl da kurban olur! Aynı Elçi ardından bunu ekler: "Bu dünyaya uymayın, zihninizin yenilenmesiyle yeniden biçimlenin ki Tanrı'nın iradesinin ne olduğunu, neyin iyi, hoşa giden ve kusursuz olduğunu sınayasınız." Gerçek kurbanlar, kendimize ya da komşularımıza yapılan, Tanrı'ya bağlanan merhamet işleri olduğuna, merhamet işleri de ancak sefaletten kurtulmak ve böylece mesut olmak için yapıldığına göre (bu da ancak hakkında "Benim için Tanrı'ya bağlanmak iyidir" denilen o iyiyle olur), sonuç şudur: Kurtarılmış şehrin tamamı, yani azizlerin cemaati ve topluluğu, büyük rahip aracılığıyla Tanrı'ya sunulan evrensel kurbandır. O rahip, böyle bir başın bedeni olalım diye, çilesinde kendisini de bizim için köle sureti içinde sundu. Çünkü bu sureti sundu, bu suret içinde sunuldu; zira bu surete göre aracıdır, bu surette rahiptir, bu surette kurbandır. Böylece Elçi bedenlerimizi yaşayan, kutsal, Tanrı'nın hoşuna giden bir kurban olarak, makul hizmetimiz olarak sunmamızı, bu dünyaya uymamayı, zihnimizin yenilenmesiyle yeniden biçimlenmemizi, Tanrı'nın iradesinin ne olduğunu, neyin iyi, hoşa giden ve kusursuz olduğunu sınamamızı öğütledikten sonra (bütün bu kurban biziz) şöyle devam eder: "Bana verilen lütuf adına aranızdaki herkese şunu söylüyorum: Düşünmeniz gerekenden daha yüksek düşünmeyin, Tanrı'nın her birinize dağıttığı iman ölçüsüne göre ölçülü düşünün. Bir bedende birçok uzvumuz olduğu, ama bütün uzuvların aynı işi yapmadığı gibi, biz de çok olduğumuz hâlde Mesih'te tek bedeniz ve birbirimizin uzuvlarıyız; bize verilen lütfa göre farklı armağanlarımız var." Hristiyanların kurbanı işte budur: Çok olup Mesih'te tek beden olmak. Kilise de bunu müminlerce bilinen sunak ayininde sık sık yerine getirir; orada sunduğu şeyde kendisinin de sunulduğu ona gösterilir.
CAPUT VI. De uero perfectoque sacrificio. Proinde uerum sacrificium est omne opus, quod agitur ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo ueraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subuenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit uel offertur, tamen sacrificium res diuina est, ita ut hoc quoque uocabulo id Latini ueteres appellauerint. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo deuotus, in quantum mundo moritur ut Deo uiuat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo, sacrificium est. Ad quod exhortans apostolus ait: Obsecro itaque uos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora uestra hostiam uiuam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium uestrum. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo uel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! Quod idem apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in nouitate mentis uestrae ad probandum uos quae sit uoluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum. Cum igitur uera sacrificia opera sint misericordiae siue in nos ipsos siue in proximos, quae referuntur ad Deum, opera uero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est): profecto efficitur, ut tota ipsa redemta ciuitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, uniuersale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam serui. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam uiuam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non conformemur huic saeculo, sed reformemur in nouitate mentis nostrae: ad probandum quae sit uoluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in uobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diuersa secundum gratiam, quae data est nobis. Hoc est sacrificium Christianorum: multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.
10.77. Kutsal meleklerin bize sevgisinin, kendilerine değil tek gerçek Tanrı'ya tapınmamızı istemelerini sağladığı
Göksel meskenlerde bulunan, Yaratıcılarına pay alarak birlikte sevinen o ölümsüz ve mesut varlıklar, onun ebediyetiyle sağlam, onun hakikatiyle emin, onun armağanıyla kutsaldırlar. Biz ölümlüleri ve sefilleri, ölümsüz ve mesut olalım diye merhametle sevdikleri için, kendilerine değil, kendilerinin de bizimle birlikte kurbanı olduklarını bildikleri Tanrı'ya kurban sunmamızı isterler. Çünkü onlarla birlikte tek bir Tanrı Devleti'yiz; mezmurda ona şöyle denir: "Senin hakkında en şanlı şeyler söylendi, ey Tanrı'nın şehri." Bir kısmı bizde gurbette yaşar, bir kısmı onlarda yardım eder. O yukarıdaki şehirden, Tanrı'nın iradesinin anlaşılır ve değişmez kanun olduğu şehirden, o yukarıdaki adeta meclisten (curia; çünkü orada bize dair özen, cura, gösterilir) meleklerin hizmetiyle bize o Kutsal Kitap indi; orada şöyle okunur: "Tanrılara kurban sunan, Rab'den başkasına sunan, kökünden yok edilecektir." Bu Kitap'a, bu kanuna, böyle emirlere o kadar büyük mucizeler tanıklık etti ki bize kendileri için istediklerini isteyen ölümsüz ve mesut varlıkların kime kurban sunmamızı istediği yeterince görülür.
CAPUT VII. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio, ut nos non suos, sed unius ueri Dei uelint esse cultores. Merito illi in caelestibus sedibus constituti inmortales et beati, qui creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius ueritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut inmortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse nouerunt. Cum ipsis enim sumus una ciuitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, ciuitas Dei; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna ciuitate, ubi Dei uoluntas intellegibilis adque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per angelos sancta illa scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans dis eradicabitur, nisi Domino soli. Huic scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt adtestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari uelint inmortales ac beati, qui hoc nobis uolunt esse quod sibi.
10.88. Tanrı'nın, dindarların imanını güçlendirmek için, meleklerin hizmetiyle de vaatlerini destekleyen mucizeler göstermeye tenezzül etmesi
Çok eski olayları ansam, gerektiğinden daha uzun bir şekilde geçmişe dönmüş görünürüm: Binlerce yıl önce İbrahim'e bütün halkların onun soyunda kutsanacağını bildiren Tanrı'nın vaatlerine tanıklık eden hangi mucizeler yapıldığını. Çünkü İbrahim'in kısır karısının, doğurgan bir kadının bile doğuramayacağı ihtiyarlık çağında ona oğul doğurmasına; İbrahim'in kurbanında gökten gelen alevin bölünmüş kurbanların arasından geçmesine; İbrahim'e insanlar gibi konuk ettiği meleklerin, Sodom'un göksel yangınını önceden bildirmesine, soyu hakkındaki Tanrı vaadini onlar aracılığıyla almasına; yangın yaklaşırken aynı meleklerin kardeşinin oğlu Lut'u Sodom'dan şaşırtıcı şekilde kurtarmasına kim hayran kalmaz? Lut'un karısı yolda arkasına bakıp birden tuza dönüştü ve bu büyük sırla, kimsenin kurtuluş yolunda geride bıraktıklarını özlememesi gerektiğini öğütledi. Peki Tanrı halkını Mısır'daki kölelik boyunduruğundan kurtarmak için Musa aracılığıyla yapılan olağanüstü işler ne kadar büyüktü! Orada o halkı hâkimiyeti altında ezen Mısır kralı Firavun'un büyücülerine, daha şaşılacak şekilde yenilsinler diye bazı şaşılacak şeyler yapma izni verildi. Çünkü onlar kötü meleklerin, yani cinlerin bağlı olduğu zehirler ve büyülü sözlerle yapıyordu; Musa ise, adaleti ölçüsünde daha kudretli şekilde, göğü ve yeri yaratan Tanrı'nın adıyla, meleklerin hizmetiyle onları kolayca yendi. Nitekim üçüncü belada büyücüler gücünü yitirince, on bela Musa aracılığıyla sırların büyük bir düzeni içinde tamamlandı; bunlarla Firavun'un ve Mısırlıların katı yürekleri Tanrı halkını bırakmaya razı oldu. Ama hemen pişman oldular ve ayrılan İbranilere yetişmeye çalışırken, deniz yarılıp onlar kuru yerden geçerken, sular iki yandan birleşti ve onları örtüp boğdu. Aynı halk çölde götürülürken tanrısal gücüyle şaşırtıcı şekilde sıklaşan mucizeler hakkında ne diyeyim? İçilemeyen sular, Tanrı'nın emrettiği gibi içine bir ağaç atılınca acılığını yitirdi ve susayanları kandırdı. Açlara gökten man indi; toplayanlara bir ölçü belirlendiğinde, bir kimsenin fazla topladığı kurtlanıp çürüdü; Sebt gününden önceki gün iki katı toplanan ise, Sebt'te toplamak yasak olduğu için, hiç çürümeden kaldı. Et yemek isteyenler için, bu kadar büyük bir halka hiçbir şey yetmez görünürken, kamp kuşlarla doldu ve arzularının ateşi tokluğun bıkkınlığıyla söndü. Yollarına çıkıp geçişi engelleyen ve savaşan düşmanlar, Musa dua edip elleri haç biçiminde uzanmışken, İbranilerden kimse düşmeden yere serildi. Tanrı halkında isyan edip tanrısal olarak düzenlenmiş topluluktan ayrılanlar, görünmez cezanın görünür örneği olarak toprak yarılıp canlı canlı yutuldu. Değnekle vurulan kaya bu kadar kalabalığa bol sular akıttı. Günahların pek adil cezası olan yılanların öldürücü ısırıkları, ağaç üstüne yükseltilen tunç yılana bakılarak iyileşti. Böylece hem sıkıntıdaki halka yardım edildi hem de ölümün ölümle yok edilişi, çarmıha gerilmiş ölümün benzerliğiyle işaret edildi. Olayın hatırası için saklanan bu yılana sonradan yanılgıya düşen halk put gibi tapınmaya başlayınca, dinî gücüyle Tanrı'ya kulluk eden Kral Hizkiya onu büyük bir dindarlık övgüsüyle parçaladı.
CAPUT VIII. De miraculis, quae Deus ad conroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. Nam nimis uetera si commemorem, longius quam satis est reuoluere uidebor, quae miracula facta sint adtestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedicit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset, adque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter diuisas uictimas cucurrisse, eidemque Abrahae praedictum ab angelis caeleste incendium Sodomorum, quos angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole uentura Dei promissa tenuerat, ipsoque inminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in uia retro respiciens adque in salem repente conuersa magno admonuit sacramento neminem in uia liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa uero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo seruitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius uincerentur! Illi enim faciebant ueneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, seruientibus angelis eos facile superauit. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione conpletae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diuiso mari per siccum transeuntibus unda hinc adque hinc in sese redeunte cooperti et obpressi sunt. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda diuinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant, misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse; manna esurientibus uenisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis uermibus putruisse, ante diem uero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine uiolatum; desiderantibus carne uesci, quae tanto populo nulla sufficere posse uidebatur, uolatilibus castra conpleta et cupiditatis ardorem fastidio satietatis extinctum; obuios hostes transitumque prohibentes adque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata diuinitus societate diuidentes ad exemplum uisibile inuisibilis poenae uiuos terra dehiscente submersos; uirga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato adque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subueniretur adflicto, et mors morte destructa uelut crucifixae mortis similitudine signaretur? Quem sane serpentem propter facti memoriam reseruatum cum postea populus errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo seruiens cum magna pietatis laude contriuit.
10.99. Cinlere tapınmayla ilgili yasak sanatlar; Platoncu Porphyrios'un kimini onaylar, kimini reddeder göründüğü
Bunlar ve hepsini anmanın çok uzun süreceği bunlar gibi pek çok şey, tek gerçek Tanrı'ya tapınmayı öğütlemek, çok ve sahte tanrılara tapınmayı yasaklamak için oluyordu. Basit bir iman ve dindar bir güvenle oluyordu, yoksa uğursuz bir merakın sanatıyla düzülmüş büyülerle ve afsunlarla değil. Bu sanata mageia (büyü) ya da daha iğrenç bir adla goēteia, daha onurlu bir adla teurji derler. Bunları ayırmaya çalışır gibi yapanlar, yasak sanatlara kendini verenlerin kimini lanetlenecek kişiler, halkın malefici (büyücü) dediklerini (bunların goēteia'ya ait olduğunu söylerler), kimini de teurji sanatını yakıştırdıkları övgüye değer kişiler olarak göstermek isterler. Oysa ikisi de meleklerin adları altında cinlerin aldatıcı ayinlerine bağlanmıştır.
Porphyrios da teurji aracılığıyla ruhun bir tür arınmasını vaat eder, ama tereddütle ve adeta utangaç bir tartışmayla. Bu sanatın Tanrı'ya dönüşü kimseye sağlamadığını da söyler. Öyle ki onun kutsala saygısız merakın kusuru ile felsefenin mesleği arasında, görüşünü değiştirerek çalkalandığını görürsünüz. Çünkü bir yandan bu sanatın aldatıcı, yapılırken tehlikeli, kanunlarca yasak olduğunu söyleyip sakınmayı öğütler; bir yandan da övücülerine boyun eğer gibi, ruhun bir kısmını temizlemeye yaradığını söyler. Ama bu kısım, cisimlere hiç benzemeyen anlaşılır şeylerin hakikatini kavrayan anlayan kısım değil, cisimsel şeylerin suretlerini alan ruhanî kısımdır. Bu kısmın teletai denilen teurjik kutsamalarla ruhları ve melekleri kabul etmeye ve tanrıları görmeye yatkın ve uygun hâle geldiğini söyler. Ama bu teurjik törenlerden anlayan ruha, onu Tanrı'sını görmeye ve gerçekten var olanları seyretmeye yatkın kılacak hiçbir arınma gelmediğini itiraf eder. Buradan onun, gerçekten var olanların görülmediği teurjik kutsamalarla ne tür tanrıların ve ne tür bir görünün söz konusu olduğunu söylediği anlaşılabilir. Nitekim akıllı, daha çok sevdiği deyimle anlayan ruhun, ruhanî kısmı hiçbir teurjik sanatla arınmamış olsa bile kendi alanına geçebileceğini söyler; teurjist de ruhanî ruhu ancak bu şekilde arındırır, bununla ölümsüzlüğe ve ebediyete ulaşmaz. Gerçi cinleri meleklerden ayırır, havadaki yerlerin cinlere, esirdeki ya da gökteki yerlerin meleklere ait olduğunu söyler ve ölümden sonra yerden azıcık da olsa yükselmek için bir cinin dostluğundan yararlanmayı öğütler. Meleklerin yüksek ortaklığına ise başka bir yol olduğunu belirtir. Yine de cinlerle ilişkiden sakınmak gerektiğini adeta açıkça itiraf eder. Ruhun ölümden sonra cezasını öderken, kendisini kuşatan cinlere tapınmadan dehşete düştüğünü söyler. Melekleri ve tanrıları uzlaştırıcı diye övdüğü teurjinin de, ya ruhun arınmasını kıskanan ya da kıskançların sanatına hizmet eden güçler nezdinde iş gördüğünü inkâr edemedi. Bu konuda bilmem hangi Kildani'nin şikâyetini aktarır: "Kildani ülkesinde iyi bir adam, ruhu arındırmaya yönelik büyük çabalarında başarılarının engellendiğinden yakınır; çünkü aynı işte güçlü bir adam kıskançlığa kapılmış, kutsal dualarla yemin ettirilen güçleri, istenenleri vermesinler diye bağlamıştı. Demek ki o bağladı, der, bu da çözemedi." Porphyrios bu belirtiyle teurjinin hem tanrılar hem insanlar nezdinde iyilik de kötülük de yapmaya yarayan bir eğitim olduğunun görüldüğünü söyler; tanrıların da etkilendiğini ve Apuleius'un cinlere ve insanlara ortak olarak atfettiği çalkantılara ve tutkulara sürüklendiğini de söyler; ama tanrıları esir meskeninin yüksekliğiyle bunlardan ayırır ve bu ayrımda Platon'un görüşünü savunur.
CAPUT VIIII. De inlicitis artibus erga daemonum cultum, in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando, quaedam quasi inprobando uersatur. Haec et alia multa huiusce modi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei ueri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide adque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte conpositis, quam uel magian uel detestabiliori nomine goetian uel honorabiliori theurgian uocant, qui quasi conantur ista discernere et inlicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos uulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles uideri uolunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum. Nam et Porphyrius quandam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reuersionem uero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut uideas eum inter uitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cauendam monet; nunc autem uelut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur ueritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas uocant, idoneam fieri adque aptam susceptioni spirituum et angelorum et ad uidendos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fateretur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad uidendum Deum suum et perspicienda ea, quae uere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum uel qualem uisionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea uidentur, quae uere sunt. Denique animam rationalem siue, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit euadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad inmortalitatem aeternitatemque perueniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria uel empyrea disserens angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subuectante uel paululum a terra possit eleuari quisque post mortem, aliam uero uiam esse perhibeat ad angelorum superna consortia: cauendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumueniebatur horrescere: ipsamque theurgian, quam uelut conciliatricem angelorum deorumque commendat, aput tales agere potestates negare non potuit, quae uel ipsae inuideant purgationi animae, uel artibus seruiant inuidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: 'Conqueritur, inquit, uir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum uir ad eadem potens tactus inuidia adiuratas sacris precibus potentias adligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligauit ille, inquit, et iste non soluit.' Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et aput deos et aput homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius adtribuit; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis adserens in illa discretione sententiam.
10.1010. Cinleri çağırarak ruhlara sahte bir arınma vaat eden teurji
İşte şimdi daha bilgili denilen başka bir Platoncu, Porphyrios, bilmem hangi teurjik eğitimle tanrıların kendilerinin de tutkulara ve çalkantılara bağlı olduğunu söylüyor; çünkü ruhun arınmasını sağlamasınlar diye kutsal dualarla yemin ettirilip korkutulabilmişlerdir. Hem de kötülük emreden biri tarafından öyle korkutulmuşlardır ki iyilik dileyen bir başkası aynı teurjik sanatla onları bu korkudan çözüp iyilik yapmak üzere özgür bırakamamıştır. Onların en sefil kölesi ve gerçek Kurtarıcı'nın lütfundan uzak olanlar dışında, bütün bunların aldatıcı cinlerin uydurması olduğunu kim görmez? Bunlar iyi tanrılar nezdinde olsaydı, orada ruhun iyiliksever arındırıcısı kötü niyetli engelleyiciden elbette daha etkili olurdu. Yok eğer kendisi için çalışılan insan adil tanrılara arınmaya layık görünmediyse, kıskanç birinden korkarak ya da kendisinin dediği gibi daha güçlü bir tanrısal varlığın korkusuyla engellenerek değil, özgür bir yargıyla bunu reddetmeleri gerekirdi. Şaşılacak şey şu ki ruhu teurjik ayinlerle arındırmak isteyen o iyi yürekli Kildani, korkutulmuş tanrıları daha çok korkutup iyilik yapmaya zorlayacak ya da onları korkutanı durdurup özgürce iyilik yapmalarını sağlayacak daha üstün bir tanrı bulamadı. Yoksa iyi teurjistin, ruhun arındırıcıları diye çağırdığı tanrıları önce korkunun o vebasından arındıracak ayinleri mi eksikti? Tanrıları korkutacak daha güçlü bir tanrı getirilebiliyor da, onları temizleyecek bir tanrı neden getirilemiyor? Kıskancı dinleyip tanrılara iyilik yapmasınlar diye korku salacak bir tanrı bulunuyor da, iyiliksever insanı dinleyip tanrıların korkusunu alacak, iyilik yapmalarını sağlayacak bir tanrı bulunmuyor mu? Ey parlak teurji, ey övgüye değer ruh arınması ki orada kirli kıskançlığın emri, saf iyiliğin dileğinden daha çok geçer! Tersine, kötücül ruhların bu aldatmacasından sakınmalı, ondan tiksinmeli ve kurtarıcı öğretiye kulak vermeliyiz. Bu kirli arınmaları kutsala saygısız ayinlerle yapanlar, Porphyrios'un andığı gibi, ruhları arınmış olarak meleklerin ya da tanrıların şaşılacak derecede güzel birtakım suretlerini görüyorlarsa (böyle bir şey görüyorlarsa tabii) bu, Elçinin söylediği şeydir: "Çünkü Şeytan kendini ışık meleği kılığına sokar." Bu hayaller onundur; zavallı ruhları çok ve sahte tanrıların aldatıcı ayinleriyle ağına düşürmek, onları yalnız kendisiyle temizlendikleri ve iyileştikleri gerçek Tanrı'ya gerçek tapınmadan döndürmek ister. Tıpkı Proteus hakkında söylendiği gibi:
"Her surete girer,"
düşmanca takip eder, aldatıcı şekilde yardım eder, her iki durumda da zarar verir.
CAPUT X. De theurgia, quae falsam purgationem animis daemonum inuocatione promittit. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari terrerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eandem artem theurgicam solui illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non uideat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus seruus et a gratia ueri liberatoris alienus? Nam si haec aput deos agerentur bonos, plus ibi utique ualeret beneficus purgator animae quam maleuolus inpeditor. Aut si dis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione uidebatur indignus, non utique ab inuido territi nec, sicut ipse dicit, per metum ualentioris numinis inpediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non inuenit aliquem superiorem deum, qui uel plus terreret adque ad bene faciendum cogeret territos deos, uel ab eis terrentem conpesceret, ut libere bene facerent; si tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos inuocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, quur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An inuenitur deus qui exaudiat inuidum et timorem dis incutiat ne bene faciant; nec inuenitur deus qui exaudiat beneuolum et timorem dis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat inmunda inuidentia, quam inpetrat pura beneficentia! Immo uero malignorum spirituum cauenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, uel angelorum imagines uel deorum tamquam purgato spiritu uident (si tamen uel tale aliquid uident), illud est, quod apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se uelut angelum lucis. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens inretire et a uero ueri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, auertere, sicut de Proteo dictum est, formas se uertit in omnes, hostiliter insequens, fallaciter subueniens, utrobique nocens.
10.1111. Porphyrios'un cinlerin farklılığı hakkında bilgi istediği, Mısırlı Anebon'a mektubu
Bu Porphyrios, Mısırlı Anebon'a yazdığı mektupta daha akıllıca düşünmüştür. Orada akıl danışan ve soru soran biri gibi, hem kutsala saygısız sanatları ele verir hem de onları altüst eder. Orada bütün cinleri reddeder; basiretsizlikleri yüzünden nemli buharı çektiklerini, bu yüzden esirde değil, ayın altındaki havada ve ayın küresinde bulunduklarını söyler. Ama haklı olarak rahatsız olduğu bütün aldatmacaları, kötülükleri ve saçmalıkları bütün cinlere vermeye cesaret edemez. Çünkü bütün cinlerin genel olarak basiretsiz olduğunu itiraf ettiği hâlde, başkalarının âdetince bazılarına iyi cinler der. Tanrıların yalnız kurbanlarla cezbedilmekle kalmayıp insanların istediğini yapmaya sürüklenip zorlanmalarına şaşar. Tanrılar cinlerden cisimle cisimsizlikle ayrılıyorsa, güneşi, ayı ve gökteki öteki görünür şeyleri, ki bunların cisim olduğundan kuşku duymaz, nasıl tanrı saymak gerektiğini sorar. Bunlar tanrıysa, nasıl kimine iyiliksever, kimine kötücül denebileceğini, cisimli olduklarına göre nasıl cisimsizlere bağlandıklarını sorar. Kuşku duyar gibi şunu da sorar: Kehanette bulunanlarda ve şaşılacak şeyler yapanlarda bunlar ruhun etkilenmeleri mi, yoksa bunları sağlayan birtakım ruhlar mı dışarıdan gelir? Daha çok dışarıdan geldiğini tahmin eder; çünkü taşları ve otları kullanarak kimilerini bağlarlar, kapalı kapıları açarlar ya da buna benzer şaşılacak işler yaparlar. Bu yüzden başkalarının şöyle düşündüğünü söyler: Bir tür varlık vardır, onun özelliği dinlemektir; tabiatça aldatıcı, her şekle girer, çok biçimlidir; tanrıları, cinleri ve ölülerin ruhlarını taklit eder. İyi ya da kötü görünen bütün bu şeyleri yapan da budur. Gerçekten iyi olan şeyler konusunda ise hiç yardım etmez, hatta bunları bilmez bile; kötü öğüt verir, fazileti gayretle arayanları suçlar ve bazen engeller; küstahlık ve kibirle doludur, kurban kokularından hoşlanır, dalkavuklukla avlanır. Dışarıdan ruha gelip uyuyan ya da uyanık insanların hislerini aldatan bu aldatıcı ve kötücül ruhlar türü hakkında daha başka şeyler de söyler; ama bunları kendisinin inandığı şeyler olarak doğrulamaz, başkalarının düşündüğünü belirterek çok hafifçe tahmin eder ya da kuşku duyar. Böylesine büyük bir filozofun, herhangi bir Hristiyan ninenin varlığından tereddüt etmediği ve en özgürce tiksindiği bütün şeytanî topluluğu ya bilmesi ya da güvenle kınaması zordu. Yoksa belki de mektup yazdığı Anebon'u, böyle ayinlerin en ünlü rahibi olarak, ve bu işlere tanrısal ve tanrılara tapınmayla ilgili diye hayran olan başkalarını gücendirmekten çekiniyordu.
Yine de devam eder ve soruşturur gibi, dikkatle düşünüldüğünde ancak kötücül ve aldatıcı güçlere yüklenebilecek şeyleri anar. Şunu sorar: Daha iyi diye çağrılan varlıklara neden daha kötü varlıklar gibi emredilir, insanın haksız emirlerini yerine getirsinler diye? Kendileri herkesi her türlü iffetsiz birleşmeye sürüklemekten geri kalmazken, Venus işiyle kirlenmiş birinin yakarışını neden dinlemezler? Rahiplerine canlılardan kaçınmaları gerektiğini
CAPUT XI. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium, in qua petit de diuersitate daemonum se doceri. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scribit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et euertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob inprudentiam trahere humidum uaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna adque in ipso lunae globo; uerum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito mouetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter inprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum di adliciantur uictimis, sed etiam conpellantur adque cogantur facere quod homines uolunt; et si corpore et incorporalitate di a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et uisibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si di sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam ueluti dubitans, utrum in diuinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus ueniant, per quos haec ualeant; et potius uenire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et adligent quosdam, et aperiant clausa ostia, uel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae uidentur bona esse uel praua; ceterum circa ea, quae uere bona sunt, nihil opitulari, immo uero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare adque inpedire nonnumquam uirtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam ueniunt humanosque sensus sopitos uigilantesue deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios adserat opinari. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem uel nosse uel fidenter arguere, quam quaelibet anicula Christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam diuinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores uerecundatur offendere. Sequitur tamen et ea uelut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim quur tamquam melioribus inuocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis exsequantur; quur adtrectatum re Veneria non exaudiant inprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; quur animantibus suos
10.11_2neden bildirirler, cisimsel buharlarla kirlenmesinler diye; kendileri ise başka buharlarla ve kurbanların kokularıyla cezbedilirler? Gözlemci ölüye dokunmaktan men edilirken, ayinleri çoğunlukla neden ölülerle yapılır? Herhangi bir kusura bağlı bir insan, bir cini ya da bir ölünün ruhunu değil, güneşin ve ayın kendisini ya da herhangi bir göksel varlığı nasıl tehdit eder ve hakikati onlardan koparmak için onları sahte tehditlerle korkutur? Çünkü göğü yıkacağını ve insana imkânsız başka şeyleri yapacağını söyleyerek tehdit eder ki o tanrılar, çok aptal çocuklar gibi, sahte ve gülünç tehditlerden korkup emredileni yapsın. Yine bu tür ayinlerin, daha doğrusu kutsala saygısızlıkların uzmanı Khairemon adlı birinin şöyle yazdığını söyler: Mısırlılarda İsis ya da kocası Osiris hakkında anlatılıp ünlenen şeylerin tanrıları emredileni yapmaya zorlamakta en büyük gücü vardır; büyülü sözlerle zorlayan kişi bunları açığa vurmakla ya da altüst etmekle tehdit ettiğinde, emredileni yapmazlarsa Osiris'in uzuvlarını da dağıtacağını korkunç şekilde söyler. Bir insanın tanrıları, hem de rastgele tanrıları değil, göksel ve yıldız ışığıyla parlayan tanrıları, bu ve bu tür boş ve deli sözlerle tehdit etmesine, hem de sonuçsuz değil, şiddetli bir güçle zorlayıp bu korkutmalarla dilediğini yaptırmasına Porphyrios haklı olarak şaşar. Hatta şaşan ve böyle şeylerin sebeplerini arayan biri kılığında, bunları yapanların yukarıda başkalarının kanaati olarak tasvir ettiği türden ruhlar olduğunu anlatır. Bunlar onun koyduğu gibi tabiatça değil, kusur yüzünden aldatıcıdır; tanrıları ve ölülerin ruhlarını taklit ederler; ama onun dediği gibi cinleri taklit etmezler, açıkça cindirler. Ona göre otlarla, taşlarla, canlılarla, belli seslerle ve sözlerle, şekillerle ve uydurmalarla, göğün dönüşünde yıldızların hareketlerini gözleyerek yeryüzünde insanlar eliyle çeşitli etkiler yapmaya yatkın güçler imal edilir. Bütün bunlar da kendilerine tabi olan ruhları aldatan, insanların yanılgılarından kendilerine zevkli eğlenceler çıkaran aynı cinlere aittir. Demek ki ya Porphyrios gerçekten kuşku duyup araştırarak bunları anıyor, ama bunlarla çürütüldükleri, onların mutlu hayata ulaşmamıza yardım eden güçlere değil aldatıcı cinlere ait olduğu gösteriliyor; ya da filozof hakkında daha iyi düşünelim, bu yanılgılara kendini vermiş ve büyük şeyler bildiğini sanan Mısırlıyı, bir öğretmenin kibirli otoritesiyle gücendirmek, açıkça karşı çıkanın tartışmasıyla sarsmak istemedi; soran ve öğrenmek isteyen birinin alçakgönüllülüğüyle onu bu şeyleri düşünmeye yöneltmek ve bunların ne kadar hor görülmesi, hatta kaçınılması gerektiğini göstermek istedi. Nitekim mektubunun sonuna doğru ondan Mısır bilgeliğine göre saadete giden yolun ne olduğunu kendisine öğretmesini ister. Tanrılarla ilişkisini kaçak köle bulmak, arazi almak, evlilik, ticaret ya da buna benzer şeyler için tanrısal zihni rahatsız etmeye yarayanların bilgeliği boşuna aradıklarını söyler. İlişki kurdukları tanrısal varlıklar, başka konularda doğru şeyler önceden bildirseler de, saadet konusunda sağlam ve yeterli hiçbir öğüt vermedikleri için ne tanrıdırlar ne iyi cin; ya aldatıcı denilen o varlıktır ya da bütünüyle insan uydurmasıdır.
antistites oportere abstinere denuntient, ne uaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi uero et aliis uaporibus inliciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaueris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaueribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni uel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo uitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat ueritatem. Nam et caelum se conlidere comminatur et cetera similia homini inpossibilia, ut illi di tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quendam, talium sacrorum uel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae aput Aegyptios sunt celebrata rumoribus uel de Iside uel de Osiri marito eius, maximam uim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere uel euertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint. Haec adque huius modi uana et insana hominem dis minari, nec quibuslibet, sed ipsis caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed uiolenta potestate cogentem adque his terroribus ad facienda quae uoluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo uero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed uitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei uidetur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac uocibus et figurationibus adque figmentis, quibusdam etiam obseruatis in caeli conuersione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas uariis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et uoluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re uera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus conuincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam uitam capessendam fauent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo uoluit hominem Aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte aduersantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda conuertere et quam sint contemnenda uel etiam deuitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem uia ex Aegyptia sapientia. Ceterum illos, quibus conuersatio cum dis ad hoc esset, ut ob inueniendum fugitiuum uel praedium conparandum, aut propter nuptias uel mercaturam uel quid huius modi mentem diuinam inquietarent, frustra eos uideri dicit coluisse sapientiam; illa etiam ipsa numina, cum quibus conuersarentur, etsi de ceteris rebus uera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illorum quod dicitur fallax, aut humanum omne commentum.
10.1212. Gerçek Tanrı'nın kutsal meleklerin hizmetiyle yaptığı mucizeler
Ama bu sanatlarla insan gücünün bütün ölçüsünü aşan bu kadar büyük ve böyle şeyler yapıldığına göre geriye ne kalır? Tanrısal gibi şaşılacak şekilde önceden bildirildiği ya da yapıldığı görülen, ama tek Tanrı'ya tapınmaya bağlanmayan şeylerin kötücül cinlerin oyunları ve ayartıcı engelleri olduğunu basiretle anlamak kalır; gerçek dindarlıkla bunlardan sakınmak gerekir. Çünkü Platoncuların da itiraf edip birçok yerde tanıklık ettiği gibi, tek mesut edici iyilik ona saf bir şekilde bağlanmaktır. Öte yandan, ister melekler eliyle ister başka bir şekilde, yalnız kendisinde mutlu hayatın bulunduğu tek Tanrı'ya tapınmayı ve dini öğütleyecek şekilde tanrısal olarak yapılan her mucizenin, Tanrı onlarda iş görerek, bizi hakikat ve dindarlık uyarınca sevenler tarafından ya da onlar aracılığıyla gerçekten yapıldığına inanmak gerekir. Görünmez Tanrı'nın görünür mucizeler yapmadığını söyleyenleri dinlememek gerekir; çünkü onlara göre de görünür olduğunu inkâr edemeyecekleri evreni o yapmıştır. Demek ki bu evrende yapılan her şaşılacak şey, bütün bu evrenden, yani gökten, yerden ve içlerindeki her şeyden, ki bunları elbette Tanrı yapmıştır, daha küçüktür. Yaratan kendisi gizli olduğu gibi, yaratma tarzı da insana gizli ve kavranamazdır. Görünür tabiatların mucizeleri, sürekli görüldükleri için değerden düşse de, onlara bilgece baktığımızda en alışılmamış ve en nadir şeylerden daha büyüktür. Çünkü insan eliyle yapılan her mucizeden daha büyük mucize insandır. Bu yüzden görünür gök ve yeri yapan Tanrı, gökte ya da yerde görünür mucizeler yapmaya tenezzül eder; bunlarla hâlâ görünür şeylere bağlı olan ruhu, görünmez varlığına tapınmaya teşvik eder. Ama nerede ve ne zaman yapacağı değişmez kararı kendi elindedir; onun düzenlemesinde gelecek bütün zamanlar yapılmıştır bile. Çünkü zamana bağlı şeyleri hareket ettirirken kendisi zamanda hareket etmez; yapılacak şeyleri yapılmış şeylerden başka türlü bilmez, kendisini çağıranları çağıracaklarını gördüğünden başka türlü dinlemez. Melekleri dinlediğinde de, kutsal insanlarında olduğu gibi, gerçek ve el yapısı olmayan tapınağında olduğu gibi onlarda dinleyen kendisidir. Onun ebedî kanununda görülen emirleri de zamanda gerçekleşir.
CAPUT XII. De miraculis, quae per sanctorum angelorum ministerium Deus uerus operatur. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut uniuersum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam diuinitus praedici uel fieri uidentur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria inpedimenta, quae uera pietate cauenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula siue per angelos siue quocumque modo ita diuinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata uita est, cultum religionemque commendent, ea uere ab eis uel per eos, qui nos secundum ueritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum inuisibilem uisibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe uisibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et inconprehensibilis homini. Quamuis itaque miracula uisibilium naturarum uidendi adsiduitate uiluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit uisibilia caelum et terram, non dedignatur facere uisibilia miracula in caelo uel terra, quibus ad se inuisibilem colendum excitet animam adhuc uisibilibus deditam; ubi uero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia mouens temporaliter non mouetur, nec aliter nouit facienda quam facta, nec aliter inuocantes exaudit quam inuocaturos uidet. Nam et cum exaudiunt angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in uero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta.
10.1313. Görünmez Tanrı'nın, kendisi olduğu gibi değil, görenlerin dayanabildiği şekilde, sık sık kendini görünür kılması
Tanrı görünmez olduğu hâlde atalarımıza sık sık görünür olarak göründüğünün anlatılması kimseyi rahatsız etmemelidir. Anlayışın sessizliğinde kurulu olan düşüncenin kendisiyle duyulduğu ses, düşüncenin kendisi olmadığı gibi, görünmez tabiatta bulunan Tanrı'nın kendisiyle göründüğü görünüm de onun kendisi değildi. Yine de o bu cisimsel görünümde görülüyordu; tıpkı düşüncenin kendisinin sesin içinde duyulması gibi. Atalar da görünmez Tanrı'yı, kendisi olmadığı cisimsel bir görünümde gördüklerini biliyorlardı. Musa kendisiyle konuşanla konuşuyordu, yine de ona şöyle diyordu: "Senin önünde lütuf bulduysam, kendini bana göster, seni bilerek göreyim." Tanrı'nın kanunu meleklerin buyruklarıyla, korku uyandırarak, tek bir insana ya da birkaç bilgeye değil, bütün bir ulusa ve kocaman bir halka verileceği için, kanunun bir kişi aracılığıyla verildiği dağda aynı halkın önünde büyük şeyler oldu; kalabalık yapılanları korku ve titremeyle seyretti. Çünkü İsrail halkı Musa'ya, Lakedaimonluların Lykurgos'a, koyduğu kanunları Iuppiter'den ya da Apollon'dan aldığı konusunda inandığı gibi inanmadı. Tek Tanrı'ya tapınmayı emreden kanun halka verilirken, tanrısal takdirin yeterli gördüğü ölçüde, halkın gözü önünde, şaşılacak işaretlerle ve hareketlerle, yaratığın bu kanunun verilmesi için Yaratıcı'ya hizmet ettiği görülüyordu.
CAPUT XIII. De inuisibili Deo, qui se uisibilem saepe praestiterit, non secundum quod est, sed secundum quod poterant ferre cernentes. Nec mouere debet, quod, cum sit inuisibilis, saepe uisibiliter patribus apparuisse memoratur. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua uisus est Deus in natura inuisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali uidebatur, sicut illa sententia ipsa in sono uocis auditur; nec illi ignorabant inuisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se uidere. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inueni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut uideam te. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis angelorum terribiliter dari, non uni homini paucisue sapientibus, sed uniuersae genti et populo ingenti: coram eodem populo magna facta sunt in monte, ubi lex per unum dabatur, conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. Non enim populus Israel sic Moysi credidit, quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii, quod a Ioue seu Apolline leges, quas condidit, accepisset. Cum enim lex dabatur populo, qua coli unus iubebatur Deus, in conspectu ipsius populi, quantum sufficere diuina prouidentia iudicabat, mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eandem legem dandam creatori seruire creaturam.
10.1414. Tek Tanrı'ya yalnız ebedî değil zamana bağlı iyilikler için de tapınmak gerektiği; çünkü her şey onun takdirinin gücündedir
Tek bir insanda olduğu gibi, Tanrı halkına ait insan cinsinin doğru terbiyesi de zamanın belirli dönüm noktalarından geçerek, çağların ilerleyişi gibi gelişti; zamana bağlı şeylerden ebedî olanları kavramaya, görünürlerden görünmezlere yükselsin diye. Öyle ki görünür ödüllerin tanrısal olarak vaat edildiği o zamanda bile, tapınılacak olanın tek Tanrı olduğu öğütleniyordu; insan zihni geçici hayatın dünyevî iyilikleri için bile, ruhun gerçek Yaratıcısı ve Rabbinden başkasına tabi olmasın diye. Meleklerin ya da insanların insanlara sağlayabileceği her şeyin tek Her Şeye Kadir'in gücünde olduğunu inkâr eden delidir. Platoncu Plotinos da takdir üzerine tartışır ve anlaşılır ve anlatılamaz güzelliğin sahibi yüce Tanrı'dan bu dünyevî ve aşağıdaki şeylere kadar ulaştığını, çiçeklerin ve yaprakların güzelliğiyle kanıtlar. Bütün bu sanki atılmış ve çok hızla yok olan şeylerin, suretlerinin en uygun ölçülerine ancak her şeyi birlikte taşıyan anlaşılır ve değişmez suretin kalıcı olduğu yerden biçimlendirilerek sahip olabileceğini söyler. Rab İsa da bunu şöyle dediği yerde gösterir: "Kırın zambaklarına bakın: Çalışmazlar, iplik eğirmezler. Size şunu söylüyorum: Süleyman bile bütün şanıyla bunlardan biri gibi giyinmemişti. Tanrı bugün olup yarın fırına atılan kır otunu böyle giydiriyorsa, sizi ne kadar daha çok giydirir, ey imanı kıt olanlar!" Demek ki dünyevî isteklerle hâlâ zayıf olan insan ruhu, zaman içinde dilediği, bu geçici hayata gerekli olan ve o hayatın ebedî iyilikleri karşısında hor görülecek en aşağı dünyevî iyilikleri bile yalnız tek Tanrı'dan beklemeye alışırsa çok iyi eder. Böylece onları isterken bile ona tapınmaktan ayrılmaz; onları hor görerek ve onlardan yüz çevirerek ona ulaşır.
CAPUT XIIII. De uno Deo colendo non solum propter aeterna, sed etiam propter temporalia beneficia, quia uniuersa in ipsius prouidentiae potestate consistunt. Sicut autem unius hominis, ita humani generis, quod ad Dei populum pertinet, recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus, ut a temporalibus ad aeterna capienda et a uisibilibus ad inuisibilia surgeretur; ita sane ut etiam illo tempore, quo uisibilia promittebantur diuinitus praemia, unus tamen colendus commendaretur Deus, ne mens humana uel pro ipsis terrenis uitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi uero animae creatori et domino subderetur. Omnia quippe, quae praestare hominibus uel angeli uel homines possunt, in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur, insanit. De prouidentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo, cuius est intellegibilis adque ineffabilis pulchritudo, usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum adque foliorum pulchritudine conprobat; quae omnia quasi abiecta et uelocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat, nisi inde formentur, ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseuerat. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit, ubi ait: Considerate lilia agri, non laborant neque nent. Dico autem uobis, quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est, sicut unum ex eis. Quod si faenum agri, quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic uestit: quanto magis uos, modicae fidei? Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa, quae temporaliter exoptat bona infima adque terrena uitae huic transitoriae necessaria et prae illius uitae sempiternis beneficiis contemnenda, non tamen nisi ab uno Deo expectare consuescit, ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat, ad quem contemtu eorum et ab eis auersione perueniat.
10.1515. Kutsal meleklerin Tanrı'nın takdirine hizmeti
Tanrısal takdir zamanların akışını şöyle düzenlemeyi uygun gördü: Dediğim gibi ve Elçilerin İşleri'nde okunduğu gibi, tek gerçek Tanrı'ya tapınma hakkındaki kanun meleklerin buyruklarıyla verilecekti. Bu buyruklarda Tanrı'nın kendi kişiliği, bozulabilir gözlere her zaman görünmez kalan kendi cevheriyle değil, belli belirtilerle, Yaratıcı'ya tabi yaratık aracılığıyla görünür şekilde görünecek ve zamanın geçici anları boyunca heceleyerek insan dilinin sesleriyle konuşacaktı. Oysa o, kendi tabiatında cisimsel olarak değil ruhanî olarak, hissedilir olarak değil anlaşılır olarak, zamanda değil, böyle diyebilirsem ebedî olarak ne konuşmaya başlar ne konuşmayı bırakır. Onun değişmez hakikatinin tadına varan, ölümsüzce mesut olan hizmetkârları ve habercileri, bunu onun katında cismin kulağıyla değil, zihnin kulağıyla daha saf şekilde duyarlar. Anlatılamaz şekillerde yapılmasını ve bu görünür ve hissedilir şeylere kadar ulaştırılmasını duydukları şeyi de tereddütsüz ve zahmetsizce gerçekleştirirler. Bu kanun zamanların dağılımına göre verildi; önce, dediğim gibi, dünyevî vaatleri içeriyordu, ama bunlarla ebedî olanlar işaret ediliyordu; bunları görünür ayinlerle çok kişi kutluyor, az kişi anlıyordu. Yine de orada tek Tanrı'ya tapınma, hem sözlerin hem her şeyin en açık tanıklığıyla emredilir; kalabalıktan biri değil, göğü, yeri, her ruhu ve her tini yapan Tanrı; ruh ve tin onun kendisi değildir. Çünkü o yaptı, bunlar yapıldı; var olmak ve iyi durumda olmak için kendilerini yapana muhtaçtırlar.
CAPUT XV. De ministerio sanctorum angelorum, quo prouidentiae Dei seruiunt. Sic itaque diuinae prouidentiae placuit ordinare temporum cursum, ut, quem ad modum dixi et in actibus apostolorum legitur, lex in edictis angelorum daretur de unius ueri Dei cultu, in quibus et persona ipsius Dei, non quidem per suam substantiam, quae semper corruptibilibus oculis inuisibilis permanet, sed certis indiciis per subiectam creatori creaturam uisibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae uocibus loqueretur, qui in sua natura non corporaliter, sed spiritaliter, non sensibiliter, sed intellegibiliter, non temporaliter, sed, ut ita dicam, aeternaliter nec incipit loqui nec desinit; quod aput illum sincerius audiunt, non corporis aure sed mentis, ministri eius et nuntii, qui eius ueritate incommutabili perfruuntur inmortaliter beati: et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista uisibilia adque sensibilia perducendum, incunctanter adque indifficulter efficiunt. Haec autem lex distributione temporum data est, quae prius haberet, ut dictum est, promissa terrena, quibus tamen significarentur aeterna, quae uisibilibus sacramentis celebrarent multi, intellegerent pauci. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et uocum et rerum omnium contestatione praecipitur, non unius de turba, sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum, qui non est quod ipse. Ille enim fecit, haec facta sunt, adque ut sint et bene se habeant, eius indigent, a quo facta sunt.
10.1616. Mutlu hayata ulaşmak hakkında tanrısal onurla tapınılmak isteyen meleklere mi, yoksa kutsal dinle kendilerine değil tek Tanrı'ya kulluk edilmesini emreden meleklere mi inanmak gerekir
Öyleyse mesut ve ebedî hayat konusunda hangi meleklere inanılması gerektiğini düşünüyoruz? Dinî törenlerle kendilerine tapınılmasını isteyen, ölümlülerden kendilerine ayinler ve kurbanlar yapılmasını isteyenlere mi, yoksa bütün bu tapınmanın her şeyin Yaratıcısı tek Tanrı'ya borçlu olunduğunu söyleyen, gerçek dindarlıkla ona sunulmasını emreden meleklere mi? Onlar kendileri de onu seyrederek mesutturlar, bizim de öyle olacağımızı vaat ederler. Çünkü Tanrı'nın o görüsü, öyle büyük bir güzelliğin görüsüdür ve öyle büyük bir aşka layıktır ki Plotinos, başka her türlü iyiliğe sahip olup bolluk içinde olan birinin bile onsuz en bahtsız insan olduğunu söylemekte tereddüt etmez. Bazı melekler şaşılacak işaretlerle bu tek Tanrı'ya, bazıları ise kendilerine latreia ile tapınmaya çağırıyorsa, üstelik ilkleri ötekilere tapınılmasını yasaklıyor, ötekiler ise ona tapınılmasını yasaklamaya cesaret edemiyorsa, hangilerine inanmak gerektiğine Platoncular cevap versin, bütün filozoflar cevap versin, teurjistler ya da daha doğrusu periurgi, yani işgüzarlar cevap versin; bütün bu sanatlar bu ada daha layıktır. Son olarak insanlar cevap versin, eğer akıllı yaratıldıkları tabiatlarının bir hissi hâlâ onlarda azıcık da olsa yaşıyorsa. Cevap versinler, diyorum: Kendilerine kurban sunulmasını emreden tanrılara ya da meleklere mi, yoksa hem kendilerine hem ötekilere kurbanı yasaklayanların kendisine sunulmasını emrettiği o tek varlığa mı kurban sunmak gerekir? Her iki taraf da hiçbir mucize yapmasaydı, yalnız emretselerdi, kimi kendilerine kurban sunulmasını, kimi de bunu yasaklayıp yalnız tek Tanrı'ya sunulmasını, bunlardan hangisinin kibrin küstahlığından, hangisinin gerçek dinden geldiğini ayırmaya dindarlığın kendisi yetmeliydi. Daha fazlasını söyleyeyim: Yalnız kendilerine kurban isteyenler şaşılacak işlerle insan ruhlarını sarssaydı, bunu yasaklayıp yalnız tek Tanrı'ya kurban sunulmasını emredenler ise bu görünür mucizeleri yapmaya hiç tenezzül etmeseydi, yine onların otoritesi cismin hissiyle değil zihnin aklıyla üstün tutulmalıydı. Ama Tanrı hakikatinin sözlerini öğütlemek için, kendi kibirlerini değil onun yüceliğini vaaz eden bu ölümsüz haberciler aracılığıyla daha büyük, daha kesin, daha parlak mucizeler yaptığına göre —ki kendilerine kurban isteyenler, hislerine bazı şaşırtıcı şeyler göstererek zayıf dindarları sahte dine daha kolay ikna edemesinler— daha büyük hayranlık duyacağı şeyleri bulduğu yerde, izlenecek gerçek şeyleri seçmeyecek kadar akılsız olmak kimin hoşuna gider?
Tarihin anlattığı pagan tanrıların mucizelerine gelince (zaman zaman evrenin gizli, ama tanrısal takdir altında kurulup düzenlenmiş sebepleriyle olan olağanüstü olaylardan söz etmiyorum; hayvanların alışılmadık doğumları, gökte ve yerde görülen sıradışı, yalnız korkutucu ya da zararlı da olan görünümler gibi; bunların en aldatıcı kurnazlıklarıyla cin ayinleriyle önlenip yatıştırıldığı söylenir. Onların gücü ve kudretiyle yapıldığı yeterince açık görünen şeylerden söz ediyorum. Örneğin Aeneas'ın Troya'dan kaçarken getirdiği Penates tanrılarının heykellerinin yerden yere göç ettiği anlatılır; Tarquinius bir bileği taşını usturayla kesmiştir; Epidauros yılanı Roma'ya gemiyle giden Aesculapius'a yoldaş olmuştur; Phrygia'lı Ana'nın heykelinin taşındığı gemi insanların ve öküzlerin bunca çabasıyla yerinden kımıldamazken, bir kadıncık iffetine tanıklık etmek üzere kuşağıyla bağlayıp hareket ettirip çekmiştir; iffetinin bozulduğu soruşturulan Vesta bakiresi, Tiber'den elekle doldurduğu suyu sızdırmadan getirerek tartışmaya son vermiştir), bunlar ve bu tür şeyler, Tanrı halkında yapıldığını okuduklarımızla güç ve büyüklük bakımından asla karşılaştırılamaz. Böyle tanrılara tapınan halkların da kanunlarıyla yasaklanıp cezalandırılan büyü ya da teurji işleri ise karşılaştırılmaya hiç gelmez! Bunların çoğu yalnız görünüşte, hayalî bir oyunla ölümlülerin hislerini aldatır; Lucanus'un dediği gibi ayı "altına serilen otların üstüne yaklaşıp köpürünceye kadar" indirmek gibi.
CAPUT XVI. An de promerenda beata uita his angelis sit credendum, qui se coli exigunt honore diuino; an uero illis, qui non sibi, sed uni Deo sancta praecipiunt religione seruiri. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna uita credendum esse censemus? Utrum eis, qui se religionis ritibus coli uolunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi, an eis, qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum uera pietate praecipiunt, cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque uisio Dei tantae pulchritudinis uisio est et tanto amore dignissima, ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum adque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere. Cum ergo ad hunc unum quidam angeli, quidam uero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent, et hoc ita, ut illi istos coli prohibeant, isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum, respondeant Platonici, respondeant quicumque philosophi, respondeant theurgi uel potius periurgi; hoc enim sunt omnes illae artes uocabulo digniores; postremo respondeant homines, si ullus naturae suae sensus, quod rationales creati sunt, ex aliqua parte uiuit in eis; respondeant, inquam, eisne sacrificandum sit dis uel angelis, qui sibi sacrificari iubent, an illi uni, cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent, sed tantum praeciperent, alii quidem ut sibi sacrificaretur, alii uero id uetarent, sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere, quid horum de fastu superbiae, quid de uera religione descenderet. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permouerent, qui sacrificia sibi expetunt, illi autem, qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent, nequaquam ista uisibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis, sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. Cum uero Deus id egerit ad commendanda eloquia ueritatis suae, ut per istos inmortales nuntios non sui fastum, sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora, certiora, clariora miracula, ne infirmis piis illi, qui sacrificia sibi expetunt, falsam religionem facilius persuaderent, eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat, ut non uera eligat quae sectetur, ubi et ampliora inuenit quae miretur? Illa quippe miracula deorum gentilium, quae commendat historia (non ea dico, quae interuallis temporum occultis ipsius mundi causis, uerum tamen sub diuina prouidentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt; quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies, siue tantum terrens siue etiam nocens, quae procurari adque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur; sed ea dico, quae ui ac potestate eorum fieri satis euidenter apparet, ut est quod effigies deorum Penatium, quas de Troia Aeneas fugiens aduexit, de loco in locum migrasse referuntur; quod cotem Tarquinius nouacula secuit: quod Epidaurius serpens Aesculapio nauiganti Romam comes adhaesit; quod nauem, qua simulacrum matris Phrygiae uehebatur, tantis hominum boumque conatibus inmobilem redditam una muliercula zona adligatam ad suae pudicitiae testimonium mouit et traxit; quod uirgo Vestalis, de cuius corruptione quaestio uertebatur, aqua inpleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controuersiam) — haec ergo adque huius modi nequaquam illis, quae in populo Dei facta legimus, uirtute ac magnitudine conferenda sunt; quanto minus ea, quae illorum quoque populorum, qui tales deos coluerunt, legibus iudicata sunt prohibenda adque plectenda, magica scilicet uel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt, quale est lunam deponere, 'donec subpositas, ut ait Lucanus, propior despumet in herbas;'
10.16_2Bazıları ise dindarların bazı işleriyle yapılışça eş görünseler de, onları ayıran gayenin kendisi, bizimkilerin kıyaslanamaz üstünlüğünü gösterir. Çünkü ötekilerde kurbanlarla tapınılması istenen çok tanrı, bu kurbanları ne kadar çok isterse tapınılmaya o kadar az layıktır. Bizimkilerle ise böyle şeylere hiç ihtiyacı olmadığını hem Kitap'ının tanıklığıyla hem de sonradan bu kurbanları kaldırarak gösteren tek Tanrı öğütlenir. Eğer melekler kendilerine kurban istiyorsa, kendilerine değil, kulluk ettikleri her şeyin Yaratıcısı Tanrı'ya kurban isteyenleri onlara tercih etmek gerekir. Çünkü bizi kurbanla kendilerine değil, kendilerinin de seyrederek mesut oldukları Tanrı'ya tabi kılmak ve kendilerinin ondan ayrılmadıkları varlığa ulaştırmak istedikleri için, bizi ne kadar saf bir aşkla sevdiklerini gösterirler. Eğer tek Tanrı'ya değil birçok tanrıya kurban sunulmasını isteyen melekler, bunu kendileri için değil, melekleri oldukları tanrılar için istiyorlarsa, onlara da tanrıların tek Tanrısının meleklerini tercih etmek gerekir. Bunlar ona kurban sunulmasını emrederken başka birine sunulmasını yasaklarlar; ötekilerden hiçbiri ise bunların kendisine sunulmasını emrettiği o tek varlığa kurbanı yasaklamaz. Üstelik kibirli aldatmacalarının daha çok gösterdiği gibi, bunlar ne iyidirler ne iyi tanrıların melekleridirler de, tek ve yüce Tanrı'ya değil, kurbanlarla kendilerine tapınılmasını isteyen kötü cinlerse, onlara karşı tek Tanrı'dan daha büyük hangi koruma seçilebilir? İyi melekler ona kulluk eder; onlar kurbanla kendilerine değil, kendisinin kurbanı olmamız gereken Tanrı'ya kulluk etmemizi emrederler.
quaedam uero etsi nonnullis piorum factis uideantur opere coaequari, finis ipse, quo discernuntur, incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt, quanto magis haec expetunt; his uero unus commendatur Deus, qui se nullis talibus indigere et scripturarum suarum testificatione et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. Si ergo angeli sibi expetunt sacrificium, praeponendi eis sunt, qui non sibi, sed Deo creatori omnium, cui seruiunt. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant, quando per sacrificium non sibi, sed ei nos subdere uolunt, cuius et ipsi contemplatione beati sunt, et ad eum nos peruenire, a quo ipsi non recesserunt. Si autem angeli, qui non uni sed plurimis sacrificia fieri uolunt, non sibi, sed eis dis uolunt, quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi, qui unius Dei deorum angeli sunt, cui sacrificari sic iubent, ut alicui alteri uetent, cum eorum nullus huic uetet, cui uni isti sacrificari iubent. Porro si, quod magis indicat eorum superba fallacia, nec boni nec bonorum deorum angeli sunt, sed daemones mali, qui non unum solum ac summum Deum, sed se ipsos sacrificiis coli uolunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium, cui seruiunt angeli boni, qui non sibi, sed illi iubent ut sacrificio seruiamus, cuius nos ipsi esse sacrificium debemus?
10.1717. Kanunun ve vaadin otoritesini öğütlemek için tanrısal olarak yapılan ahit sandığı ve işaret mucizeleri
Dolayısıyla meleklerin buyruklarıyla verilen, tanrıların tek Tanrısına din ayinleriyle tapınılmasını emreden, başka hiçbir tanrıya tapınılmasını yasaklayan Tanrı kanunu, tanıklık sandığı denilen sandığa konmuştu. Bu ad şunu yeterince gösterir: Sandığın bulunduğu yerden onun cevapları ve insan hislerine belli işaretler verilse de, bütün bunlarla tapınılan Tanrı bir yerle çevrilip kuşatılmıyordu; buradan onun iradesinin tanıklıkları veriliyordu. Kanun da taş levhalara yazılmıştı ve dediğim gibi sandığa konmuştu. Çöldeki gurbet zamanında rahipler, benzer şekilde tanıklık çadırı denilen çadırla birlikte onu gerekli saygıyla taşıyorlardı. Gündüz görünen ve gece ateş gibi parlayan bulut da bir işaretti: Bulut hareket edince kamp kaldırılıyor, durduğu yerde kamp kuruluyordu. Bu kanuna, saydıklarım ve sandığın bulunduğu yerden gelen sesler dışında büyük mucizeler de tanıklık etti. Vaat edilen topraklara girerken sandık geçerken, Şeria Irmağı yukarıdan durup aşağıdan akarak hem ona hem halka geçmek için kuru bir yer sağladı. Sonra karşılarına çıkan ilk düşman şehir, paganlar gibi birçok tanrıya tapınıyordu; sandık yedi kez çevresinde dolaştırılınca, surları hiçbir el saldırmadan, hiçbir koçbaşı vurmadan birden yıkıldı. Sonra vaat edilen topraklarda iken günahları yüzünden sandık düşmanlarca ele geçirildiğinde, onu alanlar sandığı ötekilerden çok tapındıkları tanrılarının tapınağına onurla yerleştirip gidip kapıyı kapadılar. Ertesi gün açtıklarında, yalvardıkları heykelin yıkılmış ve çirkin şekilde parçalanmış olduğunu gördüler. Sonra olağanüstü olaylarla sürüklenip daha çirkin şekilde cezalandırıldıklarından, tanrısal tanıklık sandığını aldıkları halka geri verdiler. Ya bu geri veriliş nasıldı! Onu bir arabaya koydular, emen buzağılarını ayırdıkları düveleri koştular ve bunun da tanrısal gücü sınamak isteğiyle, istedikleri yere gitmelerine izin verdiler. Düveler ise rehbersiz ve sürücüsüz, kararlılıkla İbranilere doğru yürüdüler; aç yavrularının böğürmeleriyle geri dönmediler ve kendilerine tapınanlara büyük sırrı getirdiler. Bu ve bu tür şeyler Tanrı için küçüktür, ama ölümlüleri kurtuluşları için korkutmak ve eğitmek için büyüktür. Filozoflar ve özellikle Platoncular, biraz önce andığım gibi, tanrısal takdirin en aşağı ve dünyevî şeyleri de yönettiğini, yalnız canlıların bedenlerinde değil, otlarda ve kuru otta bile oluşan ölçülü güzelliklerin tanıklığıyla öğrettikleri için ötekilerden daha doğru düşündükleriyle övülüyorsa, bu şeyler tanrısallığa ne kadar daha açık tanıklık eder! Bunlar, göktekilere, yerdekilere, alttakilere kurban sunmayı yasaklayıp yalnız tek Tanrı'ya sunulmasını emreden dinin vaaz edildiği saatte olur. O Tanrı, tek başına sevip sevilerek mesut kılar. Bu kurbanların emredilen zamanlarını önceden sınırlar, bunların daha iyi bir rahip aracılığıyla daha iyiye değişeceğini önceden bildirir; bunları istemediğini, bunlarla daha önemli başka şeyler işaret ettiğini bildirir. Bu onurlarla yüceltilmek için değil, onun aşkının ateşiyle tutuşarak ona tapınmaya ve ona bağlanmaya teşvik edilelim diye; ki bu onun değil bizim iyiliğimizdir.
CAPUT XVII. De arca testamenti miraculisque signorum, quae ad commendandam legis ac promissionis auctoritatem diuinitus facta sunt. Proinde lex Dei, quae in edictis data est angelorum, in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli, alii uero quilibet prohibiti, in arca erat posita, quae arca testimonii nuncupata est. Quo nomine satis significatur non Deum, qui per illa omnia colebatur, circumcludi solere uel contineri loco, cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius arcae loco, sed uoluntatis eius hinc testimonia perhiberi; quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in arca, ut dixi, posita, quam tempore peregrinationis in eremo cum tabernaculo, quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii, cum debita sacerdotes ueneratione portabant; signumque erat, quod per diem nubes apparebat, quae sicut ignis nocte fulgebat; quae nubes cum moueretur, castra mouebantur, et ubi staret, castra ponebantur. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista, quae dixi, et praeter uoces, quae ex illius arcae loco edebantur. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem arca transiret, Iordanes fluuius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum. Deinde ciuitatis, quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens, septiens eadem arca circumacta muri repente ceciderunt, nulla manu oppugnati, nullo ariete percussi. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta, hi, qui ceperant, in templo eam dei sui, quem prae ceteris colebant, honorifice conlocarunt abeuntesque clauserunt, apertoque postridie simulacrum, cui supplicabant, inuenerunt conlapsum deformiterque confractum. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti arcam diuini testimonii populo, unde ceperant, reddiderunt. Ipsa autem redditio qualis fuit! Inposuerunt eam plaustro eique iuuencas, a quibus uitulos sugentes abstraxerant, subiunxerunt et eas quo uellent ire siuerunt, etiam inde uim diuinam explorare cupientes. At illae sine duce homine adque rectore ad Hebraeos uiam pertinaciter gradientes nec reuocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt. Haec adque huius modi Deo parua sunt, sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur, sicut paulo ante commemoraui, quod diuinam prouidentiam haec quoque rerum infima adque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum, quae non solum in corporibus animalium, uerum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto euidentius haec adtestantur diuinitati, quae ad horam praedicationis eius fiunt, ubi ea religio commendatur, quae omnibus caelestibus, terrestribus, infernis sacrificari uetat, uni Deo tantum iubens, qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se adpetere, sed per haec alia potiora significare testatur, non ut ipse his honoribus sublimetur, sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi, quod nobis, non illi, bonum est, excitemur.
10.1818. Tanrı halkının eğitildiği mucizeler konusunda kilise kitaplarına inanılmaması gerektiğini söyleyenlere karşı
Yoksa biri bu mucizelerin yanlış olduğunu, olmadığını, yalan yere yazıldığını mı diyecek? Bunu söyleyen, bu konuda hiçbir yazıya inanılmaması gerektiğini ileri sürüyorsa, hiçbir tanrının ölümlü şeylerle ilgilenmediğini de söyleyebilir. Çünkü tanrılar kendilerine tapınılması gerektiğini ancak şaşılacak işlerin etkileriyle kabul ettirmişlerdir; halkların tarihi de bunlara tanıklık eder; o halkların tanrıları kendilerini faydalı olmaktan çok şaşılacak göstermişlerdir. Bu yüzden şimdi onuncu kitabını elimizde tuttuğumuz bu eserimizde, herhangi bir tanrısal gücün varlığını inkâr edenleri ya da onun insanî şeylerle ilgilenmediğini savunanları çürütmeyi üstlenmedik. Kutsal ve en şanlı şehrin kurucusu olan Tanrımıza kendi tanrılarını tercih edenleri çürütmeyi üstlendik. Bunlar onun bu görünür ve değişken evrenin de görünmez ve değişmez yaratıcısı olduğunu, mutlu hayatı yarattıklarından değil kendisinden veren en hakikî bağışçı olduğunu bilmezler. Onun en doğru sözlü peygamberi şöyle der: "Benim için Tanrı'ya bağlanmak iyidir." Filozoflar arasında iyinin gayesi araştırılır; bütün vazifeler ona ulaşmaya bağlanmalıdır. Bu peygamber, benim için servetle dolu olmak iyidir, ya da mor giysiyle ve asayla ün salmak, taçla üstün olmak iyidir, ya da bazı filozofların söylemekten utanmadığı gibi, benim için bedenin hazzı iyidir, ya da daha iyilerin daha iyi şekilde söyler göründüğü gibi, benim için ruhumun fazileti iyidir demedi. "Benim için, dedi, Tanrı'ya bağlanmak iyidir." Bunu ona, kutsal meleklerinin mucizelerin tanıklığıyla da yalnız kendisine kurban sunulması gerektiğini öğütlediği Tanrı öğretmişti. Bu yüzden kendisi de onun kurbanı olmuştu; onun anlaşılır ateşiyle kaplanmış yanıyordu, onun anlatılamaz ve cisimsiz kucaklamasına kutsal bir özlemle taşınıyordu. Üstelik birçok tanrıya tapınanlar, tanrılarını ne sanırlarsa sansınlar, onların mucizeler yaptığına ya devlet işlerinin tarihine ya büyü kitaplarına ya da daha şerefli saydıkları teurji kitaplarına inanıyorlarsa, bu mucizelerin yapıldığına o yazılara neden inanmak istemiyorlar? O yazılar kendisine kurban sunulmasını emrettikleri tek varlık herkesin üstünde ne kadar büyükse, o kadar daha büyük bir güveni hak eder.
CAPUT XVIII. Contra eos, qui de miraculis, quibus Dei populus eruditus est, negant ecclesiasticis libris esse credendum. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta, sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit, si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum, potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus, quorum et historia gentium testis est, quarum di se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. Unde hoc opere nostro, cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus, non eos suscepimus refellendos, qui uel ullam esse uim diuinam negant uel humana non curare contendunt, sed eos, qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae ciuitatis deos suos praeferunt, nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius uisibilis et mutabilis inuisibilem et incommutabilem conditorem et uitae beatae non de his, quae condidit, sed de se ipso uerissimum largitorem. Eius enim propheta ueracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. De fine boni namque inter philosophos quaeritur, ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt. Nec dixit iste: Mihi autem diuitiis abundare bonum est, aut insigniri purpura et sceptro uel diademate excellere, aut, quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi uoluptas corporis bonum est; aut quod melius uelut meliores dicere uisi sunt: Mihi uirtus animi mei bonum est; sed: Mihi, inquit, adhaerere Deo bonum est. Hoc eum docuerat, cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt. Unde et ipse sacrificium eius factus erat, cuius igne intellegibili correptus ardebat, et in eius ineffabilem incorporeumque conplexum sancto desiderio ferebatur. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula uel ciuilium rerum historiae uel libris magicis siue, quod honestius putant, theurgicis credunt: quid causae est, quur illis litteris nolint credere ista facta esse, quibus tanto maior debetur fides, quanto super omnes est magnus, cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt?
10.1919. Gerçek dinin, tek gerçek ve görünmez Tanrı'ya sunulmasını öğrettiği görünür kurbanın gerekçesi
Bu görünür kurbanların başka tanrılara yaraştığını, o görünmez Tanrı'ya ise görünmez olduğu için görünmez, daha büyük olduğu için daha büyük, daha iyi olduğu için daha iyi kurbanların, yani temiz zihnin ve iyi iradenin vazifelerinin yaraştığını sananlar, görünür kurbanların, seslenen kelimelerin şeylerin işareti olduğu gibi, görünmez kurbanların işareti olduğunu kesinlikle bilmezler. Bu yüzden dua edip övgüde bulunurken, işaret ettiğimiz şeylerin kendisini yüreğimizde sunduğumuz varlığa anlamlı sesler yöneltiriz; aynı şekilde kurban sunarken de görünür kurbanın, yüreklerimizde görünmez kurbanı kendimiz olmamız gereken varlıktan başkasına sunulmaması gerektiğini bilelim. O zaman bütün melekler ve üstün güçler, iyilikleri ve dindarlıkları ölçüsünde daha kudretli olanlar, bizi destekler, bizimle sevinir ve gücü ölçüsünde buna yardım eder. Bunları onlara sunmak istersek, seve seve kabul etmezler; mevcudiyetleri hissedilecek şekilde insanlara gönderildiklerinde de son derece açık biçimde yasaklarlar. Kutsal yazılarda örnekler vardır. Bazıları Tanrı'ya borçlu onuru meleklere ibadet ederek ya da kurban sunarak göstermek gerektiğini sandılar, ama onların uyarısıyla engellendiler ve bunu yalnız ona göstermenin caiz olduğunu bildikleri varlığa göstermeleri emredildi. Tanrı'nın kutsal insanları da kutsal melekleri taklit etti. Pavlus ve Barnabas, Likaonya'da bir şifa mucizesi yapınca tanrı sanıldılar ve Likaonyalılar onlara kurban kesmek istedi. Onlar alçakgönüllü bir dindarlıkla bunu kendilerinden uzaklaştırıp onlara inanacakları Tanrı'yı bildirdiler. Aldatıcılar da bunu kibirle kendilerinden istemelerinin sebebi, gerçek Tanrı'ya borçlu olunduğunu bilmeleridir. Porphyrios'un ve bazılarının sandığı gibi, gerçekten leş kokularından değil, tanrısal onurlardan hoşlanırlar. Çünkü her yerde bol koku vardır, daha fazlasını isteseler kendilerine sağlayabilirlerdi. Demek ki tanrılık iddiasındaki ruhlar herhangi bir cismin dumanından değil, yalvaranın ruhundan zevk alırlar; onu aldatıp boyun eğdirerek ona hükmederler, gerçek Tanrı'ya giden yolu kapatırlar; insan ondan başkasına kurban sunarak onun kurbanı olmasın diye.
CAPUT XVIIII. Quae ratio sit uisibilis sacrificii, quod uni uero et inuisibili Deo offerri docet uera religio. Qui autem putant haec uisibilia sacrificia dis aliis congruere, illi uero tamquam inuisibili inuisibilia et maiori maiora meliorique meliora, qualia sunt purae mentis et bonae uoluntatis officia: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum, sicut uerba sonantia signa sunt rerum. Quocirca sicut orantes adque laudantes ad eum dirigimus significantes uoces, cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri uisibile sacrificium offerendum esse nouerimus quam illi, cuius in cordibus nostris inuisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. Tunc nobis fauent nobisque congaudent adque ad hoc ipsum nos pro suis uiribus adiuuant angeli quique uirtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. Si autem illis haec exhibere uoluerimus, non libenter accipiunt, et cum ad homines ita mittuntur, ut eorum praesentia sentiatur, apertissime uetant. Sunt exempla in litteris sanctis. Putauerunt quidam deferendum angelis honorem uel adorando uel sacrificando, qui debetur Deo, et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre, cui uni fas esse nouerunt. Imitati sunt angelos sanctos etiam sancti homines Dei. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt di, eisque Lycaonii uictimas immolare uoluerunt; quod a se humili pietate remouentes eis in quem crederent adnuntiauerunt Deum. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt, nisi quia uero Deo deberi sciunt. Non enim re uera, ut ait Porphyrius et nonnulli putant, cadauerinis nidoribus, sed diuinis honoribus gaudent. Copiam uero nidorum magnam habent undique, et si amplius uellent, ipsi sibi poterant exhibere. Qui ergo diuinitatem sibi adrogant spiritus, non cuiuslibet corporis fumo, sed supplicantis animo delectantur, cui decepto subiectoque dominentur, intercludentes iter ad Deum uerum, ne sit homo illius sacrificium, dum sacrificatur cuipiam praeter illum.
10.2020. Tanrı ile insanlar arasındaki aracının kendisinin olduğu yüce ve gerçek kurban
Bu yüzden o gerçek aracı, köle suretini alarak Tanrı ile insanlar arasında aracı olan insan Mesih İsa, Tanrı suretinde kendisiyle tek Tanrı olduğu Baba ile birlikte kurban kabul ettiği hâlde, köle suretinde kurban kabul etmektense kurban olmayı tercih etti; kimse bu vesileyle herhangi bir yaratığa kurban sunmak gerektiğini düşünmesin diye. Bu yüzden hem rahiptir, sunan kendisidir, hem sunulandır. Bu şeyin sırrının, kilisenin günlük kurbanı olmasını istedi; kilise onun bedeni olduğu için kendisini onun aracılığıyla sunmayı öğrenir. Azizlerin eski kurbanları, bu gerçek kurbanın çok çeşitli işaretleriydi; tek bir şeyin çok kelimeyle söylenmesi gibi, bir tek kurban çok şeyle tasvir ediliyordu; bıkmadan çok öğütlensin diye. Bu yüce ve gerçek kurbanın önünde bütün sahte kurbanlar geri çekildi.
CAPUT XX. De summo ueroque sacrificio, quod ipse Dei et hominum mediator effectus est. Unde uerus ille mediator, in quantum formam serui accipiens mediator effectus est Dei et hominum, homo Christus Iesus, cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat, cum quo et unus Deus est, tamen in forma serui sacrificium maluit esse quam sumere, ne uel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. Per hoc et sacerdos est, ipse offerens, ipse et oblatio. Cuius rei sacramentum cottidianum esse uoluit ecclesiae sacrificium, quae cum ipsius capitis corpus sit, se ipsam per ipsum discit offerre. Huius ueri sacrificii multiplicia uariaque signa erant sacrificia prisca sanctorum, cum hoc unum per multa figuraretur, tamquam uerbis multis res una diceretur, ut sine fastidio multum commendaretur. Huic summo ueroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt.
10.2121. Azizleri, tutkulara dayanarak yüceltmek için cinlere verilen gücün ölçüsü; onlar hava ruhlarını yatıştırarak değil, Tanrı'da kalarak yendiler
Ölçülü ve önceden sınırlanmış zamanlarda cinlere de bir güç verilmiştir: Ele geçirdikleri insanları kışkırtarak Tanrı Devleti'ne karşı zorbaca düşmanlık edebilirler, kurbanları yalnız sunanlardan alıp isteyenlerden istemekle kalmaz, zulmederek istemeyenlerden de zorla koparırlar. Bu güç yalnız zararlı olmamakla kalmaz, şehitlerin sayısı tamamlansın diye kiliseye faydalı da bulunur. Tanrı Devleti onları, dinsizliğin günahına karşı kan dökülene kadar ne kadar cesurca mücadele ederlerse, o kadar parlak ve onurlu vatandaşlar olarak tanır. Kilise dilinin alışkanlığı izin verseydi, onlara çok daha zarifçe kahramanlarımız (heros) derdik. Çünkü bu adın Iuno'dan türediği söylenir; Iuno'ya Yunanca Hēra denir, bu yüzden Yunanların efsanelerine göre oğullarından birinin adı Heros'tu. Bu efsane sanki gizemli bir şey ifade eder: Çünkü hava Iuno'ya ait sayılır; kahramanların, yani belli bir liyakate sahip ölülerin ruhlarının, cinlerle birlikte orada oturduğunu söylerler. Ama şehitlerimize, dediğim gibi kilise dili kabul etseydi, tersine bir sebeple kahraman denirdi: Havada cinlerle bir toplulukları olduğu için değil, aynı cinleri, yani hava güçlerini ve onlarda neyi işaret ettiği düşünülüyorsa Iuno'yu yendikleri için. Şairler Iuno'yu faziletlere düşman, göğe yükselmek isteyen cesur erkekleri kıskanan biri olarak göstermekte pek de yanlış yapmazlar. Ama Vergilius ona yine bahtsızca boyun eğer ve yenilir. Onda Iuno,
"Aeneas'a yeniliyorum"
dediği hâlde, Helenus dinî bir öğüt gibi Aeneas'ı uyarır ve şöyle der:
"Iuno'ya seve seve adaklar ad, güçlü hanımı
yalvarıcı armağanlarla yen."
Porphyrios da bu görüşe dayanarak, kendi görüşü olarak değil başkalarının görüşü olarak, iyi bir tanrının ya da genius'un, kötü olan önce yatıştırılmadıkça insana gelmediğini söyler. Sanki onlara göre kötü tanrısal varlıklar iyilerden daha güçlüdür; çünkü kötüler yatıştırılıp yer vermezse iyilerin yardımını engeller, kötüler istemezse iyiler fayda sağlayamaz, oysa kötüler zarar verebilir, iyiler de onlara direnemez. Gerçek ve hakikaten kutsal dinin yolu bu değildir. Şehitlerimiz Iuno'yu, yani dindarların faziletlerini kıskanan hava güçlerini böyle yenmez. Alışıldık şekilde böyle söylenebilseydi, kahramanlarımız Hera'yı yalvarıcı armağanlarla değil, tanrısal faziletlerle yener. Scipio Africanus'un da Afrika'yı yiğitlikle yendiği için bu lakabı alması, düşmanları armağanlarla yatıştırıp merhamet etmelerini sağlamasından daha uygundur.
CAPUT XXI. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum, qui aerios spiritus non placando ipsos, sed in Deo permanendo uicerunt. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus, ut hominibus quos possident excitatis inimicitias aduersus Dei ciuitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a uolentibus expetant, uerum etiam ab inuitis persequendo uiolenter extorqueant, non solum perniciosa non est, sed etiam utilis inuenitur ecclesiae, ut martyrum numerus inpleatur; quos ciuitas Dei tanto clariores et honoratiores ciues habet, quanto fortius aduersus inpietatis peccatum et usque ad sanguinem certant. Hos multo elegantius, si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur, nostros heroas uocaremus. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum, quod Graece Iuno Ἥρα appellatur, et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus, hoc uidelicet ueluti mysticum significante fabula, quod aer Iunoni deputetur, ubi uolunt cum daemonibus heroas habitare, quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur, si, ut dixi, usus ecclesiastici sermonis admitteret, non quo eis esset cum daemonibus in aere societas, sed quod eosdem daemones, id est aerias uincerent potestates et in eis ipsam, quidquid putatur significare, Iunonem, quae non usquequaque inconuenienter a poetis inducitur inimica uirtutibus et caelum petentibus uiris fortibus inuida. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius, ut, cum aput eum illa dicat: Vincor ab Aenea, ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane nota libens, dominamque potentem Supplicibus supera donis. Ex qua opinione Porphyrius, quamuis non ex sua sententia, sed ex aliorum, dicit bonum deum uel genium non uenire in hominem, nisi malus fuerit ante placatus; tamquam fortiora sint aput eos numina mala quam bona, quando quidem mala inpediunt adiutoria bonorum, nisi eis placata dent locum, malisque nolentibus bona prodesse non possunt; nocere autem mala possunt, non sibi ualentibus resistere bonis. Non est ista uerae ueraciterque sanctae religionis uia; non sic Iunonem, hoc est aerias potestates piorum uirtutibus inuidentes, nostri martyres uincunt. Non omnino, si dici usitate posset, heroes nostri supplicibus donis, sed uirtutibus diuinis Heran superant. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus, quod uirtute Africam uicerit, quam si hostes donis placasset, ut parcerent.
10.2222. Azizlerin cinlere karşı gücünün ve yüreğin gerçek arınmasının kaynağı
Tanrı'nın insanları, gerçek dindarlıkla, dindarlığa düşman ve zıt olan hava gücünü yatıştırarak değil, kovarak dışarı atarlar; onun bütün düşmanca ayartılarını ona değil, ona karşı kendi Tanrılarına dua ederek yenerler. Çünkü o kimseyi ancak günahın ortaklığıyla yener ya da boyunduruğa alır. Demek ki günahsız olarak insanı üstlenip yaşayan varlığın adıyla yenilir; öyle ki günahların bağışlanması bu rahip ve kurban olan varlıkta, yani Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan Mesih İsa aracılığıyla gerçekleşsin. Onun aracılığıyla günahlar temizlenir ve Tanrı ile uzlaşırız. Çünkü insanları Tanrı'dan ancak günahlar ayırır. Bu hayatta günahların temizlenmesi bizim faziletimizle değil, tanrısal merhametle, onun bağışlamasıyla olur, kendi kudretimizle değil. Çünkü bizim denilen o küçücük fazilet bile bize onun iyiliğiyle verilmiştir. Bu bedende, onu bırakana kadar bağışlanma altında yaşamasaydık, kendimize pek çok şey yüklerdik. Bu yüzden Aracı eliyle bize lütuf verildi; günahın bedeniyle kirlenmiş bizler, günahlı bedenin benzerliğiyle temizlenelim diye. Bize büyük merhametini gösterdiği bu Tanrı lütfuyla, bu hayatta imanla yönetilir, bu hayattan sonra da değişmez hakikatin görünümünün kendisiyle en dolu kusursuzluğa götürülürüz.
CAPUT XXII. Unde sit sanctis aduersum daemones potestas et unde cordis uera purgatio. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt, non placando, omnesque tentationes aduersitatis eius uincunt orando non ipsam, sed Deum suum aduersus ipsam. Non enim aliquem uincit aut subiugat nisi societate peccati. In eius ergo nomine uincitur, qui hominem adsumsit egitque sine peccato, ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum, id est per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum, per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo, quorum in hac uita non fit nostra uirtute, sed diuina miseratione purgatio, per indulgentiam illius, non per nostram potentiam; quia et ipsa quantulacumque uirtus, quae dicitur nostra, illius est nobis bonitate concessa. Multum autem nobis in hac carne tribueremus, nisi usque ad eius depositionem sub uenia uiueremus. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia, ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur. Hac Dei gratia, qua in nos ostendit magnam misericordiam suam, et in hac uita per fidem regimur, et post hanc uitam per ipsam speciem incommutabilis ueritatis ad perfectionem plenissimam perducemur.
10.2323. Platoncuların ruhun arınmasının gerçekleştiğini söyledikleri ilkeler
Porphyrios tanrısal kehanetlerde, ay ve güneşin törenleriyle arınamayacağımızın bildirildiğini de söyler; öyle ki buradan insanın hiçbir tanrının törenleriyle arınamayacağı gösterilsin. Göksel tanrılar arasında en önemli saydıkları ay ve güneşin törenleri arındırmıyorsa, kimin törenleri arındırır? Aynı kehanette ilkelerin arındırabileceğinin belirtildiğini söyler; güneşin ve ayın törenlerinin arındırmadığı söylendikten sonra, kalabalıktan başka bir tanrının törenlerinin arındırmaya gücü yettiğine inanılmasın diye. Bir Platoncu olarak ilke dediği şeyleri biliyoruz. Çünkü Baba Tanrı'dan ve Oğul Tanrı'dan söz eder; ona Yunanca baba aklı ya da baba zihni der; Kutsal Ruh hakkında ise ya hiç ya da açıkça bir şey söylemez. Ama bunların ortasında bulunan dediği başka birinin kim olduğunu anlamıyorum. Plotinos'un üç temel cevher hakkında tartıştığı yerdeki gibi üçüncüsünü ruhun tabiatı olarak anlamak isteseydi, bunların ortasında, yani Baba ile Oğul'un ortasında olduğunu söylemezdi. Çünkü Plotinos ruhun tabiatını baba aklının arkasına koyar; bu ise "ortada" derken arkaya değil araya koyar. Kuşkusuz gücü ya da isteği ölçüsünde, bizim Kutsal Ruh dediğimiz şeyi söylemiştir; bu yalnız Baba'nın da yalnız Oğul'un da değil, ikisinin birden Ruhu'dur. Çünkü filozoflar özgür kelimelerle konuşurlar, anlaşılması en zor konularda dindar kulakları gücendirmekten korkmazlar. Bize ise belirli bir kurala göre konuşmak caizdir; yoksa kelimelerin serbestliği, onların işaret ettiği şeyler hakkında da dinsiz bir kanaat doğurur.
CAPUT XXIII. De principiis, in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. Dicit etiam Porphyrius diuinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis adque solis, ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. Cuius enim teletae purgant, si lunae solisque non purgant, quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare, ne forte, cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae, alicuius alterius dei de turba ualere ad purgandum teletae crederentur. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus, nouimus. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium, quem Graece appellat paternum intellectum uel paternam mentem; de Spiritu autem sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit; quamuis quem alium dicat horum medium, non intellego. Si enim tertiam, sicut Plotinus, ubi de tribus principalibus substantiis disputat, animae naturam etiam iste uellet intellegi, non utique diceret horum medium, id est Patris et Filii medium. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui; iste autem cum dicit medium, non postponit, sed interponit. Et nimirum hoc dixit, ut potuit siue ut uoluit, quod nos sanctum Spiritum, nec Patris tantum nec Filii tantum, sed utriusque Spiritum dicimus. Liberis enim uerbis loquuntur philosophi, nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est, ne uerborum licentia etiam de rebus, quae his significantur, inpiam gignat opinionem.
10.2424. İnsan tabiatını temizleyen ve yenileyen tek ve gerçek ilke
Bu yüzden biz Tanrı'dan söz ederken iki ya da üç ilke demeyiz; tıpkı iki ya da üç tanrı dememizin de caiz olmaması gibi. Gerçi Baba'dan, Oğul'dan ya da Kutsal Ruh'tan her birinden söz ederken her birinin Tanrı olduğunu itiraf ederiz. Ama Sabelliusçu sapkınlar gibi, Oğul olanın aynı zamanda Baba olduğunu, Baba ve Oğul olanın aynı zamanda Kutsal Ruh olduğunu da söylemeyiz. Baba, Oğul'un Babası'dır, Oğul, Baba'nın Oğlu'dur, Baba'nın ve Oğul'un Ruhu olan Kutsal Ruh ise ne Baba'dır ne Oğul. Demek ki onlarda çoğul olarak ilkeler dense de, insanın ancak ilkeyle arındığı doğru söylenmiştir.
Ama hem utandığı hem özgürce kınamaktan korktuğu kıskanç güçlere tabi olan Porphyrios, Rab Mesih'in, bedenlenişiyle arındığımız ilke olduğunu anlamak istemedi. Çünkü arınmamızın kurbanı için üstlendiği bedenin kendisinde onu hor gördü; büyük sırrı, o gerçek ve iyi Aracı'nın alçakgönüllülüğüyle yere çaldığı kibri yüzünden anlamadı. O Aracı, kötücül ve aldatıcı aracıların sahip olmadıkları için daha kibirli şekilde kendilerini yücelttikleri ölümlülükle ölümlülere göründü. Onlar ise sefil insanlara, ölümsüz varlıklar olarak ölümlülere aldatıcı bir yardım vaat ettiler. Bu yüzden iyi ve gerçek Aracı gösterdi ki kötü olan, bedenin cevheri ya da tabiatı değil, günahtır. Beden, insan ruhuyla birlikte günahsız üstlenilebilir ve taşınabilir, ölümle bırakılabilir ve dirilişle daha iyiye değiştirilebilir. Ölümden de, günahın cezası olmakla birlikte, kendisi günahsız olarak bizim için ödediği ölümden, günah işleyerek kaçınılmaması, elden gelirse daha çok adalet için katlanılması gerektiğini gösterdi. Ölerek günahları çözebilmesinin sebebi de hem ölmesi hem günah yüzünden ölmemesidir. O Platoncu onun ilke olduğunu bilmedi; yoksa arındırıcı olduğunu da bilirdi. Çünkü ilke beden ya da insan ruhu değildir, her şeyin kendisiyle yaratıldığı Söz'dür. Demek ki beden kendi kendine temizlemez, kendisini üstlenen Söz aracılığıyla temizler; "Söz beden oldu ve aramızda yaşadı" gerçekleştiğinde. Çünkü kendi bedeninin yenmesinden gizemli şekilde söz ederken, anlamayanlar gücenip "Bu söz çok ağır, kim dinleyebilir?" diyerek ayrılınca, kalanlara şu cevabı verdi: "Yaşatan Ruh'tur, bedenin hiçbir faydası yoktur." Demek ki ilke, ruh ve beden üstlenerek, iman edenlerin hem ruhunu hem bedenini temizler. Bu yüzden Yahudiler onun kim olduğunu sorduğunda, ilke olduğunu söyledi. Bedensel, zayıf, günaha bağlı ve bilgisizliğin karanlığına sarılmış olan bizler, bizim olduğumuz ve olmadığımız şey aracılığıyla ondan temizlenip iyileşmeseydik, bunu asla anlayamazdık. Çünkü insandık, ama adil değildik; onun bedenlenişinde ise insan tabiatı vardı, ama adildi, günahkâr değildi. Düşmüş ve yerde yatanlara el uzatılan aracılık budur; meleklerin eliyle düzenlenen tohum budur; onların buyruklarıyla kanun da veriliyordu, tek Tanrı'ya tapınılması emrediliyor ve bu Aracının geleceği vaat ediliyordu.
CAPUT XXIIII. De uno ueroque principio, quod solum naturam humanam purgat adque renouat. Nos itaque ita non dicimus duo uel tria principia, cum de Deo loquimur, sicut nec duos deos uel tres nobis licitum est dicere quamuis de unoquoque loquentes, uel de Patre uel de Filio uel de Spiritu sancto, etiam singulum quemque Deum esse fateamur, nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani, eundem esse Patrem, qui est et Filius, et eundem Spiritum sanctum, qui est et Pater et Filius, sed Patrem esse Filii Patrem, et Filium Patris Filium, et Patris et Filii Spiritum sanctum nec Patrem esse nec Filium. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio, quamuis pluraliter aput eos sint dicta principia. Sed subditus Porphyrius inuidis potestatibus, de quibus et erubescebat, et eas libere redarguere formidabat, noluit intellegere Dominum Christum esse principium, cuius incarnatione purgamur. Eum quippe in ipsa carne contemsit, quam propter sacrificium nostrae purgationis adsumsit, magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens, quam sua ille humilitate deiecit uerus benignusque Mediator, in ea se ostendens mortalitate mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium uelut inmortales mortalibus promiserunt. Bonus itaque uerusque Mediator ostendit peccatum esse malum, non carnis substantiam uel naturam, quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi, et morte deponi et in melius resurrectione mutari; nec ipsam mortem, quamuis esset poena peccati, quam tamen pro nobis sine peccato ipse persoluit, peccando esse uitandam, sed potius, si facultas datur, pro iustitia perferendam. Ideo enim soluere potuit moriendo peccata, quia et mortuus est, et non pro peccato. Hunc ille Platonicus non cognouit esse principium; nam cognosceret purgatorium. Neque enim caro principium est aut anima humana, sed Verbum per quod facta sunt omnia. Non ergo caro per se ipsam mundat, sed per Verbum a quo suscepta est, cum Verbum caro factum est et habitauit in nobis. Nam de carne sua manducanda mystice loquens, cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo, quis eum potest audire? respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui uiuificat, caro autem non prodest quidquam. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium. Quod utique carnales, infirmi, peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obuoluti nequaquam percipere possemus, nisi ab eo mundaremur adque sanaremur per hoc quod eramus et non eramus. Eramus enim homines, sed iusti non eramus; in illius autem incarnatione natura humana erat, sed iusta, non peccatrix erat. Haec est mediatio, qua manus lapsis iacentibusque porrecta est; hoc est semen dispositum per angelos, in quorum edictis et lex dabatur, qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator uenturus promittebatur.
10.2525. Bütün azizler, hem kanun zamanında hem önceki çağlarda, Mesih'in sırrına imanla aklandılar
Eski adil insanlar da bu sırra iman ederek, dindarca yaşayarak temizlenebildiler. Bu yalnız kanun Yahudi halkına verilmeden önceki dönem için değil (çünkü onlara da vaaz eden Tanrı ya da melekler eksik olmamıştı), kanunun zamanı için de geçerlidir; gerçi kanun, ruhanî şeylerin simgeleri içinde bedensel vaatler taşır gibi görünüyordu ve bu yüzden eski ahit diye anılır. Çünkü o zaman da peygamberler vardı; aynı vaat, melekler gibi onlar aracılığıyla da duyuruldu. İnsanın iyiliğinin gayesine dair az önce andığım o büyük ve ilahî sözü söyleyen de onlardandı: "Benim için Tanrı'ya bağlanmak iyidir." İki ahit, yani eski ve yeni denen ahitler arasındaki fark bu mezmurda yeterince açık gösterilmiştir. Mezmurcu, bedensel ve dünyevi vaatlerin kâfirlerde bol bol bulunduğunu görünce ayaklarının neredeyse kaydığını, adımlarının sürçmek üzere olduğunu söyler; çünkü Tanrı'dan beklediği mutlulukla Tanrı'yı hor görenlerin serpildiğini görmüş, O'na boşuna kulluk etmiş gibi olmuştur. Bunun neden böyle olduğunu kavramak isteyip araştırmakla uğraştığını da söyler. Sonunda Tanrı'nın kutsal yerine girmiş ve yolunu şaşırdığı sırada mutlu görünenlerin akıbetini anlamıştır. O zaman anladı ki, kendi sözüyle, yükseldikleri şeyin içinde yere çalınmışlar, kötülükleri yüzünden tükenip yok olmuşlardır. Geçici mutluluğun bütün o zirvesi de onlar için uyanan birinin rüyası gibi olmuştur: Uyanan kişi birdenbire, rüyasında gördüğü aldatıcı sevinçlerden yoksun kaldığını görür. Bu yeryüzünde ya da yeryüzü şehrinde kendilerini büyük sandıkları için de şöyle der: "Rab, onların suretini kendi şehrinde hiçe indireceksin." Dünyevi şeyleri bile, her şey kudreti altında olan tek gerçek Tanrı'dan başkasından istememesinin ona fayda sağladığını da yeterince gösterir: "Senin katında bir hayvan gibi oldum, ama ben hep seninleyim." "Hayvan gibi" derken "anlamayan" demek istiyor. Sanki şöyle diyor: "Senden, kâfirlerle ortak olamayacak şeyleri dilemem gerekirdi. Onların bu şeylerde bolluk içinde olduğunu görünce, sana kulluk etmek istemeyenler de bunlara sahip olduğu için sana boşuna kulluk ettiğimi sandım. Yine de hep seninleyim, çünkü böyle şeyleri arzularken bile başka tanrılar aramadım." Bu yüzden devamı şöyledir: "Sağ elimden tuttun, iradenle yol gösterdin, beni şanla kabul ettin." Sanki kâfirlerde bol bol görünce neredeyse yıkıldığı bütün o şeyler sol tarafa aittir. "Gökte benim neyim var?" der, "Yeryüzünde senden ne istedim?" Kendini kınar ve kendinden haklı olarak hoşnutsuz olur, çünkü gökte bu kadar büyük bir iyiye sahipken (bunu sonradan anlamıştır) Tanrı'sından yeryüzünde geçici, kırılgan ve bir bakıma çamurdan bir mutluluk istemiştir. "Yüreğim ve bedenim tükendi," der, "ey yüreğimin Tanrısı." Bu, aşağıdakilerden yukarıdakilere doğru iyi bir tükeniştir. Nitekim başka bir mezmurda şöyle denir: "Ruhum Rabbin avlularına özlem duyuyor, tükeniyor"; yine başka birinde: "Ruhum senin kurtarışın için tükendi." Yine de her ikisinden, yani yürekle bedenin tükenişinden söz ettiği hâlde, "yüreğimin ve bedenimin Tanrısı" demedi, "yüreğimin Tanrısı" dedi. Çünkü beden yürekle temizlenir. Bu yüzden Rab şöyle der: "İçeridekileri temizleyin, dışarıdakiler de temiz olur."
CAPUT XXV. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustificatos fuisse. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie uiuendo potuerunt, non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus uel angeli defuerunt), sed ipsius quoque legis temporibus, quamuis in figuris rerum spiritalium habere uideretur promissa carnalia, propter quod uetus dicitur testamentum. Nam et prophetae tunc erant, per quos, sicut per angelos, eadem promissio praedicata est, et ex illorum numero erat. cuius tam magnam diuinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoraui: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. In quo plane psalmo duorum testamentorum, quae dicuntur uetus et nouum, satis est declarata distinctio. Propter carnales enim terrenasque promissiones, cum eas inpiis abundare perspiceret, dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos, tamquam frustra Deo ipse seruisset, cum ea felicitate, quam de illo expectabat, contemtores eius florere perspiceret; seque in rei huius inquisitione laborasse, uolentem quur ita esset adprehendere, donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in nouissima eorum, qui felices uidebantur erranti. Tunc eos intellexit in eo, quod se extulerunt, sicut dicit, fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas; totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium euigilantis, qui se repente inuenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. Et quoniam in hac terra uel in ciuitate terrena magni sibi uidebantur: Domine, inquit, imaginem illorum in ciuitate tua ad nihilum rediges. Quod huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno uero Deo quaerere, in cuius potestate sunt omnia, satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum aput te, et ego semper tecum. Velut pecus dixit utique 'non intellegens.' 'Ea quippe a te desiderare debui, quae mihi cum inpiis non possunt esse communia, quibus eos cum abundare cernerem, putaui me incassum tibi seruisse, quando et illi haec haberent, qui tibi seruire noluissent. Tamen ego semper tecum, qui etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesiui.1 Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae, et in uoluntate tua deduxisti me, et cum gloria adsumsisti me; tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant, quae abundare aput inpios cum uidisset paene conlapsus est. Quid enim mihi est, inquit, in caelo, et a te quid uolui super terram? Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit, quia, cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit), rem transitoriam, fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesiuit in terra. Defecit, inquit, cor meum et caro mea, Deus cordis mei, defectu utique bono ab inferioribus ad superna; unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini; item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea. Tamen cum de utroque dixisset, id est de corde et carne deficiente, non subiecit: Deus cordis et carnis meae, sed Deus cordis mei. Per cor quippe caro mundatur. Unde dicit Dominus: Mundate, quae intus sunt, et quae foris
sunt munda erunt. Partem deinde suam dicit ipsum Deum, non aliquid ab eo, sed ipsum. Deus, inquit, cordis mei, et pars mea Deus in saecula; quod inter multa, quae ab hominibus eliguntur, ipse illi placuerit eligendus. Quia ecce, inquit, qui longe se faciunt a te, peribunt; perdidisti omnem, qui fornicatur abs te, hoc est, qui multorum deorum uult esse prostibulum. Unde sequitur illud, propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda uisa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, non longe ire, non per plurima fornicari. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit, cum totum, quod liberandum est, fuerit liberatum. Nunc uero fit illud, quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. Spes enim quae uidetur, non est spes; quod enim uidet quis, quid sperat? ait apostolus. Si autem quod non uidemus speramus, per patientiam expectamus, In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur, et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei, id est nuntii eius, adnuntiantes eius uoluntatem et gloriam gratiamque laudantes. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam, ut adnuntiem, inquit, omnes laudes tuas in portis filiae Sion. Haec est gloriosissima ciuitas Dei: haec unum Deum nouit et colit; hanc angeli sancti adnuntiauerunt, qui nos ad eius societatem inuitauerunt ciuesque suos in illa esse uoluerunt; quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos, sed cum eis et illorum et nostrum Deum; nec eis sacrificemus, sed cum ipsis sacrificium simus Deo. Nullo itaque dubitante, qui haec deposita maligna obstinatione considerat, omnes inmortales beati, qui nobis non inuident (neque enim si inuiderent, essent beati), sed potius nos diligunt, ut et nos cum ipsis beati simus, plus nobis fauent, plus adiuuant, quando unum Deum cum illis colimus. Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quam si eos ipsos per sacrificia coleremus.
10.26 Sonra, payının Tanrı'nın kendisi olduğunu söyler; O'ndan gelen bir şey değil, O'nun kendisi. "Ey yüreğimin Tanrısı," der, "benim payım çağlar boyunca Tanrı'dır." Çünkü insanların seçtiği birçok şey arasında onun seçmeyi uygun gördüğü O'dur. "Çünkü işte," der, "senden uzaklaşanlar yok olacak; senden ayrılıp zina eden herkesi yok ettin", yani birçok tanrının fahişesi olmak isteyeni. Mezmurun öteki sözlerini de söylememe yol açan söz bunun ardından gelir: "Benim için Tanrı'ya bağlanmak iyidir", uzağa gitmemek, pek çoğuyla zina etmemek. Tanrı'ya bağlanmak ise, kurtarılması gereken ne varsa hepsi kurtarıldığında tamamlanmış olacaktır. Şimdilik devamındaki söz gerçekleşir: "Umudumu Tanrı'ya bağlamak." Havari şöyle der: "Görülen umut, umut değildir; insan gördüğü şeyi neden umsun? Ama görmediğimizi umuyorsak, onu sabırla bekleriz." Şimdi bu umut içinde bulunan bizler devamındaki sözü yerine getirelim ve biz de gücümüz ölçüsünde Tanrı'nın melekleri, yani habercileri olalım; O'nun iradesini duyuralım, şanını ve lütfunu övelim. Bu yüzden "Umudumu Tanrı'ya bağlamak" dedikten sonra şöyle der: "Sion kızının kapılarında bütün övgülerini duyurayım diye." En şanlı Tanrı Devleti budur: Tek Tanrı'yı tanıyan ve O'na tapan odur. Onu kutsal melekler duyurdu; bizi onun topluluğuna çağırdılar, onda kendi vatandaşları olmamızı istediler. Bizim onlara kendi tanrılarımız gibi tapmamızdan hoşlanmazlar; onlarla birlikte, hem onların hem bizim Tanrımıza tapmamızı isterler. Onlara kurban sunmamızı değil, onlarla birlikte Tanrı'ya kurban olmamızı isterler. Bu sebeple, kötü niyetli inadını bırakıp bunları düşünen hiç kimse şundan kuşku duymaz: Bizi kıskanmayan (çünkü kıskansalardı mesut olmazlardı), tersine, onlarla birlikte mesut olalım diye bizi seven bütün ölümsüz ve mesut varlıklar, onlarla birlikte tek Tanrı'ya, Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a taptığımızda bize, onlara kurbanlarla taptığımız duruma göre daha çok yakınlık gösterir ve daha çok yardım ederler.
26. Porphyrios'un gerçek Tanrı'yı itiraf etmekle cinlere tapınmak arasındaki kararsızlığı
Bana öyle geliyor ki Porphyrios, nedense teurjist dostlarından utanıyordu. Çünkü bu konularda az çok bilgisi vardı, ama çok tanrıya tapınmaya karşı özgürce savunma yapmıyordu. Nitekim iki tür melek bulunduğunu söyledi: Kimileri aşağı inerek teurjist insanlara ilahî şeyler bildirir; kimileri ise yeryüzünde Baba'ya ait olanları, O'nun yüceliğini ve derinliğini açıklar. Görevi Baba'nın iradesini açıklamak olan bu meleklerin, iradesini bize duyurdukları kişiden başkasına boyun eğmemizi isteyeceklerine inanılabilir mi? Bu yüzden o Platoncu bile, onlara yakarmaktansa onları örnek almak gerektiğini pek güzel öğütler. Demek ki tek Tanrı'ya boyun eğmiş ölümsüz ve mesut varlıkları, onlara kurban sunmayarak gücendireceğimizden korkmamalıyız. Çünkü onlar, kendilerinin de O'na bağlanarak mesut oldukları tek gerçek Tanrı'dan başkasına borçlu olunmadığını bildikleri şeyin, ne bir işaret eden simgeyle ne de ayinlerin işaret ettiği şeyin kendisiyle kendilerine sunulmasını isterler. Bu kibir, kibirli ve sefil cinlere aittir. Tanrı'ya boyun eğmiş olanların ve O'na bağlanmaktan başka bir yolla mesut olmayanların dindarlığı bundan çok farklıdır. Onlar bu iyiye ulaşmamız için bize de içten bir iyilikseverlikle yardım etmelidirler; bizi kendilerine boyun eğdirmeye kalkmamalı, altında onlarla barış içinde birleşeceğimiz Tanrı'yı duyurmalıdırlar. Ey filozof, gerçek faziletleri ve gerçek Tanrı'nın armağanlarını kıskanan güçlere karşı sözünü özgürce söylemekten hâlâ neden çekiniyorsun? Baba'nın iradesini duyuran melekleri, teurjistlere nasıl olduğu belirsiz bir sanatla indirilen meleklerden zaten ayırdın. Onlara "ilahî şeyler bildirir" diyecek kadar neden hâlâ saygı gösteriyorsun? Baba'nın iradesini duyurmayanlar hangi ilahî şeyleri bildiriyor? Şüphesiz bunlar, kıskanç adamın ruha arınma sağlamasınlar diye kutsal dualarla bağladığı ve senin dediğin gibi arındırmayı dileyen iyi insanın da o bağlardan çözüp kendi güçlerine döndüremediği varlıklardır. Bunların kötücül cinler olduğundan hâlâ kuşku mu duyuyorsun, yoksa merakına kapılıp bu zararlı ve akıl dışı şeyleri büyük bir iyilik sanarak onlardan öğrendiğin teurjistleri gücendirmemek için bilmiyormuş gibi mi davranıyorsun? Bir güç değil bir bela olan, hanım değil, kendi itiraf ettiğin gibi kıskançların hizmetçisi olan bu kıskanç şeyi, şu havayı aşırıp göğe çıkarmaya, yıldızlardan olan tanrılarınızın arasına yerleştirmeye, yahut yıldızları da bu rezaletle lekelemeye cesaret mi ediyorsun?
CAPUT XXVI. De inconstantia Porphyrii inter confessionem ueri Dei et cultum daemonum fluctuantis. Nescio quo modo (quantum mihi uidetur) amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. Nam ista utcumque sapiebat, sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat. Et angelos quippe alios esse dixit. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis diuina pronuntient; alios autem, qui in terris ea, quae Patris sunt, et altitudinem eius profunditatemque declarent. Nam igitur hos angelos, quorum ministerium est declarare uoluntatem Patris, credendum est uelle nos subdi nisi ei, cuius nobis adnuntiant uoluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam inuocandos. Non itaque debemus metuere, ne inmortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. Quod enim non nisi uni uero Deo deberi sciunt, cui et ipsi adhaerendo beati sunt, procul dubio neque per ullam significantem figuram, neque per ipsam rem, quae sacramentis significatur, sibi exhiberi uolunt. Daemonum est haec adrogantia superborum adque miserorum, a quibus longe diuersa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faueant, neque sibi adrogent quo eis subiciamur, sed eum adnuntient sub quo eis in pace sociemur. Quid adhuc trepidas, o philosophe, aduersus potestates et ueris uirtutibus et ueri Dei muneribus inuidas habere liberam uocem? Iam distinxisti angelos, qui Patris adnuntiant uoluntatem, ab eis angelis, qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. Quid adhuc eos honoras, ut dicas pronuntiare diuina? Quae tandem diuina pronuntiant, qui non uoluntatem Patris adnuntiant? Nempe illi sunt, quos sacris precibus inuidus adligauit, ne praestarent animae purgationem, nec a bono, ut dicis, purgare cupiente ab illis uinculis solui et suae potestati reddi potuerunt. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia, uel te fingis fortasse nescire, dum non uis theurgos offendere, a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti? Audes istam inuidam non potentiam, sed pestilentiam, et non dicam dominam, sed, quod tu fateris, ancillam potius inuidorum isto aere transcenso leuare in caelum et inter deos uestros etiam sidereos conlocare, uel ipsa quoque sidera his obprobriis infamare?
10.2727. Porphyrios'un Apuleius'un yanılgısını bile aşan dinsizliği
Senin yoldaşın Platoncu Apuleius ne kadar daha insanca ve katlanılabilir bir yanılgıya düşmüştür! O yalnız aydan aşağıda düzenlenmiş cinlerin tutkuların hastalıklarıyla ve zihnin çalkantılarıyla sarsıldığını, onlara saygı göstermekle birlikte, ister istemez itiraf etti. Eterin alanlarına ait yukarıdaki göksel tanrıları ise, ister görünür olanları (parladığını gördüğü güneş, ay ve oradaki öteki ışıklar), ister görünmez olduğunu sandıklarını, bu tutkuların her türlü lekesinden elinden geldiğince ayırdı. Sen ise Platon'dan değil, Keldani hocalarından şunu öğrendin: İnsanî kusurları evrenin eterden ya da ateşten yücelerine, göksel kubbelere çıkarıyorsun ki tanrılarınız teurjistlere ilahî şeyler bildirebilsin. Yine de bu ilahî şeylerin üstüne, akıl yoluyla yaşayan hayatınla kendini yükseltiyorsun; öyle ya, bir filozof olarak teurji sanatının arındırmaları sana hiç de gerekli görünmüyor. Ama bunları başkalarına dayatıyorsun; hocalarına bir ücret öder gibi, felsefe yapamayanları, senin gibi daha yüksek şeylere gücü yetenler için yararsız olduğunu itiraf ettiğin bu şeylere sürüklüyorsun. Pek yüksek ve azınlığa ait olan felsefenin faziletinden uzak kalanlar, senin yönlendirmenle, akıllı ruhlarından değilse bile ruhanî ruhlarından arınmak için teurjist insanları arasınlar diye. Felsefe yapmaya üşenenler kıyaslanamayacak kadar çok olduğundan, Platon'un okullarına değil, daha çok senin bu gizli ve yasak hocalarına koşmak zorunda kalsınlar diye. Çünkü kendilerini eter tanrıları gibi gösterip seni vaizleri ve habercileri yapan o pek kirli cinler sana şunu vaat ettiler: Teurji sanatıyla ruhanî ruhları arınanlar Baba'ya dönmeyecek, ama hava bölgelerinin üstünde, eter tanrıları arasında yaşayacaklar. Mesih'in cinlerin hâkimiyetinden kurtarmak için geldiği insan kalabalığı bunları dinlemiyor. Çünkü onlar, O'nda zihinlerinin, tinlerinin ve bedenlerinin en merhametli arınmasına sahiptirler. O bütün insanı günahsız olarak üstlendi ki insanın oluştuğu her şeyi günahın salgınından iyileştirsin. Keşke sen de O'nu tanısaydın ve iyileşmek için kendini, insanî, kırılgan ve zayıf faziletine yahut pek zararlı merakına değil, daha güvenle O'na emanet etseydin. Sizin kehanetlerinizin de, senin yazdığın gibi, kutsal ve ölümsüz olduğunu itiraf ettiği O seni aldatmazdı. En ünlü şair de O'ndan söz etti; başka birinin ağzından şairce söyledi, ama sözü O'na bağlanırsa doğru söyledi:
Sen önderken, suçumuzun izleri kaldıysa da, silinip bitecek, yeryüzü sürekli korkudan kurtulacak.
Bu sözlerle, adalet faziletinde çok ilerlemiş olanlarda bile bu hayatın zayıflığı yüzünden suçların değilse de suç izlerinin kalabileceğini söyledi. Bunları ancak o dizenin kastettiği Kurtarıcı iyileştirir. Vergilius bunu kendi adına söylemediğini o eklogun neredeyse dördüncü dizesinde gösterir:
Kyme ezgisinin son çağı artık geldi.
Bundan, bu sözün Kyme Sibyllası'na ait olduğu duraksamasız anlaşılıyor. O teurjistler, daha doğrusu tanrıların görünüşlerini ve şekillerini taklit eden cinler ise, insan tinini hayallerin yalanıyla, boş suretlerin aldatıcı oyunlarıyla arındırmaktan çok kirletirler. Kendi tinleri kirli olanlar insanın tinini nasıl arındırsın? Öyle olmasaydı, kıskanç bir adamın büyüleriyle bağlanamazlar, sağlayacak gibi göründükleri o boş iyiliği de korkudan tutmazlar yahut aynı kıskançlıkla esirgemezlerdi. Şu kadarı yeter: Teurji arınmasıyla akıllı ruhun, yani zihnimizin arındırılamayacağını söylüyorsun. Ruhumuzun zihinden aşağı kısmı olan ruhanî ruhun ise, böyle bir sanatla arındırılabileceğini ileri sürsen de, bu sanatla ölümsüz ve ebedî kılınamayacağını itiraf ediyorsun. Mesih ise ebedî hayat vaat ediyor; bu yüzden siz öfkelenseniz de, şaşkınlık ve hayret içinde olsanız da, dünya O'na koşuyor. İnsanların teurji öğretisiyle yanıldığını, bu kör ve akılsız görüşün pek çok kişiyi aldattığını, ayin yapıp yalvararak yönetici güçlere ve meleklere koşmanın en kesin yanılgı olduğunu inkâr edememen ne işe yarar? Sonra yine, bunları öğrenmekle emeğin boşa gitmiş görünmesin diye, akıllı ruha göre yaşamayanların ruhanî ruhları arınsın diye insanları teurjistlere gönderiyorsun.
CAPUT XXVII. De inpietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius errauit, qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem, sed uolens nolensque confessus est: deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes, siue uisibiles, quos conspicuos lucere cernebat, solem ac lunam et cetera ibidem lumina, siue inuisibiles, quos putabat, ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secreuit! Tu autem hoc didicisti non a Platone, sed a Chaldaeis magistris tuis, ut in aetherias uel empyreas mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres uitia humana, ut possent di uestri theurgis pronuntiare diuina; quibus diuinis te tamen per intellectualem uitam facis altiorem, ut tibi uidelicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae uideantur; sed aliis eas tamen inportas, ut hanc ueluti mercedem reddas magistris tuis, quod eos, qui philosophari non possunt, ad ista seducis, quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris; ut uidelicet quicumque a philosophiae uirtute remoti sunt, quae ardua nimis adque paucorum est, te auctore theurgos homines, a quibus non quidem in anima intellectuali, uerum saltem in anima spiritali purgentur, inquirant, et quoniam istorum, quos philosophari piget, incomparabiliter maior est multitudo, plures ad secretos et inlicitos magistros tuos, quam ad scholas Platonicas uenire cogantur. Hoc enim tibi inmundissimi daemones, deos aetherios se esse fingentes, quorum praedicator et angelus factus es, promiserunt, quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt, sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt. Non audit ista hominum multitudo, propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus aduenit. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit, ut totum, quo constat homo, a peccatorum peste sanaret. Quem tu quoque utinam cognouisses eique te potius quam uel tuae uirtuti, quae humana, fragilis et infirma est, uel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. Non enim te decepisset, quem uestra, ut tu ipse scribis, oracula sanctum inmortalemque confessa sunt; de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem, quia in alterius adumbrata persona, ueraciter tamen, si ad ipsum referas, dixit: Te duce, si qua manent sceleris uestigia nostri, Inrita perpetua soluent formidine terras. Ea quippe dixit, quae etiam multum proficientium in uirtute iustitiae possunt propter huius uitae infirmitatem, etsi non scelera, scelerum tamen manere uestigia, quae non nisi ab illo saluatore sanantur, de quo iste uersus expressus est. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in eclogae ipsius quarto ferme uersu indicat, ubi ait: Ultima Cumaei uenit iam carminis aetas; unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. Theurgi uero illi uel potius daemones deorum species figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate phantasmatum et deceptoria uanarum ludificatione formarum. Quo modo enim purgent hominis spiritum, qui inmundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus inuidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. quod praestaturi uidebantur, aut metu premerent aut simili inuidentia denegarent. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam, hoc est mentem nostram, dicis posse purgari, et ipsam spiritalem, id est nostrae animae partem mente inferiorem, quam tali arte purgari posse adseris, inmortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. Christus autem uitam promittit aeternam; unde ad eum mundus uobis quidem stomachantibus, mirantibus tamen stupentibusque concurrit. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam adque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere, et rursum, quasi ne operam perdidisse uidearis ista discendo, mittis homines ad theurgos, ut per eos anima spiritalis purgetur illorum, qui non secundum intellectualem animam uiuunt?
10.2828. Hangi inançlar Porphyrios'u körleştirip gerçek bilgelik olan Mesih'i tanımaktan alıkoydu
İnsanları en kesin yanılgıya gönderiyorsun ve fazilete ve bilgeliğe âşık olduğunu ileri sürdüğün hâlde bu kadar büyük bir kötülükten utanmıyorsun. Onları gerçekten ve sadakatle sevseydin, Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği olan Mesih'i tanırdın; boş ilmin kabarıklığıyla şişip O'nun şifa veren alçakgönüllülüğünden geri çekilmezdin. Yine de ruhanî ruhun, öğrenmek için boşuna uğraştığın teurji sanatları ve törenler olmadan da perhizkârlık faziletiyle arınabileceğini itiraf ediyorsun. Bazen de törenlerin ölümden sonra ruhu yükseltmediğini söylüyorsun; öyle ki, ruhanî dediğin ruhun kendisine bile bu hayatın bitiminden sonra hiçbir fayda sağlamıyor görünüyorlar. Yine de bunları evirip çevirip tekrarlıyorsun; bana kalırsa bunun tek amacı, bu tür şeylerde de usta görünmek, yasak sanatların meraklılarının hoşuna gitmek yahut insanları bu sanatlara meraklı kılmaktır. Ama bu sanattan, ister kanunların tehlikeleri, ister uygulamanın kendisi yüzünden korkulması gerektiğini söylemen iyidir. Keşke sefil insanlar hiç olmazsa bunu senden duysalar da, orada yutulmamak için oradan çekilseler yahut hiç yaklaşmasalar. Bilgisizliğin ve onun yüzünden doğan birçok kusurun hiçbir törenle değil, yalnız patrikos nous ile, yani Baba'nın iradesini bilen baba zihniyle ya da aklıyla arındığını söylüyorsun. Ama bunun Mesih olduğuna inanmıyorsun. Çünkü kadından aldığı beden ve çarmıhın rezaleti yüzünden O'nu hor görüyorsun; besbelli, en aşağıdakileri küçümseyip atarak yüce bilgeliği yukarıdan toplamaya elverişli olduğunu düşünüyorsun. Oysa O, kutsal peygamberlerin kendisi hakkında doğru olarak önceden söylediklerini gerçekleştiriyor: "Bilgelerin bilgeliğini yok edeceğim, basiretlilerin basiretini reddedeceğim." Çünkü onlarda kendi verdiği bilgeliği yok edip reddetmiyor, O'nunkine sahip olmayanların kendilerine maledip övündükleri bilgeliği yok ediyor. Bu yüzden Havari bu peygamber tanıklığını andıktan sonra şöyle devam eder: "Bilge nerede? Yazıcı nerede? Bu çağın araştırıcısı nerede? Tanrı bu dünyanın bilgeliğini akılsızlık kılmadı mı? Madem Tanrı'nın bilgeliği içinde dünya bilgelik yoluyla Tanrı'yı tanımadı, Tanrı vaazın akılsızlığıyla iman edenleri kurtarmayı uygun gördü. Çünkü Yahudiler işaret ister, Yunanlar bilgelik arar; biz ise çarmıha gerilmiş Mesih'i vaaz ederiz; bu, Yahudiler için bir tökezleme taşı, öteki milletler için akılsızlıktır. Ama çağrılmış olanlar için, ister Yahudi ister Yunan olsunlar, Mesih Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliğidir. Çünkü Tanrı'nın akılsızlığı insanlardan daha bilge, Tanrı'nın zayıflığı insanlardan daha güçlüdür." Kendi güçleriyle bilge ve güçlü olanlar, bunu akılsızlık ve zayıflık sayıp hor görürler. Oysa zayıfları iyileştiren lütuf budur; kendi sahte saadetleriyle kibirle övünenleri değil, gerçek sefaletlerini alçakgönüllülükle itiraf edenleri iyileştirir.
CAPUT XXVIII. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit ueram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. Mittis ergo homines in errorem certissimum, neque hoc tantum malum te pudet, cum uirtutis et sapientiae profitearis amatorem; quam si uere ac fideliter amasses, Christum Dei uirtutem et Dei sapientiam cognouisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus uanae scientiae resiluisses. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis, quibus frustra discendis elaborasti, posse continentiae uirtute purgari. Aliquando etiam dicis, quod teletae non post mortem eleuant animam, ut iam nec eidem ipsi, quam spiritalem uocas, aliquid post huius uitae finem prodesse uideantur; et tamen uersas haec multis modis et repetis, ad nihil aliud, quantum existimo, nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas inlicitarum artium curiosis, uel ad eas facias ipse curiosos. Sed bene, quod metuendam dicis hanc artem uel legum periculis uel ipsius actionis. Adque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde, ne illic absorbeantur, abscedant aut eo penitus non accedant. Ignorantiam certe et propter eam multa uitia per nullas teletas purgari dicis, sed per solum πατριϰὸν , id est paternam mentem siue intellectum, qui paternae est conscius uoluntatis. Hunc autem Christum esse non credis; contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis obprobrium, excelsam uidelicet sapientiam spretis adque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere. At ille inplet, quod prophetae sancti de illo ueraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo. Non enim suam in eis perdit et reprobat, quam ipse donauit, sed quam sibi adrogant, qui non habent ipsius. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit apostolus: Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognouit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis saluos facere credentes. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt; nos autem, inquit, praedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis uero uocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei uirtutem et Dei sapientiam; quoniam stultum Dei sapientius est hominibus, et infirmum Dei fortius est hominibus. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua uirtute sapientes fortesque contemnunt. Sed haec est gratia, quae sanat infirmos, non superbe iactantes falsam beatitudinem suam, sed humiliter potius ueram miseriam confitentes.
10.2929. Platoncuların dinsizliğinin itiraf etmekten utandığı, Rabbimiz İsa Mesih'in bedenlenişi
Baba'yı ve baba aklı ya da zihni dediğin Oğlu'nu, bir de ikisinin ortasındakini vaaz ediyorsun; bununla Kutsal Ruh'u kastettiğini sanıyoruz. Âdetiniz üzere bunlara üç tanrı diyorsunuz. Burada kuralsız sözler kullansanız da, ince bir tasavvurun gölgeleri arasından sanki, hangi yöne çabalamak gerektiğini bir ölçüde görüyorsunuz. Ama iman ettiğimiz, ya da küçük bir kısmını anladığımız o şeylere ulaşabilelim diye bizi kurtaran, değişmez Tanrı Oğlu'nun bedenlenişini tanımak istemiyorsunuz. Böylece, uzaktan da olsa, bulanık bir bakışla da olsa, kalınacak yurdu bir şekilde görüyorsunuz, ama gidilecek yolu tutmuyorsunuz. Yine de lütfu itiraf ediyorsun, çünkü aklın faziletiyle Tanrı'ya ulaşmanın azınlığa bağışlandığını söylüyorsun. "Azınlık uygun gördü" yahut "azınlık istedi" demiyorsun; "bağışlandı" derken şüphesiz insanın yeterliliğini değil, Tanrı'nın lütfunu itiraf ediyorsun. Bu kelimeyi daha açık bir yerde de kullanıyorsun: Platon'un görüşünü izleyerek, insanın bu hayatta bilgeliğin kemaline asla ulaşamayacağından sen de kuşku duymuyorsun; ama akla göre yaşayanların bütün eksiklerinin, bu hayattan sonra Tanrı'nın takdiri ve lütfuyla tamamlanabileceğini söylüyorsun. Ah, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla gelen Tanrı lütfunu tanısaydın, O'nun, insanın ruhunu ve bedenini üstlendiği bedenlenişinin lütfun en yüce örneği olduğunu görebilirdin! Ama ne yapayım? Ölmüş birine boşuna konuştuğumu biliyorum, ama bu yalnız sana gelince böyle. Seni yücelten, bir tür bilgelik sevgisiyle ya da öğrenmemen gereken sanatlara merakla seni sevenlere, sana seslenirken asıl konuştuğum kişilere gelince, belki boşuna değildir. Tanrı'nın lütfu, biricik Tanrı Oğlu'nun kendinde değişmeden kalarak insanı giyinmesinden, insanın aracılığıyla insanlara kendi sevgisinin umudunu vermesinden daha lütufkâr bir biçimde tanıtılamazdı. Bu umutla, ölümsüz olarak ölümlülerden, değişmez olarak değişenlerden, adil olarak dinsizlerden, mesut olarak sefillerden bu kadar uzak olan O'na insanlardan gidilsin diye. Mesut ve ölümsüz olmayı arzulamayı tabiatımıza koyduğu için, mesut kalarak ölümlü olanı üstlendi ki sevdiğimizi bize versin; katlanarak da korktuğumuzu hor görmeyi öğretti.
Bu hakikate razı olabilmeniz için ise alçakgönüllülük gerekliydi; sizin boynunuzu buna ikna etmek pek zordur. Tanrı'nın insan ruhunu ve bedenini üstlendiği söylendiğinde, inanılmaz olan nedir, özellikle böyle şeyler düşünen ve inanmak için kendi öğretinizi hatırlamanız yetecek olan sizin için? Siz akıllı ruha, ki bu şüphesiz insan ruhudur, o kadar çok değer veriyorsunuz ki, Tanrı Oğlu olduğunu itiraf ettiğiniz o baba zihniyle aynı cevherden olabileceğini söylüyorsunuz. Öyleyse tek bir akıllı ruhun, söze gelmez ve eşsiz bir biçimde, birçoklarının kurtuluşu için üstlenilmesinde inanılmaz olan ne var? Bedenin ruha bağlanarak insanı bütün ve tam kıldığını da kendi tabiatımızın tanıklığıyla biliyoruz. Bu kadar alışılmış olmasaydı, kesinlikle daha da inanılmaz olurdu. Çünkü insanî olan ilahî olana, değişen değişmez olana bağlansa da, tinin tine, yahut sizin kullandığınız kelimelerle cisimsiz olanın cisimsize bağlanmasına inanmak, cismin cisimsize bağlanmasına inanmaktan daha kolaydır.
CAPUT XXVIIII. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit inpietas. Praedicas Patrem et eius Filium, quem uocas paternum intellectum seu mentem, et horum medium, quem putamus te dicere Spiritum sanctum, et more uestro appellas tres deos. Ubi, etsi uerbis indisciplinatis utimini, uidetis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula, quo nitendum sit; sed incarnationem incommutabilis Filii Dei, qua saluamur, ut ad illa, quae credimus uel ex quantulacumque parte intellegimus, uenire possimus, non uultis agnoscere. Itaque uidetis utcumque, etsi de longinquo, etsi acie caligante, patriam in qua manendum est. sed uiam qua eundum est non tenetis. Confiteris tamen gratiam, quando quidem ad Deum per uirtutem intellegentiae peruenire paucis dicis esse concessum. Non enim dicis: Paucis placuit, uel: Pauci uoluerunt; sed cum dicis esse concessum, procul dubio Dei gratiam, non hominis sufficientiam confiteris. Uteris etiam hoc uerbo apertius, ubi Platonis sententiam sequens nec ipse dubitas in hac uita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae peruenire, secundum intellectum tamen uiuentibus omne quod deest prouidentia Dei et gratia post hanc uitam posse conpleri. O si cognouisses Dei gratiam per Iesum Christum dominum nostrum ipsamque eius incarnationem, qua hominis animam corpusque suscepit, summum esse exemplum gratiae uidere potuisses. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo, sed quantum ad te adtinet: quantum autem ad eos, qui te magnipendunt et te uel qualicumque amore sapientiae uel curiositate artium, quas non debuisti discere, diligunt, quos potius in tua conpellatione adloquor, fortasse non frustra. Gratia Dei non potuit gratius commendari, quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et spem dilectionis suae daret hominibus homine medio, qua ad illum ab hominibus ueniretur, qui tam longe erat inmortalis a mortalibus, incommutabilis a commutabilibus, iustus ab inpiis, beatus a miseris. Et quia naturaliter indidit nobis, ut beati inmortalesque esse cupiamus, manens beatus suscipiensque mortalem, ut nobis tribueret quod amamus, perpetiendo docuit contemnere quod timemus. Sed huic ueritati ut possetis adquiescere, humilitate opus erat, quae ceruici uestrae difficillime persuaderi potest. Quid enim incredibile dicitur, praesertim uobis qui talia sapitis, quibus ad hoc credendum uos ipsos admonere debeatis; quid, inquam, uobis incredibile dicitur, cum dicitur Deus adsumsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali, quae anima utique humana est, ut eam consubstantialem paternae illi menti, quem Dei Filium confitemini, fieri posse dicatis. Quid ergo incredibile est, si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus uero animae cohaerere, ut homo totus et plenus sit, natura ipsa nostra teste cognoscimus. Quod nisi usitatissimum esset, hoc profecto esset incredibilius; facilius quippe in fidem recipiendum est, etsi humanum diuino, etsi mutabilem incommutabili, tamen spiritum spiritui, aut ut uerbis utar quae in usu habetis,
incorporeum incorporeo, quam corpus incorporeo cohaerere. An forte uos offendit inusitatus corporis partus ex uirgine? Neque hoc debet offendere, immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere, quod mirabilis mirabiliter natus est. An uero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subuexit, hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris, ex quibus multa posui, quos de regressu animae scripsit, tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum, ut anima possit beata permanere cum Deo? Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit, praesertim cum de anima mundi huius uisibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. Platone quippe auctore animal esse dicitis mundum et animal beatissimum, quod uultis esse etiam sempiternum. Quo modo ergo nec umquam soluetur a corpore, nec umquam carebit beatitudine, si, ut beata sit anima, corpus sit omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris uestris corpora esse fatemini, quod uobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere; uerum etiam altiore, ut putatis, peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna. Quid ergo est, quod, cum uobis fides Christiana suadetur, tunc obliuiscimini, aut ignorare uos fingitis, quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est, quur propter opiniones uestras, quas uos ipsi obpugnatis, Christiani esse nolitis, nisi quia Christus humiliter uenit et uos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint, potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum scripturarum doctissimos disputari; futura tamen sempiterna minime dubitamus, et talia futura, quale sua resurrectione Christus demonstrauit exemplum. Sed qualiacumque sint, cum incorruptibilia prorsus et inmortalia nihiloque animae contemplationem, qua in Deo figitur, inpedientia praedicentur uosque etiam dicatis esse in caelestibus inmortalia corpora inmortaliter beatorum: quid est quod, ut beati simus, omne corpus fugiendum esse opinamini, ut fidem Christianam quasi rationabiliter fugere uideamini, nisi quia illud est, quod iterum dico: Christus est humilis, uos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc uitium non nisi superborum est. Pudet uidelicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi, qui piscatorem suo spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum, et Verbum erat aput Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio aput Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est. In ipso uita erat, et uita erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non conprehenderunt. Quod initium sancti euangelii, cui nomen est secundum Iohannem, quidam Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi ecclesiae praesedit episcopus, solebamus audire, aureis litteris conscribendum et per omnes ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. Sed ideo uiluit superbis Deus ille magister, quia Verbum caro factum est et habitauit in nobis; ut parum sit miseris quod aegrotant, nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina, qua sanari poterant, erubescant. Non enim hoc faciunt ut erigantur, sed ut cadendo grauius adfligantur.
10.30 Yoksa sizi gücendiren, bedenin bir bakireden alışılmamış şekilde doğması mıdır? Bu da gücendirmemeli, tersine, harikulade olanın harikulade şekilde doğması bizi dindarlığı kabule götürmelidir. Yoksa bu bedenin ölümle bırakılıp dirilişle daha iyiye değiştirilmesi, artık bozulmaz ve ölümsüz olarak yukarıya çıkarılması mı inanmayı reddettiğiniz şeydir? Porphyrios'un, birçok alıntı yaptığım, ruhun dönüşü üzerine yazdığı bu kitaplarında, ruh Tanrı'yla birlikte mesut kalabilsin diye her cisimden kaçılması gerektiğini sık sık buyurmasına mı bakıyorsunuz? Ama asıl düzeltilmesi gereken bu görüşte olan kendisiydi; hele görünür evrenin ve bu kadar büyük cismanî kütlenin ruhu hakkında onunla birlikte bu kadar inanılmaz şeyler düşündüğünüz hâlde. Çünkü Platon'un otoritesine dayanarak evrenin canlı, hem de en mesut canlı olduğunu söylüyorsunuz; onun sürekli olmasını da istiyorsunuz. Öyleyse, ruh mesut olsun diye her cisimden kaçınmak gerekiyorsa, evrenin ruhu nasıl hem hiçbir zaman cisimden ayrılmayacak hem de hiçbir zaman saadetten yoksun kalmayacak? Ayrıca güneşin ve öteki yıldızların cisim olduğunu kitaplarınızda kabul ediyorsunuz; bütün insanlar da sizinle birlikte bunu görmekten ve söylemekten çekinmez. Ama sandığınız daha yüksek bir uzmanlıkla bunların en mesut canlılar olduğunu ve bu cisimleriyle sürekli olduklarını da ileri sürüyorsunuz. Öyleyse Hristiyan imanına ikna edilmek istendiğinizde, neleri tartışıp öğrettiğinizi niçin unutuyor yahut bilmiyormuş gibi davranıyorsunuz? Kendiniz çürüttüğünüz kanaatleriniz yüzünden Hristiyan olmak istemeyişinizin sebebi, Mesih'in alçakgönüllülükle gelmiş, sizin ise kibirli olmanızdan başka nedir? Azizlerin bedenlerinin dirilişte nasıl olacağı, Hristiyan kutsal yazılarının en bilgin yorumcuları arasında daha titizlikle tartışılabilir. Ama sürekli olacaklarından ve Mesih'in kendi dirilişiyle gösterdiği örnek gibi olacaklarından hiç kuşkumuz yoktur. Fakat nasıl olurlarsa olsunlar, tamamen bozulmaz, ölümsüz ve ruhun Tanrı'ya sabitlenmiş seyrine hiç engel olmayan bedenler olarak vaaz edildikleri ve siz de göksel varlıklarda ölümsüzce mesut olanların ölümsüz cisimleri bulunduğunu söylediğiniz hâlde, mesut olmak için her cisimden kaçınmak gerektiğini ne diye düşünüyorsunuz? Hristiyan imanından akla uygun bir şekilde kaçıyor görünmek için mi? Bunun sebebi, tekrar söylüyorum, Mesih'in alçakgönüllü, sizin kibirli olmanız değilse nedir? Yoksa düzeltilmekten mi utanıyorsunuz? Bu da yine ancak kibirlilerin kusurudur. Öğrenimli insanlar, Platon'un öğrencisiyken, Ruhu'yla bir balıkçıya şunları bilmeyi ve söylemeyi öğreten Mesih'in öğrencisi olmaktan utanıyorlar elbette: "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'nın yanındaydı ve Söz Tanrı'ydı. O başlangıçta Tanrı'nın yanındaydı. Her şey O'nunla yaratıldı ve yaratılan hiçbir şey O'nsuz yaratılmadı. Hayat O'ndaydı, hayat da insanların ışığıydı; ışık karanlıkta parlar, karanlık onu kavramadı." Sonradan Milano kilisesinin başına geçen aziz yaşlı Simplicianus'tan sık sık duyduğumuza göre, bir Platoncu, Yuhanna'ya göre adını taşıyan kutsal İncil'in bu başlangıcının altın harflerle yazılıp bütün kiliselerin en görünür yerlerine konması gerektiğini söylüyormuş. Ama Söz beden olup aramızda yaşadığı için kibirliler nezdinde o Tanrı-öğretmenin değeri düştü. Öyle ki, hasta olmak sefillere yetmez, hastalıklarının içinde kendilerini yüceltir, iyileşebilecekleri ilaçtan utanırlar. Bunu kalkmak için değil, düşerek daha ağır yara almak için yaparlar.
30. Porphyrios Platon'un öğretilerinden hangilerini reddetti ve ona karşı çıkarak düzeltti
Platon'dan sonra bir şeyi düzeltmek uygunsuz sayılıyorsa, Porphyrios'un kendisi niçin küçümsenmeyecek kadar çok şeyi düzeltti? Platon'un, insan ruhlarının ölümden sonra hayvan bedenlerine kadar döneceğini yazdığı pek kesindir. Porphyrios'un hocası Plotinos da bu görüşü benimsemişti; ama Porphyrios bunu haklı olarak beğenmedi. Ona göre insan ruhları, bıraktıkları kendi bedenlerine değil, başka yeni insan bedenlerine geri dönüyordu. Anlaşılan, bir anne katıra dönüşüp oğlunu sırtında taşıyabileceğine inanmaktan utandı; ama genç bir kıza dönüşen annenin belki oğluyla evleneceğine inanmaktan utanmadı. Kutsal ve doğru sözlü meleklerin öğrettiğine, Tanrı'nın Ruhu'yla sürüklenen peygamberlerin söylediğine, önden gönderilen habercilerin geleceğini önceden bildirdiği Kurtarıcı'nın kendisinin dediğine, gönderilen ve dünyayı İncil'le dolduran havarilerin vaaz ettiğine inanmak, yani ruhların bir kez kendi bedenlerine dönmesi, ne kadar daha onurludur, onların defalarca farklı bedenlere dönmesine inanmaktan! Yine de, dediğim gibi, Porphyrios bu kanaatinde büyük ölçüde düzeltildi: En azından insan ruhlarının yalnız insanlara düşebileceğini düşündü ve hayvan zindanlarını yıkmakta hiç duraksamadı. Tanrı'nın ruhu evrene, maddenin kötülüklerini tanıyıp Baba'ya dönsün ve bir daha böyle şeylerin bulaşmasıyla kirlenip tutulmasın diye verdiğini de söyler. Burada biraz uygunsuz bir şey düşünmüş olsa da (çünkü ruh daha çok iyilik yapsın diye bedene verilmiştir; iyilik yapmasaydı kötülükleri öğrenmezdi), şu noktada öteki Platoncuların kanaatini, hem de küçük olmayan bir konuda düzeltmiştir: Bütün kötülüklerden temizlenip Baba'yla birlikte olan ruhun, bir daha bu dünyanın kötülüklerine uğramayacağını itiraf etmiştir. Bu görüşle, en çok Platon'a özgü sayılan şu öğretiyi, ölülerin dirilerden, dirilerin de ölülerden sürekli türediği öğretisini ortadan kaldırmıştır. Vergilius'un Platoncu bir tarzda söylediği şeyin de yanlış olduğunu göstermiştir: Arınmış ruhlar Elysion ovalarına gönderilmiş (bu adla efsane yoluyla mesut olanların sevinçleri işaret ediliyor gibidir), oradan Lethe ırmağına, yani geçmişin unutulmasına çağrılmışlardır:
Elbette, geçmişi unutup yukarıdaki kubbeyi yeniden görsünler ve yeniden bedenlere dönmek istemeye başlasınlar diye.
Porphyrios bunu haklı olarak beğenmedi. Çünkü gerçekten de, ancak kendi ebediyetinden tam emin olursa en mesut olacak o hayattan ruhların bozulur bedenlerin lekesini arzulayıp buralara geri döneceğine inanmak akılsızlıktır; sanki en yüksek arınma, kirlenmeyi aratmaya yararmış gibi. Çünkü kusursuz temizlenmeleri bütün kötülükleri unutmalarını sağlıyor, kötülüklerin unutulması da, yeniden kötülüklere bulaşacakları bedenleri arzulatıyorsa, en yüksek mutluluk mutsuzluğun, bilgeliğin kemali akılsızlığın, en yüksek temizlik kirliliğin sebebi olur. Ruh orada ne kadar kalırsa kalsın, mesut olmak için aldanması gereken yerde hakikatle mesut olmayacaktır. Çünkü güvende olmadıkça mesut olmayacak; güvende olmak için de, bir gün sefil de olacağı hâlde, hep mesut kalacağını yanlış olarak sanması gerekecektir. Sevincinin sebebi yalan olan ruh, hakikatle nasıl sevinecek? Porphyrios bunu gördü ve arınmış ruhun bir daha kötülüklerin bulaşmasıyla kirlenip tutulmasın diye Baba'ya döndüğünü söyledi. Demek ki kimi Platoncuların, aynı şeylerden çıkıp aynı şeylere dönme döngüsünü zorunlu saymaları yanlıştır. Bu doğru olsaydı bile, bunu bilmek ne işe yarardı? Belki Platoncular, kendileri öteki, daha iyi hayatta tam arınmış ve tam bilge olarak bilmeyecekleri ve yanlış şeye inanarak mesut olacakları şeyi, biz bu hayatta bilmediğimiz için kendilerini bize üstün tutmaya cesaret ederlerdi. Bunu söylemek son derece saçma ve akılsızcaysa, Porphyrios'un görüşü, ruhların döngüsünde saadetle sefaletin sürekli birbirini izlediğini sananların görüşüne elbette tercih edilmelidir. Durum buysa, işte bir Platoncu Platon'dan daha iyiye doğru ayrılıyor; işte Platon'un görmediğini görüyor, böyle büyük bir hocadan sonra düzeltmekten kaçınmıyor, hakikati insana üstün tutuyor.
CAPUT XXX. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutauerit et dissentiendo correxerit. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum, quur ipse Porphyrius nonnulla et non parua emendauit? Nam Platonem animas hominum post mortem reuolui usque ad corpora bestiarum scripsisse certissimum est. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus; Porphyrio tamen iure displicuit. In hominum sane non sua quae dimiserant, sed alia noua corpora redire humanas animas arbitratus est. Puduit scilicet illud credere, ne mater fortasse filium in mulam reuoluta uectaret; et non puduit hoc credere, ubi reuoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. Quanto creditur honestius, quod sancti et ueraces angeli docuerunt, quod prophetae Dei spiritu acti locuti sunt, quod ipse quem uenturum Saluatorem praemissi nuntii praedixerunt, quod missi apostoli qui orbem terrarum euangelio repleuerunt, — quanto, inquam, honestius creditur reuerti animas semel ad corpora propria quam reuerti totiens ad diuersa! Verum tamen, ut dixi, ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius, ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret, beluinos autem carceres euertere minime dubitaret. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse, ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. Ubi etsi aliquid inconuenienter sapit (magis enim data est corpori, ut bona faceret; non enim mala disceret, si non faceret), in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parua emendauit, quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est. Qua sententia profecto abstulit, quod esse Platonicum maxime perhibetur, ut mortuos ex uiuis, ita uiuos ex mortuis semper fieri; falsumque esse ostendit, quod Platonice uidetur dixisse Vergilius, in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam uidentur significari gaudia beatorum) ad fluuium Letheum euocari, hoc est ad obliuionem praeteritorum: Scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant Rursus et incipiant in corpora uelle reuerti. Merito displicuit hoc Porphyrio, quoniam re uera credere stultum est ex illa uita, quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima, desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare, tamquam hoc agat summa purgatio, ut inquinatio requiratur. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit, ut omnium obliuiscantur malorum, malorum autem obliuio facit corporum desiderium, ubi rursus inplicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et inmunditiae causa summa mundatio. Nec ueritate ibi beata erit anima, quamdiucumque erit, ubi oportet fallatur, ut beata sit. Non enim beata erit nisi secura; ut autem secura sit, falso putabit semper se beatam fore, quoniam aliquando erit et misera. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit, quo modo de ueritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius purgatamque animam ob hoc reuerti dixit ad Patrem, ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem reuertendi. Quod etiamsi uerum esset, quid hoc scire prodesset, nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici, quia id nos in hac uita iam nesciremus, quod ipsi in alia meliore uita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere, Porphyrii profecto est praeferenda sententia his, qui animarum circulo alternantem semper beatitudinem et miseriam suspicati sunt. Quod si ita est, ecce Platonicus in melius a Platone dissentit; ecce uidit, quod ille non uidit, nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem, sed homini praeposuit ueritatem.
10.3131. Platoncuların, insan ruhunun Tanrı'yla birlikte ebedî olduğunu ileri süren deliline karşı
İnsan aklının araştıramayacağı bu şeyler hakkında, niçin daha çok Tanrı'nın sözüne inanmıyoruz? O söz, ruhun da Tanrı'yla birlikte ebedî olmadığını, yaratıldığını, önce var olmadığını söyler. Platoncular buna inanmamak için yeterli gördükleri sebebi öne sürüyorlardı: Önceden hep var olmamış olan bundan sonra sürekli olamaz. Gerçi Platon, evren hakkında da, evrende Tanrı'nın yaptığı tanrılar hakkında da, onların var olmaya başladıklarını ve bir başlangıçları bulunduğunu, ama sonlarının olmayacağını, yapıcının en kudretli iradesiyle ebediyen kalacaklarını apaçık söyler. Platoncular bunu nasıl anlayacaklarını buldular: Bunun zamanın değil, dayanışın başlangıcı olduğunu söylüyorlar. "Bir ayak ebediyetten beri tozun içinde olsaydı," diyorlar, "altında hep bir iz bulunurdu. Bu izin basan tarafından yapıldığından kimse kuşku duymazdı; yine de biri ötekinden yapılmış olsa da, biri ötekinden önce olmazdı. Aynı şekilde evren ve onun içinde yaratılmış tanrılar da, yapan hep var olduğu için hep var olmuşlardır, yine de yapılmışlardır." Öyleyse ruh hep var olduysa, sefaletinin de hep var olduğu mu söylenecek? Ayrıca ruhta ebediyetten beri olmayan bir şey zaman içinde var olmaya başladıysa, önceden var olmayan ruhun kendisi niçin zaman içinde var olamasın? Sonra, kötülükleri tattıktan sonra daha sağlam ve sonsuza kadar sürecek saadeti de, Porphyrios'un itiraf ettiği gibi, şüphesiz zaman içinde başladı; önceden olmadığı hâlde hep olacaktır. Öyleyse, ancak zamanın başlangıcına sahip olmayanın zamanın sonuna sahip olmayacağını savunan bütün o delil çürümüştür. Çünkü ruhun saadetinde, zamanın başlangıcı olup zamanın sonu olmayan bir şey bulunmuştur. Bu yüzden insan zayıflığı ilahî otoriteye boyun eğsin ve gerçek din konusunda, kendi Tanrılarına, ki bizim de Tanrımızdır, borçlu olunduğunu bildikleri saygıyı kendilerine istemeyen o mesut ve ölümsüz varlıklara inanalım. Onlar bize, sık sık söylediğim ve sık sık söylenmesi gerektiği gibi, ancak onlarla birlikte bizim de kurbanı olmamız gereken Tanrı'ya kurban sunmamızı buyururlar. Bu kurban olma, üstlendiği ve ona göre rahip de olmak istediği insanda, ölüme kadar bizim için kurban olmaya tenezzül eden rahip aracılığıyla sunulur.
CAPUT XXXI. Contra argumentum Platonicorum, quo animam humanam Deo adserunt esse coaeternam. Quur ergo non potius diuinitati credimus de his rebus, quas humano ingenio peruestigare non possumus, quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam, sed creatam dicit esse, quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere, hanc utique causam idoneam sibi uidebantur adferre, quia, nisi quod semper antea fuisset, sempiternum deinceps esse non posset; quamquam et de mundo et de his, quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato, apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium, finem tamen non habituros, sed per conditoris potentissimam uoluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. Verum id quo modo intellegant inuenerunt, non esse hoc uidelicet temporis, sed substitutionis initium. *Sicut enim, inquiunt, si pes ex aeternitate semper fuisset in puluere, semper ei subesset uestigium, quod tamen uestigium a calcante factum nemo dubitaret, nec alterum altero prius esset, quamuis alterum ab altero factum esset: sic, inquiunt, et mundus adque in illo di creati et semper fuerunt semper existente qui fecit, et tamen facti sunt.' Numquid ergo, si anima semper fuit, etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa, quod ex aeterno non fuit, esse coepit ex tempore, quur non fieri potuerit, ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura, sicut iste confitetur, procul dubio coepit ex tempore, et tamen semper erit, cum antea non fuerit. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est, qua putatur nihil esse posse sine fine temporis, nisi quod initium non habet temporis. Inuenta est enim animae beatitudo, quae cum initium temporis habuerit, finem temporis non habebit. Quapropter diuinae auctoritati humana. cedat infirmitas, eisque beatis et inmortalibus de uera religione credamus, qui sibi honorem non expetunt, quem Deo suo, qui etiam noster est, deberi sciunt, nec iubent, ut sacrificium faciamus, nisi ei tantum, cuius et nos cum illis, ut saepe dixi et saepe dicendum est, sacrificium esse debemus, per eum sacerdotem offerendi, qui in homine, quem suscepit, secundum quem et sacerdos esse uoluit, etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri.
10.3232. Porphyrios'un kötü arayıp bulamadığı, ruhun kurtuluşunun evrensel yolu; bu yolu yalnız Hristiyan lütfu açmıştır
Ruhun kurtuluşunun evrensel yolunu içeren din budur, çünkü ruh ancak bununla kurtulabilir. Çünkü bu, bir bakıma krallara ait yoldur; zamanın doruğuyla sallanan değil, ebediyetin sağlamlığıyla güvende olan krallığa giden tek yol budur. Porphyrios, Ruhun Dönüşü Üzerine'nin birinci kitabının sonuna doğru, ruhun kurtuluşunun evrensel yolunu içeren bir okulun henüz ne en doğru felsefeden, ne Hintlilerin ahlâkından ve öğretisinden, ne Keldanilerin tarikatından, ne de başka bir yoldan benimsenmemiş olduğunu, bu yolun henüz tarihî bilgiyle kendisine ulaşmadığını söylediğinde, şüphesiz böyle bir yolun var olduğunu, ama kendisinin henüz bilmediğini itiraf eder. Ruhun kurtuluşu hakkında büyük bir gayretle öğrendiği ve kendisine, daha doğrusu başkalarına bilip kavramış görünen şeyler ona yetmiyordu. Çünkü böyle büyük bir konuda izlenmesi gereken, üstün bir otoritenin hâlâ eksik olduğunu hissediyordu. "En doğru felsefeden" bile ruhun kurtuluşunun evrensel yolunu içeren bir okulun kendisine ulaşmadığını söylediğinde ise, bana kalırsa, ya içinde felsefe yaptığı felsefenin en doğru felsefe olmadığını ya da böyle bir yolu içermediğini yeterince göstermiş olur. Bu yolu içermeyen felsefe nasıl en doğru olabilir? Çünkü ruhun kurtuluşunun evrensel yolu, bütün ruhların kurtulduğu ve dolayısıyla onsuz hiçbir ruhun kurtulmadığı yoldan başka nedir? "Hintlilerin ahlâkından ve öğretisinden, Keldanilerin tarikatından yahut başka bir yoldan" diye ekleyince de, Hintlilerden ve Keldanilerden öğrendiklerinde ruhun kurtuluşunun bu evrensel yolunun bulunmadığına en açık sözle tanıklık etmiş olur; oysa sürekli andığı ilahî kehanetleri Keldanilerden aldığını gizleyememiştir. Öyleyse ruhun kurtuluşunun, henüz en doğru felsefeden yahut ilahî konularda büyük sayılan milletlerin öğretilerinden benimsenmemiş (çünkü onlarda çeşitli melekleri tanıma ve onlara tapınma merakı daha baskındı), henüz kendisine tarihî bilgiyle ulaşmamış evrensel yolu derken neyi kastediyor? Her milletin kendine özgü değil, bütün milletlere ortak olmak üzere Tanrı'dan bağışlanmış yoldan başka, bu evrensel yol hangisidir? Sıradan bir zekâya sahip olmayan bu adam, böyle bir yolun var olduğundan kuşku duymuyor. Çünkü Tanrı'nın takdirinin insan soyunu ruhun kurtuluşunun bu evrensel yolu olmaksızın bırakabileceğine inanmıyor. Bu yolun olmadığını söylemiyor, yalnız bu kadar büyük iyiliğin ve yardımın henüz benimsenmediğini, kendisine ulaşmadığını söylüyor. Buna şaşmamak gerekir. Çünkü Porphyrios, Hristiyan dininden başka bir şey olmayan bu evrensel yolun, putlara ve cinlere tapınanlarla dünya kralları tarafından saldırıya uğramasına izin verildiği bir zamanda yaşıyordu. Buna izin verilmesi, şehitlerin, yani hakikatin tanıklarının sayısını belirlemek ve kutsamak içindi; onlar aracılığıyla, dinin sadakati ve hakikatin tanıtılması uğruna bütün bedensel kötülüklere katlanılması gerektiği gösterilecekti. Porphyrios bunları görüyor ve bu yolun bu tür zulümlerle yakında yok olacağını, bu yüzden de ruhun kurtuluşunun evrensel yolu olmadığını düşünüyordu. Onu sarsan ve onu seçerse çekmekten korktuğu şeyin, bu yolun pekişmesine ve daha güçlü tanıtılmasına yaradığını anlamıyordu.
Öyleyse ruhun kurtuluşunun evrensel yolu, yani bütün milletlere Tanrı'nın merhametiyle bağışlanan yol budur. Bu yolun bilgisi kimlere ulaştıysa ve kimlere ulaşacaksa, ona "Niçin şimdi?" ve "Niçin bu kadar geç?" denmemeliydi ve denmemelidir; çünkü gönderenin tasarısı insan zekâsının gireceği bir şey değildir. Porphyrios da, Tanrı'nın bu armağanının henüz benimsenmediğini ve henüz kendisine ulaşmadığını söylerken bunu sezmiştir.
CAPUT XXXII. De uniuersali uia animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reserauit. Haec est religio, quae uniuersalem continet uiam animae liberandae, quoniam nulla nisi hac liberari potest. Haec est enim quodam modo regalis uia, quae una ducit ad regnum, non temporali fastigio nutabundum, sed aeternitatis firmitate securum. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem de regressu animae libro nondum receptum in unam quandam sectam, quae uniuersalem contineat uiam animae liberandae, uel a philosophia uerissima aliqua uel ab Indorum moribus ac disciplina, aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet uia, nondumque in suam notitiam eandem uiam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam, sed nondum in suam uenisse notitiam. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique uel potius aliis nosse ac tenere uidebatur. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem, quam de re tanta sequi oporteret. Cum autem dicit uel a philosophia uerissima aliqua nondum in suam notitiam peruenisse sectam, quae uniuersalem contineat uiam animae liberandae: satis, quantum arbitror, ostendit uel eam philosophiam, in qua ipse philosophatus est, non esse uerissimam, uel ea non contineri talem uiam. Et quo modo iam potest esse uerissima, qua non continetur haec uia? Nam quae alia uia est uniuersalis animae liberandae, nisi qua uniuersae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: uel ab Indorum moribus ac disciplina, uel ab inductione Chaldaeorum uel alia qualibet uia', manifestissima uoce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc uniuersalem uiam liberandae animae contineri; et utique se a Chaldaeis oracula diuina sumsisse, quorum adsiduam commemorationem facit, tacere non potuit. Quam uult ergo intellegi animae liberandae uniuersalem uiam nondum receptam uel ex aliqua uerissima philosophia uel ex earum gentium doctrinis, quae magnae uelut in diuinis rebus habebantur, quia plus aput eas curiositas ualuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum, nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est uniuersalis uia, nisi quae non suae cuique genti propria, sed uniuersis gentibus quae communis esset diuinitus inpertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. Prouidentiam quippe diuinam sine ista uniuersali uia liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. Neque enim ait non esse, sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum, nondum in suam notitiam esse perlatum; nec mirum. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis, quando ista liberandae animae uniuersalis uia, quae non est alia quam religio Christiana, obpugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis, propter adserendum et consecrandum martyrum numerum, hoc est testium ueritatis, per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione ueritatis esse toleranda. Videbat ergo ista Porphyrius et per huius modi persecutiones cito istam uiam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae uniuersalem putabat, non intellegens hoc, quod eum mouebat et quod in eius electione perpeti metuebat, ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. Haec est igitur animae liberandae uniuersalis uia, id est uniuersis gentibus diuina miseratione concessa, cuius profecto notitia ad quoscumque iam uenit et ad quoscumque uentura est, nec debuit nec debebit ei dici: Quare modo? et: Quare sero? quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. Quod sensit etiam iste, cum dixit, nondum
receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. Neque enim propterea uerum non esse iudicauit, quia nondum in fidem suam receptum fuerat uel in notitiam nondum peruenerat. Haec est, inquam, liberandorum credentium uniuersalis uia, de qua fidelis Abraham diuinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Qui fuit quidem gente Chaldaeus, sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per angelos in manu Mediatoris, in quo esset ista liberandae animae uniuersalis uia, hoc est omnibus gentibus data, iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus unum uerum Deum sequendo coluit, cui haec promittenti fideliter credidit. Haec est uniuersalis uia, de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos; inluminet uultum suum super nos et misereatur nostri, ut cognoscamus in terra uiam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de ipso ait ipse Saluator: Ego sum uia, ueritas et uita. Haec est uniuersalis uia, de qua tanto ante praedictum est: Erit in nouissimis diebus manifestatus mons domus Domini, paratus super cacumina montium et extolletur super colles, et uenient ad eum uniuersae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: Venite, ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob; et adnuntiabit nobis uiam suam, et ingrediemur in eam. Ex Sion enim prodiet lex et uerbum Domini ab Hierusalem. Via ergo ista non est unius gentis, sed uniuersarum gentium; et lex uerbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit, sed inde processit, ut se per uniuersa diffunderet. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat inpleri quae scripta sunt in lege et prophetis et psalmis de me. Tunc aperuit illis sensum, ut intellegerent scripturas, et dixit eis, quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem. Haec est igitur uniuersalis animae liberandae uia, quam sancti angeli sanctique prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente, cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem ciuitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae, et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significauerunt et eloquiis quibusdam manifestis, plerisque mysticis praedixerunt: praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius apostoli iam testamenti noui gratiam reuelantes apertius indicarunt, quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus, pro aetatum generis humani distributione, sicut eam Deo sapienti placuit ordinare, mirabilium operum diuinorum, quorum superius pauca iam posui, contestantibus signis. Non enim apparuerunt tantummodo uisiones angelicae et caelestium ministrorum sola uerba sonuerunt, uerum etiam hominibus Dei uerbo simplicis pietatis agentibus spiritus inmundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt, uitia corporis languoresque sanati, fera animalia terrarum et aquarum, uolatilia caeli, ligna, elementa, sidera diuina iussa fecerunt, inferna cesserunt, mortui reuixerunt; exceptis ipsius Saluatoris propriis singularibusque miraculis, maxime natiuitatis et resurrectionis, quorum in uno maternae uirginitatis tantummodo sacramentum, in altero autem etiam eorum, qui in fine resurrecturi sunt, demonstrauit exemplum. Haec uia totum hominem mundat et inmortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur, quam uocat intellectualem Porphyrius, alia ei, quam uocat spiritalem, aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit ueracissimus potentissimusque mundator adque saluator. Praeter hanc uiam, quae, partim cum haec futura praenuntiantur, partim cum facta nuntiantur, numquam generi humano defuit, nemo liberatus est, nemo liberatur, nemo liberabitur.
10.32_3 Çünkü henüz kendi imanına kabul edilmemiş yahut bilgisine ulaşmamış olduğu için onun doğru olmadığına hükmetmedi. Tekrar ediyorum, iman edenlerin kurtuluşunun evrensel yolu budur; sadık İbrahim bununla ilgili şu ilahî sözü aldı: "Bütün milletler senin zürriyetinde kutsanacak." O doğuştan Keldaniydi; ama bu vaatleri alsın, ondan meleklerin eliyle Aracı'nın elinde düzenlenen zürriyet türesin ve ruhun kurtuluşunun evrensel yolu, yani bütün milletlere verilen yol bu zürriyette bulunsun diye, yurdundan, akrabalarından ve baba evinden ayrılması buyruldu. O zaman Keldanilerin batıl inançlarından ilk kurtulan o oldu; tek gerçek Tanrı'yı izleyerek O'na taptı ve bunları vaat eden Tanrı'ya sadakatle inandı. Kutsal peygamberlikte şöyle söylenen evrensel yol budur: "Tanrı bize merhamet etsin ve bizi kutsasın; yüzünü üzerimize parlatsın ve bize merhamet etsin; yeryüzünde yolunu, bütün milletler arasında kurtarışını bilelim." Bu yüzden o kadar zaman sonra İbrahim'in zürriyetinden beden alan Kurtarıcı kendisi hakkında şöyle der: "Yol, hakikat ve hayat benim." Bu kadar önceden şöyle bildirilen evrensel yol budur: "Son günlerde Rabbin evinin dağı apaçık görünecek, dağların doruklarının üzerine kurulacak, tepelerin üstüne yükselecek. Bütün milletler ona gelecek, birçok halk girecek ve şöyle diyecekler: Gelin, Rabbin dağına, Yakup'un Tanrısı'nın evine çıkalım; O bize yolunu bildirecek ve biz de o yola gireceğiz. Çünkü kanun Sion'dan, Rabbin sözü Yeruşalim'den çıkacak." Demek ki bu yol tek bir milletin değil, bütün milletlerindir. Kanun ve Rabbin sözü de Sion'da ve Yeruşalim'de kalmadı, her yere yayılmak için oradan çıktı. Bu yüzden Aracı'nın kendisi dirilişinden sonra korku içindeki öğrencilerine şöyle dedi: "Kanunda, peygamberlerde ve mezmurlarda benim hakkımda yazılanların yerine gelmesi gerekiyordu." Sonra Kutsal Yazıları anlasınlar diye zihinlerini açtı ve onlara, Mesih'in acı çekmesi, üçüncü gün ölülerden dirilmesi, onun adına Yeruşalim'den başlayarak bütün milletlere tövbe ve günahların bağışlanmasının vaaz edilmesi gerektiğini söyledi. Öyleyse ruhun kurtuluşunun evrensel yolu budur. Kutsal melekler ve kutsal peygamberler bu yolu, önce, bulabildikleri yerde Tanrı'nın lütfunu bulan az sayıda insana, özellikle Yahudi milletine gösterdiler. Bu milletin devleti, bütün milletlerden toplanacak Tanrı Devleti'ni peygamberlikle önceden bildirmek üzere bir bakıma kutsanmıştı. Melekler ve peygamberler bu yolu çadır, tapınak, rahiplik ve kurbanlarla işaret ettiler; bazı açık, ama çoğu gizemli sözlerle önceden söylediler. Bedende hazır bulunan Aracı'nın kendisi ve mesut havarileri ise yeni ahdin lütfunu açıklarken, önceki zamanlarda biraz daha gizli işaret edilmiş olanları daha açık gösterdiler. Bu, Tanrı'nın bilgece düzenlemeyi uygun gördüğü gibi, insan soyunun çağlarının dağılımına göre oldu; yukarıda birkaçını andığım harikulade ilahî işler de işaret olarak buna tanıklık etti. Çünkü yalnız meleklerin görünüşleri belirmedi, göksel hizmetkârların sözleri yankılanmadı; sade dindarlıkla yaşayan Tanrı adamlarının sözüyle kirli ruhlar insanların bedenlerinden ve hislerinden kovuldu, bedenin kusurları ve hastalıkları iyileşti, karanın ve suların vahşi hayvanları, göğün kuşları, ağaçlar, unsurlar ve yıldızlar ilahî buyrukları yerine getirdi, ölüler âlemi geri çekildi, ölüler dirildi. Kurtarıcı'nın kendisine özgü ve eşsiz mucizeleri, en çok doğumu ve dirilişi ise bunların dışındadır; biriyle yalnız annesinin bakireliğinin sırrını, ötekiyle sonda dirilecek olanların da örneğini gösterdi. Bu yol bütün insanı temizler ve ölümlüyü oluştuğu bütün kısımlarıyla ölümsüzlüğe hazırlar. Porphyrios'un akıllı dediği kısım için bir arınma, ruhanî dediği kısım için bir başka arınma, beden için de bir başka arınma aranmasın diye, en doğru sözlü ve en kudretli temizleyici ve kurtarıcı insanın tamamını üstlendi. Kimi zaman bunların geleceği bildirilerek, kimi zaman olanlar duyurularak insan soyundan hiç eksik olmayan bu yolun dışında kimse kurtulmadı, kimse kurtulmuyor, kimse kurtulmayacak.
Porphyrios ise ruhun kurtuluşunun evrensel yolunun tarihî bilgiyle henüz kendisine ulaşmadığını söylüyor. Bütün dünyayı bu kadar yüce bir otoriteyle kaplamış olan bu tarihten daha parlak, geçmişi öyle anlatırken geleceği de önceden bildiren, geleceğe ait çok şeyin gerçekleştiğini gördüğümüz, kalanların gerçekleşeceğini kuşkusuz umduğumuz bu tarihten daha güvenilir ne bulunabilir? Porphyrios da, öteki Platoncular da bu yoldaki dünyevi ve bu ölümlü hayata ait kehanetleri ve önbildirileri küçümseyemezler; başka kehanetler ve her türlü tarz ve sanata dayanan öngörüler konusunda bunu haklı olarak yaparlar. Çünkü bunların büyük insanların işi olmadığını ve önemsenmemesi gerektiğini söylerler ve doğru söylerler. Bunlar ya alt düzey sebeplerin önceden sezilmesiyle olur, tıp sanatının bazı önceki işaretlerle sağlıkla ilgili birçok gelişmeyi önceden görmesi gibi; ya da kirli cinler, kötülerin zihinlerini ve arzularını uygun işlere yöneltmek üzerinde ve insan zayıflığının en aşağı maddesi üzerinde bir tür hak iddia ederek, kendi tasarladıkları işleri önceden bildirirler. Bu evrensel yolda yürüyen kutsal insanlar böyle şeyleri büyük bir şey diye peygamberlik etmeye özen göstermediler. Gerçi bunlar onlardan da kaçmamıştır ve ölümlülerin hislerine bildirilemeyecek, kolayca denenemeyecek şeylere inandırmak için bunları sık sık önceden söylemişlerdir. Ama onların, Tanrı'nın iradesini anlamalarına izin verildiği ölçüde geleceği bildirdikleri başka, gerçekten büyük ve ilahî şeyler vardı. Çünkü Mesih'in bedende geleceği, O'nda gerçekleşen o parlak şeyler, O'nun adıyla yerine gelenler; insanların tövbesi ve iradelerin Tanrı'ya dönüşü, günahların bağışlanması, adaletin lütfu, dindarların imanı, bütün dünyada gerçek Tanrılığa inanan kalabalık, putlara ve cinlere tapınmanın yıkılması ve ayartılarla sınanma, ilerleyenlerin arınması ve her kötülükten kurtulması, yargı günü, ölülerin dirilişi, kâfirler topluluğunun ebedî lanetlenmesi ve Tanrı'nın yüzünü ölümsüzce seyredip tadına varan en şanlı Tanrı Devleti'nin ebedî krallığı, bu yolun yazılarında önceden söylenmiş ve vaat edilmiştir. Bunlardan o kadar çoğunun gerçekleştiğini görüyoruz ki, doğru bir dindarlıkla kalanların da olacağına güveniyoruz. Bu yolun doğruluğu Tanrı'yı görmeye ve O'na ebediyen bağlanmaya kadar uzanır; kutsal yazıların hakikati bunu vaaz eder ve savunur. Buna inanmayanlar ve bu yüzden anlamayanlar ona saldırabilirler, ama onu yıkamazlar.
Bu yüzden on kitapta, bazılarının bizden beklediğinin altında kalsa da, gerçek Tanrı ve Rab yardım etmeye tenezzül ettiği ölçüde, kimilerinin isteğini karşıladık; üzerinde tartışmaya giriştiğimiz kutsal Devlet'in kurucusuna kendi tanrılarını üstün tutan kâfirlerin itirazlarını çürüttük. Bu on kitabın ilk beşi, tanrılara bu hayatın iyilikleri için tapınmak gerektiğini düşünenlere karşı yazıldı; son beşi ise, ölümden sonraki hayat için tanrılara tapınmayı korumak gerektiğini sananlara karşı. Şimdi birinci kitapta vaat ettiğimiz gibi, bu çağda birbirine dolaşmış ve karışmış olduğunu söylediğimiz iki şehrin doğuşu, ilerleyişi ve kendilerine yaraşan gayeleri hakkında, söylenmesi gerektiğini düşündüklerimi Tanrı yardım ettiği ölçüde açıklayacağım.
Quod autem Porphyrius uniuersalem uiam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia uel inlustrius inueniri potest, quae uniuersum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit, uel fidelius, in qua ita narrantur praeterita, ut futura etiam praedicantur, quorum multa uidemus inpleta, ex quibus ea quae restant sine dubio speremus inplenda? Non enim potest Porphyrius uel quicumque Platonici etiam in hac uia quasi terrenarum rerum et ad uitam istam mortalem pertinentium diuinationem praedictionemque contemnere, quod merito in aliis uaticinationibus et quorumlibet modorum uel artium diuinationibus faciunt. Negant enim haec uel magnorum hominum uel magni esse pendenda, et recte. Nam uel inferiorum fiunt praesensione causarum, sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima euentura ualetudine praeuidentur; uel inmundi daemones sua disposita facta praenuntiant, quorum ius et in mentibus adque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi uindicant, et in materia infima fragilitatis humanae. Non talia sancti homines in ista uniuersali animarum liberandarum uia gradientes tamquam magna prophetare curarunt, quamuis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam, quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. Sed alia erant uere magna adque diuina, quae quantum dabatur cognita Dei uoluntate futura nuntiabant. Christus quippe in carne uenturus et quae in illo tam clara perfecta sunt adque in eius nomine inpleta, paenitentia hominum et ad Deum conuersio uoluntatum, remissio peccatorum, gratia iustitiae, fides piorum et per uniuersum orbem in ueram diuinitatem multitudo credentium, culturae simulacrorum daemonumque subuersio et a tentationibus exercitatio, proficientium purgatio et liberatio ab omni malo, iudicii dies, resurrectio mortuorum, societatis inpiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae ciuitatis Dei conspectu eius inmortaliter perfruentis in huius uiae scripturis praedicta adque promissa sunt; quorum tam multa inpleta conspicimus, ut recta pietate futura esse cetera confidamus. Huius uiae rectitudinem usque ad Deum uidendum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum scripturarum qua praedicatur adque adseritur ueritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt, obpugnare possunt, sed expugnare non possunt. Quapropter in decem istis libris, etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio, tamen quorundam studio, quantum uerus Deus et Dominus adiuuare dignatus est, satisfecimus refutando contradictiones inpiorum, qui conditori sanctae ciuitatis, de qua disputare instituimus, deos suos praeferunt. Quorum decem librorum quinque superiores aduersus eos conscripti sunt, qui propter bona uitae huius deos colendos putant; quinque autem posteriores aduersus eos, qui cultura deorum propter uitam, quae post mortem futura est, seruandum existimant. Deinceps itaque, ut in primo libro polliciti sumus, de duarum ciuitatum, quas in hoc saeculo perplexas diximus inuicemque permixtas, exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum diuinitus adiuuabor, expediam.