IX. Kitap
9.11. Tartışmanın geldiği nokta ve kalan meselede neyin incelenmesi gerektiği
Bazıları tanrıların hem iyisi hem kötüsü olduğu kanaatindeydi. Tanrılar hakkında daha iyi düşünen bazıları ise onlara o kadar onur ve övgü yükledi ki hiçbir tanrının kötü olduğuna inanmaya cesaret edemedi. Tanrıların bir kısmının iyi, bir kısmının kötü olduğunu söyleyenler, cinlere de tanrı adını verdiler; daha seyrek olmakla birlikte tanrılara da cin dediler. Öyle ki ötekilerin kralı ve başı saydıkları Iuppiter'e bile Homeros'un cin dediğini kabul ederler. Bütün tanrıların yalnız iyi olduğunu ve iyi diye bilinen insanlardan çok üstün olduğunu ileri sürenler ise cinlerin yaptıklarından haklı olarak rahatsız olurlar; bu işleri inkâr edemezler, ama hepsini iyi bildikleri tanrıların yapabileceğini de asla düşünmezler. Bu yüzden tanrılar ile cinler arasında bir fark gözetmek zorunda kalırlar: Gizli ruhların güçlerini gösterdikleri kötü eylem ve tutkularda haklı olarak beğenmedikleri her şeyin tanrıların değil cinlerin işi olduğuna inanırlar. Ama aynı cinleri, sanki hiçbir tanrı insanla karışmazmış gibi, insanlar ile tanrılar arasında aracı olarak yerleştirilmiş sayarlar: Bir taraftan istekleri götürür, öteki taraftan elde edilenleri getirirler. Filozofların önde gelenleri ve en soylusu olan Platoncular da böyle düşünür; biz de birçok tanrıya tapınmanın ölümden sonraki mutlu hayata ulaşmakta işe yarayıp yaramadığı meselesini en üstün filozoflar olarak onlarla incelemeyi uygun gördük. Bu yüzden önceki kitapta şunu sorduk: İyi ve basiretli insanların nefret edip kınadığı şeylerden, yani rastgele bir insan hakkında değil tanrıların kendileri hakkındaki kutsala saygısız, utanç verici ve cinayetle dolu şair uydurmalarından, büyü sanatlarının cezayı hak eden alçakça zorbalığından sevinen cinler, nasıl olur da iyi tanrılara daha yakın ve daha dost olanlar gibi iyi insanları onlarla uzlaştırabilir? Bunun hiçbir şekilde mümkün olmadığı anlaşıldı.
CAPUT I. Ad quem articulum disputatio praemissa peruenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt; quidam uero de dis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum malum credere auderent. Sed illi, qui deos quosdam bonos, quosdam malos esse dixerunt, daemones quoque appellauerunt nomine deorum, quamquam et deos, sed rarius, nomine daemonum, ita ut ipsum Iouem, quem uolunt esse regem ac principem ceterorum, ab Homero fateantur daemonem nuncupatum. Hi autem, qui omnes deos non nisi bonos esse adserunt et longe praestantiores eis hominibus, qui perhibentur boni, merito mouentur daemonum factis, quae negare non possunt; eaque nullo modo a dis, quos omnes bonos uolunt, committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur, ut, quidquid eis merito displicet in operibus uel affectibus prauis, quibus uim suam manifestant occulti spiritus, id credant esse daemonum, non deorum. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant, tamquam nullus deus homini misceatur, ut hinc perferant desiderata, inde referant inpetrata, adque hoc Platonici, praecipui philosophorum ac nobilissimi, sentiunt, cum quibus uelut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem, utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam uitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesiuimus, quo pacto daemones, qui talibus gaudent, qualia boni et prudentes homines auersantur et damnant, id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine, sed de ipsis dis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque uiolentiam, possint quasi propinquiores et amiciores dis bonis conciliare homines bonos, et hoc nulla ratione posse conpertum est.
9.22. Tanrıların kendilerinden üstün olduğu cinler arasında, insan ruhunun yardımlarıyla gerçek saadete ulaşabileceği iyi bir kesim var mıdır
Dolayısıyla bu kitap, onun sonunda söz verdiğimiz gibi, tartışmayı bir fark üzerinde yürütmelidir; bu fark, eğer kabul ediyorlarsa, ne hepsini iyi saydıkları tanrıların kendi aralarındaki farktır ne de birini insanlardan çok uzağa ve yükseğe ayırdıkları, ötekini tanrılar ile insanlar arasına yerleştirdikleri tanrılarla cinler arasındaki farktır. Eldeki meseleyi ilgilendiren, cinlerin kendi aralarındaki farktır. Çünkü pek çok kimsenin dilinde cinlerin kimi iyi, kimi kötü denir. Bu görüş ister Platoncuların ister başkalarının olsun, incelemeyi asla ihmal etmemek gerekir. Yoksa biri iyi cinlerin peşinden gitmesi gerektiğini düşünebilir; hepsini iyi bildiği tanrılarla onlar aracılığıyla uzlaşmaya, ölümden sonra sanki onlarla birlikte olabilmeye can atıp çalışırken kötücül ruhların ağına düşer, onların aldatmacasına kapılır ve gerçek Tanrı'dan çok uzaklara savrulur. Oysa insan ruhu, yani akıllı ve anlayan ruh, yalnız onunla birlikte, yalnız onda ve yalnız ondan mesut olur.
CAPUT II. An inter daemones, quibus di superiores sunt, sit aliqua pars bonorum, quorum praesidio ad ueram beatitudinem possit humana anima peruenire. Proinde hic liber, sicut in illius fine promisimus, disputationem continere debebit de differentia (si quam uolunt esse) non deorum inter se, quos omnes bonos dicunt, nec de differentia deorum et daemonum, quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt, istos inter deos et homines conlocant; sed de differentia ipsorum daemonum, quod ad praesentem pertinet quaestionem. Aput plerosque enim usitatum est dici, alios bonos alios malos daemones; quae siue sit etiam Platonicorum, siue quorumlibet sententia, nequaquam eius est neglegenda discussio, ne quisquam uelut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur, per quos tamquam medios dis, quos omnes bonos credit, dum conciliari adfectat et studet, ut quasi cum eis possit esse post mortem, inretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a uero Deo, cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana, id est rationalis et intellectualis, beata est.
9.33. Apuleius'un cinlere neler atfettiği; onlardan aklı esirgemezken hiçbir fazilet tanımaması
Peki iyi cinlerle kötü cinler arasındaki fark nedir? Platoncu Apuleius cinleri genel olarak ele alırken, havadan bedenleri hakkında bunca şey söylediği hâlde, iyi olsalardı sahip olacakları ruh faziletleri hakkında susmuştur. Demek ki saadetin sebebi hakkında sustu; ama sefaletin belirtisi hakkında susamadı. Onları akıllı kıldığını söylediği zihinlerinin bile faziletle beslenip korunmadığını, ruhun akıldışı tutkularına asla direnemediğini, tersine akılsız zihinlerin âdeti üzere, adeta fırtınalı çalkantılarla kendisinin de sarsıldığını itiraf etti. Bu konudaki sözleri şöyledir: "Şairler genellikle cinlerin bu kalabalığından yola çıkarak, gerçekten hiç de uzak olmayan bir şekilde, kimi insanlardan nefret eden, kimilerini seven tanrılar uydururlar; bunları yüceltip başarıya ulaştırırlar, onlara karşı çıkıp sıkıntı verirler. Dolayısıyla acırlar ve kızarlar, üzülür ve sevinirler, insan ruhunun bütün hâllerinden geçerler; yürekleri aynı şekilde çarparak, zihinleri aynı denizde dalgalanarak düşüncelerin bütün kabarışlarında çalkalanırlar. Bütün bu kargaşalar ve fırtınalar, göksel tanrıların huzurundan çok uzaktadır." Bu sözlerde hiç kuşku var mı ki Apuleius, ruhun alt kısımlarının değil, cinleri akıllı canlı kılan zihinlerin kendisinin fırtınalı bir deniz gibi tutkuların boranıyla çalkalandığını söylemiştir? Öyle ki bilge insanlarla kıyaslanmaları bile mümkün değildir. Çünkü bilgeler, insanın zaafının muaf olmadığı bu tür ruh çalkantılarını bu hayatın şartı olarak yaşasalar da onlara sarsılmamış bir zihinle direnirler; bilgeliğin yolundan ve adaletin kanunundan sapan bir şeyi onaylamak ya da yapmak için onlara boyun eğmezler. Cinler ise bedence değil ahlâkça ölümlü, akılsız ve adaletsiz insanlara benzerler; daha yaşlı oldukları ve hak ettikleri cezayla iyileşmez hâle geldikleri için onlardan daha kötü demeyeyim. Apuleius'un dediği gibi, zihinleri bile denizde gibi dalgalanır; bulanık ve sapkın duygulara direnmeyi sağlayan hakikatte ve fazilette ruhlarının hiçbir kısmıyla sabit duramazlar.
CAPUT III. Quae daemonibus Apuleius adscribat, quibus cum rationem non subtrahat, nihil uirtutis adsignat. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his uniuersaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de uirtutibus tacuit animorum, quibus essent praediti, si essent boni. Tacuit ergo beatitudinis causam, indicium uero miseriae tacere non potuit, confitens eorum mentem, qua rationales esse perhibuit, non saltem inbutam munitamque uirtute passionibus animi inrationabilibus nequaquam cedere, sed ipsam quoque, sicut stultarum mentium mos est, procellosis quodam modo perturbationibus agitari. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero, inquit, poetae solent haudquaquam procul a ueritate osores et amatores quorundam hominum deos fingere; hos prosperare et euehere, illos contra aduersari et adfligere; igitur et misereri et indignari, et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati, simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exulant.' Num est in his uerbis ulla dubitatio, quod non animorum aliquas inferiores partes, sed ipsas daemonum mentes, quibus rationalia sunt animalia, uelut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? ut ne hominibus quidem sapientibus conparandi sint, qui huius modi perturbationibus animorum, a quibus humana non est inmunis infirmitas, etiam cum eas huius uitae condicione patiuntur, mente inperturbata, resistunt, non eis cedentes ad aliquid adprobandum uel perpetrandum, quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae; sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus, sed moribus similes (ut non dicam deteriores, eo quo uetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis, ut iste appellauit, salo fluctuant, nec in ueritate adque uirtute, qua turbulentis et prauis affectionibus repugnatur, ex ulla animi parte consistunt.
9.44. Ruhun başına gelen çalkantılar hakkında Peripatetiklerin ve Stoacıların görüşü
Ruhun Yunanların pathē dediği bu hareketleri hakkında filozofların iki görüşü vardır. Bu hareketlere bizim yazarlardan kimi, Cicero gibi, çalkantı (perturbatio), kimi duygulanım (affectio, affectus), kimi de Apuleius gibi, Yunancaya daha yakın olarak tutku (passio) der. İşte kimi filozoflar bu çalkantıların, duygulanımların ya da tutkuların bilgenin başına da geldiğini söylerler; ama ölçülü ve akla tabi olarak gelir, zihnin hâkimiyeti onlara adeta kanun koyar ve gerekli ölçüye indirir. Böyle düşünenler Platoncular ya da Aristotelesçilerdir; Peripatetik okulu kuran Aristoteles, Platon'un öğrencisi olmuştur. Stoacılar gibi başkaları ise bu tür tutkuların bilgenin başına hiçbir şekilde gelmediği görüşündedir. Cicero İyilerin ve Kötülerin Sınırları Üzerine adlı kitaplarında, bu Stoacıların Platonculara ve Peripatetiklere karşı işte olduğundan çok kelimede mücadele ettiğini gösterir. Çünkü Stoacılar, insanın faziletten, yani yalnız ruhta bulunan iyi yaşama sanatından başka bir iyiliği olmadığını savundukları için bedenin ve dış dünyanın sağladığı şeylere iyi demek istemezler, bunlara elverişli şeyler derler. Ötekiler ise aynı şeylere, sade ve ortak konuşma alışkanlığına uyarak iyi derler; ama doğru yaşamayı sağlayan faziletle kıyaslandığında küçük ve önemsiz sayarlar. Dolayısıyla iki taraf bunlara ister iyi, ister elverişli desin, değerini aynı biçmektedir; Stoacıların bu meselede hoşlandıkları tek şey de kelimelerin yeniliğidir. Öyle görünüyor ki bilgenin başına ruh tutkularının gelip gelmediği ya da bilgenin bunlardan büsbütün uzak olup olmadığı sorusunda da tartışmaları işten çok kelime üzerinedir. Bana kalırsa, kelimelerin sesine değil de işin özüne bakılırsa, onlar da bu konuda Platonculardan ve Peripatetiklerden farklı düşünmezler.
Bunu göstermeye yarayacak öteki şeyleri geçip, sözü uzatmamak için, en açık olan tek bir şeyi söyleyeyim. Zarif konuşan ve her alanda geniş ilim sahibi Aulus Gellius, Attika Geceleri başlıklı kitaplarında, bir keresinde Stoacı soylu bir filozofla birlikte denize açıldığını yazar. Benim kısaca değineceğimi daha geniş ve bolca anlatan Gellius'a göre, gemi korkunç bir hava ve deniz yüzünden büyük tehlikeyle sarsılırken bu filozof korkudan sapsarı kesilmiş. Orada bulunanlar, ölüme bu kadar yakınken bile, filozofun ruhunun sarsılıp sarsılmadığına büyük bir merakla dikkat etmiş, bunu görmüşlerdi. Fırtına geçip güvende olunca sohbete, hatta gevezeliğe yer açılır açılmaz, geminin yolcularından zengin ve sefih bir Asyalı, kendisi gelmekte olan felaket karşısında yılmadan durduğu hâlde filozofun korkup sarardığını söyleyerek onunla alay etmiş. Filozof ise Sokratesçi Aristippos'un cevabını aktarmış: Aristippos benzer bir durumda benzer bir adamdan aynı sözleri duyunca, "Sen en alçak bir serserinin canı için kaygılanmakta haklıydın, bense Aristippos'un canı için korkmak zorundaydım" demiş. Zengin adam bu cevapla savuşturulduktan sonra Gellius, filozofa onu kızdırmak için değil öğrenmek için korkusunun sebebini sormuş. Filozof, bilgi hevesiyle yanıp tutuşan bu adama bunu öğretmek için çantasından hemen Stoacı Epiktetos'un bir kitabını çıkarmış; kitapta, Stoacıların önderleri olduğunu bildiğimiz Zenon ile Khrysippos'un öğretilerine uygun şeyler yazılıymış. Gellius bu kitapta Stoacıların şu görüşte olduğunu okuduğunu söyler: Ruhun Yunanca phantasia denilen görüntülerinin ruha düşüp düşmemesi ve ne zaman düşeceği bizim elimizde değildir. Korkunç ve dehşet verici şeylerden geldiklerinde, bilgenin ruhunu da harekete geçirmeleri zorunludur: Bilge bir an korkudan titrer ya da üzüntüyle büzülür; çünkü bu tutkular zihnin ve aklın görevini önceler. Yine de bu yüzden zihinde kötülük kanaati oluşmaz; bunlar kabul edilmez, onlara onay verilmez. Stoacılara göre onay bizim elimizdedir ve bilgenin ruhuyla akılsızın ruhu arasındaki fark da budur: Akılsızın ruhu aynı tutkulara boyun eğer ve zihninin onayını onlara uydurur; bilgeler ise bunlara zorunlulukla katlansalar da akılla peşine düşmeleri ya da kaçınmaları gereken şeyler hakkındaki doğru ve sabit yargılarını sarsılmamış bir zihinle korurlar. Gellius'un Epiktetos'un kitabında okuduğunu, Epiktetos'un Stoacıların öğretilerine göre söylediğini ve düşündüğünü andığı şeyleri, elimden geldiğince, ondan daha güzel değilse de elbette daha kısa ve sanırım daha açık anlattım.
CAPUT IIII. De perturbationibus, quae animo accidunt, quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus, quae Graeci ⟦πάθη⟧, nostri autem quidam, sicut Cicero, perturbationes, quidam affectiones uel affectus, quidam uero, sicut iste de Graeco expressius, passiones uocant. Has ergo perturbationes siue affectiones siue passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere, sed moderatas rationique subiectas, ut eis leges quodam modo, quibus ad necessarium redigantur modum, dominatio mentis inponat. Hoc qui sentiunt, Platonici sunt siue Aristotelici, cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit, qui sectam Peripateticam condidit. Aliis autem, sicut Stoicis, cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. Hos autem, id est Stoicos, Cicero in libris de finibus bonorum et malorum uerbis magis quam rebus aduersus Platonicos seu Peripateticos certare conuincit; quando quidem Stoici nolunt bona appellare, sed commoda corporis et externa, eo quod nullum bonum uolunt esse hominis praeter uirtutem, tamquam artem bene uiuendi, quae non nisi in animo est. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona; sed in conparatione uirtutis, qua recte uiuitur, parua et exigua. Ex quo fit, ut ab utrisque quodlibet uocentur, seu bona seu commoda, pari tamen aestimatione pensentur, nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi nouitate uerborum. Videtur ergo mihi etiam in hoc, ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi, an ab eis sit prorsus alienus, de uerbis eos potius quam de rebus facere controuersiam. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo, quantum ad uim rerum adtinet, non ad uocabulorum sonum. Ut enim alia omittam, quibus id ostendam, ne longum faciam, aliquid unum quod sit euidentissimum dicam. In libris, quibus titulus est Noctium Atticarum, scribit A. Gellius, uir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae, se nauigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. Is philosophus, sicut latius et uberius, quod ego breuiter adtingam, narrat A. Gellius, cum illud nauigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur, ui timoris expalluit. Id animaduersum est ab eis, qui aderant, quamuis in mortis uicinia curiosissime adtentis, utrumne philosophus animo turbaretur. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit conloquendi uel etiam garriendi locum, quidam ex his, quos nauis illa portabat, diues luxuriosus Asiaticus philosophum conpellat inludens, quod extimuisset adque palluisset, cum ipse mansisset intrepidus in eo quod inpendebat exitio. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit, qui cum in re simili eadem uerba ab homine simili audisset, respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum, se autem pro Aristippi anima timere debuisse. Hac illo diuite responsione depulso postea quaesiuit A. Gellius a philosopho non exagitandi animo, sed discendi, quaenam illa ratio esset pauoris sui. Qui ut doceret hominem sciendi studio nauiter accensum, protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum, in quo ea scripta essent, quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi, quos fuisse Stoicorum principes nouimus. In eo libro se legisse dicit A. Gellius hoc Stoicis placuisse, quod animi uisa, quas appellant phantasias, nec in potestate est utrum et quando incidant animo, cum ueniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus, necesse est etiam sapientis animum moueant, ita ut paulisper uel pauescat metu, uel tristitia contrahatur, tamquam his passionibus praeuenientibus mentis et rationis officium; nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali, nec adprobari ista eisque consentiri. Hoc enim esse uolunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti, quod stulti animus eisdem passionibus cedit adque adcommodat mentis adsensum; sapientes autem, quamuis eas necessitate patiantur, retinent tamen de his, quae adpetere uel fugere rationabiliter debent, ueram et stabilem inconcussa mente sententiam. Haec ut potui non quidem commodius A. Gellio, sed certe breuius et, ut puto, planius exposui, quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse adque sensisse.
9.4_2Durum buysa, ruhun tutkuları ve çalkantıları konusunda Stoacılarla öteki filozofların görüşü arasında ya hiç ya da hemen hemen hiç fark yoktur; çünkü her iki taraf da bilgenin zihnini ve aklını bunların hâkimiyetinden korur. Stoacıların bu tutkuların bilgenin başına gelmediğini söylemeleri belki de bu yüzdendir: Bilgeyi bilge yapan bilgeliği hiçbir yanılgıyla bulandıramazlar, hiçbir lekeyle deviremezler. Bunlar bilgenin ruhuna, bilgeliğin dinginliği bozulmaksızın, elverişli ya da elverişsiz dedikleri şeyler yüzünden gelir; onlara iyi ya da kötü demek istemeseler de. Çünkü o filozof gemi batınca yitireceğini hissettiği şeylere, yani bu hayata ve bedenin esenliğine hiç değer vermeseydi, tehlike karşısında yüzünün sararmasıyla ele verecek kadar dehşete düşmezdi. Ama hem bu sarsıntıya uğrayabilir hem de zihninde şu yargıyı sabit tutabilirdi: Fırtınanın dehşetinin yok etmekle tehdit ettiği hayat ve beden sağlığı, adaletin yaptığı gibi sahiplerini iyi kılan iyiler değildir. Bunlara iyi değil elverişli şeyler denmesi gerektiğini söylemeleri ise işin incelenmesine değil, kelime kavgasına verilmelidir. Onlara iyi mi yoksa elverişli mi demenin daha uygun olduğu neyi değiştirir ki, Stoacı da Peripatetik de bunları yitirmemek için aynı şekilde korkup sararırken? Onlara aynı adı vermeseler de aynı değeri veriyorlar. Her ikisi de, bu iyilerin ya da elverişli şeylerin tehlikesi kendilerini bir utanç ya da cinayet işlemeye zorlasa, bunları başka türlü koruyamayacak olsalar, bedenin tabiatını sağlam ve dokunulmamış tutan şeyleri yitirmeyi, adaleti çiğneyen şeyleri yapmaya tercih ettiklerini söylerler. Böylece bu yargının yerleştiği zihin, çalkantılar ruhun alt kısımlarının başına gelse bile, kendi içinde akla karşı üstün gelmelerine izin vermez; tersine onlara kendisi hâkim olur, onlara onay vermeyip daha çok direnerek faziletin saltanatını sürdürür. Vergilius da Aeneas'ı böyle tasvir eder: "Zihin sarsılmadan kalır, boş gözyaşları akar."
Quae si ita sunt, aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum; utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici, quia nequaquam eius sapientiam, qua utique sapiens est, ullo errore obnubilant aut labe subuertunt. Accidunt autem animo sapientis salua serenitate sapientiae propter illa, quae commoda uel incommoda appellant, quamuis ea nolint dicere bona uel mala. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus, quas amissurum se naufragio sentiebat, sicuti est uita ista salusque corporis, non ita illud periculum perhorresceret, ut palloris etiam testimonio proderetur. Verum tamen et illam poterat permotionem pati, et fixam tenere mente sententiam, uitam illam salutemque corporis, quorum amissionem minabatur tempestatis inmanitas, non esse bona, quae illos quibus inessent facerent bonos, sicut facit iustitia. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse, sed commoda: uerborum certamini, non rerum examini deputandum est. Quid enim interest, utrum aptius bona uocentur an commoda, dum tamen ne his priuetur non minus Stoicus quam Peripateticus pauescat et palleat, ea non aequaliter appellando, sed aequaliter aestimando? Ambo sane, si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium uel facinus urgeantur, ut aliter ea retinere non possint, malle se dicunt haec amittere, quibus natura corporis salua et incolumis habetur, quam illa committere, quibus iustitia uiolatur. Ita mens, ubi fixa est ista sententia, nullas perturbationes, etiamsi accidunt inferioribus animi partibus, in se contra rationem praeualere permittit; quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum uirtutis exercet. Talem describit etiam Vergilius Aenean, ubi ait: Mens inmota manet, lacrimae uoluuntur inanes.
9.55. Hristiyan ruhlarına dokunan tutkuların kusura sürüklemediği, faziletin alıştırması olduğu
Hristiyan eğitimini içeren tanrısal Kitap'ın bu tutkular hakkında ne öğrettiğini şimdi uzun uzadıya ve titizlikle göstermek gerekmiyor. Kitap zihnin kendisini yönetilmek ve yardım görmek üzere Tanrı'ya, tutkuları da adalete hizmet etsinler diye ölçüye vurulup dizginlenmek üzere zihne tabi kılar. Nitekim bizim öğretimizde dindar bir ruhun öfkelenip öfkelenmediği değil neden öfkelendiği, üzgün olup olmadığı değil niçin üzgün olduğu, korkup korkmadığı değil neden korktuğu sorulur. Düzelsin diye günah işleyene öfkelenmeyi, kurtulsun diye sıkıntıdaki için üzülmeyi, tehlikedeki biri için yok olmasın diye korkmayı aklı başında bir değerlendirmeyle kim kınar, bilmiyorum. Acımayı kınamak da Stoacıların âdetidir; ama o Stoacının bir insanı kurtarmak için acıma duygusuyla sarsılması, gemi batacak korkusuyla sarsılmasından ne kadar daha şerefli olurdu! Cicero, Caesar'ı överken çok daha iyi, çok daha insanca ve dindarların duygularına çok daha uygun konuşmuş, şöyle demiştir: "Faziletlerin içinde hiçbiri acıman kadar hayranlık ve minnet uyandırmaz." Acıma, başkasının sefaleti için yüreğimizde duyulan bir tür ortak acı değil de nedir? Elimizden geliyorsa bizi yardıma iten de budur. Bu hareket, acıma adaleti koruyacak şekilde gösterildiğinde, ister muhtaca verilsin ister tövbe edene bağışlansın, akla hizmet eder. Seçkin konuşmacı Cicero buna fazilet demekte tereddüt etmedi; Stoacılar ise bunu kusurlar arasında saymaktan utanmazlar. Yine de en soylu Stoacılardan Epiktetos'un kitabının, bu okulun önderleri Zenon ile Khrysippos'un öğretilerine dayanarak öğrettiği gibi, bütün kusurlardan azade saydıkları bilgenin ruhuna bu tür tutkuların girmesine izin verirler. Buradan şu sonuç çıkar: Bilgenin başına zihin faziletine ve akla karşı hiçbir şey yapamayacak şekilde geldiklerinde bunları kusur saymazlar; böylece Peripatetiklerin, hatta Platoncuların görüşü ile Stoacılarınki bir ve aynıdır. Ama Tullius'un dediği gibi, "hakikatten çok kavgaya hevesli Yunancıklara" bir kelime tartışması çoktan beri işkence etmektedir. Şu soru ise haklı olarak hâlâ sorulabilir: İyi işlerde bile bu tür duygulanımlara uğramak şimdiki hayatın zaafına mı aittir; kutsal melekler ise Tanrı'nın ebedî kanununun cezalandırılmak üzere kendilerine teslim ettiklerini öfkesiz mi cezalandırır, sefillere sefaletlerine ortak acı duymadan mı yardım eder, sevdikleri tehlikedeyken korkusuzca mı imdada koşarlar? Yine de bu tutkuların adları, duygulanımın zaafından değil işlerin bir benzerliğinden ötürü, insan dilinin alışkanlığı gereği onlar için de mi kullanılır? Tıpkı Kitap'a göre Tanrı'nın kendisinin öfkelendiği ama hiçbir tutkuyla sarsılmadığı gibi. Çünkü bu kelimeyi Tanrı'nın kullanmasına sebep olan, onun çalkantılı bir duygulanımı değil, cezalandırmanın etkisidir.
CAPUT V. Quod passiones, quae Christianos animos adficiunt, non in uitium trahant, sed uirtutem exerceant. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere, quid de istis passionibus doceat scriptura diuina, qua Christiana eruditio continetur. Deo quippe [illam] ipsam mentem subicit regendam et iuuandam mentique passiones ita moderandas adque frenandas, ut in usum iustitiae conuertantur. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur, sed quare irascatur; nec utrum sit tristis, sed unde sit tristis; nec utrum timeat, sed quid timeat. Irasci enim peccanti ut corrigatur, contristari pro adflicto ut liberetur, timere periclitanti ne pereat, nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare; sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. Longe melius et humanius et piorum sensibus adcommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est, ubi ait: 'Nulla de uirtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est.' Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde conpassio, qua utique si possumus subuenire conpellimur? Seruit autem motus iste rationi, quando ita praebetur misericordia, ut iustitia conseruetur, siue cum indigenti tribuitur, siue cum ignoscitur paenitenti. Hanc Cicero locutor egregius non dubitauit appellare uirtutem, quam Stoicos inter uitia numerare non pudet, qui tamen, ut docuit liber Epicteti, nobilissimi Stoici, ex decretis Zenonis et Chrysippi, qui huius sectae primas habuerunt, huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt, quem uitiis omnibus liberum uolunt. Unde fit consequens, ut haec ipsa non putent uitia, quando sapienti sic accidunt, ut contra uirtutem mentis rationemque nihil possint, et una sit eademque sententia Peripateticorum uel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum, sed, ut ait Tullius, uerbi controuersia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam ueritatis. Sed adhuc merito quaeri potest, utrum ad uitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus, sancti uero angeli et sine ira puniant, quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos, et miseris sine miseriae conpassione subueniant, et periclitantibus eis, quos diligunt, sine timore opitulentur; et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quandam operum similitudinem, non propter affectionum infirmitatem, sicut ipse Deus secundum scripturas irascitur, nec tamen ulla passione turbatur. Hoc enim uerbum uindictae usurpauit effectus, non illius turbulentus affectus.
9.66. Yardımlarıyla insanların tanrılar katında desteklendiğini ileri süren Apuleius'un itirafına göre cinlerin hangi tutkularla çalkalandığı
Kutsal melekler hakkındaki bu soruyu şimdilik ertelersek, Platoncuların tanrılar ile insanlar arasında aracı olan cinlerin bu tutku kabarışlarıyla çalkalandığını nasıl söylediklerine bakalım. Eğer cinler bunlardan azade, onlara hâkim bir zihinle bu tür hareketlere uğrasalardı, Apuleius yüreklerinin aynı şekilde çarparak, zihinlerinin aynı denizde dalgalanarak düşüncelerin bütün kabarışlarında çalkalandıklarını söylemezdi. Demek ki zihinleri, yani ruhun akıllı olan üst kısmı (fazilet ve bilgelik bulunsaydı ruhun alt kısımlarının bulanık tutkularını yönetip ölçüye vurarak hâkim olacak olan kısım) o zihin, diyorum, bu Platoncunun itiraf ettiği gibi, çalkantıların denizinde dalgalanmaktadır. Demek ki cinlerin zihni arzuların, korkuların, öfkelerin ve bunlar gibi öteki tutkuların esiridir. Öyleyse onlarda tanrıların hoşuna gidecek, insanlara iyi ahlâka uymalarında öğüt verecek özgür ve bilgeliğe sahip hangi kısım vardır? Zihinleri tutkuların kusurlarına boyun eğmiş, ezilmişken, tabiatça sahip olduğu aklı aldatmaya ve kandırmaya, zarar verme arzusu onu ne kadar çok ele geçirmişse o kadar şiddetle yöneltmektedir.
CAPUT VI. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio exagitentur, quorum ope homines aput deos adserit adiuuari. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata uideamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur, non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. Ipsa igitur mens eorum, id est pars animi superior, qua rationales sunt, in qua uirtus et sapientia, si ulla eis esset, passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur, — ipsa, inquam, mens eorum, sicut iste Platonicus confitetur, salo perturbationum fluctuat. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum adque huiusce modi ceteris. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae, qua placeant dis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant, cum eorum mens passionum uitiis subiugata et obpressa, quidquid rationis naturaliter habet, ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat, quanto eam magis possidet nocendi cupiditas?
9.77. Platoncuların, tanrıların şairlerin uydurmalarıyla karşıt taraflar arasındaki mücadele yüzünden kötülendiğini söylemeleri; oysa bu tarafların tanrılara değil cinlere ait olduğu
Biri şöyle diyebilir: Şairlerin gerçekten uzak olmayarak kimi insanlara düşman, kimilerine dost olan tanrılar diye uydurdukları varlıklar bütün cinlerden değil, kötü cinlerden gelmektedir; Apuleius'un zihinleri denizdeki gibi dalgalanan, düşüncelerin bütün kabarışlarında çalkalanan dediği bunlardır. Peki bunu nasıl anlayabiliriz? Çünkü bunu söylerken, kimi yani kötü cinlerin değil, bütün cinlerin hava bedenleri yüzünden tanrılar ile insanlar arasındaki orta konumunu tasvir ediyordu. Şairlerin uydurdukları şey şudur, diyor: Bu cinlerden tanrılar yaparlar, onlara tanrı adları verirler, kurgu şiirin cezasız serbestliğiyle bunları diledikleri insanlara dost ve düşman olarak dağıtırlar. Oysa tanrıların hem göksel yerleri hem saadetlerinin zenginliği yüzünden cinlerin bu ahlâkından çok uzak olduğunu söyler. O hâlde şairlerin kurgusu şudur: Tanrı olmayanlara tanrı derler ve onların tanrı adları altında, taraf tutarak sevdikleri ya da nefret ettikleri insanlar uğruna kendi aralarında savaştıklarını söylerler. Bu kurgunun gerçekten uzak olmadığını söylemesi de şundandır: Tanrı adlarıyla anılan bu tanrı olmayan varlıklar, nasılsalar öyle cinler olarak tasvir edilirler. Nitekim "Yunanların toplantısının ortasında Akhilleus'u durdurmak için araya giren" Homeros'un meşhur Minerva'sının da buradan geldiğini söyler. Çünkü onun Minerva olması şairane bir uydurmadır, der; zira Minerva'yı tanrıça sayar ve hepsini iyi ve mesut bildiği tanrılar arasında, ölümlülerle ilişkiden uzakta, yüksek esir katına yerleştirir. Ama Yunanlardan yana olup Troyalılara karşı duran bir cin bulunması, aynı şair tarafından Venus ya da Mars adıyla anılan bir başkasının Yunanlara karşı Troyalılara yardım etmesi —ki Apuleius bu tanrıları böyle şeyler yapmayan varlıklar olarak göklerdeki meskenlerine koyar— ve bu cinlerin sevdikleri için nefret ettiklerine karşı kendi aralarında savaşması, işte şairlerin gerçekten uzak olmadan söylediği şeydir. Çünkü şairler bunları, Apuleius'un insanlar gibi yüreklerinin aynı şekilde çarparak, zihinlerinin aynı denizde dalgalanarak düşüncelerin bütün kabarışlarında çalkalandıklarını tanıklık ettiği varlıklar hakkında söylediler. Böylece bu varlıklar, avcılar ve arabacılar konusunda taraflarına göre birilerini tutup başkalarına karşı çıkan, onlara benzeyen halk gibi, adalet uğruna değil, sevgi ve nefret gösterebilirler. Bu Platoncu filozofun titizlendiği şey, şairler bunları terennüm ederken, bunların aracı cinler tarafından değil, şairlerin uydurarak adlarını taktıkları tanrıların kendileri tarafından yapıldığına inanılmasın diye olsa gerek.
CAPUT VII. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos adserant deos de contrariorum studiorum certamine, cum hae partes daemonum, non deorum sint. Quod si quisquam dicit, non ex omnium, sed ex malorum daemonum numero esse, quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a ueritate confingunt (hos enim dixit Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus, quando, cum hoc diceret, non quorundam, id est malorum, sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas, quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina inponunt et quibus uoluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis inpunita licentia, cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere, qui di non sunt, eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines, quos pro studio partium diligunt uel oderunt. Non procul autem a ueritate dicit hanc esse fictionem, quoniam deorum appellati uocabulis, qui di non sunt, tales tamen describuntur daemones, quales sunt. Denique hinc esse dicit Homericam illam Mineruam, 'quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli interuenit.' Quod ergo Minerua illa fuerit, poeticum uult esse figmentum, eo quod Mineruam deam putat eamque inter deos, quos omnes bonos beatosque credit, in alta aetheria sede conlocat, procul a conuersatione mortalium; quod autem aliquis daemon fuerit Graecis fauens Troianisque contrarius, sicut alius aduersus Graecos Troianorum opitulator, quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat, quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit, et hi daemones pro eis, quos amabant, contra eos, quos oderant, inter se decertauerint, hoc non procul a ueritate poetas dixisse confessus est. De his quippe ista dixerunt, quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur, ut possint amores et odia non pro iustitia, sed sicut populus similis eorum in uenatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis aduersus alios exercere. Id enim uidetur philosophus curasse Platonicus, ne, cum haec a poetis canerentur, non a daemonibus mediis, sed ab ipsis dis, quorum nomina poetae fingendo ponunt, fieri crederentur.
9.88. Platoncu Apuleius'un göksel tanrıların, havadaki cinlerin ve yeryüzündeki insanların tarifi
Peki cinlerin bu tarifine yeterince dikkat etmeli değil miyiz? Orada onların hepsini kesin çizgilerle kapsamıştır: Cinler cinsçe canlı, ruhça tutkulu, zihince akıllı, bedence havaî, zamanca ebedîdir, der. Andığı bu beş şeyde, cinlerin hiç olmazsa iyi insanlarla ortak olup kötülerde bulunmayan bir özellikleri olduğunu gösterecek hiçbir şey söylememiştir. İnsanları ise biraz daha geniş tasvir ederken, onlardan en aşağıdakiler ve yeryüzündekiler olarak uygun yerinde söz eder. Önce göksel tanrılardan söz etmişti ki, en yukarıdaki ve en aşağıdaki iki ucu tanıttıktan sonra üçüncü sırada aradaki cinlere geçsin. Şöyle der: "İnsanlar, akılla ün salan, sözle güçlenen, ruhları ölümsüz, uzuvları ölüme giden, zihinleri hafif ve kaygılı, bedenleri ağır ve zaaflı, huyları farklı, yanılgıları benzer, küstahlıkları inatçı, umutları direngen, emekleri boşuna, talihleri düşkün, tek tek ölümlü ama bütün cins olarak sürekli, nesillerin birbirini izlemesiyle değişken, zamanı uçucu, bilgeliği ağır, ölümü çabuk, hayatı şikâyetli varlıklar olarak yeryüzünde otururlar." Çoğu insana uyan bu kadar çok şeyi söylerken, azınlığa ait olduğunu bildiği şeyi hakkında da sustu mu? Hayır, "bilgeliği ağır" demiştir. Bunu atlasaydı, insan cinsini bu tasvirin bunca dikkatli özeniyle doğru sınırlamış olmazdı. Tanrıların üstünlüğünü överken de, insanların bilgelik yoluyla ulaşmak istediği saadetin onlarda üstün şekilde bulunduğunu söyledi. Demek ki birtakım cinlerin iyi olduğunun anlaşılmasını isteseydi, onların tasvirine de, ya tanrılarla saadetin bir kısmını ya da insanlarla bir nebze bilgeliği ortak olarak sahip oldukları düşünülebilecek bir şey koyardı. Oysa iyileri kötülerden ayıran hiçbir iyi yanlarını anmamıştır. Gerçi kötülüklerini daha serbestçe dile getirmekten, onları değil de huzurunda konuştuğu tapıcılarını gücendirmemek için kaçınmıştır; ama basiretli insanlara onlar hakkında ne düşünmeleri gerektiğini göstermiştir. Çünkü hepsinin iyi ve mesut sayılmasını istediği tanrıları, cinlerin tutkularından ve kendi deyimiyle kargaşalarından her bakımdan ayırmış, yalnız bedenlerin ebediliğiyle onlara bağlamıştır. Cinlerin ruhça tanrılara değil insanlara benzediğini de son derece açık şekilde vurgulamıştır; üstelik bu benzerlik, insanların da pay alabileceği bilgelik iyiliğinde değil, akılsızlara ve kötülere hâkim olan, bilgelerin ve iyilerin ise yenmektense hiç sahip olmamayı tercih edecek kadar yönettiği tutkuların çalkantısındadır. Çünkü cinlerin tanrılarla bedenlerin değil de ruhların ebediliğini paylaştığının anlaşılmasını isteseydi, insanları bu ortaklıktan elbette ayırmazdı. Zira bir Platoncu olarak insanların ruhlarının da ebedî olduğunu kuşkusuz kabul eder. Bu yüzden bu canlı türünü tasvir ederken insanların ruhları ölümsüz, uzuvları ölüme giden varlıklar olduğunu söyledi. Dolayısıyla insanlar bedence ölümlü oldukları için tanrılarla ortak bir ebediliğe sahip değillerse, cinler de bedence ölümsüz oldukları için buna sahiptirler.
CAPUT VIII. De dis caelestibus et daemonibus aeriis hominibus que terrenis Apulei Platonici definitione. Quid? illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando conplexus est), quod ait daemones esse genere animalia, animo passiua, mente rationalia, corpore aeria, tempore aeterna? In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino, quod daemones cum bonis saltem hominibus id uiderentur habere commune, quod non esset in malis. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo conplecteretur, suo loco de illis dicens tamquam de infimis adque terrenis, cum prius dixisset de caelestibus dis, ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: 'Igitur homines, inquit, ratione cluentes, oratione pollentes, inmortalibus animis, moribundis membris, leuibus et anxiis mentibus, brutis et obnoxiis corporibus, dissimilibus moribus, similibus erroribus, peruicaci audacia, pertinaci spe, casso labore, fortuna caduca, singillatim mortales, cuncti tamen uniuerso genere perpetui, uicissim sufficienda prole mutabiles, uolucri tempore, tarda sapientia, cita morte, querula uita terras incolunt.' Cum hic tam multa diceret, quae ad plurimos homines pertinent, numquid etiam illud tacuit, quod nouerat esse paucorum, ubi ait 'tarda sapientia'? Quod si praetermisisset, nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. Cum uero deorum excellentiam commendaret, ipsam beatitudinem, quo uolunt homines per sapientiam peruenire, in eis adfirmauit excellere. Proinde si aliquos daemones bonos uellet intellegi, aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret, unde uel cum dis aliquam beatitudinis partem, uel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. Nunc uero nullum bonum eorum commemorauit, quo boni discernuntur a malis. Quamuis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit, non tam ne ipsos, quam ne cultores eorum, aput quos loquebatur, offenderet: significauit tamen prudentibus, quid de illis sentire deberent, quando quidem deos, quos omnes bonos beatosque credi uoluit, ab eorum passionibus adque, ut ait ipse, turbelis omni modo separauit, sola illos corporum aeternitate coniungens, animo autem non dis, sed hominibus similes daemones apertissime inculcans; et hoc non sapientiae bono, cuius et homines possunt esse participes, sed perturbatione passionum, quae stultis malisque dominatur, a sapientibus uero et bonis ita regitur, ut malint eam non habere quam uincere. Nam si non corporum, sed animorum aeternitatem cum dis habere daemones uellet intellegi, non utique homines ab huius rei consortio separaret, quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. Ideo cum hoc genus animantum describeret, inmortalibus animis, moribundis membris dixit esse homines. Ac per hoc si propterea communem cum dis aeternitatem non habent homines, quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent, quia corpore sunt inmortales.
9.99. Göksel tanrıların dostluğunun cinlerin aracılığıyla insana sağlanıp sağlanamayacağı
Peki insanlar ile tanrılar arasında, insanların tanrıların dostluğunu onlar aracılığıyla kazanmaya çalışacağı bu aracılar nasıl aracılardır? Canlıda en iyi olan ruhta insanlarla kötü olanı, canlıda en kötü olan bedende ise tanrılarla iyi olanı paylaşmaktadırlar. Canlı ruh ile bedenden oluşur; bu ikisinden ruh, kusurlu ve zayıf olsa bile, en sağlıklı ve en güçlü bedenden daha iyidir. Çünkü tabiatı daha üstündür ve kusurların lekesi bile onu bedenin altına indirmez; tıpkı altının, kirli bile olsa, en saf gümüşten ya da kurşundan değerli sayılması gibi. Oysa tanrılar ile insanların bu aracıları, insanî şeyleri tanrısal olanlara aradan geçerek bağlayan bu varlıklar, tanrılarla ortak ebedî bir bedene, insanlarla ortak kusurlu bir ruha sahiptir; sanki insanları tanrılara cinler aracılığıyla bağlamak istedikleri din ruhta değil de bedende kuruluymuş gibi. Hangi kötülük ya da ceza bu sahte ve aldatıcı aracıları böyle baş aşağı asmıştır ki canlının alt kısmı olan bedenle üsttekilerle, üst kısmı olan ruhla alttakilerle birlikte bulunuyorlar? Hizmet eden kısımla göksel tanrılara bağlı, hâkim kısımla yeryüzündeki insanlarla birlikte sefildirler. Çünkü beden köledir; Sallustius da şöyle der: "Ruhu hâkimiyet, bedeni hizmet için kullanırız." Sonra şunu ekler: "Biri bizim tanrılarla, öteki hayvanlarla ortağımızdır", çünkü hayvanlar gibi ölümlü bedeni olan insanlardan söz ediyordu. Filozofların bizim için kendimizle tanrılar arasına aracı olarak hazırladıkları bu varlıklar ise ruh ve beden hakkında şöyle diyebilirler: Biri bizim tanrılarla, öteki insanlarla ortağımızdır. Ama dediğim gibi, tersine bağlanıp asılmış gibi, köle bedenleri mesut tanrılarla, efendi ruhları sefil insanlarla ortaktır; alt kısımla yükselmiş, üst kısımla düşmüşlerdir. Dolayısıyla ruhları yeryüzündeki canlılarınki gibi ölümle bedenlerinden ayrılmadığı için onların tanrılarla ortak bir ebediliğe sahip olduğunu düşünen olsa bile, bedenlerini onurlandırılmışların ebedî taşıtı değil, cezalandırılmışların ebedî zinciri saymak gerekir.
CAPUT VIIII. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini prouideri. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos, per quos ad deorum amicitias homines ambiant, qui hoc cum hominibus habent deterius, quod est in animante melius, id est animum; hoc autem habent cum dis melius, quod est in animante deterius, id est corpus? Cum enim animans, id est animal, ex anima constet et corpore, quorum duorum anima est utique corpore melior, etsi uitiosa et infirma, melior certe corpore etiam sanissimo adque firmissimo, quoniam natura eius excellentior nec labe uitiorum postponitur corpori, sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo, licet purissimo, carius aestimatur: ista mediatores deorum et hominum, per quos interpositos diuinis humana iunguntur, cum dis habent corpus aeternum, uitiosum autem cum hominibus animum: quasi religio, qua uolunt dis homines per daemones iungi, in corpore sit, non in animo constituta. Quaenam tandem istos mediatores falsos adque fallaces quasi capite deorsum nequitia uel poena suspendit, ut inferiorem animalis partem, id est corpus, cum superioribus, superiorem uero, id est animum, cum inferioribus habeant, et cum dis caelestibus in parte seruiente coniuncti, cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe seruum est, sicut etiam Sallustius ait: 'Animi imperio, corporis seruitio magis utimur.' Adiunxit autem ille: 'Alterum nobis cum dis, alterum cum beluis commune est,' quoniam de hominibus loquebatur, quibus sicut beluis mortale corpus est. Isti autem, quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi prouiderunt, possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum dis, alterum cum hominibus commune est; sed, sicut dixi, tamquam in peruersum ligati adque suspensi, seruum corpus cum dis beatis. dominum animum cum hominibus miseris habentes, parte inferiore exaltati, superiore deiecti. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putauerit aeternitatem habere cum dis, quia nulla morte, sicut animalium terrestrium, animi eorum soluuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum uehiculum, sed aeternum uinculum damnatorum.
9.1010. Plotinos'un görüşüne göre insanların ölümlü bedende, cinlerin ebedî bedendekinden daha az sefil olduğu
Yakın zamanlarımızda yaşayan Plotinos, Platon'u herkesten üstün anladığı için övülür. İnsan ruhlarından söz ederken şöyle der: "Merhametli Baba onlara ölümlü bağlar yaptı." Böylece insanların bedence ölümlü olmasını, bu hayatın sefaletinde ebediyen kalmasınlar diye Baba Tanrı'nın merhametine bağlamıştır. Cinlerin kötülüğü bu merhamete layık görülmemiştir; onlar tutkulu ruhun sefaleti içinde insanlar gibi ölümlü değil, ebedî bir beden almışlardır. İnsanlarla ortak ölümlü bir bedenleri, tanrılarla ortak mesut bir ruhları olsaydı insanlardan daha bahtiyar olurlardı. Sefil ruhlarıyla birlikte hiç olmazsa insanlarla ortak ölümlü bir bedeni hak etselerdi, insanlarla eşit olurlardı; yeter ki bir parça saygı kazanıp ölümle olsun sıkıntılarından kurtulup dinlensinler. Oysa şimdi sefil ruhlarıyla insanlardan daha bahtiyar olmadıkları gibi, bedenin sürekli zinciriyle onlardan daha sefildirler. Çünkü Apuleius, cinlerin ebedî olduğunu son derece açık söylediğine göre, saygı ve bilgelik eğitiminde ilerleyerek cinlerden tanrı olduklarını anlatmak istememiştir.
CAPUT X. Quod secundum Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. Plotinus certe nostrae memoriae uicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur. Is cum de humanis animis ageret: 'Pater, inquit, misericors mortalia illis uincla faciebat.' Ita hoc ipsum, quod mortales sunt homines corpore, ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est, ne semper huius uitae miseria tenerentur. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum, quae in animi passiui miseria non mortale sicut homines, sed aeternum corpus accepit. Essent quippe feliciores hominibus, si mortale cum eis haberent corpus et cum dis animum beatum. Essent autem pares hominibus, si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent; si tamen adquirerent aliquid pietatis, ut ab aerumnis uel in morte requiescerent. Nunc uero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero, sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis uinculo. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi uoluit ex daemonibus fieri deos, cum apertissime dixerit daemones aeternos.
9.1111. Platoncuların, insan ruhlarının bedenlerden sonra cin olduğu yolundaki kanaati
Gerçi insanların ruhlarının da cin olduğunu, insanlardan iyi liyakatliyse lar, kötü liyakatliyse lemur ya da larva oluştuğunu, liyakatlerinin iyi mi kötü mü olduğu belirsizse de manes tanrıları denildiğini söyler. Bu kanaatin ahlâkı bozulmuşları takip edenlere ne büyük bir uçurum açtığını, azıcık dikkat eden herkes görmez mi? Çünkü insanlar ne kadar alçak olurlarsa olsunlar, larva ya da manes tanrısı olacaklarını sandıkları ölçüde, zarar verme arzuları ne kadar fazlaysa o kadar kötüleşirler. Hatta ölümden sonra, sanki tanrısal onurlar gibi birtakım kurbanlarla zarar vermeye çağrılacaklarını sanırlar. Çünkü larvaların, insanlardan oluşmuş zararlı cinler olduğunu söyler. Ama bu başka bir mesele. Apuleius, Yunancada mesutlara eudaimon denmesinin de, ruhları iyi olmalarından, yani iyi cin olmalarından geldiğini söyler; böylece insanların ruhlarının da cin olduğunu doğrular.
CAPUT XI. De opinione Platonicorum, qua putant animas hominum daemones esse post corpora. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares, si boni meriti sunt; lemures, si mali, seu laruas; manes autem deos dici, si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum. In qua opinione quantam uoraginem aperiant sectandis perditis moribus, quis non uideat, si uel paululum adtendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint, uel laruas se fieri dum opinantur, uel dum manes deos, tanto peiores fiunt, quanto sunt nocendi cupidiores, ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam diuinis honoribus post mortem se inuitari opinentur, ut noceant. Laruas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. Sed hinc alia quaestio est. Inde autem perhibet appellari Graece beatos εὐδαίμονας, quod boni sint animi, hoc est boni daemones, animos quoque hominum daemones esse confirmans.
9.1212. Platonculara göre cinlerin ve insanların tabiatını ayıran üçer zıt
Ama şimdi Apuleius'un kendi tabiatı içinde, tanrılar ile insanlar arasında cinsçe canlı, zihince akıllı, ruhça tutkulu, bedence havaî, zamanca ebedî diye tasvir ettiği varlıklardan söz ediyoruz. Önce tanrıları göğün yükseğine, insanları yerin dibine koyarak hem yer hem tabiatın değeri bakımından ayırmış, şu sonuca varmıştı: "Elinizde şimdilik iki tür canlı var: Yerlerinin yüceliği, hayatlarının sürekliliği, tabiatlarının kusursuzluğu bakımından insanlardan pek çok ayrılan tanrılar. Aralarında yakın bir iletişim yoktur; çünkü en yüksek meskenleri en alttakilerden öyle büyük bir yükseklik aralığı ayırır, orada dirilik ebedî ve tükenmez, burada düşkün ve geçicidir, oradaki yaratılışlar saadete yükseltilmiş, buradakiler sefaletlere indirilmiştir." Burada tabiatın iki ucu olan en yükseklerle en alttakiler hakkında anılmış üçer zıt görüyorum. Çünkü tanrılar hakkında öne sürdüğü üç övgüye değer şeyi, başka kelimelerle tekrarlamış ve insanlardan bunlara karşı üç başka şey vermiştir. Tanrıların üç özelliği şunlardır: Yerin yüceliği, hayatın sürekliliği, tabiatın kusursuzluğu. Bunları başka kelimelerle öyle tekrarlamıştır ki insan şartının üç zıddını karşılarına koymuştur. "En yüksek meskenleri en alttakilerden öyle büyük bir yükseklik aralığı ayırır", çünkü yerin yüceliğini söylemişti; "orada dirilik ebedî ve tükenmez, burada düşkün ve geçicidir", çünkü hayatın sürekliliğini söylemişti; "oradaki yaratılışlar saadete yükseltilmiş, buradakiler sefaletlere indirilmiştir", çünkü tabiatın kusursuzluğunu söylemişti. Demek ki tanrılara ait üç şey koymuştur: Yüce yer, ebediyet, saadet; insanlara ait bunların zıddı üç şey de: En alt yer, ölümlülük, sefalet.
CAPUT XII. De ternis contrariis, quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. Sed nunc de his agimus, quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia, mente rationalia, animo passiua, corpore aeria, tempore aeterna. Nempe cum prius deos in sublimi caelo, homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret, ita conclusit: 'Habetis, inquit, interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate, uitae perpetuitate, naturae perfectione, nullo inter se propinquo communicatu, cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat, et uiuacitas illic aeterna et indefecta sit, hic caduca et subsiciua, et ingenia illa ad beatitudinem sublimata, haec ad miserias infimata.' Hic terna uideo commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis, id est summis adque infimis. Nam tria quae proposuit de dis laudabilia, eadem repetiuit, aliis quidem uerbis, ut eis aduersa alia tria ex hominibus redderet. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas, uitae perpetuitas, perfectio naturae. Haec aliis uerbis ita repetiuit, ut eis tria contraria humanae condicionis obponeret. 'Cum et habitacula, inquit, summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat', quia dixerat loci sublimitatem; 'et uiuacitas, inquit, illic aeterna et indefecta sit, hic caduca et subsiciua,' quia dixerat uitae perpetuitatem; 'et ingenia illa, inquit, ad beatitudinem sublimata, haec ad miserias infimata', quia dixerat naturae perfectionem. Tria igitur ab eo posita sunt deorum, id est locus sublimis, aeternitas, beatitudo; et his contraria tria hominum, id est locus infimus, mortalitas, miseria.
9.1313. Cinler ne tanrılarla mesut ne insanlarla sefil olduklarına göre, iki taraftan birine ortak olmadan nasıl aracı olabilirler
Tanrıların ve insanların bu üçer özelliği arasına cinleri yerleştirdiği için, yer konusunda bir tartışma yoktur; çünkü yüce ile aşağı arasında orta yer pek uygun şekilde bulunur ve öyle denir. Geriye kalan iki özellik daha dikkatli bir özen gerektirir: Ya cinlere yabancı oldukları gösterilmeli ya da aracılığın gerektirdiği gibi onlara nasıl dağıtılacakları. Ama onlara yabancı olamazlar. Çünkü orta yerin ne en yüksek ne en alt olduğunu söylediğimiz gibi, akıllı canlı olan cinlerin hissi ya da aklı olmayan ağaçlar veya sığırlar gibi ne mesut ne sefil olduğunu doğru şekilde söyleyemeyiz. Zihninde akıl bulunanların ya sefil ya mesut olması zorunludur. Aynı şekilde cinlerin ne ölümlü ne ebedî olduğunu da doğru olarak söyleyemeyiz. Çünkü bütün yaşayanlar ya ebediyen yaşar ya da ölümle hayatlarını bitirir. Apuleius ise cinlerin zamanca ebedî olduğunu söyledi. O hâlde geriye ne kalır? Bu ortadakilerin iki yüksek özellikten birine, iki alt özellikten ötekine sahip olması kalır. Çünkü iki özelliği de alttan ya da iki özelliği de üstten alsalar, aracı olmazlar, ya bir tarafa geri sıçrar ya da öteki tarafa çökerler. Demek ki bu ikili özelliklerin, gösterildiği gibi, her ikisinden de yoksun olamayacaklarına göre, her taraftan birer özellik alarak ortada duracaklardır. Bu yüzden altta bulunmayan ebediyeti alttan alamayacakları için üstten alacakları özellik budur; aracılıklarını tamamlamak üzere alttan alacakları öteki özellik de sefaletten başkası değildir.
Böylece Platonculara göre yüce tanrılarda mesut ebediyet ya da ebedî saadet, en alttaki insanlarda ölümlü sefalet ya da sefil ölümlülük, ortadaki cinlerde ise sefil ebediyet ya da ebedî sefalet vardır. Nitekim cinlerin tarifine koyduğu beş özellikle de vaat ettiği gibi onların ortada olduğunu göstermemiştir. Çünkü üç özelliklerinin bizimle ortak olduğunu söylemiştir: Cinsçe canlı, zihince akıllı, ruhça tutkulu olmak. Tanrılarla ortak bir tanesi vardır: Zamanca ebedî olmak. Kendilerine özgü de bir tanesi vardır: Bedence havaî olmak. Birini yukarıdakilerle, üçünü aşağıdakilerle paylaşan varlıklar nasıl aracı olurlar? Orta yeri bırakıp aşağıya doğru ne kadar eğildiklerini ve indiklerini kim görmez? Ama elbette şöyle de aracı bulunabilirler: Havaî beden olan bir özellikleri kendilerine özgüdür; tıpkı en yukarıdakilerin ve en aşağıdakilerin de birer özgü özelliği olması gibi, tanrıların esirden, insanların topraktan bedeni. İki özellik ise hepsinde ortaktır: Cinsçe canlı ve zihince akıllı olmak. Çünkü Apuleius da tanrılardan ve insanlardan söz ederken "Elinizde iki tür canlı var" demiştir; bu kimseler de tanrıları ancak zihince akıllı sayarlar. Kalan iki özellik ruhça tutkulu ve zamanca ebedî olmaktır; bunlardan birine aşağıdakilerle, ötekine yukarıdakilerle sahiptirler. Böylece oranlı bir akılla dengelenen aracılık ne yukarıya yükselir ne aşağıya iner. İşte cinlerin sefil ebediyeti ya da ebedî sefaleti budur. Çünkü "ruhça tutkulu" diyen kişi, tapıcılarından utanmasaydı "sefil" de derdi. Üstelik kendilerinin de itiraf ettiği gibi, evren rastgele bir şansla değil, yüce Tanrı'nın takdiriyle yönetildiğine göre, büyük bir kötülükleri olmasaydı bunların sefaleti de ebedî olmazdı.
CAPUT XIII. Quo modo daemones, si nec cum dis beati nec cum hominibus sunt miseri, inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit, de loco nulla est controuersia; inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. Cetera bina restant, quibus cura adtentior adhibenda est, quem ad modum uel aliena esse a daemonibus ostendantur, uel si eis distribuantur, ut medietas uidetur exposcere. Sed ab eis aliena esse non possunt. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum, ita daemones, cum sint animalia rationalia, nec beatos esse nec miseros, sicuti sunt arbusta uel pecora, quae sunt sensus uel rationis expertia, recte possumus dicere. Quorum ergo ratio mentibus inest, aut miseros esse aut beatos necesse est. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. Omnia namque uiuentia aut in aeternum uiuunt, aut finiunt morte quod uiuunt. Iam uero iste tempore aeternos daemones dixit. Quid igitur restat, nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis, medii non erunt, sed in alterutram partem uel resiliunt uel recumbunt. Quia ergo his binis, sicut demonstratum est, carere utrisque non possunt, acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem, quae ibi non est, unum hoc de summis habent; et ideo non est alterum ad conplendam medietatem suam, quod de infimis habeant, nisi miseriam. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum uel beata aeternitas uel aeterna beatitudo; hominum uero infimorum uel miseria mortalis uel mortalitas misera; daemonum autem mediorum uel misera aeternitas uel aeterna miseria. Nam et quinque illis, quae in definitione daemonum posuit, non eos medios, sicut promittebat, ostendit; quoniam tria dixit eos habere nobiscum, quod genere animalia, quod mente rationalia, quod animo passiua sunt; cum dis autem unum, quod tempore aeterna; et unum proprium, quod corpore aeria. Quo modo ergo medii, quando unum habent cum summis, tria cum infimis? Quis non uideat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inueniri, ut unum habeant proprium, quod est corpus aerium, sicut et illi de summis adque infimis singula propria, di corpus aetherium hominesque terrenum; duo uero communia sint omnibus, quod genere sunt animalia et mente rationalia. Nam et ipse cum de dis et hominibus loqueretur: 'Habetis, inquit, bina animalia', et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere. Duo sunt residua, quod sunt animo passiua et tempore aeterna; quorum habent unum cum infimis, cum summis alterum, ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa, neque in infima deprimatur. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas uel aeterna miseria. Qui enim ait animo passiua', etiam 'misera' dixisset, nisi eorum cultoribus erubuisset. Porro quia prouidentia summi Dei, sicut etiam ipsi fatentur, non fortuita temeritate regitur mundus, numquam esset istorum aeterna miseria, nisi esset magna malitia.
9.13_2Öyleyse mesutlara haklı olarak eudaimon deniyorsa, insanlar ile tanrılar arasına yerleştirdikleri cinler eudaimon değildir. O hâlde insanların üstünde, tanrıların altında bulunup insanlara yardım eden, tanrılara hizmet eden iyi cinlerin yeri neresidir? İyi ve ebedî iseler elbette mesutturlar da. Ebedî saadet ise onların aracı olmasına izin vermez; çünkü onları tanrılara çok yaklaştırır, insanlardan çok uzaklaştırır. Bu yüzden bu kimseler, ölümsüz ve mesut iseler iyi cinlerin ölümsüz ve mesut tanrılar ile ölümlü ve sefil insanlar arasında nasıl haklı olarak aracı sayılabileceğini boşuna göstermeye çalışırlar. Çünkü iki özelliğe, yani saadete ve ölümsüzlüğe tanrılarla birlikte sahip olup sefil ve ölümlü insanlarla bunlardan hiçbirini paylaşmadıklarına göre, ikisi arasında aracı olmaktan çok insanlardan uzak ve tanrılara bağlı değiller midir? Aracı ancak şöyle olurlardı: İki özellikleri olur, ama bunları iki taraftan birinin ikisiyle değil, her iki tarafın birer özelliğiyle ortak olurdu. Tıpkı insanın da aracı bir şey olması, ama sığırlar ile melekler arasında olması gibi. Sığır akılsız ve ölümlü, melek akıllı ve ölümsüz bir canlıdır; insan ise ortadadır, meleklerden aşağı, sığırlardan yukarıdır; ölümlülüğü sığırlarla, aklı meleklerle paylaşır, akıllı ve ölümlü bir canlıdır. Öyleyse mesut ölümsüzlerle sefil ölümlüler arasında aracı ararken, ya ölümlü olup mesut olanı ya da ölümsüz olup sefil olanı bulmamız gerekir.
Si igitur beati recte dicuntur eudaemones, non sunt eudaemones daemones, quos inter homines et deos isti in medio locauerunt. Quis ergo est locus bonorum daemonum, qui supra homines, infra deos istis praebeant adiutorium, illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt, profecto et beati sunt. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit, quia multum cum dis conparat multumque ab hominibus separat. Unde frustra isti conabuntur ostendere, quo modo daemones boni, si et inmortales sunt et beati, recte medii constituantur inter deos inmortales ac beatos et homines mortales ac miseros. Cum enim utrumque habeant cum dis, et beatitudinem scilicet et inmortalitatem, nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus disque coniuncti, quam inter utrosque medii constituti? Tunc enim medii essent, si haberent et ipsi duo quaedam sua, non cum binis alterutrorum, sed cum singulis utrorumque communia; sicut homo medium quiddam est, sed inter pecora et angelos, ut, quia pecus est animal inrationale adque mortale, angelus autem rationale et inmortale, medius homo est, sed inferior angelis, superior pecoribus, habens cum pecoribus mortalitatem, rationem cum angelis, animal rationale mortale. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos inmortales miserosque mortales, hoc inuenire debemus, quod aut mortale sit beatum, aut inmortale sit miserum.
9.1414. İnsanlar ölümlü iken gerçek saadetle mutlu olabilirler mi
İnsanın hem mesut hem ölümlü olup olamayacağı, insanlar arasında büyük bir sorudur. Bazıları kendi durumlarına daha alçakgönüllü baktılar ve insanın ölümlü yaşadığı sürece saadete erişemeyeceğini söylediler. Bazıları ise kendilerini yücelttiler ve bilgeliğe sahip olan ölümlülerin mesut olabileceğini söylemeye cesaret ettiler. Eğer böyleyse, neden sefil ölümlüler ile mesut ölümsüzler arasında aracı olarak daha çok bunlar konulmuyor? Saadete mesut ölümsüzlerle birlikte, ölümlülüğe sefil ölümlülerle birlikte sahiptirler. Elbette mesut iseler kimseyi kıskanmazlar —kıskançlıktan daha sefil ne vardır ki— ve bu yüzden sefil ölümlülere saadete ulaşmak için ellerinden geldiğince öğüt verirler; öyle ki ölümden sonra ölümsüz olabilsinler ve ölümsüz ve mesut meleklere katılabilsinler.
CAPUT XIIII. An homines, cum sint mortales, possint uera beatitudine esse felices. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit, magna est inter homines quaestio. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaueruntque hominem capacem esse posse beatitudinis, quamdiu mortaliter uiuit. Quidam uero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. Quod si ita est, quur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et inmortales beatos, beatitudinem habentes cum inmortalibus beatis; mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim, si beati sunt, inuident nemini (nam quid miserius inuidentia?) et ideo mortalibus miseris, quantum possunt, ad consequendam beatitudinem consulunt, ut etiam inmortales ualeant esse post mortem et angelis inmortalibus beatisque coniungi.
9.1515. Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan Mesih İsa
Ama daha inanılır ve daha makul olduğu üzere, bütün insanların ölümlü oldukları sürece sefil olmaları da zorunluysa, yalnız insan değil aynı zamanda Tanrı olan bir aracı aranmalıdır. Öyle ki bu aracının mesut ölümlülüğü araya girerek insanları ölümlü sefaletten mesut ölümsüzlüğe götürsün. Onun hem ölümlü olması hem de ölümlü kalmaması gerekiyordu. Ölümlü oldu, ama Söz'ün tanrılığı zayıflamadı, bedenin zaafını üstlendi. Bu bedende de ölümlü kalmadı, onu ölülerden diriltti. Çünkü aracılığının meyvesi şudur: Kurtarılmaları için aracı olduğu kişiler bile bedenin sürekli ölümünde kalmayacaklardır. Dolayısıyla bizimle Tanrı arasındaki aracının hem geçici bir ölümlülüğe hem kalıcı bir saadete sahip olması gerekiyordu: Geçip giden şeyle ölecek olanlara uysun, kalıcı olana da ölüleri taşısın. Demek ki iyi melekler sefil ölümlüler ile mesut ölümsüzler arasında aracı olamazlar; çünkü onlar da hem mesut hem ölümsüzdürler. Kötü melekler ise aracı olabilirler; çünkü ötekilerle ölümsüz, berikilerle sefildirler. Bunların karşısında iyi aracı vardır; o, bunların ölümsüzlüğüne ve sefaletine karşı hem bir süre ölümlü olmayı istedi hem ebediyette mesut kalabildi. Böylece bu kibirli ölümsüzleri ve zararlı sefilleri, ölümsüzlükleriyle övünerek sefalete sürüklemesinler diye, ölümünün alçakgönüllülüğü ve saadetinin iyiliğiyle, yüreklerini kendisine olan imanla temizleyerek onların o pek kirli hâkimiyetinden kurtardığı kişilerde yok etti.
Öyleyse ölümsüz ve mesut olanlardan çok uzak düşmüş ölümlü ve sefil insan, ölümsüzlüğe ve saadete kavuşmak için hangi aracıyı seçmelidir? Cinlerin ölümsüzlüğünde hoşa gidebilecek şey sefildir; Mesih'in ölümlülüğünde gücendirebilecek şey artık yoktur. Orada ebedî sefaletten sakınmak gerekir; burada ebedî olamayan ölümden korkmak gerekmez, ebedî saadeti sevmek gerekir. Ölümsüz ve sefil aracı, mesut ölümsüzlüğe geçişe engel olmak için araya girer, çünkü engel olan şey, yani sefaletin kendisi sürer. Ölümlü ve mesut aracı ise araya şunun için girdi: Ölümlülük geçtikten sonra, kendinde dirilerek gösterdiği gibi, ölüleri ölümsüz, hiç ayrılmadığı saadetle de sefilleri mesut kılacaktı. Demek ki biri dostları ayıran kötü aracı, öteki düşmanları uzlaştıran iyi aracıdır. Ayıran aracılar çok sayıdadır; çünkü mesut olan çokluk, tek Tanrı'ya pay alarak mesut olur. Bu pay almadan yoksun kalmış kötü meleklerin sefil çokluğu ise saadete yardım etmek için araya girmektense engel olmak için karşımıza dikilir; kendi çokluğuyla da adeta gürültü edip o bir mesut edici iyiliğe ulaşılmasına engel olur. Oysa ona götürülmemiz için çok aracıya değil, tek bir aracıya ihtiyacımız vardı; hem de pay alarak mesut olduğumuz aynı varlığa, yani her şeyin kendisiyle yaratıldığı, yaratılmamış Tanrı Sözü'ne. Yine de Söz olduğu için aracı değildir; çünkü son derece ölümsüz ve son derece mesut olan Söz, sefil ölümlülerden çok uzaktır. İnsan olduğu için aracıdır. Böylece bu mesut, hatta mesut edici iyiliğe ulaşmak için bize ulaşma basamakları kuracağını sandığımız başka aracılar aramak gerekmediğini de göstermiş oldu. Çünkü mesut ve mesut edici Tanrı, insanlığımıza ortak olarak tanrılığına ortak olmamız için bize kestirme yolu sağladı. Bizi ölümlülükten ve sefaletten kurtarırken, ölümsüz ve mesut meleklere, onlara pay alarak biz de ölümsüz ve mesut olalım diye götürmez. Meleklerin de pay alarak mesut olduğu Teslis'e götürür. Bu yüzden aracı olmak üzere köle suretinde meleklerden aşağı olmayı istediğinde, Tanrı suretinde meleklerin üstünde kaldı; aşağıda hayatın yolu olan, yukarıda hayatın kendisidir.
CAPUT XV. De mediatore Dei et hominum, homine Christo Iesu. Si autem, quod multo credibilius et probabilius disputatur, omnes homines, quamdiu mortales sunt, etiam miseri sint necesse est, quaerendus est medius, qui non solum homo, uerum etiam deus sit, ut homines ex mortali miseria ad beatam inmortalitatem huius medii beata mortalitas interueniendo perducat; quem neque non fieri mortalem oportebat, neque permanere mortalem. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi diuinitate, sed carnis infirmitate suscepta; non autem permansit in ipsa carne mortalis, quam resuscitauit a mortuis; quoniam ipse est fructus mediationis eius, ut nec ipsi, propter quos liberandos mediator effectus est, in perpetua uel carnis morte remanerent. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem, ut per id, quod transit, congrueret morituris, et ad id, quod permanet, transferret ex mortuis. Boni igitur angeli inter miseros mortales et beatos inmortales medii esse non possunt, quia ipsi quoque et beati et inmortales sunt; possunt autem medii esse angeli mali, quia inmortales sunt cum illis, miseri cum istis. His contrarius est mediator bonus, qui aduersus eorum inmortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus uoluit, et beatus in aeternitate persistere potuit; ac sic eos et inmortales superbos et miseros noxios, ne inmortalitatis iactantia seducerent ad miseriam, et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis, quorum corda per suam fidem mundans ab illorum inmundissima dominatione liberauit. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab inmortalibus et beatis quid eligat medium, per quod inmortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum inmortalitate, miserum est; quod posset offendere in Christi mortalitate, iam non est. Ibi ergo cauenda est miseria sempiterna; hic mors timenda non est, quae non esse potuit sempiterna, et beatitudo amanda est sempiterna. Ad hoc se quippe interponit medius inmortalis et miser, ut ad inmortalitatem beatam transire non sinat, quoniam persistit quod inpedit, id est ipsa miseria; ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus, ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret inmortales, quod in se resurgendo monstrauit, et ex miseris beatos, unde numquam ipse discessit. Alius est ergo medius malus, qui separat amicos; alius bonus, qui reconciliat inimicos. Et ideo multi sunt medii separatores, quia multitudo, quae beata est, unius Dei participatione fit beata; cuius participationis priuatione misera multitudo malorum angelorum, quae se obponit potius ad inpedimentum, quam interponit ad beatitudinis adiutorium, etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo, ne possit ad illud unum beatificum perueniri, ad quod ut perduceremur, non multis, sed uno mediatore opus erat, et hoc eo ipso, cuius participatione simus beati, hoc est Verbo Dei non facto, per quod facta sunt omnia. Nec tamen ob hoc mediator est, quia Verbum; maxime quippe inmortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris; sed mediator, per quod homo, eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum, uerum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores, per quos arbitremur nobis peruentionis gradus esse moliendos, quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae conpendium praebuit participandae diuinitatis suae. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad angelos inmortales beatosque ita perducit, ut eorum participatione etiam nos inmortales et beati simus; sed ad illam Trinitatem, cuius et angeli participatione beati sunt. Ideo quando in forma serui, ut mediator esset, infra angelos esse uoluit, in forma Dei supra angelos mansit; idem in inferioribus uia uitae, qui in superioribus uita.
9.1616. Platoncuların, yeryüzünün bulaşmasından kaçınan göksel tanrıların insanlarla karışmadığını, cinlerin insanlara tanrıların dostluğu için destek olduğunu söylemeleri akla uygun mudur
Çünkü aynı Platoncunun Platon'un söylediğini aktardığı şu söz doğru değildir: "Hiçbir tanrı insanla karışmaz." Tanrıların yüceliğinin en önemli göstergesinin de insanların dokunuşuyla kirlenmemeleri olduğunu söyler. Demek ki cinlerin kirlendiğini itiraf ediyor; o hâlde kendilerini kirletenleri temizleyemezler ve hepsi aynı şekilde kirlenir: Cinler insanların dokunuşuyla, insanlar cinlere tapınmakla. Yok eğer cinler insanlara dokunup karışabilir ama kirlenmezlerse, tanrılardan elbette daha iyidirler; çünkü tanrılar karışsalar kirlenirlerdi. Zira tanrıların başlıca özelliğinin, yukarıda ayrı duruşları sayesinde insan dokunuşunun onları kirletememesi olduğu söyleniyor. Bizim gerçek Tanrı dediğimiz, her şeyin yaratıcısı yüce Tanrı'yı ise Platon'un şöyle anlattığını belirtir: İnsan dilinin yetersizliği yüzünden hiçbir sözle azıcık bile kavranamayan tek varlık odur; bilge insanlar ruhlarının gücüyle kendilerini bedenden elden geldiğince uzaklaştırdıklarında bile bu Tanrı'nın anlaşılması, ancak arada sırada, en yoğun karanlıklarda çok hızlı bir şimşek gibi parlayan beyaz bir ışık hâlinde onlara görünür. Öyleyse gerçekten yüce olan, her şeyin üstündeki Tanrı, anlaşılır ve anlatılamaz bir mevcudiyetle, arada sırada ve çok hızlı bir şimşek gibi parlayan beyaz bir ışık hâlinde olsa da, kendilerini elden geldiğince bedenden uzaklaştırdıklarında bilgelerin zihinlerinde hazır bulunuyor ve onlardan kirlenmiyorsa, bu tanrılar neden insan dokunuşuyla kirlenmesinler diye yüksek bir yere uzağa konuyor? Sanki ışıklarıyla yeryüzünü yeterince aydınlatan o esirden bedenleri görmekten başka bir şey gerekiyormuş gibi! Üstelik görünür tanrılar dediği yıldızlar, görülürken kirlenmiyorsa, cinler de yakından görülseler bile insanların bakışıyla kirlenmezler. Yoksa gözlerin keskinliğiyle kirlenmeyen tanrılar insan sesleriyle mi kirlenirlerdi ve bu yüzden, tamamen kirlenmeden kalmak için uzak oldukları insanların seslerini kendilerine iletecek aracı cinleri mi vardır? Öteki hisler hakkında ne diyeyim? Tanrılar orada bulunsalar da, cinler orada bulunduklarında da, kurbanların ölü leşlerinin bunca kokusundan kirlenmiyorlarsa, yaşayan insan bedenlerinin buharını koklayarak kirlenemezler. Tatma hissine gelince, ölümlülüğü beslemek için hiçbir zorunluluk onları sıkıştırmaz ki açlıktan insanlardan yiyecek istesinler. Dokunma ise kendi ellerindedir. Dokunuş (contrectatio) kelimesi her ne kadar en çok bu histen türemiş görünse de, isteselerdi insanlarla görecek ve görülecek, duyacak ve duyulacak kadar karışırlardı. Dokunmaya ne gerek var? İnsanlar tanrıları ya da iyi cinleri görmenin ve onlarla konuşmanın tadını çıkarırken buna arzu duymaya bile cesaret edemezlerdi. Merakları buna kadar varıp bunu isteseler bile, biri, yakalanmadıkça serçeye bile dokunamayan bir tanrıya ya da cine istemediği hâlde nasıl dokunabilirdi?
Demek ki tanrılar görerek, görünerek, konuşarak ve duyarak insanlarla bedence karışabilirlerdi. Söylediğim gibi, cinler bu şekilde karışıp kirlenmiyorlarsa, tanrılar ise karışınca kirlenecekse, bu kimseler cinlerin kirlenmez, tanrıların kirlenebilir olduğunu söylüyorlar demektir. Yok eğer cinler de kirleniyorsa, ölümden sonraki mutlu hayat için insanlara ne katkıları olur? Kirlenmiş olarak insanları temizleyemezler ki, temiz insanları, aralarına aracı konuldukları kirlenmemiş tanrılara katabilsinler. Bu iyiliği yapmıyorlarsa, cinlerin dostane aracılığı insanların ne işine yarar? İnsanlar ölümden sonra cinler aracılığıyla tanrılara geçmesinler, her ikisi de kirlenmiş olarak birlikte yaşasınlar ve böylece hiçbiri mesut olmasın diye mi? Biri çıkıp cinlerin dostlarını sünger ya da benzeri şeyler gibi temizlediğini, insanlar onların silmesiyle temizlendikçe kendilerinin o kadar kirlendiğini söylemezse tabii. Durum böyleyse tanrılar, kirlenmemek için insanlara yakınlıktan ve dokunuştan kaçınmışken, daha çok kirlenmiş cinlerle karışmaktadır. Yoksa tanrılar insanların kirlettiği cinleri temizleyebiliyor ve onlardan kirlenmiyor da aynı şekilde insanları temizleyemiyor mu? En aldatıcı cinlerin kandırdığı kişi dışında kim böyle düşünür? Şuna ne demeli? Görülmek
CAPUT XVI. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri, quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. Non enim uerum est, quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: 'Nullus Deus miscetur homini'; et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen, quod nulla adtrectatione hominum contaminantur. Ergo daemones contaminari fatetur, et ideo eos, a quibus contaminantur, mundare non possunt omnesque inmundi pariter fiunt, et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. Aut si et contrectari miscerique hominibus, nec tamen contaminari daemones possunt, dis profecto meliores sunt, quia illi, si miscerentur, contaminarentur. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum, ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit. Deum quidem summum omnium creatorem, quem nos uerum Deum dicimus, sic a Platone praedicari adseuerat, quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quauis oratione uel modice conprehendi; uix autem sapientibus uiris, cum se uigore animi quantum licuit a corpore remouerunt, intellectum huius Dei, id quoque interdum uelut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare. Si ergo supra omnia uere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia, etsi interdum, etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans, adest tamen sapientium mentibus, cum se quantum licuit a corpore remouerunt, nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti di propterea constituuntur longe in sublimi loco, ne contrectatione contaminentur humana? Quasi uero aliud corpora illa aetheria quam uidere sufficiat, quorum luce terra, quantum sufficit, inlustratur. Porro si non contaminantur sidera, cum uidentur, quos deos omnes uisibiles dicit: nec daemones hominum contaminantur aspectu, quamuis de proximo uideantur. An forte uocibus humanis contaminarentur, qui acie non contaminantur oculorum, et ideo daemones medios habent, per quos eis uoces hominum nuntientur, a quibus longe absunt, ut incontaminatissimi perseuerent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari uel di possent, si adessent, uel cum adsunt daemones possunt uiuorum corporum uaporibus humanorum, si tantis sacrificiorum cadauerinis non contaminantur nidoribus. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur, ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. Tactus uero in potestate est. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta uideatur, hactenus tamen, si uellent, miscerentur hominibus, ut uiderent et uiderentur, audirent et audirentur. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent, cum deorum uel daemonum bonorum conspectu uel conloquio fruerentur; et si in tantum curiositas progrederetur, ut uellet: quonam pacto quispiam posset inuitum tangere deum uel daemonem, qui nisi captum non potest passerem? Videndo igitur uisibusque se praebendo et loquendo et audiendo di corporaliter misceri hominibus possent. Hoc autem modo daemones si miscentur, ut dixi, et non contaminantur, di autem contaminarentur, si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. Si autem contaminantur et daemones, quid conferunt hominibus ad uitam post mortem beatam, quos contaminati mundare non possunt, ut eos mundos dis incontaminatis possint adiungere, inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt, quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant, sed simul uiuant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum uel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos, ut tanto ipsi sordidiores fiant, quanto fiunt homines eis uelut tergentibus mundiores. Quod si ita est, contaminatioribus di miscentur daemonibus, qui, ne contaminarentur, hominum propinquitatem contrectationemque uitarunt. An forte di possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones, nec ab eis contaminari, et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat, nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod, si uideri
9.16_2ve görmek kirletiyorsa, Apuleius'un görünür dediği tanrılar, "evrenin en parlak ışıkları" ve öteki yıldızlar insanlar tarafından görülüyor; istemedikçe görülemeyen cinler ise insanların bu kirletmesinden daha güvendedir. Yok eğer kirleten görülmek değil de görmekse, tanrı saydıkları bu evrenin en parlak ışıklarının, ışınlarını yeryüzüne kadar uzattıkları hâlde insanları görmediğini söylesinler. Yine de bunların ışınları her türlü kirli şeyin üstüne yayıldığı hâlde kirlenmiyor; tanrılar ise insanlara karışsalar, hatta yardım için dokunmak gerekse bile kirlenecekler öyle mi? Çünkü güneşin ve ayın ışınları toprağa dokunur, ama toprak bu ışığı kirletmez.
et uidere contaminat, uidentur ab hominibus di, quos uisibiles dicit, 'clarissima mundi lumina' et cetera sidera, tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione, qui non possunt uideri, nisi uelint? Aut si non uideri, sed uidere contaminat, negent ab istis clarissimis mundi luminibus, quos deos opinantur, uideri homines, cum radios suos terras usque pertendant. Qui tamen eorum radii per quaeque inmunda diffusi non contaminantur, et di contaminarentur, si hominibus miscerentur, etiamsi esset necessarius in subueniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur, nec istam contaminat lucem.
9.1717. En yüksek iyiye pay almada bulunan mutlu hayata ulaşmak için insanın, cin gibi bir aracıya değil, tek olan Mesih gibi bir aracıya ihtiyacı olduğu
Bütün cisimsel ve hissedilir şeyleri cisimsiz ve akılla kavranan şeylerin arkasına atan bu kadar bilgili insanların, mutlu hayat söz konusu olunca cisimsel dokunuşlardan söz etmelerine çok şaşıyorum. Plotinos'un şu sözü nerede kaldı? "Sevgili vatana kaçmak gerekir; Baba oradadır, her şey oradadır. Peki, der, hangi gemiyle, hangi kaçışla? Tanrı'ya benzer olmakla." İnsan Tanrı'ya ne kadar benzerse ona o kadar yaklaşıyorsa, ondan uzaklık, ona benzememekten başka bir şey değildir. İnsan ruhu ise geçici ve değişken şeylere ne kadar arzu duyarsa, o cisimsiz, ebedî ve değişmez varlığa o kadar benzemez olur. Bunun iyileşmesi için, en aşağıdaki ölümlü ve kirli şeyler en yukarıdaki ölümsüz saflığa uyamayacağına göre, gerçekten bir aracıya ihtiyaç vardır. Ama bedeni ölümsüz olup yücelere yakın, ruhu hastalıklı olup aşağıdakilere benzer bir aracıya değil. Böyle bir aracı bu hastalığı yüzünden iyileşmemize yardım etmekten çok, iyileşmemizi kıskanır. Bize, aşağıdakilere, bedenin ölümlülüğüyle uyum sağlayan, ruhun ölümsüz adaletiyle yücelerde kalan bir aracı gerekir; orada kalışı yerlerin uzaklığıyla değil benzerliğin üstünlüğüyledir. O bizi temizlemek ve kurtarmak için gerçekten tanrısal bir yardım sunar. Kirlenmez Tanrı, üzerine giydiği insandan ya da insan olarak aralarında yaşadığı insanlardan kirlenmekten elbette korkmazdı. Bedenlenişiyle kurtuluşumuz için gösterdiği şu iki şey önemsiz değildir: Gerçek tanrılık bedenle kirlenemez ve cinler bedenleri olmadığı için bizden daha iyi sayılmamalıdır. İşte Kutsal Kitap'ın vaaz ettiği gibi, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan Mesih İsa budur. Baba'ya her zaman eşit olan tanrılığı ve bize benzer olan insanlığı hakkında elimizden geldiğince uygun şekilde konuşmanın yeri burası değildir.
CAPUT XVII. Ad consequendam uitam beatam, quae in participatione est summi boni, non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon, sed tali qualis est unus Christus. Miror autem plurimum tam doctos homines, qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicauerunt, cum agitur de beata uita, corporalium contrectationum facere mentionem. Ubi est illud Plotini, ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam, et ibi pater, et ibi omnia. Quae igitur, inquit, classis aut fuga? Similem Deo fieri.' Si ergo deo quanto similior, tanto fit quisque propinquior, nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. Incorporali uero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior, quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. Hoc ut sanetur, quoniam inmortali puritati, quae in summo est, ea quae in imo sunt mortalia et inmunda conuenire non possunt, opus est quidem mediatore; non tamen tali, qui corpus quidem habeat inmortale propinquum summis, animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis inuideat potius ne sanemur, quam adiuuet ut sanemur); sed tali, qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus inmortali spiritus iustitia, per quam non locorum distantia, sed similitudinis excellentia mansit in summis, mundandis liberandisque nobis uere diuinum praebeat adiutorium. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est, aut ex hominibus inter quos in homine conuersatus est. Non enim parua sunt haec interim duo, quae salubriter sua incarnatione monstrauit, nec carne posse contaminari ueram diuinitatem, nec ideo putandos daemones nobis esse meliores, quia non habent carnem. Hic est, sicut eum sancta scriptura praedicat, mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus, de cuius et diuinitate, qua patri est semper aequalis, et humanitate, qua nobis factus est similis, non hic locus est ut conpetenter pro nostra facultate dicamus.
9.1818. Cinlerin aldatmacasının, aracılığıyla Tanrı'ya yol vaat ederken insanları hakikat yolundan saptırmaya çalıştığı
O sahte ve aldatıcı aracılar olan cinler, ruhlarının kirliliği yüzünden sefil ve kötücül iken birçok etkiyle göze batarlar; ama cisimsel yerlerin aralıkları ve havadan bedenlerinin hafifliği ile bizi ruhların ilerleyişinden alıkoymaya ve saptırmaya çalışırlar. Tanrı'ya yol sağlamazlar, yolda kalınmasına engel olurlar. Bu cisimsel yolun kendisinde bile böyledir. Bu yol son derece sahte ve yanılgıyla doludur; adalet bu yoldan gitmez, çünkü Tanrı'ya cisimsel yükseklikle değil, ruhanî, yani cisimsiz bir benzerlikle yükselmeliyiz. Yine de cinlerin dostlarının unsurlar basamakları üzerinden düzenledikleri bu cisimsel yolda, esirdeki tanrılar ile yeryüzündeki insanlar arasına havadaki aracı cinleri yerleştirirler. Tanrıların başlıca özelliğinin, bu yer aralığı sayesinde insan dokunuşuyla kirlenmemek olduğunu sanırlar. Böylece insanların cinlerle temizlendiğine değil, cinlerin insanlardan kirlendiğine; tanrıların kendilerinin de yüksek yerleriyle korunmasalar kirlenebileceğine inanırlar. İnsanların kirleten, cinlerin kirlenmiş, tanrıların kirlenebilir olduğunun söylendiği bir yolda temizleneceğini sanacak kadar bahtsız kim vardır? Kim bunun yerine, kirleten cinlerden sakınılan ve insanların, kirlenmemiş meleklerle topluluk kurmak üzere kirlenmez Tanrı tarafından kirden temizlendiği yolu seçmez?
CAPUT XVIII. Quod fallacia daemonum, dum sua intercessione uiam spondet ad Deum, hoc adnitatur, ut homines a uia ueritatis auertat. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones, qui, cum per spiritus inmunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant, per corporalium tamen locorum interualla et per aeriorum corporum leuitatem a prouectu animorum nos auocare adque auertere moliuntur, non uiam praebent ad Deum, sed, ne uia teneatur, inpediunt. Quando quidem et in ipsa uia corporali (quae falsissima est et plenissima erroris, qua non iter agit iustitia; quoniam non per corporalem altitudinem, sed per spiritalem, hoc est incorporalem, similitudinem ad Deum debemus ascendere) — in ipsa tamen uia corporali, quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis, hoc deos opinantur habere praecipuum, ut propter hoc interuallum locorum contrectatione non contaminentur humana. Ita daemones contaminari potius ab hominibus, quam homines mundari a daemonibus credunt, et deos ipsos contaminari potuisse, nisi loci altitudine munirentur. Quis tam infelix est, ut ista uia mundari se existimet, ubi homines contaminantes, daemones contaminati, di contaminabiles praedicantur, et non potius eligat uiam, ubi contaminantes magis daemones euitentur et ab incontaminabili Deo ad ineundam societatem incontaminatorum angelorum homines a contaminatione mundentur?
9.1919. "Cin" adının artık onlara tapınanlarda bile iyi bir anlamda kullanılmadığı
Ama biz de kelimeler üzerine kavga ediyor görünmeyelim. Bu "cinperestler"den bazıları, diyebilirsem —aralarında Labeo da var— kendilerinin cin dediklerine başkalarının melek dediğini söylerler. Bu yüzden iyi melekler hakkında bir şeyler söylemem gerektiğini görüyorum; bunlar onların varlığını inkâr etmezler, ama onlara melek demektense iyi cin demeyi tercih ederler. Bize gelince, Hristiyan olmamızı sağlayan Kitap'ın diliyle, meleklerin kimi iyi kimi kötüdür; ama hiçbir zaman iyi cinler diye okumayız. Bu kutsal metinlerde bu ad nerede bulunursa, ister daemones ister daemonia densin, yalnız kötücül ruhlar kastedilir. Halklar bu konuşma alışkanlığını her yerde öylesine benimsemiştir ki pagan denilen ve birçok tanrıya ve cine tapınmak gerektiğini savunanlar arasında bile, kölesine övgü olarak "Sende cin var" demeye cesaret edecek kadar okumuş ve bilgili kimse hemen hemen yoktur. Bunu söylemek isteyen herkes, küfretmek istediği yolunda anlaşılacağından kuşku duymaz. Öyleyse bizi bu kelimeyi yalnız kötü anlamda duymaya alışmış bunca kulağı, hatta hemen hemen bütün kulakları gücendirdikten sonra söylediğimizi açıklamaya zorunlu kılacak ne sebep var? Oysa "melek" adını kullanarak "cin" adının yaratacağı aynı gücenmeden kaçınabiliriz.
CAPUT XVIIII. Quod appellatio daemonum iam nec aput cultores eorum adsumatur in significationem alicuius boni. Sed ne de uerbis etiam nos certare uideamur, quoniam nonnulli istorum, ut ita dixerim, daemonicolarum, in quibus et Labeo est, eosdem perhibent ab aliis angelos dici, quos ipsi daemones nuncupant, iam mihi de bonis angelis aliquid uideo disserendum, quos isti esse non negant, sed eos bonos daemones uocare quam angelos malunt. Nos autem, sicut scriptura loquitur, secundum quam Christiani sumus, angelos quidem partim bonos, partim malos, numquam uero bonos daemones legimus; sed ubicumque illarum litterarum hoc nomen positum reperitur, siue daemones, siue daemonia dicantur, non nisi maligni significantur spiritus. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt, ut eorum etiam, qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt, nullus fere sit tam litteratus et doctus, qui audeat in laude uel seruo suo dicere: 'Daemonem habes'; sed quilibet hoc dicere uoluerit, non se aliter accipi, quam maledicere uoluisse, dubitare non possit. Quae igitur nos causa conpellit, ut post offensionem aurium tam multarum, ut iam paene sint omnium, quae hoc uerbum non nisi in malam partem audire consuerunt, quod diximus cogamur exponere, cum possimus angelorum nomine adhibito eandem offensionem, quae nomine daemonum fieri poterat, euitare?
9.2020. Cinleri kibirli kılan ilmin keyfiyeti
Yine de tanrısal kitaplara bakarsak, bu adın kökeni bile bilinmeye çok değer bir şey sağlar. Çünkü cinler (kelime Yunancadır) ilimleri yüzünden bu adı almıştır. Elçi ise Kutsal Ruh'tan konuşarak der ki: "İlim şişirir, sevgi ise inşa eder." Bu sözden doğru olarak şundan başka bir şey anlaşılmaz: İlim, sevgi varken fayda sağlar; onsuz ise şişirir, yani en boş bir yel gibi kibre yükseltir. Demek ki cinlerde sevgisiz ilim vardır; bu yüzden o kadar şişkin, yani o kadar kibirlidirler ki gerçek Tanrı'ya borçlu olunduğunu bildikleri tanrısal onurların ve dinî kulluğun kendilerine gösterilmesini sağlamaya çok uğraşmışlar ve hâlâ ellerinden geldiğince, gücü yettikleri kişilerde uğraşmaktadırlar. İnsan cinsi hak ettiği üzere onların elinde iken, cinlerin kibrine karşı Mesih'te görünen Tanrı'nın alçakgönüllülüğünün ne büyük güce sahip olduğunu, şişkinliğin kiriyle dolu insan ruhları bilmez. Bunlar cinlere ilimle değil, kibirle benzerler.
CAPUT XX. De qualitate scientiae, quae daemones superbos facit. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis, si diuinos intueamur libros, aliquid adfert cognitione dignissimum. Daemones enim dicuntur (quoniam uocabulum Graecum est) ob scientiam nominati. Apostolus autem spiritu sancto locutus ait: Scientia inflat, caritas uero aedificat; quod recte aliter non intellegitur, nisi scientiam tunc prodesse, cum caritas inest; sine hac autem inflare, id est in superbiam inanissimae quasi uentositatis extollere. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate, et ideo tam inflati, hoc est tam superbi sunt, ut honores diuinos et religionis seruitutem, quam uero Deo deberi sciunt, sibi satis egerint exhiberi, et quantum possunt aput quos possunt adhuc agant. Contra superbiam porro daemonum, qua pro meritis possidebatur genus humanum, Dei humilitas, quae in Christo apparuit, quantam uirtutem habeat, animae hominum nesciunt inmunditia elationis inflatae, daemonibus similes, non scientia sed superbia.
9.2121. Rab cinlere ne ölçüde tanınmak istedi
Cinler bunu da öyle bilirler ki bedenin zaafını giymiş olan Rab'be şöyle dediler: "Bizimle ne işin var, Nasıralı İsa? Bizi yok etmeye mi geldin?" Bu sözlerde onlarda hem bu kadar ilim bulunduğu hem de sevgi bulunmadığı açıktır. Çünkü ondan gelecek cezalarından korkuyorlardı, ondaki adaleti sevmiyorlardı. Onlara dilediği kadar kendini tanıttı; gerektiği kadarını da diledi. Ama kutsal meleklere tanındığı gibi tanınmadı; onlar onun, Tanrı Sözü olduğu bakımdan, pay aldıkları ebediyetinin tadını çıkarırlar. Cinlerin ise dehşete düşürülmeleri için gerektiği gibi tanındı; önceden belirlenmişleri, ebediyen hakikî ve hakikaten ebedî olan krallığına ve şanına, onların adeta tiran gücünden kurtaracaktı. Demek ki cinlere ebedî hayat ve dindarları aydınlatan değişmez ışık olan yanıyla tanınmadı; onu görmek için yürekler ona olan imanla temizlenir. Cinlere, gücünün zamandaki bazı etkileri ve pek gizli mevcudiyetinin işaretleriyle tanındı; bunlar insanların zaafından çok kötücül ruhların da sahip olduğu meleksel hisler için görünürdür. Nitekim bunları biraz gizlemeyi uygun görüp biraz daha derinden saklandığında, cinlerin başı onun hakkında kuşkuya düştü ve Mesih olup olmadığını araştırarak, kendini denemesine izin verdiği ölçüde onu denedi; böylece taşıdığı insanı bizim taklidimize örnek olacak şekilde ayarladı. Bu denenmeden sonra ise, yazılı olduğu üzere, melekler ona hizmet ettiğinde —ki bunlar iyi ve kutsal melekler olduğu için kirli ruhların korkup titreyeceği varlıklardır— cinlere ne kadar büyük olduğu gittikçe daha çok anlaşıldı. Öyle ki bedeninin zaafı onlara hor görülecek bir şey gibi görünse de, onun emrine hiçbiri direnmeye cesaret edemedi.
CAPUT XXI. Ad quem modum Dominus uoluerit daemonibus innotescere. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt, ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi, Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? Clarum est in his uerbis, quod in eis et tanta scientia erat, et caritas non erat. Poenam suam quippe formidabant ab illo, non in illo iustitiam diligebant. Tantum uero eis innotuit, quantum uoluit; tantum autem uoluit, quantum oportuit. Sed innotuit non sicut angelis sanctis, qui eius, secundum id quod Dei Verbum est, participata aeternitate perfruuntur, sed sicut eis terrendis innotescendum fuit, ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper ueracem et ueraciter sempiternam. Innotuit ergo daemonibus non per id, quod est uita aeterna et lumen incommutabile, quod inluminat pios, cui uidendo per fidem, quae in illo est, corda mundantur, sed per quaedam temporalia suae uirtutis effecta et occultissimae signa praesentiae, quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possint esse conspicua. Denique quando ea paululum subprimenda iudicauit et aliquanto altius latuit, dubitauit de illo daemonum princeps eumque tentauit, an Christus esset explorans, quantum se tentari ipse permisit, ut hominem, quem gerebat, ad nostrae imitationis temperaret exemplum. Post illam uero tentationem, cum angeli, sicut scriptum est, ministrarent ei, boni utique et sancti ac per hoc spiritibus inmundis metuendi et tremendi, magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset, ut ei iubenti, quamuis in illo contemtibilis uideretur carnis infirmitas, resistere nullus auderet.
9.2222. Kutsal meleklerin ilmi ile cinlerin ilmi arasındaki fark
Demek ki bu iyi melekler için, cinlerin şiştiği cisimsel ve zamansal şeylerin ilmi değersizdir. Bunları bilmedikleri için değil, onları kutsal kılan Tanrı sevgisi kendilerine çok değerli olduğu için. Onun yalnız cisimsiz değil, aynı zamanda değişmez ve anlatılamaz güzelliğinin kutsal aşkıyla yanıp tutuşurlar. Bu güzellik karşısında, altta bulunan ve onun olduğu şey olmayan her şeyi ve bunların arasında kendilerini hor görürler; iyi olmalarının tamamıyla, kendilerini iyi kılan iyinin tadına varmak için. Bu yüzden zamana bağlı ve değişken olan bu şeyleri de daha kesin bilirler; çünkü bunların başlıca sebeplerini, evrenin kendisiyle yaratıldığı Tanrı Sözü'nde görürler. Bu sebeplere göre bazı şeyler onaylanır, bazıları reddedilir, her şey düzene konur. Cinler ise zamanların ebedî ve adeta kapı menteşesi olan sebeplerini Tanrı'nın bilgeliğinde seyretmezler; bizden gizli bazı işaretler konusundaki daha büyük tecrübeleriyle insanlardan çok daha fazla geleceği önceden görürler. Kendi tasarılarını da bazen önceden haber verirler. Nitekim cinler sık sık yanılır, melekler ise asla yanılmaz. Zira zamanla zamana ait şeyleri, değişkenle değişken şeyleri tahmin etmek, onlara kendi irade ve imkânlarının zamana bağlı ve değişken ölçüsünü katmak başka şeydir; cinlere belirli bir sebeple bu izin verilmiştir. Tanrı'nın bilgeliğinde yaşayan ebedî ve değişmez kanunlarında zamanın değişimlerini önceden görmek ve her şeyin en kesini ve en kudretlisi olan Tanrı'nın iradesini onun Ruh'una pay alarak bilmek ise başkadır; bu, kutsal meleklere doğru bir ayrımla bağışlanmıştır. Bu yüzden yalnız ebedî değil, mesutturlar da. Mesut oldukları iyilik, onları yaratan Tanrı'dır. Çünkü ona şaşmaz şekilde pay almanın ve onu seyretmenin tadına varırlar.
CAPUT XXII. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. His igitur angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia, qua inflantur daemones, uilis est: non quod earum ignari sint, sed quod illis Dei, qua sanctificantur, caritas cara est, prae cuius non tantum incorporali, uerum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine, cuius sancto amore inardescunt, omnia, quae infra sunt et, quod illud est, non sunt seque ipsos inter illa contemnunt, ut ex toto, quod boni sunt, eo bono, ex quo boni sunt, perfruantur. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista nouerunt, quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt, per quod factus est mundus; quibus causis quaedam probantur, quaedam reprobantur, cuncta ordinantur. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei sapientia contemplantur, sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt; dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. Denique saepe isti, numquam illi omnino falluntur. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae uoluntatis et facultatis inserere, quod daemonibus certa ratione permissum est; aliud autem in aeternis adque incommutabilibus Dei legibus, quae in eius sapientia uiuunt, mutationes temporum praeuidere Deique uoluntatem, quae tam certissima quam potentissima est omnium, spiritus eius participatione cognoscere; quod sanctis angelis recta discretione donatum est. Itaque non solum aeterni, uerum etiam beati sunt. Bonum autem, quo beati sunt, Deus illis est, a quo creati sunt. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur.
9.2323. "Tanrı" adının paganların tanrılarına yanlış verildiği; ama Kutsal Kitap'ın otoritesine göre kutsal melekler ve adil insanlar için ortak olduğu
Platoncular bunlara cin demektense tanrı demeyi ve bunları, okullarının kurucusu ve öğretmeni Platon'un yüce Tanrı tarafından yaratılmış tanrılar diye yazdıklarının arasına katmayı tercih ediyorlarsa, ne isterlerse desinler. Onlarla kelime tartışması için uğraşmaya gerek yok. Bunların ölümsüz, ama yüce Tanrı tarafından yaratılmış olduğunu, kendileriyle değil de kendilerini yaratana bağlı kalarak mesut olduğunu söylüyorlarsa, ne ad verirlerse versinler bizim söylediğimizi söylüyorlar demektir. Bunun Platoncuların, ister hepsinin ister daha iyilerinin görüşü olduğu kitaplarında bulunabilir. Bu tür ölümsüz ve mesut yaratığa tanrı demeleri konusunda da aramızda hemen hemen hiçbir anlaşmazlık yoktur; çünkü bizim kutsal metinlerimizde de şu sözler okunur: "Tanrıların Tanrısı Rab konuştu"; başka yerde: "Tanrıların Tanrısına şükredin"; başka yerde: "Bütün tanrılar üzerinde büyük Kral." "Bütün tanrılar üzerinde korkunçtur" diye yazılmış yerin neden böyle söylendiği ise hemen ardından gösterilir. Çünkü şöyle devam eder: "Çünkü halkların bütün tanrıları cinlerdir, ama göklerini Rab yaptı." Demek ki bütün tanrılar üzerinde demiştir, ama halkların, yani halkların tanrı saydığı tanrıların üzerinde; bunlar cinlerdir. Korkunç olması bu yüzdendir; bu korku altında Rab'be "Bizi yok etmeye mi geldin?" diyorlardı. "Tanrıların Tanrısı" denilen yer ise cinlerin tanrısı olarak anlaşılamaz; "bütün tanrılar üzerinde büyük Kral" sözü de asla "bütün cinler üzerinde büyük Kral" anlamına gelemez. Ama aynı Kitap, Tanrı halkındaki insanlara da tanrı der. "Ben dedim ki, tanrılarsınız ve hepiniz Yüce Olan'ın oğullarısınız." Demek ki "Tanrıların Tanrısı" denilen, bu tanrıların Tanrısı, "bütün tanrılar üzerinde büyük Kral" denilen de bu tanrılar üzerindeki büyük Kral olarak anlaşılabilir.
Yine de şöyle sorulabilir: İnsanlara, Tanrı'nın melekler ya da insanlar aracılığıyla seslendiği Tanrı halkında bulundukları için tanrı dendiyse, Tanrı'ya tapınarak insanların ulaşmak istediği saadetin tadına varan ölümsüzler bu ada ne kadar daha layıktır? Buna ne cevap vereceğiz? Kutsal Kitap'ta insanların, dirilişte eşit olacağımız vaat edilen o ölümsüz ve mesut varlıklardan daha açık şekilde tanrı diye anılmasının boşuna olmadığını söyleyeceğiz. Bu, inançsız bir zaafın onların üstünlüğü yüzünden içlerinden birini kendimize tanrı edinmeye cesaret etmemesi içindir. İnsan söz konusu olduğunda bundan kaçınmak kolaydır. Tanrı halkındaki insanlara daha açıkça tanrı denmesi de, kendilerine "Tanrıların Tanrısı" denilenin kendi Tanrıları olduğundan emin ve güvenli olmaları içindir. Çünkü göklerde bulunan o ölümsüz ve mesut varlıklara tanrı denilse de, tanrıların tanrıları, yani kendilerine "Ben dedim ki, tanrılarsınız ve hepiniz Yüce Olan'ın oğullarısınız" denen Tanrı halkındaki insanların tanrıları denilmemiştir. Elçinin şu sözü buradan gelir: "Gerçi gökte ya da yerde tanrı denilenler var —nitekim birçok tanrı ve birçok rab vardır— ama bizim için tek Tanrı Baba vardır, her şey ondandır ve biz ondayız; tek Rab İsa Mesih vardır, her şey onun aracılığıyladır ve biz onun aracılığıyla."
İş kuşku duyulmayacak kadar açık olduğuna göre ad üzerinde pek tartışmaya gerek yok. Ama biz meleklerin, Tanrı'nın iradesini insanlara bildirmek üzere o ölümsüz ve mesut varlıkların arasından gönderildiğini söylüyoruz; onlar ise bunu kabul etmez. Çünkü bu hizmetin tanrı dedikleri, yani ölümsüz ve mesut olanlar eliyle değil,
CAPUT XXIII. Nomen deorum falso adscribi dis gentium, quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex diuinarum scripturarum auctoritate commune est. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque adnumerare, quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato: dicant quod uolunt; non enim cum eis de uerborum controuersia laborandum est. Si enim sic inmortales, ut tamen a summo Deo factos, et si non per se ipsos, sed ei, a quo facti sunt, adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus, quolibet eos nomine appellent. Hanc autem Platonicorum esse sententiam, siue omnium siue meliorum, in eorum litteris inueniri potest. Nam et de ipso nomine, quod huius modi inmortalem beatamque creaturam deos appellant, ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est, quia et in nostris sacris litteris legitur: Deus deorum dominus locutus est, et alibi: Confitemini deo deorum, et alibi: Rex magnus super omnes deos. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos, quur dictum sit, deinceps ostenditur. Sequitur enim: Quoniam omnes di gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit. Super omnes ergo deos dixit, sed gentium, id est quos gentes pro dis habent, quae sunt daemonia; ideo terribilis, sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? Illud uero, ubi dicitur: Deus deorum, non potest intellegi deus daemoniorum; et rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. Sed homines quoque in populo Dei eadem scriptura deos appellat. Ego, inquit, dixi, di estis et filii Excelsi omnes. Potest itaque intellegi horum deorum deus, qui dictus est deus deorum, et super hos deos rex magnus, qui dictus est rex magnus super omnes deos. Verum tamen cum a nobis quaeritur: si homines dicti sunt di, quod in populo Dei sunt, quem per angelos uel per homines adloquitur Deus, quanto magis inmortales eo nomine digni sunt, qui ea fruuntur beatitudine, ad quam Deum colendo cupiunt homines peruenire: quid respondebimus nisi non frustra in scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos, quam illos inmortales et beatos, quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur, ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est euitare. Et euidentius dici debuerunt homines di in populo Dei, ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum, qui dictus est deus deorum; quia etsi appellentur di inmortales illi et beati, qui in caelis sunt, non tamen dicti sunt di deorum, id est di hominum in populo Dei constitutorum, quibus dictum est: Ego dixi, di estis et filii Excelsi omnes. Hinc est quod ait apostolus: Etsi sunt qui dicuntur di, siue in caelo siue in terra, sicuti sunt di multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia et nos in ipso, et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum. Non multum ergo de nomine disceptandum est, cum res ipsa ita clareat, ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. Illud uero, quod nos ex eorum inmortalium beatorum numero missos esse angelos dicimus, qui Dei uoluntatem hominibus adnuntiarent, illis autem non placet, quia hoc ministerium non per illos, quos deos appellant, id est inmortales et beatos,
9.23_2cinler eliyle yapıldığına inanırlar; bunlara yalnız ölümsüz diyebilir, mesut demeye cesaret edemezler ya da en azından ölümsüz ve mesut, ama iyi cin diyebilirler; yükseğe yerleştirilmiş ve insan dokunuşundan uzak tutulmuş tanrılar diyemezler. Bu bir ad tartışması gibi görünse de, cin adı öylesine lanetlidir ki kutsal melekleri bu addan her şekilde uzak tutmalıyız. Şimdi bu kitabı şu bilgiyle kapatalım: Ölümsüz ve mesut olanlar, ne ad verilirse verilsin, yaratılmış ve var edilmiş olanlardır; ölümlü sefilleri ölümsüz saadete götürecek aracı değildirler, çünkü onlardan iki farkla ayrılırlar. Ölümsüzlüğü yukarıdakilerle, sefaleti aşağıdakilerle paylaşarak aracı olanlar ise kötülüklerini hak ettikleri için sefildirler; sahip olmadıkları saadeti bize sağlamaktan çok bizden kıskanabilirler. Bu yüzden cinlerin dostları, onlara yardımcı olarak tapınmamız için bize değer bir gerekçe getiremezler; onlardan aldatıcı olarak kaçınmamız gerekir. İyi oldukları için yalnız ölümsüz değil mesut da saydıkları varlıklara gelince, onları tanrı adıyla, ölümden sonra mutlu hayata kavuşmak için ayinler ve kurbanlarla tapınılacak kişiler sayarlar. Onlar her ne olursa olsunlar ve hangi ada layık olurlarsa olsunlar, böyle bir dinî hizmetle kendilerini yaratan ve kendisine pay alarak mesut oldukları tek Tanrı'dan başkasına tapınılmasını istemediklerini, Tanrı'nın yardımıyla gelecek kitapta daha ayrıntılı ele alacağız.
sed per daemones fieri credunt, quos inmortales tantum, non etiam beatos audent dicere, aut certe ita inmortales et beatos, ut tamen daemones bonos, non deos sublimiter conlocatos et ab humana contrectatione semotos, quamuis nominis controuersia uideatur, tamen ita detestabile est nomen daemonum, ut hoc modis omnibus a sanctis angelis nos remouere debeamus. Nunc ergo ita liber iste claudatur, ut sciamus inmortales et beatos, quodlibet uocentur, qui tamen facti et creati sunt, medios non esse ad inmortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris, a quibus utraque differentia separantur. Qui autem medii sunt communem habendo inmortalitatem cum superioribus, miseriam cum inferioribus, quoniam merito malitiae miseri sunt, beatitudinem, quam non habent, inuidere nobis possunt potius quam praebere. Unde nihil habent amici daemonum quod nobis dignum adferant, quur eos tamquam adiutores colere debeamus, quos potius ut deceptores uitare debemus. Quos autem bonos et ideo non solum inmortales, uerum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter uitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant, qualescumque illi sint et quolibet uocabulo digni sint, non eos uelle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli, a quo creati et cuius participatione beati sunt, adiuuante ipso in sequenti libro diligentius disseremus.