İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

VIII. Kitap

8.11. Tabiî teoloji meselesinin, ilimde üstün filozoflarla tartışılması gerektiği

Şimdi önceki soruları çözerken ve önceki kitapları açıklarken olduğundan çok daha dikkatli bir zihne ihtiyacımız var. Çünkü tabiî dedikleri teoloji hakkında (bu, efsanevi ya da sivil, yani tiyatroya ya da şehre ait teoloji değildir; bunlardan biri tanrıların suçlarını dile dolar, öteki tanrıların daha da suçlu arzularını, dolayısıyla tanrıların değil kötücül cinlerin arzularını gösterir) rastgele insanlarla değil, filozoflarla konuşmak gerekir. Adlarını Latinceye çevirirsek, bu ad bilgelik sevgisini ilan eder. Eğer bilgelik, ilahî otoritenin ve hakikatin gösterdiği gibi, her şeyi yaratan Tanrı ise, gerçek filozof Tanrı'yı sevendir. Fakat bu adın işaret ettiği şey, bu adla övünenlerin hepsinde bulunmadığından (filozof denilen herkes hemen gerçek bilgeliğin sevgilisi değildir), düşüncelerini yazılarından öğrenebildiğimiz bütün filozoflar arasından, bu meseleyi onlarla konuşmaya değer olanlar seçilmelidir. Çünkü ben bu eserde bütün filozofların bütün boş kanaatlerini çürütmeyi üstlenmedim; yalnız teolojiyle ilgili olanları (bu Yunanca kelimeden Tanrılık hakkında akıl yürütme ya da söz anladığımızı biliyoruz), onların da hepsini değil, yalnız Tanrılığın var olduğunu ve insan işleriyle ilgilendiğini kabul etmekle birlikte, ölümden sonra da mutlu hayata ulaşmak için tek ve değişmez Tanrı'ya tapınmanın yetmediğini, o tek Tanrı'nın kurup düzene koyduğu birçok tanrıya bu amaçla tapınılması gerektiğini düşünenlerin kanaatlerini çürütmeyi üstlendim. Bunlar, hakikate yakınlıkta Varro'nun kanaatini bile aşarlar. Çünkü o bütün tabiî teolojiyi ancak bu evrene ve evrenin ruhuna kadar uzatabildi; bunlar ise bütün ruh tabiatının üstünde bir Tanrı kabul eder. Bu Tanrı yalnız çoğu zaman gök ve yer adıyla anılan bu görünür evreni değil, bütün ruhları da yapmıştır; insan ruhunun da dahil olduğu akıllı ve zihnî ruhu, değişmez ve cisimsiz ışığına pay alarak mesut kılar. Bu şeyleri azıcık duymuş hiç kimse, bu filozofların adlarını Platon'dan aldıklarını ve Platoncular diye anıldıklarını bilmez değildir. Öyleyse bu Platon hakkında, şimdiki meseleye gerekli saydığım şeylere kısaca değineceğim; önce aynı yazın türünde ondan önce gelenleri anarak.

8.1

CAPUT I. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. De theologia quippe, quam naturalem uocant, non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est uel ciuilis, hoc est uel theatrica uel urbana; quarum altera iactitat deorum crimina, altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum), sed cum philosophis est habenda conlatio; quorum ipsum nomen si Latine interpretemur, amorem sapientiae profitetur. Porro si sapientia Deus est, per quem facta sunt omnia, sicut diuina auctoritas ueritasque monstrauit, uerus philosophus est amator Dei. Sed quia res ipsa, cuius hoc nomen est, non est in omnibus, qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo uerae sapientiae sunt amatores quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus, quorum sententias ex litteris nosse potuimus, eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum uanas opiniones refutare suscepi, sed eas tantum, quae ad theologian pertinent, quo uerbo Graeco significari intellegimus de diuinitate rationem siue sermonem; nec eas omnium, sed eorum tantum, qui cum et esse diuinitatem et humana curare consentiant, non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad uitam adipiscendam etiam post mortem beatam, sed multos ab illo sane uno conditos adque institutos ob eam causam colendos putant. Hi iam etiam Varronis opinionem ueritatis propinquitate transcendunt; si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum uel animam eius extendere potuit, isti uero supra omnem animae naturam confitentur Deum, qui non solum mundum istum uisibilem. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur, sed etiam omnem omnino animam fecerit, et qui rationalem et intellectualem. cuius generis anima humana est, participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore uocabulo deriuato nullus, qui haec uel tenuiter audiuit, ignorat. De hoc igitur Platone, quae necessaria praesenti quaestioni existimo, breuiter adtingam, prius illos commemorans, qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt.

8.22. Filozofların iki okulu, İtalya ve İonya okulları ve bunların kurucuları

Öteki dillerden daha ünlü sayılan Yunan edebiyatına gelince, filozofların iki okulu aktarılır: Biri bir zamanlar Büyük Yunanistan denilen İtalya bölgesinden gelen İtalya okulu; öteki bugün de Yunanistan denilen topraklardaki İonya okulu. İtalya okulunun kurucusu Samoslu Pythagoras'tır; felsefe adının da ondan çıktığı söylenir. Çünkü daha önce, övgüye değer bir hayat tarzıyla başkalarını geçiyor görünenlere bilge denirdi; ona ne iddia ettiği sorulunca, kendisinin filozof, yani bilgeliğin talibi ya da seveni olduğunu söyledi, zira bilge olduğunu ilan etmek pek küstahça görünüyordu. İonya okulunun başı ise bilge denilen o yedi kişiden biri olan Miletli Thales'tir. Ötekiler hayat tarzlarıyla ve iyi yaşamaya uygun bazı öğütlerle öne çıktılar. Bu Thales ise ardından halefler de gelsin diye şeylerin tabiatını araştırdı, tartışmalarını yazıya geçirdi ve seçkinleşti; en çok da müneccimlik hesaplarını kavrayarak güneş ve ay tutulmalarını önceden bildirebilmesiyle hayranlık uyandırdı. Yine de suyun her şeyin ilkesi olduğunu, evrenin bütün unsurlarının, evrenin kendisinin ve onda doğan şeylerin ondan var olduğunu düşündü. Evreni incelediğimizde gördüğümüz bu kadar hayranlık verici esere ilahî bir zihni başa koymadı. Onun yerine, öğrencisi Anaximandros geçti ve şeylerin tabiatı hakkındaki kanaati değiştirdi. Thales'in nemden türettiği gibi tek bir şeyden değil, her şeyin kendi özel ilkelerinden doğduğunu düşündü. Tek tek şeylerin bu ilkelerinin sonsuz olduğuna, sayısız evreni ve bunlarda doğan her şeyi meydana getirdiğine inandı; bu evrenlerin, her birinin kendi çağı dayanabildiği kadar, kâh dağılıp kâh yeniden doğduğunu düşündü. O da şeylerin bu işleyişinde ilahî zihne hiçbir pay vermedi. Ondan sonra öğrencisi ve halefi Anaximenes kaldı. O bütün şeylerin sebeplerini sonsuz havaya verdi; tanrıları ne inkâr etti ne de geçiştirdi, ama havanın onlardan yapıldığına değil, onların havadan doğduğuna inandı. Öğrencisi Anaxagoras ise, gördüğümüz bütün bu şeylerin yapıcısının ilahî zihin olduğunu fark etti. Birbirine benzemeyen, her şeyin parçacıklarından oluşan sonsuz maddeden, her şeyin kendine benzer ve kendine özgü parçacıklardan meydana geldiğini, ama bunu yapanın ilahî zihin olduğunu söyledi. Anaximenes'in öteki öğrencisi Diogenes de havanın her şeyin yapıldığı madde olduğunu söyledi; ama hava ilahî akla sahipti, bu olmadan ondan hiçbir şey meydana gelemezdi. Anaxagoras'ın yerine öğrencisi Arkhelaos geçti. O da her şeyin birbirine benzer parçacıklardan oluştuğunu, her tek şeyin bunlardan meydana geldiğini düşündü; ama bunlarda bir zihin de bulunduğunu, bu zihnin ebedî cisimleri, yani parçacıkları birleştirip dağıtarak her şeyi yürüttüğünü söyledi. Sokrates'in onun öğrencisi olduğu söylenir, ki o Platon'un hocasıdır; bütün bunları kısaca hatırlatmamın sebebi de Platon'dur.

8.2

CAPUT II. De duobus philosophorum generibus. id est Italico et Ionico, eorumque auctoribus. Quantum enim adtinet ad litteras Graecas, quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur, duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae, quae quondam magna Graecia nuncupata est; alterum Ionicum in eis terris, ubi et nunc Graecia nominatur. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium, a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. Nam cum antea sapientes appellarentur, qui modo quodam laudabilis uitae aliis praestare uidebantur, iste interrogatus, quid profiteretur, philosophum se esse respondit, id est studiosum uel amatorem sapientiae; quoniam sapientem profiteri adrogantissimum uidebatur. Ionici uero generis princeps fuit Thales Milesius, unus illorum septem, qui sunt appellati sapientes. Sed illi sex uitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene uiuendum adcommodatis; iste autem Thales, ut successores etiam propagaret, rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis extitit, quod astrologiae numeris conprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. Aquam tamen putauit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Nihil autem huic operi, quod mundo considerato tam mirabile aspicimus, ex diuina mente praeposuit. Huic successit Anaximander, eius auditor, mutauitque de rerum natura opinionem. Non enim ex una re, sicut Thales ex umore, sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putauit. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita, et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur; eosque mundos modo dissolui, modo iterum gigni existimauit, quanta quisque aetate sua manere potuerit; nec ipse aliquid diuinae menti in his rerum operibus tribuens. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit, qui omnes rerum causas aeri infinito dedit, nec deos negauit aut tacuit; non tamen ab ipsis aerem factum, sed ipsos ex aere ortos credidit. Anaxagoras uero eius auditor harum rerum omnium, quas uidemus, effectorem diuinum animum sensit et dixit ex infinita materia, quae constaret dissimilibus inter se particulis rerum omnium, similibus quibusque suis et propriis singula fieri, sed animo faciente diuino. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor, aerem quidem dixit rerum esse materiam, de qua omnia fierent; sed eum esse compotem diuinae rationis, sine qua nihil ex eo fieri posset. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. Etiam ipse de particulis inter se similibus, quibus singula quaeque fierent, ita putauit constare omnia, ut inesse etiam mentem diceret, quae corpora aeterna, id est illas particulas, coniungendo et dissipando ageret omnia. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur, magister Platonis, propter quem breuiter cuncta ista recolui.

8.33. Sokrates'in öğretisi

Sokrates, bütün felsefeyi ahlâkı düzeltmeye ve düzene koymaya yönelten ilk kişi olarak anılır; ondan önce herkes daha çok tabiî, yani fizikî şeyleri araştırmaya büyük emek verirdi. Bana kalırsa, Sokrates'in bunu karanlık ve belirsiz konulardan bıkıp mutlu hayat için gerekli, açık ve kesin bir şey bulmaya yöneldiği için mi yaptığı (bütün filozofların çalışkanlığı tek başına bunun için uğraşmış görünüyor), yoksa bazılarının daha iyi niyetle sandığı gibi, yersel arzularla kirlenmiş ruhların ilahî şeylere uzanmaya çalışmasını istemediği için mi yaptığı kesin olarak çıkarılamaz. Çünkü onların şeylerin sebeplerini araştırdığını görüyordu; bu sebeplerin ilk ve en yüksek olanlarının ise ancak tek ve en yüce Tanrı'nın iradesinde bulunduğuna inanıyordu. Bu yüzden onların ancak temizlenmiş zihinle kavranabileceğini düşünüyor ve hayatı iyi ahlâkla arındırmaya çalışmak gerektiğini söylüyordu; böylece ruh, kendisini aşağı çeken şehvetlerden kurtulup tabiî gücüyle ebedî şeylere yükselecek, bütün yaratılmış tabiatların sebeplerinin sabitçe yaşadığı cisimsiz ve değişmez ışığın tabiatını arı bir anlayışla görecekti. Yine de sabit olan şudur: Bir şey bildiğini sanan cahillerin aptallığını, bütün ruhunu verdiği görülen ahlâk meselelerinde bile, bilgisizliğini itiraf ederek ya da bilgisini gizleyerek, şaşılacak bir tartışma zarafeti ve keskin bir incelikle sarsıp didik didik etti. Bu yüzden düşmanlıklar uyandırdı, iftirayla suçlanıp mahkûm edildi ve ölüm cezasına çarptırıldı. Fakat sonradan, onu alenen mahkûm eden Atina şehri alenen yasını tuttu; halkın öfkesi iki suçlayıcısına öyle yöneldi ki, biri kalabalığın şiddetiyle ezilip öldü, öteki gönüllü ve sürekli sürgünle benzer bir cezadan kaçtı. Sokrates hayatı ve ölümüyle böylesine parlak bir ün bırakınca, pek çok felsefe takipçisi oldu; bunlar, insanın kendisiyle mesut olabileceği en yüksek iyinin ele alındığı ahlâk meselelerinin tartışılmasında birbirleriyle yarıştılar. Sokrates'in tartışmalarında bu açıkça görünmediği için (çünkü her şeyi kurcalıyor, öne sürüyor, yıkıyordu), herkes oradan hoşuna gideni aldı, kendisine nerede göründüyse iyinin gayesini orada kurdu. İyinin gayesi denen şey, kişi kendisine ulaştığında mesut olduğu şeydir. Sokrates'in öğrencileri bu gaye hakkında birbirinden öyle farklı düşündüler ki (tek hocanın takipçilerinin bunu yapabilmesine inanmak güçtür), kimileri Aristippos gibi en yüksek iyinin haz olduğunu, kimileri Antisthenes gibi fazilet olduğunu söyledi. Başkaları da başka başka şeyler düşündü; bunları saymak uzun olur.

8.3

CAPUT III. De Socratica disciplina. Socrates ergo primus uniuersam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur, cum ante illum omnes magis physicis, id est naturalibus, rebus perscrutandis operam maximam inpenderent. Non mihi autem uidetur posse ad liquidum colligi, utrum Socrates, ut hoc faceret, taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit, quod esset beatae uitae necessarium, propter quam unam omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse uidetur industria, an uero, sicut de illo quidam beneuolentius suspicantur, nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in diuina conari. Quando quidem ab eis causas rerum uidebat inquiri, quas primas adque summas non nisi in unius ac summi Dei uoluntate esse credebat; unde non eas putabat nisi mundata mente posse conprehendi; et ideo purgandae bonis moribus uitae censebat instandum, ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali uigore in aeterna se adtolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis, ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter uiuunt, intellegentiae puritate conspiceret. Constat eum tamen inperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus, quo totum animum intendisse uidebatur, uel confessa ignorantia sua uel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse adque uersasse. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est. Sed eum postea illa ipsa, quae publice damnauerat, Atheniensium ciuitas publice luxit, in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conuersa, ut unus eorum obpressus ui multitudinis interiret, exilio autem uoluntario adque perpetuo poenam similem alter euaderet. Tam praeclara igitur uitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores, quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, quo fieri homo beatus potest. Quod in Socratis disputationibus, dum omnia mouet adserit destruit, quoniam non euidenter apparuit, quod cuique placuit inde sumserunt et ubi cuique uisum est constituerunt finem boni. Finis autem boni appellatur, quo quisque cum peruenerit beatus est. Sic autem diuersas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt, ut (quod uix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent uoluptatem, sicut Aristippus; quidam uirtutem, sicut Antisthenes. Sic alii adque alii aliud adque aliud opinati sunt, quos commemorare longum est.

8.44. Sokrates'in öğrencileri arasında başta gelen, bütün felsefeyi üçe bölen Platon

Fakat Sokrates'in öğrencileri arasında, haklı olarak en parlak şanla öne çıkan, ötekileri bütünüyle gölgede bırakan Platon'dur. Atinalıydı, kendi halkı arasında saygın bir aileden doğmuştu ve şaşılacak zekâsıyla sınıf arkadaşlarını çok geride bırakmıştı. Yine de felsefeyi tamamlamak için kendisinin ve Sokrates öğretisinin yetersiz olduğunu düşünerek gidebildiği kadar uzaklara, nereye bir ilim öğrenme ünü çekerse oraya yolculuk etti. Böylece Mısır'da orada büyük sayılan ve öğretilen ne varsa öğrendi; oradan Pythagorasçıların ününün yayıldığı İtalya bölgelerine gelerek o zaman gelişen İtalya felsefesini önde gelen hocalarını dinleyip kolayca kavradı. Hocası Sokrates'i de özellikle sevdiği için, hemen bütün diyaloglarında onu konuşturdu; başkalarından öğrendiğini de, kendi anlayışının elverdiğince gördüğünü de onun zarafetiyle ve ahlâk tartışmalarıyla harmanladı. Bilgelik çalışması eylem ve seyirde yürütüldüğüne göre, bir kısmına eylemsel, ötekine seyre dayalı denilebilir: Eylemsel kısım hayatı yürütmekle, yani ahlâkı kurmakla, seyre dayalı kısım tabiatın sebeplerini ve en arı hakikati görmekle ilgilidir. Sokrates'in eylemsel kısımda öne çıktığı söylenir; Pythagoras ise zekâsının gücünün yettiğince daha çok seyre dayalı kısma yönelmiştir. Platon ise ikisini birleştirerek felsefeyi tamamladığı için övülür. Felsefeyi üç kısma ayırdı: En çok eylemle ilgili ahlâk kısmı; seyre ayrılan tabiat kısmı; doğruyu yanlıştan ayıran akıl kısmı. Bu son kısım her ikisine, eyleme ve seyre gereklidir; ama hakikati görme işini en çok seyir üstlenir. Bu yüzden bu üçlü bölüm, bütün bilgelik çalışmasının eylem ve seyirden oluştuğu şeklindeki ayrıma aykırı değildir. Platon'un bu kısımlarda ya da bu kısımlar hakkında ne düşündüğünü, yani bütün eylemlerin gayesini, bütün tabiatların sebebini, bütün akılların ışığını nerede bildiğini ya da nerede bulunduğuna inandığını tartışarak açıklamak hem uzun iş sayarım hem de düşünmeden ileri sürmemek gerektiğine inanırım. Çünkü eserlerinde konuşturduğu hocası Sokrates'in, bilgisini ya da kanaatini gizleme yolundaki pek bilinen âdetini korumaya çalıştığı için (bu âdet ona da hoş gelmişti), Platon'un büyük meselelerdeki görüşleri de kolayca anlaşılamaz. Yine de onda okuduklarımızdan, kendisinin söylediği ya da başkalarının söylediğini anlatıp yazdığı ve kendi görüşü sayılabilecek şeylerden bazılarını anmak ve bu esere koymak gerekir: İnancımızın benimseyip savunduğu gerçek dini desteklediği, ya da ölümden sonra gelecek gerçekten mutlu hayat için tek Tanrı mı çok tanrı mı meselesinde ona aykırı göründüğü yerlerde. Çünkü Platon'u öteki pagan filozoflarından çok üstün tutup haklı olarak onu daha keskin ve daha doğru anlamış ve izlemiş olmakla övülenler, Tanrı hakkında belki de onda var olmanın sebebinin, anlamanın gerekçesinin ve yaşamanın düzeninin bulunduğu düşüncesindedirler. Bu üçünden birinin tabiat kısmına, ötekinin akıl kısmına, üçüncüsünün ahlâk kısmına ait olduğu anlaşılır. İnsan, kendisindeki en üstün şeyle her şeyin üstünde olana, yani tek gerçek ve en iyi Tanrı'ya erişmek üzere yaratılmışsa (onsuz hiçbir tabiat var olmaz, hiçbir öğreti bilgi vermez, hiçbir pratik yarar sağlamaz), onu arayalım; orada her şey bizim için ciddidir. Onu görelim; orada her şey bizim için kesindir. Onu sevelim; orada her şey bizim için doğrudur.

8.4

CAPUT IIII. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone, qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. Sed inter discipulos Socratis, non quidem inmerito, excellentissima gloria claruit, qua omnino ceteros obscuraret, Plato. Qui cum esset Atheniensis honesto aput suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret, parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam, quam longe ac late potuit peregrinatus est, quaquauersum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur adque docebantur, et inde in eas Italiae partes ueniens, ubi Pythagoreorum fama celebrabatur, quidquid Italicae philosophiae tunc florebat, auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime conprehendit. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat, eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa, quae uel ab aliis didicerat, uel ipse quanta potuerat intellegentia uiderat, cum illius lepore et moralibus disputationibus temperauit. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione uersetur, unde una pars eius actiua, altera contemplatiua dici potest (quarum actiua ad agendam uitam, id est ad mores instituendos pertinet, contemplatiua autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam ueritatem): Socrates in actiua excelluisse memoratur; Pythagoras uero magis contemplatiuae, quibus potuit intellegentiae uiribus, institisse. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur, quam in tres partes distribuit: unam moralem, quae maxime in actione uersatur; alteram naturalem, quae contemplationi deputata est; tertiam rationalem, qua uerum disterminatur a falso. Quae licet utrique, id est actioni et contemplationi, sit necessaria, maxime tamen contemplatio perspectionem sibi uindicat ueritatis. Ideo haec tripertitio non est contraria illi distinctioni, qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. Quid autem in his uel de his singulis partibus Plato senserit, id est, ubi finem omnium actionum, ubi causam omnium naturarum, ubi lumen omnium rationum esse cognouerit uel crediderit, disserendo explicare et longum esse arbitror et temere adfirmandum esse non arbitror. Cum enim magistri sui Socratis, quem facit in suis uoluminibus disputantem, notissimum morem dissimulandae scientiae uel opinionis suae seruare adfectat, quia et illi iste mos placuit, factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. Ex his tamen, quae aput eum leguntur, siue quae dixit, siue quae ab aliis dicta esse narrauit adque conscripsit, quae sibi placita uiderentur, quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis, uel ubi suffragatur religioni uerae, quam fides nostra suscipit ac defendit, uel ubi ei uidetur esse contrarius, quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem, propter uitam, quae post mortem futura est, ueraciter beatam. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius adque ueracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur, aliquid tale de Deo sentiunt, ut in illo inueniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo uiuendi; quorum trium unum ad naturalem, alterum ad rationalem, tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. Si enim homo ita creatus est, ut per id, quod in eo praecellit, adtingat illud, quod cuncta praecellit, id est unum uerum optimum Deum, sine quo nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullus usus expedit: ipse quaeratur, ubi nobis seria sunt omnia; ipse cernatur, ubi nobis certa sunt omnia; ipse diligatur, ubi nobis recta sunt omnia.

8.55. Teoloji hakkında özellikle Platoncularla tartışmak gerektiği; bütün filozofların görüşlerinin onların kanaatinden sonraya bırakılması gerektiği

Platon bilgenin bu Tanrı'yı taklit eden, bilen ve seven olduğunu, ona pay alarak mesut olduğunu söylediyse, ötekileri tartışmaya ne gerek var? Hiçbiri bize bunlar kadar yaklaşmadı. Öyleyse tanrıların suçlarıyla saygısızların ruhlarını eğlendiren efsanevi teoloji, onların önünde çekilsin; yalnız o da değil, murdar cinlerin yeryüzü sevinçlerine düşkün halkları tanrı adıyla baştan çıkararak insan yanılgılarını kendilerine ilahî onur olarak kabul ettikleri sivil teoloji de çekilsin. Bu cinler, tapınanlarını kendi tapınmalarına çağırır gibi suçlarının oyunlarını seyretmeye pek pis arzularla kışkırtır, seyircilerin kendisinden daha da hoş oyunlar çıkarırlar (orada tapınaklarda saygın görünen bir şey yapılsa, kendine bağlanmış tiyatro müstehcenliğiyle lekelenir; tiyatrolarda yapılan çirkinlikler ise, tapınakların iğrençliğiyle karşılaştırıldığında övülür). Varro'nun bu ibadetlerden çıkararak göğe, toprağa, ölümlü şeylerin tohumlarına ve işlerine yorduğu şeyler de çekilsin (çünkü bu ayinlerle kendi anlatmaya çalıştığı şeyler gösterilmez, bu yüzden hakikat bu çabayı izlemez; gösterilseydi bile, tabiat düzeninde akıllı ruhun altında bulunan şeylere akıllı ruh tanrısı gibi tapınmamalıydı; gerçek Tanrı'nın onu kendisinden üstün kıldığı şeyleri kendi üstüne tanrı olarak koymamalıydı). Numa Pompilius'un bu tür ibadetlere gerçekten ait olup kendisiyle birlikte gömerek gizlediği ve sabanla çıkarılınca senatonun yakılmasını buyurduğu şeyler de çekilsin. (Numa hakkında daha yumuşak düşünelim diye şunu da ekleyelim: Makedonyalı İskender'in annesine yazdığı ve Mısır ibadetlerinin Leon adlı bir büyük rahibinin kendisine açtığı şeyler de bu türdendir. Orada yalnız Picus, Faunus, Aeneas, Romulus, hatta Herkül, Aesculapius, Semele'nin oğlu Liber, Tyndareos'un oğulları gibi ölümlülerden tanrı sayılanların değil, Cicero'nun Tusculanae'de adlarını anmadan değindiği görülen büyük soyların tanrılarının da, Iuppiter, Iuno, Saturnus, Vulcanus, Vesta ve Varro'nun evrenin parçalarına ya da unsurlarına aktarmaya çalıştığı daha pek çoğunun, insan olduğu açıklanır. Zira o rahip de sırları açığa vurmuş olmaktan korkarak, İskender'e bunları annesine yazıp bildirdikten sonra yakılmasını buyurması için yalvarır.)

Yalnız efsanevi ve sivil teolojinin içerdiği şeyler değil, gerçek Tanrı'nın şeylerin kurucusu, hakikatin aydınlatıcısı ve saadetin bağışlayıcısı olduğunu söyleyen Platoncu filozofların önünde başka filozoflar da çekilsin. Bedene düşkün zihinleriyle tabiatın cisimsel ilkeler olduğunu sananlar, bu kadar büyük bir Tanrı'yı bilen bu kadar büyük insanlara yol versinler: Thales'in nemde, Anaximenes'in havada, Stoacıların ateşte, Epikuros'un atomlarda, yani ne bölünebilen ne hissedilebilen pek küçük cisimciklerde bulduğu ilkeler gibi. Sayıp durmaya gerek olmayan başkaları da, basit ya da bileşik, cansız ya da canlı, ama yine de cisimlerin şeylerin sebebi ve ilkesi olduğunu söylediler. Bunlardan kimileri, Epikurosçular gibi, canlı şeylerin cansız şeylerden olabileceğine inandı; kimileri ise canlı olandan hem canlı hem cansız şeylerin, ama yine de cisimden cisimlerin olduğuna inandı. Nitekim Stoacılar ateşi,

8.5

CAPUT V. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit, quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem, cuius participatione sit beatus, quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos inpiorum, nec solum etiam illa ciuilis, ubi inpuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos diuinos honores habere uoluerunt, ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis inmundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua uelut honesta geruntur in templis, coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur, et quaecumque turpia geruntur in theatris, comparata sibi templorum foeditate laudantur), et ea, quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est (quia nec ipsa illis ritibus significantur, quae ipse insinuare conatur, et ideo ueritas conantem non sequitur; et si ipsa essent, tamen animae rationali ea, quae infra illam naturali ordine constituta sunt, pro deo suo colenda non essent, nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res, quibus ipsam praetulit uerus Deus), et ea, quae Numa Pompilius re uera ad sacra eius modi pertinentia secum sepeliendo curauit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi. (In eo genere sunt etiam illa, ut aliquid de Numa mitius suspicemur, quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta, ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus uel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro dis habent, sed ipsi etiam maiorum gentium di, quos Cicero in Tusculanis tacitis nominibus uidetur adtingere, Iuppiter, Iuno, Saturnus, Vulcanus, Vesta et alii plurimi, quos Varro conatur ad mundi partes siue elementa transferre, homines fuisse produntur. Timens enim et ille quasi reuelata mysteria petens admonet Alexandrum, ut, cum ea matri conscripta insinuauerit, flammis iubeat concremari.) Non solum ergo ista, quae duae theologiae, fabulosa continet et ciuilis, Platonicis philosophis cedant, qui uerum Deum et rerum auctorem et ueritatis inlustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt; sed alii quoque philosophi, qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt, cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus uiris, ut Thales in umore, Anaximenes in aere, Stoici in igne, Epicurus in atomis, hoc est minutissimis corpusculis, quae nec diuidi nec sentiri queunt, et quicumque alii, quorum enumeratione inmorari non est necesse, siue simplicia siue coniuncta corpora, siue uita carentia siue uiuentia, sed tamen corpora, causam principiumque rerum esse dixerunt. Nam quidam eorum a rebus non uiuis res uiuas fieri posse crediderunt, sicut Epicurei; quidam uero a uiuente quidem et uiuentia et non uiuentia, sed tamen a corpore corpora. Nam Stoici ignem,

8.5_2yani bu görünür evrenin kurulu olduğu dört unsurdan biri olan bir cismi hem canlı, hem bilge, hem evrenin ve evrendeki her şeyin yapıcısı saydılar ve Tanrı'nın kendisinin ateş olduğunu düşündüler. Bunlar ve benzerleri, ancak bedenin hisleriyle bağlanmış yüreklerinin kendilerine fısıldadığını düşünebildiler. Çünkü kendilerinde görmedikleri bir şey vardı; dışarıda gördüklerini, görmedikleri ve yalnız düşündükleri zaman bile, kendi içlerinde canlandırıyorlardı. Bu, böyle bir düşüncenin önünde artık cisim değil, cismin benzeridir. Cismin bu benzerinin ruhta görüldüğü şey ise ne cisimdir ne cismin benzeridir; onun güzel mi çirkin mi olduğunu yargılayan ve gören de, elbette yargılanan şeyden üstündür. İşte bu, insanın zihni ve akıllı ruhun tabiatıdır; düşünen ruhunda görülüp yargılanan o cisim benzeri bile cisim değilse, zihin de elbette cisim değildir. Öyleyse o ne topraktır ne su, ne hava ne ateş; dört unsur denilen ve cismanî evrenin onlardan kurulduğunu gördüğümüz bu dört cisim değildir. Ruhumuz cisim değilse, ruhun yaratıcısı Tanrı nasıl cisim olabilir? Öyleyse dediğimiz gibi bunlar da Platonculara yol versin. Tanrı'ya cisim demekten utanmakla birlikte, ruhlarımızın onunla aynı tabiattan olduğunu düşünenler de yol versin; ruhun Tanrı'nın tabiatına yüklenmesi günah olan bu kadar büyük değişkenliği onları hiç sarsmadı. Fakat diyorlar ki: Ruhun tabiatı bedenle değişir, çünkü kendi başına değişmezdir. Şunu da diyebilirlerdi: Et, bir cisimle yaralanır, çünkü kendi başına yaralanmazdır. Oysa değişemeyen şey hiçbir şeyle değişemez; bir cisimle değişebilen, bir şeyle değişebiliyor demektir, dolayısıyla ona haklı olarak değişmez denemez.

8.5_2

id est corpus unum ex his quattuor elementis, quibus uisibilis mundus hic constat, et uiuentem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem adque omnium, quae in eo sunt, eumque omnino ignem deum esse putauerunt. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt, quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. In se quippe habebant quod non uidebant, et aput se imaginabantur quod foris uiderant, etiam quando non uidebant, sed tantummodo cogitabant. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus, sed similitudo corporis; illud autem, unde uidetur in animo haec similitudo corporis, nec corpus est nec similitudo corporis; et unde uidetur adque utrum pulchra an deformis sit iudicatur, profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. Haec mens hominis et rationalis animae natura est, quae utique corpus non est, si iam illa corporis similitudo, cum in animo cogitantis aspicitur adque iudicatur, nec ipsa corpus est. Non est ergo nec terra nec aqua, nec aer nec ignis, quibus quattuor corporibus, quae dicuntur quattuor elementa, mundum corporeum uidemus esse conpactum. Porro si noster animus corpus non est, quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti, ut dictum est, Platonicis; cedant et illi, quos quidem puduit dicere Deum corpus esse, uerum tamen eiusdem naturae, cuius ille est, animos nostros esse putauerunt; ita non eos mouit tanta mutabilitas animae, quam Dei naturae tribuere nefas est. Sed dicunt: Corpore mutatur animae natura, nam per se ipsa incommutabilis est. Poterant isti dicere: corpore aliquo uulneratur caro, nam per se ipsa inuulnerabilis est. Prorsus quod mutari non potest, nulla re potest, ac per hoc quod corpore mutari potest, aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest.

8.66. Platoncuların fizik denen felsefe kısmındaki görüşleri

Şan ve ün bakımından ötekilerin önüne haklı olarak geçtiğini gördüğümüz bu filozoflar, hiçbir cismin Tanrı olmadığını gördüler; bu yüzden Tanrı'yı ararken bütün cisimleri aştılar. Değişebilir her şeyin en yüce Tanrı olmadığını gördüler; bu yüzden en yüce Tanrı'yı ararken bütün ruhu ve bütün değişebilir tinleri aştılar. Sonra, herhangi bir değişebilir şeyin kendisiyle ne ise o olduğu, nasıl ve ne türden bir tabiat ise öyle olduğu bütün biçimin (species), ancak değişmez olarak var olduğu için gerçekten var olan Tanrı'dan gelebileceğini gördüler. Böylece gördüler ki, ister bütün evrenin cismi, şekilleri, keyfiyetleri, düzenli hareketi, gökten yere kadar düzene konmuş unsurları ve onlardaki bütün cisimler; ister bütün hayat, ister ağaçlardaki gibi besleyen ve ayakta tutan, ister hayvanlardaki gibi bunları da taşıyan ve hisseden, ister insanlardaki gibi bunları da taşıyan ve anlayan, ister meleklerdeki gibi besin yardımına muhtaç olmayıp yalnız ayakta tutan, hisseden ve anlayan hayat olsun, hepsi ancak basit olarak var olan Tanrı'dan var olabilir. Çünkü onda var olmak bir şey, yaşamak başka bir şey değildir, yani yaşamadan var olabilirmiş gibi değildir; yaşamak bir şey, anlamak başka bir şey değildir, yani anlamadan yaşayabilirmiş gibi değildir; anlamak bir şey, mesut olmak başka bir şey değildir, yani mesut olmadan anlayabilirmiş gibi değildir. Onda yaşamak, anlamak, mesut olmak neyse, var olmak da odur. Bu değişmezliği ve basitliği yüzünden, her şeyi onun yaptığını, kendisinin ise hiçbir şey tarafından yapılamayacağını anladılar. Çünkü her var olanın ya cisim ya da hayat olduğunu, hayatın cisimden daha iyi olduğunu, cismin biçiminin hissedilir, hayatınkinin ise anlaşılır olduğunu düşündüler. Bu yüzden anlaşılır biçimi hissedilir biçimden üstün tuttular. Hissedilir dediklerimiz, bedenin görme ve dokunmasıyla hissedilebilen şeylerdir; anlaşılır dediklerimiz, zihnin bakışıyla anlaşılabilen şeylerdir. Çünkü ister cismin duruşundaki şekil gibi, ister hareketteki şarkı gibi olsun, ruhun yargılamadığı hiçbir cisimsel güzellik yoktur. Ruhta bu biçim, kütlenin şişkinliği olmadan, sesin gürültüsü olmadan, yer ya da zaman uzamı olmadan daha iyi biçimde bulunmasaydı, bunu yapamazdı. Fakat burada da değişebilir olmasaydı, biri ötekinden daha iyi yargılayamazdı: Zeki olan, ağır kavrayandan; bilgili, bilgisizden; deneyimli, daha az deneyimliden daha iyi yargılar; aynı kişi de ilerledikçe sonradan öncekinden daha iyi yargılar. Daha çok ve daha az kabul eden şey ise şüphesiz değişebilir. Bu yüzden zeki, bilgili ve bu konularda deneyimli insanlar, değişebilir olduğu gösterilen şeylerde ilk biçimin bulunmadığı sonucuna kolayca vardılar. Gözlerinde hem cisim hem ruh daha çok ya da daha az biçim sahibi olduğundan, bütün biçimden yoksun kalsalar hiç var olmayacaklarından, ilk biçimin değişmez ve bu yüzden karşılaştırılamaz olarak bulunduğu bir şey olduğunu gördüler; şeylerin ilkesinin de, yapılmamış ve her şeyin ondan yapıldığı o şeyde bulunduğuna en doğru biçimde inandılar. Böylece Tanrı'dan bilinebilen şeyi Tanrı kendisi onlara gösterdi; çünkü onun görünmez şeyleri, ebedî kudreti ve Tanrılığı dahi, yaratılmış şeyler üzerinden anlaşılıp görüldü. Görünür ve zamansal her şey de ondan yaratılmıştır. Fizik, yani tabiat kısmı dedikleri alan hakkında bu kadar söylenmiş olsun.

8.6

CAPUT VI. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. quae physica nominatur. Viderunt ergo isti philosophi, quos ceteris non inmerito fama adque gloria praelatos uidemus, nullum corpus esse Deum, et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. Viderunt, quidquid mutabile est, non esse summum Deum, et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum. Deinde uiderunt omnem speciem in re quacumque mutabili, qua est, quidquid illud est, quoquo modo et qualiscumque natura est, non esse posse nisi ab illo, qui uere est, quia incommutabiliter est. Ac per hoc siue uniuersi mundi corpus figuras qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt, siue omnem uitam, uel quae nutrit et continet, qualis est in arboribus, uel quae et hoc habet et sentit, qualis est in pecoribus, uel quae et haec habet et intellegit, qualis est in hominibus, uel quae nutritorio subsidio non indiget, sed tantum continet sentit intellegit, qualis est in angelis, nisi ab illo esse non posse, qui simpliciter est; quia non aliud illi est esse, aliud uiuere, quasi possit esse non uiuens; nec aliud illi est uiuere, aliud intellegere, quasi possit uiuere non intellegens; nec aliud illi est intellegere, aliud beatum esse, quasi possit intellegere non beatus; sed quod illi est uiuere, intellegere, beatum esse, hoc est illi esse. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse, et ipsum a nullo fieri potuisse. Considerauerunt enim, quidquid est, uel corpus esse uel uitam, meliusque aliquid uitam esse quam corpus, speciemque corporis esse sensibilem, intellegibilem uitae. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Sensibilia dicimus, quae uisu tactuque corporis sentiri queunt; intellegibilia, quae conspectu mentis intellegi. Nulla est enim pulchritudo corporalis siue in statu corporis, sicut est figura, siue in motu, sicut est cantilena, de qua non animus iudicet. Quod profecto non posset, nisi melior in illo esset haec species, sine tumore molis, sine strepitu uocis, sine spatio uel loci uel temporis. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset, non alius alio melius de specie sensibili iudicaret; melius ingeniosior quam tardior, melius peritior quam inperitior, melius exercitatior quam minus exercitatus, et idem ipse unus, cum proficit, melius utique postea quam prius. Quod autem recipit magis et minus, sine dubitatione mutabile est. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem, ubi mutabilis esse conuincitur. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent, si autem omni specie carere possent, omnino nulla essent: uiderunt esse aliquid ubi prima esset incommutabilis et ideo nec conparabilis; adque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt, quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Ita quod notum est Dei, manifestauit eis ipse, cum ab eis inuisibilia eius per ea, quae facta sunt, intellecta conspecta sunt: sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas; a quo etiam uisibilia et temporalia cuncta creata sunt. Haec de illa parte, quam physicam, id est naturalem, nuncupant, dicta sint.

8.77. Platoncuların mantıkta, yani akıl felsefesinde ötekilerden ne kadar üstün sayılması gerektiği

Onlarda mantık, yani akıl kısmı denen ikinci kısmın ele aldığı öğretiye gelince: Hakikatin ölçütünü bedenin hislerine koyanlar, öğrenilen her şeyin onların güvenilmez ve aldatıcı kurallarıyla ölçülmesi gerektiğini düşünenler, Epikurosçular ve benzerleri, hatta diyalektik dedikleri tartışma ustalığını çok sevmekle birlikte onu bedenin hislerinden türetmek gerektiğini düşünen Stoacılar, onlarla karşılaştırılabilir görülmesin. Stoacılar, ruhun tarif ederek açıkladıkları şeylerin kavramlarını (ennoiai) buradan aldığını, bütün öğrenme ve öğretme yolunun buradan yayıldığını ve bağlandığını ileri sürerler. Burada çoğu zaman şaşar kalırım: Yalnız bilgelerin güzel olduğunu söylerken bu güzelliği bedenin hangi hisleriyle gördüler, bilgeliğin suretini ve yüceliğini etin hangi gözleriyle seyrettiler? Haklı olarak ötekilerin önüne geçirdiğimiz bu filozoflar ise, zihinle görülenleri hislerle kavranılanlardan ayırdılar; hislerden güçlerinin yettiğini almadılar, güçlerini aşanı da onlara vermediler. Her şeyi öğrenmek için zihinlerin ışığının, her şeyi yapan aynı Tanrı olduğunu söylediler.

8.7

CAPUT VII. Quanto excellentiores ceteris in logica, id est rationali philosophia, Platonici sint habendi. Quod autem adtinet ad doctrinam, ubi uersatur pars altera, quae ab eis logica, id est rationalis, uocatur: absit ut his conparandi uideantur qui posuerunt iudicium ueritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia, quae discuntur, metienda esse censuerunt, ut Epicurei et quicumque alii tales, ut etiam ipsi Stoici, qui cum uehementer amauerint sollertiam disputandi, quam dialecticam nominant, a corporis sensibus eam ducendam putarunt, hinc adseuerantes animum concipere notiones, quas appellant ⟦ἐννοίας⟧, earum rerum scilicet quas definiendo explicant; hinc propagari adque conecti totam discendi docendique rationem. Ubi ego multum mirari soleo, cum pulchros dicant non esse nisi sapientes, quibus sensibus corporis istam pulchritudinem uiderint, qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. Hi uero, quos merito ceteris anteponimus, discreuerunt ea, quae mente conspiciuntur, ab his, quae sensibus adtinguntur, nec sensibus adimentes quod possunt, nec eis dantes ultra quam possunt. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum, a quo facta sunt omnia.

8.88. Platoncuların ahlâk felsefesinde de başta geldiği

Geriye Yunanca kelimeyle etik dedikleri ahlâk kısmı kalıyor; burada, yaptığımız her şeyi kendisine bağladığımız, başka bir şey için değil kendisi için istediğimiz ve ona ulaşınca mesut olmak için daha fazlasını aramadığımız en yüksek iyi araştırılır. Gaye denmesi de bundandır: Ötekileri onun için isteriz, onu ise yalnız kendisi için. Bu mesut kılan iyinin insana kimilerine göre bedenden, kimilerine göre ruhtan, kimilerine göre her ikisinden geldiği söylenmiştir. Çünkü insanın ruh ve bedenden oluştuğunu görüyorlar, bu yüzden iyiliğinin ikisinden birinden ya da her ikisinden gelebileceğine inanıyorlardı; mesut olacakları, yaptıkları her şeyi bağladıkları ve kendisinden öteye bağlanacak bir şey aramadıkları bir gaye iyisinden. Üçüncü bir iyiler türü, şeref, şan, para ve benzerleri gibi dış iyiler eklediği söylenenler ise, bunu gaye olarak, yani kendisi için istenmesi gereken bir şey olarak değil, başka bir şey için eklediler; bu türün iyilere iyi, kötülere kötü olduğunu söylediler. Böylece insanın iyiliğini ruhtan, bedenden ya da her ikisinden isteyenler, onun insandan istenmesi gerektiğini düşünmüş oldular. Bedenden isteyenler insanın kötü parçasından, ruhtan isteyenler iyi parçasından, her ikisinden isteyenler bütün insandan istediler. Öyleyse ister bir parçadan ister bütünden, ancak insandan istediler. Bu ayrımlar üç oldukları için üç görüş değil, pek çok görüş ve mezhep doğurdu; çünkü bedenin iyisi, ruhun iyisi ve ikisinin iyisi hakkında farklı kişiler farklı şeyler düşündüler. Öyleyse hepsi, insanın bedenin tadına varınca ya da ruhun tadına varınca değil, Tanrı'nın tadına varınca mesut olduğunu söyleyen filozoflara yol versin: Ruhun bedenin ya da kendisinin tadına varması gibi, dostun dostun tadına varması gibi değil, gözün ışığın tadına varması gibi; eğer bunlardan onlara bir benzerlik getirmek gerekiyorsa. Bunun nasıl olduğu, Tanrı yardım ederse, başka bir yerde elimizden geldiğince görülecektir. Şimdilik şunu anmak yeter: Platon iyinin gayesini fazilete göre yaşamak diye belirlemiştir ve bunun ancak Tanrı'nın bilgisine sahip olan ve onu taklit edene olabileceğini, başka sebeple mesut olunmadığını söylemiştir. Bu yüzden felsefe yapmanın, tabiatı cisimsiz olan Tanrı'yı sevmek olduğunu söylemekten çekinmez. Buradan elbette şu çıkar: Bilgelik talibi (filozof budur), Tanrı'nın tadına varmaya başladığında mesut olacaktır. Çünkü sevdiğinin tadına varan hemen mesut olmaz (birçok kişi sevilmemesi gereken şeyleri sevdiği için bedbahttır ve tadına vardığında daha da bedbahttır), yine de sevdiğinin tadına varmayan kimse mesut değildir. Sevilmeyecek şeyleri sevenler de sevmekle değil, tadına varmakla mesut olacaklarını sanırlar. Öyleyse sevdiğinin tadına varan ve gerçek ve en yüksek iyiyi seven kişinin mesut olduğunu, pek bedbaht olandan başka kim inkâr eder? Platon bu gerçek ve en yüksek iyinin Tanrı olduğunu söyler. Bu yüzden filozofun Tanrı'yı seven olmasını ister; felsefe mutlu hayata yöneldiğine göre, Tanrı'yı seven, onun tadına vararak mesut olacaktır.

8.8

CAPUT VIII. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. Reliqua est pars moralis, quam Graeco uocabulo dicunt ethicam, ubi quaeritur de summo bono, quo referentes omnia quae agimus, et quod non propter aliud, sed propter se ipsum adpetentes idque adipiscentes nihil, quo beati simus, ulterius requiramus. Ideo quippe et finis est dictus, quia propter hunc cetera uolumus, ipsum autem non nisi propter ipsum. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore, alii ab animo, alii ab utroque homini esse dixerunt. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant, finali quodam bono, quo beati essent, quo cuncta quae agebant referrent adque id quo referendum esset non ultra quaererent. Unde illi, qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum, quod appellatur extrinsecus, sicuti est honor gloria pecunia et si quid huius modi, non sic addiderunt, ut finale esset, id est propter se ipsum adpetendum, sed propter aliud; bonumque esse hoc genus bonis, malum autem malis. Ita bonum hominis qui uel ab animo uel a corpore uel ab utroque expetiuerunt, nihil aliud quam ab homine expetendum esse putauerunt; sed qui id adpetiuerunt a corpore, a parte hominis deteriore; qui uero ab animo, a parte meliore; qui autem ab utroque, a toto homine. Siue ergo a parte qualibet siue a toto, non nisi ab homine. Nec istae differentiae, quoniam tres sunt, ideo tres, sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt, quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diuersi diuersa opinati sunt. Cedant igitur omnes illis philosophis, qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore uel fruentem animo, sed fruentem Deo: non sicut corpore uel se ipso animus aut sicut amico amicus, sed sicut luce oculus, si aliquid ab his ad illa similitudinis adferendum est, quod quale sit, si Deus ipse adiuuerit, alio loco, quantum per nos fieri poterit, apparebit. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum uirtutem uiuere et ei soli euenire posse, qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum; ideoque non dubitat hoc esse philosophari, amare Deum, cuius natura sit incorporalis. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus), cum frui Deo coeperit. Quamuis enim non continuo beatus sit, qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea, quae amanda non sunt, miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est, qui eo quod amat non fruitur. Nam et ipsi, qui res non amandas amant, non se beatos putant amando, sed fruendo. Quisquis ergo fruitur eo, quod amat, uerumque et summum bonum amat, quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem uerum ac summum bonum Plato dicit Deum, unde uult esse philosophum amatorem Dei, ut, quoniam philosophia ad beatam uitam tendit, fruens Deo sit beatus qui Deum amauerit.

8.99. Hristiyan inancının hakikatine en çok yaklaşan felsefe

Öyleyse en yüce ve gerçek Tanrı hakkında, onun yaratılmış şeylerin yapıcısı, bilinecek şeylerin ışığı, yapılacak şeylerin iyisi olduğunu, tabiatın ilkesinin, öğretinin hakikatinin ve hayatın mutluluğunun bize ondan geldiğini düşünen filozoflar, ister daha uygun bir adla Platoncu diye anılsınlar, ister mezheplerine başka bir ad versinler; ister yalnız İonya okulunda önde gelenler, Platon ve onu iyi anlayanlar böyle düşünmüş olsun; ister Pythagoras, Pythagorasçılar ve belki aynı görüşte olan başkaları sayesinde İtalya okulu da; ister başka halklarda bilge ya da filozof sayılan kimseler, Atlantikli Libyalılar, Mısırlılar, Hintliler, Persler, Keldaniler, İskitler, Galyalılar, İspanyollar arasından bunu görüp öğretenler çıksın: Hepsini ötekilerin önüne geçiririz ve bize daha yakın olduklarını itiraf ederiz.

8.9

CAPUT VIIII. De ea philosophia, quae ad ueritatem fidei Christianae propius accessit. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et uero ista senserunt, quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum, quod ab illo nobis sit et principium naturae et ueritas doctrinae et felicitas uitae, siue Platonici adcommodatius nuncupentur, siue quodlibet aliud sectae suae nomen inponant; siue tantummodo Ionici generis, qui in eis praecipui fuerunt, ista senserint, sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt; siue etiam Italici, propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt; siue aliarum quoque gentium qui sapientes uel philosophi habiti sunt, Atlantici Libyes, Aegyptii, Indi, Persae, Chaldaei, Scythae, Galli, Hispani aliqui reperiuntur, qui hoc uiderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur.

8.1010. Felsefî sanatlar arasında dindar Hristiyanın üstünlüğü

Çünkü yalnız kilise yazılarıyla eğitilmiş bir Hristiyan, Platoncuların adını belki bilmez, Yunan dilinde İonya ve İtalya diye iki filozof okulu bulunup bulunmadığını da bilmez. Ama insan işlerinde o kadar da kör değildir ki, filozofların bilgelik çalışmasını ya da bilgeliğin kendisini iddia ettiklerini bilmesin. Yine de evreni yaratan Tanrı'ya göre değil, bu evrenin unsurlarına göre felsefe yapanlardan sakınır. Çünkü havarinin öğüdüyle uyarılır ve şu sözü inançla dinler: "Dikkat edin, kimse sizi felsefeyle ve boş bir aldatmacayla, evrenin unsurlarına göre aldatmasın." Sonra hepsinin böyle olduğunu sanmasın diye, aynı havarinin bazıları hakkında şunu söylediğini duyar: "Çünkü Tanrı hakkında bilinebilen, onlarda açıktır; Tanrı onlara açıklamıştır. Onun görünmez özellikleri, ebedî kudreti ve Tanrılığı dahi, evrenin kuruluşundan beri yaratılmış şeyler üzerinden anlaşılıp görülmektedir." Ve Atinalılara konuşurken, Tanrı hakkında az kimsenin anlayabileceği büyük şeyi, yani "onda yaşıyor, hareket ediyor ve var oluyoruz" dedikten sonra, "Sizin bazılarınızın dediği gibi" diye ekler. Elbette onların yanıldıkları noktalardan da sakınmasını bilir; çünkü Tanrı'nın görünmez özelliklerini yaratılmış şeyler üzerinden anlaşılıp görülmek üzere onlara gösterdiği söylenen yerde, onların Tanrı'ya doğru tapınmadığı da söylenmiştir; zira yalnız ona borçlu olunan tanrısal onurları, sunmamaları gereken başka şeylere de sundular: "Tanrı'yı bildikleri hâlde onu Tanrı olarak yüceltmediler, ona şükretmediler; düşüncelerinde boşa gittiler ve akılsız yürekleri karardı. Bilge olduklarını söylerken ahmaklaştılar, bozulmaz Tanrı'nın yüceliğini, bozulabilir insanın, kuşların, dört ayaklıların ve sürüngenlerin suretine benzeyen şeylerle değiştirdiler." Burada bilgelik adıyla övünen Romalıları, Yunanları ve Mısırlıları kastettiği anlaşılır. Ama bu konuda onlarla sonra tartışacağız. Onların bizimle bu evrenin kurucusu tek Tanrı hakkında, onun yalnız bütün cisimlerin üstünde cisimsiz değil, bütün ruhların üstünde de bozulmaz olduğu, bizim ilkemiz, ışığımız, iyimiz olduğu hakkında uzlaştıkları noktada onları ötekilerin önüne geçiririz. Bir Hristiyan onların yazılarını bilmediğinden, öğrenmediği kelimeleri tartışmada kullanmıyor, tabiatın araştırıldığı kısma Latincede tabiî, Yunancada fizik, hakikatin nasıl kavranabileceğinin sorulduğu kısma akıl ya da mantık, ahlâkın, istenecek iyilerin ve kaçınılacak kötülerin gayelerinin ele alındığı kısma ise ahlâk ya da etik demiyorsa, bu yüzden şunu bilmiyor değildir: Bizim için kendi suretinde yaratıldığımız tabiat da, onu ve kendimizi bildiğimiz öğreti de, ona bağlanarak mesut olduğumuz lütuf da, tek gerçek ve en iyi Tanrı'dan gelir. İşte onları ötekilere tercih etmemizin sebebi budur: Başka filozoflar zekâlarını ve çabalarını şeylerin sebeplerini ve öğrenme ve yaşama yolunu aramakla tüketirken, bunlar Tanrı'yı bilerek kurulu evrenin sebebinin, hakikati kavramanın ışığının ve mutluluktan içilecek pınarın nerede olduğunu buldular. Öyleyse ister Platoncular, ister herhangi bir halktan başka filozoflar Tanrı hakkında böyle düşünsünler, bizimle aynı şeyi düşünüyorlar demektir. Fakat bu davayı daha çok Platoncularla görmeyi uygun buldum, çünkü yazıları daha iyi bilinir. Dili halklar arasında öne çıkan Yunanlar onları büyük övgüyle kutladılar; Latinler de onların üstünlüğünden ya da şanından etkilenip onları daha istekle öğrendiler ve kendi dilimize çevirerek daha da ünlü ve parlak kıldılar.

8.10

CAPUT X. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. Quamuis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret, nec utrum duo genera philosophorum extiterint in Graeca lingua, Ionicorum et Italicorum, sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis, ut nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapientiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum elementa huius mundi philosophantur, non secundum Deum, a quo ipse factus est mundus. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi. Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestauit. Inuisibilia enim eius a constitutione mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi, quod in illo u i u i m u s et mouemur et sumus, adiecit et ait: Sicut et uestri quidam dixerunt. Nouit sane etiam ipsos, in quibus errant, cauere; ubi enim dictum est, quod per ea, quae facta sunt, Deus illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est cor insipiens eorum. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et inmutauerunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium; ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. qui de sapientiae nomine gloriati sunt, fecit intellegi. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius uniuersitatis auctore, qui non solum super omnia corpora est incorporeus, uerum etiam super omnes animas incorruptibilis, principium nostrum, lumen nostrum, bonum nostrum, in hoc eos ceteris anteponimus. Nec, si litteras eorum Christianus ignorans uerbis, quae non didicit, in disputatione non utitur, ut uel naturalem Latine uel physicam Graece appellet eam partem, in qua de naturae inquisitione tractatur. et rationalem siue logicam, in qua quaeritur quonam modo ueritas percipi possit, et moralem uel ethicam, in qua de moribus agitur bonorumque finibus adpetendis malorumque uitandis, ideo nescit ab uno uero Deo adque optimo et naturam nobis esse, qua facti ad eius imaginem sumus, et doctrinam, qua eum nosque nouerimus, et gratiam, qua illi cohaerendo beati simus. Haec itaque causa est quur istos ceteris praeferamus, quia, cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriuerint in requirendis rerum causis, et quinam esset modus discendi adque uiuendi, isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae uniuersitatis et lux percipiendae ueritatis et fons bibendae felicitatis. Siue ergo isti Platonici siue quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt, nobiscum sentiunt. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam, quia eorum sunt litterae notiores. Nam et Graeci, quorum lingua in gentibus praeminet, eas magna praedicatione celebrarunt, et Latini permoti earum uel excellentia uel gloria, ipsas libentius didicerunt adque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt.

8.1111. Platon'un Hristiyan ilmine yaklaştıran anlayışını nereden edinebildiği

İsa'nın lütfunda bize katılan bazıları, Platon'un Tanrı hakkında böyle düşündüğünü duyunca ya da okuyunca şaşırırlar; bunun dinimizin hakikatiyle çok uyuştuğunu görürler. Bu yüzden bazıları onun Mısır'a gittiğinde peygamber Yeremya'yı dinlediğini ya da bu yolculukta peygamberlik yazılarını okuduğunu düşünmüştür; bu kanaati ben de bazı kitaplarımda aktardım. Fakat vakayinamelerde yer alan zaman hesabı dikkatle yapılınca, Platon'un Yeremya'nın peygamberlik ettiği zamandan yaklaşık yüz yıl sonra doğduğu görülür. Seksen bir yıl yaşadı; ölüm yılından, Mısır kralı Ptolemaios'un İbrani halkının peygamberlik yazılarını Yahudiye'den isteyip Yunancayı da bilen yetmiş İbrani adama çevirttiği ve edindiği zamana kadar yaklaşık altmış yıl vardır. Bu yüzden Platon bu yolculuğunda ne çok önce ölmüş Yeremya'yı görebildi, ne de o sırada ustası olduğu Yunancaya henüz çevrilmemiş bu yazıları okuyabildi. Meğer ki, çok hevesli olduğu için, Mısır yazıları gibi bunları da bir tercüman aracılığıyla öğrenmiş olsun; yazıya çevirerek değil (krallık gücü sayesinde korku bile uyandırabilen Ptolemaios bunu büyük bir iyilik olarak elde etmişti), konuşarak, içlerinde ne bulunduğunu anlayabildiği kadar öğrenerek. Bunun öyle olduğuna şu belirtiler işaret ediyor gibi görünür: Tekvin kitabı şöyle başlar: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı. Yer görünmez ve düzensizdi, karanlık derinliğin üzerindeydi ve Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu." Platon ise evrenin kuruluşu hakkında yazdığı Timaios'ta, Tanrı'nın bu işte önce toprakla ateşi birleştirdiğini söyler. Ateşe göğün yerini verdiği açıktır; öyleyse bu görüş, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" denmesine bir ölçüde benzer. Sonra bu iki uç birbirine bağlansın diye araya konan iki orta unsurun su ve hava olduğunu söyler; buradan, "Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" sözünü böyle anladığı düşünülür. Çünkü o yazının Tanrı'nın Ruhu'nu hangi anlamda çağırmayı âdet edindiğine pek dikkat etmemiş; hava da spiritus diye adlandırıldığından, o yerde dört unsurun anıldığını sanmış olabilir. Sonra Platon filozofun Tanrı'yı seven kişi olduğunu söyler; o kutsal yazılarda bundan daha alevli bir şey yoktur. En önemlisi ise şudur (beni Platon'un o kitaplardan habersiz olmadığını neredeyse kabul etmeye en çok iten budur): Tanrı'nın sözleri kutsal Musa'ya bir melek aracılığıyla ulaştırıldığında, kendisini İbrani halkını Mısır'dan kurtarmaya gönderenin adını sorunca şu cevap verilir: "Ben Olan'ım; İsrailoğullarına diyeceksin ki: Olan beni size gönderdi." Sanki değişmez olduğu için gerçekten var olana kıyasla, değişebilir olarak yapılmış şeyler var değildir. Platon buna sıkıca sarılmış ve özenle öğretmiştir. Platon'dan önce gelenlerin kitaplarında bunun bir yerde bulunup bulunmadığını bilmiyorum, "Ben Olan'ım; onlara diyeceksin ki: Olan beni size gönderdi" denen yer hariç.

8.11

CAPUT XI. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere, qua Christianae scientiae propinquauit. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati, cum audiunt uel legunt Platonem de Deo ista sensisse, quae multum congruere ueritati nostrae religionis agnoscunt. Unde nonnulli putauerunt eum, quando perrexit in Aegyptum, Hieremiam audisse prophetam uel scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse; quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui. Sed diligenter subputata temporum ratio, quae chronica historia continetur, Platonem indicat a tempore, quo prophetauit Hieremias, centum ferme annos postea natum fuisse; qui cum octoginta et unum uixisset, ab anno mortis eius usque ad id tempus, quo Ptolomaeus rex Aegypti scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta uiros Hebraeos, qui etiam Graecam linguam nouerant, interpretandas habendasque curauit, anni reperiuntur ferme sexaginta. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam uidere potuit tanto ante defunctum, nec easdem scripturas legere, quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae, qua ille pollebat; nisi forte, quia fuit acerrimi studii, sicut Aegyptias, ita et istas per interpretem didicit, non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio, qui a regia potestate etiam timeri poterat, meruisse perhibetur, sed ut conloquendo quid continerent, quantum capere posset, addisceret. Hoc ut existimetur, illa suadere uidentur indicia, quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. Terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae [erant] super abyssum, et spiritus Dei superferebatur super aquam; in Timaeo autem Plato, quem librum de mundi constitutione conscripsit, Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse. Manifestum est autem, quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem, qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Deinde illa duo media, quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur, aquam dicit et aerem; unde putatur sic intellexisse quod scriptum est: spiritus Dei superferebatur super aquam. Parum quippe adtendens quo more soleat illa scriptura appellare spiritum Dei, quoniam et aer spiritus dicitur, quattuor opinatus elementa loco illo commemorata uideri potest Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum, nihil sic illis sacris litteris flagrat; et maxime illud (quod et me plurimum adducit, ut paene adsentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse), quod, cum ad sanctum Moysen ita uerba Dei per angelum perferantur, ut quaerenti quod sit nomen eius, qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum, respondeatur: Ego sum qui sum, et dices filiis Israel: Qui est, misit me ad uos, tamquam in eius conparatione, qui uere est quia incommutabilis est, ea quae mutabilia facta sunt non sint, uehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendauit. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum, qui ante Platonem fuerunt, nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum, et dices eis: Qui est, misit me ad uos.

8.1212. Platoncuların tek gerçek Tanrı hakkında doğru düşünmekle birlikte çok tanrıya ibadet edilmesi gerektiğini düşündükleri

Fakat bunları nereden öğrenmiş olursa olsun, ister önceki eskilerin kitaplarından, ister daha çok havarinin dediği gibi: "Tanrı hakkında bilinebilen onlarda açıktır, Tanrı onlara açıklamıştır; onun görünmez özellikleri, ebedî kudreti ve Tanrılığı dahi, evrenin kuruluşundan beri yaratılmış şeyler üzerinden anlaşılıp görülmektedir" sözünün söylediği yoldan olsun: Üstlendiğimiz bu meselede, tabiî teoloji konusunda, ölümden sonra gelecek mutluluk için tek Tanrı'ya mı çok tanrıya mı ibadet etmek gerektiği araştırıldığından, Platoncu filozofları tartışmak üzere seçmekte haksız olmadığımı yeterince gösterdim sanıyorum. Onları özellikle seçtim, çünkü göğü ve yeri yaratan tek Tanrı hakkında ne kadar doğru düşündülerse, ötekilerden o kadar şanlı ve ünlü sayılırlar. Sonrakilerin yargısında ötekilere öyle tercih edilmişlerdir ki, Platon'un öğrencisi, üstün zekâlı, belagatte Platon'a denk olmamakla birlikte pek çoklarını kolayca geçen Aristoteles, gezinerek tartışma âdetinden ötürü Peripatetik mezhebi kurmuş, hocası hayattayken parlak ünüyle pek çok öğrenciyi kendi mezhebine toplamıştı; Platon'un ölümünden sonra da kız kardeşinin oğlu Speusippos ile sevgili öğrencisi Ksenokrates onun yerine Akademia denen okula geçmiş, bu yüzden onlara ve haleflerine Akademikler denmişti. Yine de Platon'u izlemeyi seçen daha yeni ve pek ünlü filozoflar, kendilerine Peripatetik ya da Akademik denmesini istemeyip Platoncu denmesini istediler. Bunlar arasında çok ünlü Yunanlar Plotinos, Iamblikhos, Porphyrios'tur; her iki dilde, yani Yunanca ve Latincede ise Afrikalı Apuleius ünlü bir Platoncu olarak öne çıktı. Fakat bunların hepsi, benzerleri ve Platon'un kendisi çok tanrıya ibadet edilmesi gerektiğini düşündüler.

8.12

CAPUT XII. Quod etiam Platonici, licet de uno uero Deo bene senserint, multis tamen dis sacra facienda censuerint. Sed undecumque ille ista didicerit, siue praecedentibus eum ueterum libris siue potius, quo modo dicit apostolus, quia quod notum est Dei manifestum est in illis; Deus enim illis manifestauit; inuisibilia enim eius a constitutione mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas: nunc non inmerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam, quod in ista quaestione, quam modo suscepimus, agitur de naturali theologia, utrum propter felicitatem, quae post mortem futura est, uni Deo an pluribus sacra facere oporteat, satis, ut existimo, exposui. Ideo quippe hos potissimum elegi, quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram, quanto melius senserunt, tanto ceteris gloriosiores et inlustriores habentur, in tantum aliis praelati iudicio posterorum, ut, cum Aristoteles, Platonis discipulus, uir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem inpar, sed multos facile superans, cum sectam Peripateticam condidisset, quod deambulans disputare consueuerat, plurimosque discipulos praeclara fama excellens uiuo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset, post mortem uero Platonis Speusippus, sororis eius filius, et Xenocrates, dilectus eius discipulus, in scholam eius, quae Academia uocabatur, eidem successissent adque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur, recentiores tamen philosophi nobilissimi, quibus Plato sectandus placuit, noluerint se dici Peripateticos aut Academicos, sed Platonicos. Ex quibus sunt ualde nobilitati Graeci Plotinus, Iamblichus, Porphyrius; in utraque autem lingua, id est et Graeca et Latina, Apuleius Afer extitit Platonicus nobilis. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato dis plurimis esse sacra facienda putauerunt.

8.1313. Platon'un tanrıların ancak iyi ve faziletin dostları olduğu yolundaki tarifi

Başka birçok önemli konuda da bizden ayrılsalar da, az önce söylediğim noktada, küçük bir şey olmadığı ve şimdi mesele bu olduğu için, önce şunu soruyorum: Bu tapınmanın hangi tanrılara sunulması gerektiğini düşünüyorlar, iyilere mi kötülere mi, yoksa hem iyilere hem kötülere mi? Fakat Platon'un bütün tanrıların iyi olduğunu, kötü hiçbir tanrı bulunmadığını söyleyen görüşünü biliyoruz. O hâlde bunların iyilere sunulması gerektiği anlaşılır; çünkü ancak o zaman tanrılara sunulmuş olurlar, zira iyi olmazlarsa tanrı da olmazlar. Böyleyse (tanrılar hakkında başka ne düşünmek yakışır?), zarar vermesinler diye kötü tanrıları ibadetlerle yatıştırmak, yardım etsinler diye iyi tanrılara yakarmak gerektiğini sanan kanaatin anlamı kalmaz. Çünkü hiçbir tanrı kötü değildir; dedikleri gibi, ibadet onuru iyi tanrılara sunulmalıdır. Peki sahne oyunlarını seven, onların tanrısal işlere katılmasını ve onurlarına sunulmasını isteyen o varlıklar kimdir? Güçleri onların hiç var olmadığını göstermez, ama bu arzuları kötü olduklarını gösterir. Platon'un sahne oyunları hakkında ne düşündüğü bilinir: Tanrıların yüceliğine ve iyiliğine bu kadar yakışmayan şiirler yazdıkları için şairlerin şehirden kovulması gerektiğine hükmeder. Öyleyse sahne oyunları konusunda bizzat Platon'la çekişen bu tanrılar kimdir? Platon tanrıların sahte suçlarla kötülenmesine katlanmaz; bunlar kendi onurlarının aynı suçlarla kutlanmasını emreder. Bunlar aynı oyunların yeniden yapılmasını buyururken çirkin şeyler istemekle kalmadılar, kötülük de yaptılar: Emirlerini reddettiği için Titus Latinius'un oğlunu aldılar, ona hastalık gönderdiler, emirlerini yerine getirince hastalığı geri çektiler. Platon ise onları bu kadar kötü olarak bile korkulacak saymaz, görüşünün gücünü sarsılmazca korur ve bu tanrıların kirli bir ortaklıkla hoşlandığı şairlerin bütün saygısız saçmalarını iyi düzenlenmiş halktan uzaklaştırmakta tereddüt etmez. Labeo, ikinci kitapta andığım gibi, bu Platon'u yarı tanrılar arasına koyar. Bu Labeo kötü güçlerin kanlı kurbanlarla ve bu tür yakarışlarla, iyi güçlerin ise oyunlarla ve böyle neşeye ait şeylerle yatıştırılacağını düşünür. Peki nasıl oluyor da yarı tanrı Platon, çirkin bulduğu için bu eğlenceleri yarı tanrılardan değil tanrılardan, üstelik iyi tanrılardan bu kadar kararlılıkla almaya cesaret ediyor? Bu tanrılar Labeo'nun görüşünü çürütür; çünkü Latinius olayında kendilerini yalnız şehvetli ve oyuncu değil, vahşi ve korkunç da gösterdiler. Öyleyse kurucularının görüşüne göre bütün tanrıları iyi, saygın ve bilgelerin faziletlerine ortak sayan ve hiçbir tanrı hakkında başka türlü düşünmeyi günah bilen Platoncular bunları bize açıklasınlar. Açıklıyoruz, diyorlar. Dikkatle dinleyelim.

8.13

CAPUT XIII. De sententia Platonis, qua definiuit deos non esse nisi bonos amicosque uirtutum. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant, in hoc tamen, quod modo posui, quia neque parua res est et inde nunc quaestio est, primum ab eis quaero, quibus dis istum cultum exhibendum arbitrentur, utrum bonis an malis an et bonis et malis. Sed habemus Platonis sententiam dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum. Consequens est igitur, ut bonis haec exhibenda intellegantur; tunc enim dis exhibentur, quoniam nec di erunt, si boni non erunt. Hoc si ita est, (nam de dis quid aliud decet credere?) illa profecto uacuatur opinio, qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse, ne laedant, bonos autem, ut adiuuent, inuocandos. Mali enim nulli sunt di; bonis porro debitus, ut dicunt, honor sacrorum est deferendus. Qui sunt ergo illi, qui ludos scaenicos amant eosque diuinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? quorum uis non eos indicat nullos, sed iste adfectus nimirum indicat malos. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit, notum est, cum poetas ipsos, quod tam indigna deorum maiestate adque bonitate carmina conposuerint, censet ciuitate pellendos. Qui sunt igitur isti di, qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari; isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent, poscentes turpia etiam maligna gesserunt, Tito Latinio auferentes filium et inmittentes morbum, quod eorum abnuisset imperium, eumque morbum retrahentes, cum iussa conplesset; iste autem illos nec tam malos timendos putat, sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas, quibus illi inmunditiae societate oblectantur, a populo bene instituto remouere non dubitat. Hunc autem Platonem, quod iam in secundo libro commemoraui, inter semideos Labeo ponit. Qui Labeo numina mala uictimis cruentis adque huius modi supplicationibus placari existimat, bona uero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis, sed deis, et hoc bonis, illa oblectamenta, quia iudicat turpia, tam constanter audet auferre? Qui sane di refellunt sententiam Labeonis; nam, se in Latinio non lasciuos tantum adque ludibundos, sed etiam saeuos terribilesque monstrarunt. Exponant ergo nobis ista Platonici, qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et uirtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. Exponimus, inquiunt. Adtente igitur audiamus.

8.1414. Akıllı ruhların üç türlü olduğunu söyleyenlerin kanaati: Göksel tanrılar, havadaki cinler ve yeryüzündeki insanlar

Akıllı ruha sahip bütün canlılar, diyorlar, üçe ayrılır: tanrılar, insanlar, cinler. Tanrılar en yüksek yeri, insanlar en aşağı yeri, cinler orta yeri tutar. Çünkü tanrıların makamı gökte, insanlarınki yerde, cinlerinki havadadır. Yerlerin saygınlığı nasıl farklıysa tabiatlarınınki de farklıdır. Bu yüzden tanrılar insanlardan ve cinlerden üstündür; insanlar ise unsurların sırasıyla, liyakat farkıyla da tanrıların ve cinlerin altına konmuştur. Cinler ise ortada olduklarından, altında oturdukları tanrılardan sonra, üstünde oturdukları insanlardan önce gelir. Çünkü bedenlerinin ölümsüzlüğünü tanrılarla, ruhlarının tutkularını insanlarla paylaşırlar. Bu yüzden, diyorlar, oyunların müstehcenliğinden ve şairlerin uydurmalarından hoşlanmalarına şaşmamak gerekir; çünkü tanrıların tamamen uzak ve yabancı olduğu insanî duygulara kapılırlar. Buradan şu çıkar: Platon, şairlerin uydurmalarını lanetleyip yasaklamakla, hepsi iyi ve yüce olan tanrıları değil, cinleri sahne oyunlarının hazzından yoksun bırakmıştır.

Bunlar böyleyse (bunları başkalarında da bulmak mümkündür, ama Madauralı Platoncu Apuleius yalnız bu konuda Sokrates'in Tanrısı Üzerine adını verdiği bir kitap yazmıştır; orada Sokrates'in yanında bulunan ve bir dostluk bağıyla kendisine bağlı olan, yapmak istediği iş iyi sonuçlanmayacaksa onu vazgeçmesi için uyaran varlığın hangi tanrısal güç türünden olduğunu tartışır ve açıklar; bunun tanrı değil cin olduğunu pek açık ve geniş biçimde ileri sürer, Platon'un tanrıların yüceliği, insanların alçaklığı ve cinlerin ortada bulunması görüşünü özenli bir tartışmayla işler), bunlar böyleyse, Platon, her türlü insanî temastan uzak tuttuğu tanrılardan değilse bile, cinlerin kendilerinden tiyatro hazlarını şairleri şehirden kovarak nasıl almaya cesaret etti? Bununla, henüz ölümlü uzuvlar içinde bulunan insan ruhuna, ahlâkın parlaklığı adına cinlerin pis emirlerini hor görmesini ve kirliliklerinden tiksinmesini öğütlemiş olmuyorsa ne? Çünkü Platon bunları ahlâka uygun biçimde kınadı ve yasakladıysa, cinler de bunları pek çirkin biçimde istediler ve emrettiler. Öyleyse ya Apuleius yanılıyor ve Sokrates'in dostu bu tanrısal güç türünden değildi, ya Platon cinleri kâh onurlandırarak kâh zevklerini iyi ahlâklı şehirden uzaklaştırarak kendi kendisiyle çelişiyor, ya da Sokrates'in cinle dostluğu kutlanacak bir şey değildir. Apuleius bu dostluktan o kadar utanmıştır ki, tanrıları cinlerden bu kadar özenle ve uzun uzun ayıran tartışmasına göre kitabına Sokrates'in Cini Üzerine demesi gerekirken, Sokrates'in Tanrısı Üzerine adını vermiştir. Bunu kitabın başlığına değil, tartışmanın içine koymayı yeğledi. Çünkü insan işlerini aydınlatan sağlam öğretiyle hemen herkes cin adından öyle ürker ki, cinlerin saygınlığını öven Apuleius'un tartışmasını okumadan Sokrates'in Cini Üzerine başlığını gören herkes, adamın aklı başında olmadığını düşünürdü. Apuleius da cinlerde övülecek ne buldu? Bedenlerinin inceliği, sağlamlığı ve oturdukları yerin yüksekliğinden başka bir şey değil. Ahlâkları hakkında, hepsinden genel olarak söz ederken, iyi bir şey söylemediği gibi pek çok kötü şey de söyledi. Nitekim o kitabı okuyan kimse, onların sahne çirkinliğinin tanrısal işlere katılmasını istemelerine, tanrı sanılmak isterken tanrıların suçlarından hoşlanmalarına, ibadetlerinde müstehcen törenlerle ya da çirkin zulümle gülünen ya da ürperilen her şeyin duygularına uygun düşmesine hiç şaşmaz.

8.14

CAPUT XIIII. De opinione eorum, qui rationales animas trium generum esse dixerunt, id est in dis caelestibus, in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. Omnium, inquiunt, animalium, in quibus est anima rationalis, tripertita diuisio est, in deos, homines, daemones. Di excelsissimum locum tenent, homines infimum, daemones medium. Nam deorum sedes in caelo est, hominum in terra, in aere daemonum. Sicut eis diuersa dignitas est locorum. ita etiam naturarum. Proinde di sunt hominibus daemonibusque potiores; homines uero infra deos et daemones constituti sunt, ut elementorum ordine, sic differentia meritorum. Daemones igitur medii, quem ad modum dis, quibus inferius habitant, postponendi, ita hominibus, quibus superius, praeferendi sunt. Habent enim cum dis communem inmortalitatem corporum, animorum autem cum hominibus passiones. Quapropter non est mirum, inquiunt, si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur, quando quidem humanis capiuntur adfectibus, a quibus di longe absunt et modis omnibus alieni sunt. Ex quo colligitur, Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos, qui omnes boni et excelsi sunt, priuasse ludorum scaenicorum uoluptate, sed daemones. Haec si ita sunt (quae licet aput alios quoque reperiantur, Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum, cuius esse titulum uoluit 'de deo Socratis', ubi disserit et exponit, ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum, a quo perhibetur solitus admoneri, ut desisteret ab agendo, quando id quod agere uolebat, non prospere fuerat euenturum; dicit enim apertissime et copiosissime adserit non illum deum fuisse, sed daemonem, diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) — haec ergo si ita sunt, quonam modo ausus est Plato, etiamsi non dis, quos ab omni humana contagione semouit, certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas uoluptates, nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum, quamuis adhuc in his moribundis membris positum, pro splendore honestatis inpura daemonum iussa contemnere eorumque inmunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit, profecto daemones turpissime poposcerunt adque iusserunt. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando, modo eorum delicias a ciuitate bene morata remouendo, aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda, de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit, ut de deo Socratis praenotaret librum, quem secundum suam disputationem, qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit, non appellare de deo, sed de daemone Socratis debuit. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. Ita enim per sanam doctrinam, quae humanis rebus inluxit, omnes uel paene omnes daemonum nomen exhorrent, ut, quisquis ante disputationem Apulei, qua daemonum dignitas commendatur, titulum libri de daemone Socratis legeret, nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret inuenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum, cum de omnibus generaliter loqueretur, non solum nihil boni dixit, sed etiam plurimum mali. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus diuinis habere uoluisse, et cum deos se putari uelint, deorum criminibus oblectari potuisse, et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate uel ridetur uel horretur, eorum adfectibus conuenire.

8.1515. Cinlerin ne hava bedenleri ne de yüksek makamları sayesinde insanlardan üstün olmadığı

Bu yüzden, bunları düşünen ve gerçekten dindar olup gerçek Tanrı'ya boyun eğen ruh, cinlerin kendisinden daha iyi bedenlere sahip olduğu için kendisinden daha iyi olduğunu asla düşünmesin. Yoksa keskin hisleri, pek kolay ve hızlı hareketleri, güçlerinin kudreti ve uzun ömürlü bedenlerinin dayanıklılığıyla bizi yenen birçok hayvanı da kendisinden üstün tutması gerekir. Görmede hangi insan kartallara ve akbabalara, koku almada köpeklere, hızda tavşanlara, geyiklere, bütün kuşlara, güçte aslanlara ve fillere, uzun yaşamada yılanlara denk olabilir? Yılanların derilerini atarak yaşlılığı da attığı ve gençliğe döndüğü söylenir. Fakat akıl yürütme ve anlama bakımından bunların hepsinden nasıl üstünsek, iyi ve saygın yaşama bakımından da cinlerden üstün olmalıyız. İlahî takdir, kendilerinden üstün olduğumuz varlıklara bazı üstün beden armağanları da bu yüzden vermiştir: Onların önüne geçmemizi sağlayan şeyin bedenden çok daha büyük bir özenle işlenmesi gerektiği bu yolla da bize bildirilsin; cinlerin sahip olduğunu bildiğimiz bedensel üstünlüğü, onların önüne geçmemizi sağlayan iyi hayat yanında hor görmeyi öğrenelim diye. Bizim de bedenlerin ölümsüzlüğüne kavuşacağımız düşünülürse, bu ölümsüzlüğe ebedî azap işkencesi değil, ruhların temizliği öncülük edecektir.

Cinlerin havada, bizim yerde oturmamız gibi yerin yüksekliğinden etkilenip onları kendimizden üstün saymak ise tamamen gülünçtür. Bu şekilde bütün kuşları da kendimizden üstün tutmamız gerekir. Ama, diyorlar, kuşlar uçmaktan yorulduklarında ya da bedenlerini besinle tazelemek gerektiğinde, dinlenmek ya da yem bulmak için yere dönerler; cinler bunu yapmaz. Peki kuşların bizden, cinlerin de kuşlardan üstün olmasını mı istiyorlar? Bunu düşünmek pek delice ise, cinlerin üst bir unsurda oturmasından ötürü onlara dinî duyguyla boyun eğmeye layık olduklarını düşünmek için bir sebep yoktur. Havadaki kuşlar nasıl yerde yaşayan bizden üstün tutulmaz, hatta içimizdeki akıllı ruhun değeri yüzünden bize tabi kılınabildiyse, aynı biçimde cinler de daha havaî olmalarına rağmen, hava topraktan yüksek diye yerdeki bizden daha iyi olmazlar; dindar insanların umudu, onların umutsuzluğuyla hiçbir şekilde karşılaştırılamayacağından, insanlar onlardan üstün tutulmalıdır. Nitekim Platon'un dört unsuru orantıyla birleştirip düzene koyan, pek hareketli ateşle hareketsiz toprak arasına iki orta unsuru, havayı ve suyu yerleştiren, böylece hava sulardan ve ateş havadan ne kadar üstünse, suları da topraktan o kadar üstün kılan gerekçesi, canlıların liyakatini unsurların basamaklarına göre değerlendirmememiz gerektiğini yeterince gösterir. Apuleius da ötekiler gibi insana yersel canlı der; yine de Platon suları toprağın önüne geçirdiği hâlde insan sudaki canlılardan çok üstündür. Bundan anlasınlar ki, ruhların liyakati söz konusu olduğunda, cisimlerin basamaklarında görünen düzen izlenmemelidir; daha aşağı bir bedende daha iyi bir ruh, daha yüksek bir bedende daha kötü bir ruh yaşayabilir.

8.15

CAPUT XV. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. Quam ob rem absit ut ista considerans animus ueraciter religiosus et uero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores, quod habeant corpora meliora. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est, quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo adque celerrimo et ualentia uirium et annosissima firmitate corporum uincunt. Quis hominum uidendo aequabitur aquilis et uulturibus? quis odorando canibus? quis uelocitate leporibus, carnis, omnibus auibus? quis multum ualendo leonibus et elephantis? quis diu uiuendo serpentibus, qui etiam deposita tunica senectutem deponere adque in iuuentam redire perhibentur? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus, ita etiam daemonibus bene adque honeste uiuendo meliores esse debemus. Ob hoc enim et prouidentia diuina eis, quibus nos constat esse potiores, data sunt quaedam potiora corporum munera, ut illud, quo eis praeponimur, etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus, ipsamque excellentiam corporalem, quam daemones habere nossemus, prae bonitate uitae, qua illis anteponimur, contemnere disceremus, habituri et nos inmortalitatem corporum, non quam suppliciorum aeternitas torqueat, sed quam puritas praecedat animorum. Iam uero de loci altitudine, quod daemones in aere, nos autem habitamus in terra, ita permoueri, ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus, omnino ridiculum est. Hoc enim pacto nobis et omnia uolatilia praeponimus. At enim uolatilia cum uolando fatigantur uel reficiendum alimentis corpus habent, terram repetunt uel ad requiem uel ad pastum, quod daemones, inquiunt, non faciunt. Numquid ergo placet eis, ut uolatilia nobis, daemones autem etiam uolatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari, nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus, quibus nos religionis adfectu subdere debeamus. Sicut enim fieri potuit, ut aeriae uolucres terrestribus nobis non solum non praeferantur, uerum etiam subiciantur propter rationalis animae, quae in nobis est, dignitatem: ita fieri potuit, ut daemones, quamuis magis aerii sint, terrestribus nobis non ideo meliores sint, quia est aer quam terra superior; sed ideo eis homines praeferendi sint, quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio conparanda est. Nam et illa ratio Platonis, qua elementa quattuor proportione contexit adque ordinat, ita duobus extremis, igni mobilissimo et terrae inmobili, media duo, aerem et aquam, interserens, ut, quanto est aer aquis et aere ignis, tanto et aquae superiores sint terris, satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit, qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus, cum ipsas aquas terris praeponat Plato: ut intellegant, non eundem ordinem tenendum, cum agitur de meritis animarum, qui uidetur esse ordo in gradibus corporum; sed fieri posse, ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius.

8.1616. Platoncu Apuleius'un cinlerin ahlâkı ve işleri hakkında düşündükleri

Aynı Platoncu, cinlerin ahlâkından söz ederken, onların insanlar gibi aynı ruh çalkantılarıyla sarsıldıklarını, haksızlıklarla kışkırtıldıklarını, itaatle ve armağanlarla yatıştırıldıklarını, onurlardan sevindiklerini, çeşitli ibadet ayinlerinden hoşlandıklarını ve bunlarda bir şey ihmal edilirse öfkelendiklerini söyledi. Başka şeylerin yanı sıra, kuş falcılarının, kurban falcılarının, kâhinlerin ve rüyaların kehanetlerinin de onlara ait olduğunu, büyücülerin mucizelerinin de onlardan geldiğini söyler. Onları kısaca tarif ederken şöyle der: Cinler cinsçe canlı, ruhça tutkulu, zihince akıllı, bedence havaî, zamanca ebedîdir; bu beşinden ilk üçü bizimle ortak, dördüncüsü kendilerine özgü, beşincisi tanrılarla ortaktır. Fakat görüyorum ki bizimle ortak olan ilk üç özellikten ikisi tanrılarla da ortaktır. Çünkü tanrıların da canlı olduğunu söyler; her birine kendi unsurunu vererek bizi yerde yaşayıp hisseden ötekilerle birlikte yersel canlılara, balıkları ve öteki yüzenleri suda yaşayanlara, cinleri havadakilere, tanrıları esirdekilere koyar. Bu yüzden cinlerin cinsçe canlı olması yalnız insanlarla değil, tanrılarla ve hayvanlarla da ortaktır; zihince akıllı olmaları tanrılar ve insanlarla ortaktır; zamanca ebedî olmaları yalnız tanrılarla ortaktır; ruhça tutkulu olmaları yalnız insanlarla ortaktır; bedence havaî olmaları ise yalnız kendilerine aittir. Öyleyse cinsçe canlı olmaları büyük bir şey değildir, çünkü hayvanlar da öyledir; zihince akıllı olmaları bizden üstün olmalarını sağlamaz, çünkü biz de öyleyiz; zamanca ebedî olmaları, mesut olmadıktan sonra, ne iyidir? Zamansal mutluluk, bedbaht ebediyetten daha iyidir. Ruhça tutkulu olmaları nasıl bizden üstün olmalarını sağlasın? Biz de öyleyiz, üstelik bedbaht olmasaydık öyle olmazdık. Bedence havaî olmaları ne kadar değerli sayılmalı ki, her ruh tabiatı, nasıl olursa olsun, her cisimden üstündür ve bu yüzden ruhtan gelen dinî tapınma, ruhtan aşağı olan şeye hiç de borçlu değildir? Eğer cinlere ait saydığı şeyler arasına fazileti, bilgeliği, mutluluğu katsaydı ve bunları tanrılarla ortak ve ebedî olarak taşıdıklarını söyleseydi, elbette arzu edilecek ve çok değer verilecek bir şey söylemiş olurdu. Yine de bu yüzden onlara Tanrı gibi tapınmamalı, bunları kendisinden aldıklarını bildiğimiz Tanrı'ya tapınmalıydık. Şimdi havadaki canlılar tanrısal onura ne kadar daha az layıktır: Bedbaht olabilmek için akıllı, bedbaht olmak için tutkulu, bedbahtlığı bitirememek için ebedîdirler!

8.16

CAPUT XVI. Quid de moribus adque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur, dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari, inritari iniuriis, obsequiis donisque placari, gaudere honoribus, diuersis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoueri. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere diuinationes augurum, aruspicum, uatum adque somniorum; ab his quoque esse miracula magorum. Breuiter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia, animo passiua, mente rationalia, corpore aeria, tempore aeterna; horum uero quinque tria priora illis esse quae nobis, quartum proprium, quintum eos cum dis habere commune. Sed uideo trium superiorum, quae nobiscum habent, duo etiam cum dis habere. Animalia quippe esse dicit et deos, suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris quae in terra uiuunt et sentiunt, in aquatilibus pisces et alia natatilia, in aeriis daemones, in aetheriis deos. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia, non solum eis cum hominibus, uerum etiam cum dis pecoribusque commune est; quod mente rationalia, cum dis et hominibus; quod tempore aeterna, cum dis solis; quod animo passiua, cum hominibus solis; quod corpore aeria, ipsi sunt soli. Proinde quod genere sunt animalia, non est magnum, quia hoc sunt et pecora; quod mente rationalia, non est supra nos, quia sumus et nos; quod tempore aeterna, quid boni est, si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. Quod animo passiua, quo modo supra nos est, quando et nos hoc sumus, nec ita esset, nisi miseri essemus? Quod corpore aeria, quanti aestimandum est, cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura, et ideo religionis cultus, qui debetur ex animo, nequaquam debeatur ei rei, quae inferior est animo? Porro si inter illa, quae daemonum esse dicit, adnumeraret uirtutem, sapientiam, felicitatem et haec eos diceret habere cum dis aeterna adque communia, profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum; nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus, sed potius ipsum, a quo haec illos accepisse nossemus. Quanto minus nunc honore diuino aeria digna sunt animalia, ad hoc rationalia ut misera esse possint, ad hoc passiua ut misera sint, ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint!

8.1717. İnsanın, kusurlarından kurtulması gereken tinlere tapınmasının yakışık alıp almadığı

Öyleyse ötekileri bir yana bırakıp yalnız cinlerin bizimle ortak olduğunu söylediği şeyi, yani ruhun tutkularını ele alayım. Bütün dört unsur kendi canlılarıyla doluysa, ateş ve hava ölümsüzlerle, su ve toprak ölümlülerle, sorarım: Cinlerin ruhları niçin tutkuların kargaşaları ve fırtınalarıyla sarsılır? Çünkü çalkantı (perturbatio), Yunancada pathos denen şeydir; Apuleius, kelimesi kelimesine pathos'a passio dendiği için onlara "ruhça tutkulu" demek istedi; bu, ruhun akla aykırı hareketidir. Öyleyse hayvanlarda bulunmayan bu şeyler niçin cinlerin ruhlarında bulunuyor? Hayvanda buna benzer bir şey görünürse çalkantı değildir, çünkü hayvanların yoksun olduğu akla aykırı değildir. İnsanlarda bu çalkantıların bulunmasının sebebi ise ahmaklık ya da bedbahtlıktır; çünkü sonunda bu ölümlülükten kurtulduğumuzda bize vaat edilen bilgeliğin mükemmelliğinde henüz mesut değiliz. Tanrılar ise, diyorlar, bu çalkantılara uğramazlar, çünkü yalnız ebedî değil, mesut da oldukları için. Onların da aynı akıllı ruhlara sahip olduğunu, ama her lekeden ve her hastalıktan arınmış olduğunu söylerler. Bu yüzden tanrılar bedbaht değil mesut canlılar oldukları için çalkantıya uğramıyor, hayvanlar ne mesut ne bedbaht olabilen canlılar oldukları için çalkantıya uğramıyorsa, geriye şu kalır: Cinler de insanlar gibi, mesut değil bedbaht canlılar oldukları için çalkantıya uğrarlar.

Öyleyse gerçek din bizi onlara benzediğimiz kusurdan kurtarıyorken, hangi akılsızlıkla, daha doğrusu hangi delilikle bir dinle cinlere boyun eğiyoruz? Apuleius da, onları çok kayırıp tanrısal onurlara layık görmesine rağmen, cinlerin öfkeyle kışkırtıldığını itiraf etmek zorunda kalır; gerçek din ise bize öfkeyle kışkırtılmamayı, ona direnmeyi emreder. Cinler armağanlarla çağrılır; gerçek din bize armağan alarak kimseye taraf olmamayı emreder. Cinler onurlarla okşanır; gerçek din bize bunlardan hiç etkilenmemeyi emreder. Cinler kimi insanlardan nefret eder, kimilerini sever, ama basiretli ve dingin bir yargıyla değil, onun dediği gibi tutkulu bir ruhla; gerçek din bize düşmanlarımızı bile sevmeyi emreder. Son olarak, Apuleius'un cinlerin onlarla kaynayıp çalkandığını söylediği bütün yürek hareketlerini, zihin dalgalarını, ruhun kargaşalarını ve fırtınalarını gerçek din bize bırakmamızı emreder. Öyleyse, hayatınla benzememeyi istediğin varlığa saygı göstererek alçalmanın, taklit etmek istemediğin varlığa dinî tapınmanın sebebi, ahmaklıktan ve şaşılacak yanılgıdan başka nedir? Oysa dinin özü, tapındığını taklit etmektir.

8.17

CAPUT XVII. An dignum sit eos spiritus ab homine coli, a quorum uitiis eum oporteat liberari. Quapropter, ut omittam cetera et hoc solum pertractem, quod nobiscum daemones dixit habere commune, id est animi passiones, si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt, inmortalibus ignis et aer, mortalibus aqua et terra, quaero quur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. Perturbatio est enim, quae Graece πάθος dicitur; unde illa uoluit uocare animo passiua, quia uerbum de uerbo πάθος passio diceretur motus animi contra rationem. Quur ergo sunt ista in animis daemonum, quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet, non est perturbatio, quia non est contra rationem, qua pecora carent. In hominibus autem ut sint istae perturbationes, facit hoc stultitia uel miseria; nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati, quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. Deos uero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti, quia non solum aeterni, uerum etiam beati sunt. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent, sed ab omni labe ac peste purissimas. Quam ob rem si propterea di non perturbantur, quod animalia sunt beata, non misera, et propterea pecora non perturbantur, quod animalia sunt, quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur, quod animalia sunt non beata, sed misera. Qua igitur insipientia uel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur, cum per ueram religionem ab ea uitiositate, in qua illis sumus similes, liberemur? Cum enim daemones, quod et iste Apuleius, quamuis eis plurimum parcat et diuinis honoribus dignos censeat, tamen cogitur confiteri, ira instigentur, nobis uera religio praecipit, ne ira instigemur, sed ei potius resistamus. Cum daemones donis inuitentur, nobis uera religio praecipit, ne cuiquam donorum acceptione faueamus. Cum daemones honoribus mulceantur, nobis uera religio praecipit, ut talibus nullo modo moueamur. Cum daemones quorundam hominum osores, quorundam amatores sint, non prudenti tranquilloque iudicio, sed animo ut appellat ipse passiuo, nobis uera religio praecipit, ut nostros etiam diligamus inimicos. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi, quibus daemones aestuare adque fluctuare adserit, nos uera religio deponere iubet. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque mirabilis, ut ei te facias uenerando humilem, cui te cupias uiuendo dissimilem; et religione colas, quem imitari nolis, cum religionis summa sit imitari quem colis?

8.1818. İnsanların iyi tanrılara kabul edilmek için cinleri aracı kullanmaları gerektiğini öğreten din nasıl bir dindir?

Demek ki Apuleius ve böyle düşünen herkes onlara bu onuru boşuna verdi: Onları esirî gökle yer arasında, havada ortaya yerleştirdiler; çünkü, Platon'un dediği söylendiği gibi, hiçbir tanrı insana karışmaz; bu yüzden onlar insanların dualarını tanrılara, istediklerini de tanrılardan insanlara götürürlermiş. Buna inananlar, insanların tanrılara, tanrıların insanlara karışmasını yakışıksız bulmuş; ama cinlerin hem tanrılara hem insanlara karışmasını, oradan dilekleri götürüp buradan verilenleri getirmelerini yakışık bulmuştur. Yani büyü sanatlarının suçlarından uzak, iffetli bir insan, tanrıların onu dinlemesi için, onun sevmeyerek daha çok dinlenmeyi hak ettiği şeyleri seven varlıkları hâmi edinecektir. Çünkü onlar iffetin sevmediği sahne çirkinliklerini severler; büyücülerin kötülüklerinde masumiyetin sevmediği "zarar vermenin bin yolunu" severler. Demek ki iffet ve masumiyet tanrılardan bir şey elde etmek isterse, kendi liyakatiyle değil, ancak kendi düşmanlarının aracılığıyla elde edebilecektir. Apuleius şiir uydurmalarını ve tiyatro oyuncaklarını haklı çıkarmaya çalışmasın. Bunlara karşı, onların hocası olan ve aralarında o kadar otoriteye sahip bulunan Platon elimizde, eğer insanî utanma kendi hakkında öyle kötü davranıp çirkin şeyleri sevmekle kalmıyor, Tanrılığın da hoşuna gittiğini düşünüyorsa.

8.18

CAPUT XVIII. Qualis religio sit, in qua docetur, quod homines, ut commendentur dis bonis, daemonibus uti debeant aduocatis. Frustra igitur eis Apuleius, et quicumque ita sentiunt, hunc detulit honorem, sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens, ut, quoniam nullus deus miscetur homini, quod Platonem dixisse perhibent, isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines inpetrata quae poscunt. Indignum enim putauerunt qui ista crediderunt misceri homines dis et deos hominibus; dignum autem misceri daemones et dis et hominibus, hinc petita qui adlegent, inde concessa qui adportent; ut uidelicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat, per quos illum di exaudiant, qui haec amant, quae ille non amando fit dignior, quem facilius et libentius exaudire debeant. Amant quippe illi scaenicas turpitudines, quas non amat pudicitia; amant in maleficiis magorum 'mille nocendi artes,' quas non amat innocentia. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab dis inpetrare uoluerit, non poterit suis meritis nisi suis interuenientibus inimicis. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae aput eos auctoritatis Platonem, si pudor humanus ita de se male meretur, ut non solum diligat turpia, uerum etiam diuinitati existimet grata.

8.1919. Kötücül tinlerin himayesine dayanan büyü sanatının saygısızlığı

Bazı pek bahtsız ve pek saygısız kimselerin övünmekten hoşlandığı büyü sanatlarına karşı gün ışığının kendisini tanık göstermeyecek miyim? Bunlar tapınılacak tanrısal güçlerin işleriyse, niçin kanunların şiddetiyle bu kadar ağır cezalandırılıyorlar? Yoksa büyü sanatlarını cezalandıran bu kanunları Hristiyanlar mı koydu? Bu kötülüklerin insan soyuna zararlı olduğuna şüphe bulunmadığı anlamından başka hangi anlamda pek ünlü şair der ki:

Tanrıları, seni, sevgili kız kardeşim, ve tatlı başını tanık gösteririm: Büyü sanatlarına isteksizce kuşanıyorum.

Bu sanatlar hakkında başka bir yerde söylediği şu söz de:

Ekilmiş ekinleri başka tarlalara taşıdığını gördüm.

Çünkü bu zararlı ve suçlu öğretiyle başkalarının ürünlerinin başka topraklara aktarıldığı söylenir. Cicero, Romalıların en eski kanunları olan On İki Levha'da bunun yazılı olduğunu ve yapana ceza konduğunu anmıyor mu? Son olarak, Apuleius'un kendisi büyü sanatlarıyla Hristiyan yargıçların önünde mi suçlandı? Kendisine yöneltilen bu sanatların tanrısal, dinî ve tanrısal güçlerin işlerine uygun olduğunu biliyorsa, onları itiraf etmekle kalmayıp ilan etmeliydi; bunları yasaklayan ve hayranlık ve saygı duyulması gereken şeyleri kınanacak sayan kanunları suçlamalıydı. Böylece ya görüşünü yargıçlara kabul ettirirdi, ya da onlar haksız kanunlara göre hüküm verip bunları öven ve yücelten kişiyi ölüme çarptırsalardı, cinler de onun ruhuna layık armağanlar verirdi; tanrısal işlerini duyurmak uğruna hayatının alınmasından korkmazdı. Tıpkı şehitlerimiz gibi: Onlara, kurtuluşlarını ve ebediyen şanlı olacaklarını bildikleri Hristiyan dini suç olarak yüklendiğinde, onu inkâr ederek geçici cezalardan kaçmayı seçmediler. Tersine onu itiraf ederek, ilan ederek, duyurarak, onun için her şeye inançla ve cesaretle katlanarak ve dindar bir güvenle ölerek, onu yasaklayan kanunları utanmaya zorladılar ve değiştirttiler. Bu Platoncu filozofun, büyü suçunun kendisine yabancı olduğunu savunduğu çok geniş ve belagatli bir konuşması vardır; masum görünmek için ancak masum birinin işleyemeyeceği şeyleri inkâr etmek ister. Oysa haklı olarak mahkûm edilmesi gerektiğini düşündüğü büyücülerin bütün mucizeleri, cinlerin öğretileri ve işleriyle yapılır. Onları niçin onurlandırılmaya layık gördüğünü kendisi bilir; dualarımızı tanrılara iletmek için onların gerekli olduğunu söyler; oysa dualarımızın gerçek Tanrı'ya ulaşmasını istiyorsak onların işlerinden kaçınmamız gerekir. Sonra soruyorum: Cinler aracılığıyla iyi tanrılara nasıl dualar iletildiğini sanıyor, büyü dualarını mı, meşru duaları mı? Büyü dualarıysa, tanrılar bunları istemez; meşru dualarsa, böyle aracılarla istemez. Tövbekâr bir günahkâr dua ederse, hele bir büyü işlediyse, kendisini iterek ya da teşvik ederek suça düşmesine sebep olan varlıkların aracılığıyla mı bağışlanma alacaktır? Yoksa cinler de tövbe edenlere bağışlanma sağlayabilmek için, onları aldattıkları için önce kendileri mi tövbe eder? Cinler hakkında bunu kimse söylemedi; çünkü öyle olsaydı, tövbe ederek bağışlanma lütfuna ulaşmayı arzulayanlar, tanrısal onurlar istemeye asla cesaret edemezlerdi. Çünkü bir yanda lanetlenecek kibir, öte yanda acınası alçakgönüllülük vardır.

8.19

CAPUT XVIIII. De inpietate artis magicae, quae patrocinio nititur spirituum malignorum. Porro aduersus magicas artes, de quibus quosdam nimis infelices et nimis inpios etiam gloriari libet, nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Quur enim tam grauiter ista plectuntur seueritate legum, si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt, quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum, nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est, ait poeta clarissimus: Testor, cara, deos et te, germana, tuumque Dulce caput, magicas inuitam accingier artes? Illud etiam, quod alio loco de his artibus dicit: Adque satas alio uidi traducere messes, eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur, nonne in duodecim tabulis, id est Romanorum antiquissimis legibus, Cicero commemorat esse conscriptum et ei, qui hoc fecerit, supplicium constitutum? Postremo Apuleius ipse numquid aput Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si diuinas et pias esse nouerat et diuinarum potestatum operibus congruas, non solum eas confiteri debuit, sed etiam profiteri, leges culpans potius, quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur, quae haberi miranda et ueneranda oporteret. Ita enim uel sententiam suam persuaderet iudicibus, uel, si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem adque laudantem morte multarent, digna animae illius daemones dona rependerent, pro quorum diuinis operibus praedicandis humanam uitam sibi adimi non timeret; sicut martyres nostri, cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio, qua nouerant se fieri saluos et gloriosissimos inaeternum, non eam negando temporales poenas euadere delegerunt, sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges, quibus prohibebatur, erubescere conpulerunt mutarique fecerunt. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima extat oratio, qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non uult innocentem uideri nisi ea negando, quae non possunt ab innocente committi. At omnia miracula magorum, quos recte sentit esse damnandos, doctrinis fiunt et operibus daemonum, quos uiderit quur censeat honorandos, eos necessarios adserens perferendis ad deos precibus nostris, quorum debemus opera deuitare, si ad Deum uerum preces nostras uolumus peruenire. Deinde quaero, quales preces hominum dis bonis per daemones adlegari putat, magicas an licitas? Si magicas, nolunt tales; si licitas, nolunt per tales. Si autem peccator paenitens preces fundit, maxime si aliquid magicum admisit, itane tandem illis intercedentibus accipit ueniam, quibus inpellentibus aut fauentibus se cecidisse plangit in culpam? an et ipsi daemones, ut possint paenitentibus mereri indulgentiam, priores agunt, quod eos deceperint, paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit, quia, si ita esset, nequaquam sibi auderent diuinos honores expetere, qui paenitendo desiderarent ad gratiam ueniae peruenire. Ibi enim est detestanda superbia, hic humilitas miseranda.

8.2020. İyi tanrıların insanlardan çok cinlerle karışmayı yeğlediğine inanmalı mı?

Fakat zorlayıcı ve sıkı bir sebep, cinlerin tanrılarla insanlar arasında aracılık etmesini zorunlu kılıyormuş: İnsanlardan istekleri götürsünler, tanrılardan elde edilenleri getirsinler. Peki bu sebep nedir ve zorunluluk ne kadar büyüktür? Çünkü, diyorlar, hiçbir tanrı insana karışmaz. Tanrı'nın kutsallığı ne parlakmış: Yakaran insana karışmaz, küstah cine karışır; tövbe eden insana karışmaz, aldatan cine karışır; Tanrılığa sığınan insana karışmaz, Tanrılık taslayan cine karışır; bağışlanma dileyen insana karışmaz, kötülüğe teşvik eden cine karışır; felsefe kitaplarıyla şairleri iyi yönetilen şehirden kovan insana karışmaz, sahne oyunlarıyla şairlerin oyunlarını şehrin yöneticilerinden ve rahiplerinden isteyen cine karışır; tanrıların suçlarını uydurmayı yasaklayan insana karışmaz, tanrıların sahte suçlarından hoşlanan cine karışır; büyücülerin suçlarını adil kanunlarla cezalandıran insana karışmaz, büyü sanatlarını öğreten ve uygulayan cine karışır; cini taklit etmekten kaçan insana karışmaz, insanı aldatmak için pusuya yatan cine karışır.

8.20

CAPUT XX. An credendum sit quod di boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere, ut ab hominibus adferant desiderata, et a dis referant inpetrata. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus, inquiunt, Deus miscetur homini. Praeclara igitur sanctitas Dei, qui non miscetur homini supplicanti, et miscetur daemoni adroganti; non miscetur homini paenitenti, et miscetur daemoni decipienti; non miscetur homini confugienti ad diuinitatem, et miscetur daemoni fingenti diuinitatem; non miscetur homini petenti indulgentiam, et miscetur daemoni suadenti nequitiam; non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta ciuitate pellenti, et miscetur daemoni a principibus et pontificibus ciuitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti; non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti, et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti; non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti, et miscetur daemoni magicas artes docenti et inplenti; non miscetur homini imitationem daemonis fugienti, et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti.

8.2121. Tanrılar cinleri haberci ve tercüman olarak mı kullanıyor, onlarca aldatıldıklarını bilmiyorlar mı, yoksa istiyorlar mı?

Fakat bu büyük saçmalık ve yakışıksızlığın büyük bir zorunluluğu varmış: İnsan işleriyle ilgilenen esirdeki tanrılar, havadaki cinler haber vermese, yerdeki insanların ne yaptığını elbette bilemezlermiş; çünkü esir yerden uzakta ve yükseklerde asılıdır, hava ise hem esire hem yere bitişiktir. Ey şaşılacak bilgelik! Hepsini en iyi saymak istedikleri tanrılar hakkında başka ne düşünüyorlar? Tapınmaya layık olmamış görünmesinler diye insan işleriyle ilgilenirler, ama unsurların uzaklığı yüzünden insan işlerini bilmezler; böylece cinlerin gerekli olduğuna inanılsın, bu yüzden onlara da tapınılsın diye; tanrılar insan işlerinde ne olup bittiğini ve nerede insanlara yardım edilmesi gerektiğini onlar aracılığıyla öğrenebilsin diye. Bu böyleyse, bu iyi tanrılar için cin komşu bedeniyle, iyi insandan iyi ruhuyla daha bilinir olur. Ey pek üzülecek zorunluluk! Yahut daha doğrusu, Tanrılık boşa çıkmasın diye gülünecek ve lanetlenecek boşluk! Eğer tanrılar bedenin engelinden kurtulmuş ruhlarıyla ruhumuzu görebiliyorsa, bunun için haberci cinlere muhtaç değildirler. Ama esirdeki tanrılar konuşma, yüz ifadesi, hareket gibi ruhların bedensel işaretlerini kendi bedenleriyle hissediyor ve cinlerin bildirdiklerini de bunlardan çıkarıyorsa, cinlerin yalanlarıyla aldatılabilirler de. Fakat tanrıların Tanrılığı cinler tarafından aldatılamıyorsa, aynı Tanrılık yaptığımızı da bilmez değildir.

Şunları bana söylemelerini isterdim: Cinler tanrılara, tanrıların suçlarına dair şiir uydurmalarının Platon'un hoşuna gitmediğini bildirip kendilerinin bunlardan hoşlandığını mı gizlediler? Yoksa ikisini de gizleyip tanrıların bütün bu işten habersiz kalmasını mı istediler? Yoksa ikisini de, hem Platon'un tanrılara karşı dindar basiretini hem de tanrılara karşı aşağılayıcı şehvetlerini mi bildirdiler? Yoksa Platon'un, tanrıların şairlerin saygısız serbestliğiyle sahte suçlarla kötülenmesini istemeyen görüşünün tanrılarca bilinmemesini isteyip, tanrıların bu rezilliklerinin kutlandığı sahne oyunlarını seven kendi kötülüklerini açmaktan ne utandılar ne korktular mı? Sorduğum bu dört şıktan hangisini isterlerse seçsinler ve hangisinde iyi tanrılar hakkında ne kadar kötü düşündüklerine dikkat etsinler. Birincisini seçerlerse, iyi tanrıların, kendilerine yapılan hakaretleri yasaklayan iyi Platon'la birlikte oturamadıklarını, hakaretlerine sevinen kötü cinlerle ise oturduklarını itiraf etmiş olacaklar; çünkü iyi tanrılar, kendilerinden uzaktaki iyi insanı ancak kötü cinler aracılığıyla biliyor, yakınlarındaki cinleri ise bilemiyorlar. İkincisini seçer ve her ikisinin de cinlerce gizlendiğini söylerlerse, öyle ki tanrılar ne Platon'un pek dindar kanununu ne de cinlerin saygısız hoşlanmasını bilsin: İyi tanrıların onuru için iyi insanların dinî duygusuyla kötü cinlerin şehvetine karşı alınan kararları bilmeyen tanrılar, insan işlerinden haberci cinler aracılığıyla neyi faydalı biçimde öğrenebilirler? Üçüncüsünü seçer ve yalnız Platon'un tanrılara yapılan hakareti yasaklayan görüşünün değil, cinlerin bu hakaretlere sevinen kötülüğünün de aynı haberci cinler aracılığıyla tanrılara ulaştığını söylerlerse, bu haber vermek mi, alay etmek mi? Tanrılar ikisini de öyle duyup öyle öğreniyor ki, tanrıların saygınlığına ve Platon'un dindarlığına aykırı şeyler isteyip yapan kötücül cinleri yanlarından uzaklaştırmamakla kalmıyor, o kötü komşular aracılığıyla uzaktaki iyi Platon'a armağan da mı gönderiyorlar? Çünkü unsurların zincire vurulmuş silsilesi onları öyle bağlamıştır ki, kendilerini kötüleyenlere bağlanabilirler, savunana bağlanamazlar; ikisini de bilirler, ama havanın ve toprağın ağırlıklarını değiştirecek güçleri yoktur. Şimdi geriye kalana gelelim: Dördüncüsünü seçerlerse, ötekilerden de kötüdür. Çünkü cinler, şairlerin ölümsüz tanrılar hakkındaki suçlayıcı uydurmalarını, tiyatroların yakışıksız oyunlarını, bütün bunlardaki pek ateşli arzularını ve pek tatlı hazlarını tanrılara bildirmişler; Platon'un felsefî ciddiyetle en iyi devletten bütün bunların uzaklaştırılması gerektiğine hükmettiğini ise saklamışlarsa, kim buna katlanır? Böylece iyi tanrılar bu tür haberciler aracılığıyla en kötülerin kötülüklerini, üstelik başkalarının değil bizzat aynı habercilerin kötülüklerini bilmek zorunda kalıyor; bunlara zıt olan filozofların iyiliklerini bilmelerine ise izin verilmiyor. Oysa o kötülükler tanrılara hakaret, bu iyilikler ise tanrıların onurudur.

8.21

CAPUT XXI. An daemonibus nuntiis et interpretibus di utantur fallique se ab eis aut ignorent aut uelint. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas, quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret, nisi daemones aerii nuntiarent; quoniam aether longe a terra est alteque suspensus, aer uero aetheri terraeque contiguus. O mirabilem sapientiam! Quid aliud de dis isti sentiunt, quos omnes optimos uolunt, nisi eos et humana curare, ne cultu uideantur indigni, et propter elementorum distantiam humana nescire, ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi, per quos di possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subuenire? Hoc si ita est, dis istis bonis magis notus est daemon per corpus uicinum quam homo per animum bonum. O multum dolenda necessitas, an potius inridenda uel detestanda uanitas, ne sit uana diuinitas! Si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum uidere di possunt, non ad hoc indigent daemonibus nuntiis; si autem animorum indicia corporalia. qualia sunt locutio uultus motus, per corpus suum aetherii di sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient, possunt et mendaciis daemonum decipi. Porro si deorum diuinitas a daemonibus non potest falli, eadem diuinitate quod agimus non potest ignorari. Vellem autem mihi isti dicerent, utrum dis daemones nuntiauerint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celauerint, an utrumque occultauerint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros, an utrumque indicauerint, et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam, an sententiam quidem Platonis, qua noluit deos per inpiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari, ignotam dis esse uoluerint, suam uero nequitiam, qua ludos scaenicos amant, quibus illa deorum dedecora celebrantur, prodere non erubuerint uel timuerint. Horum quattuor. quae interrogando proposui, quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de dis bonis opinentur adtendant. Si enim primum elegerint, confessuri sunt non licuisse dis bonis habitare cum bono Platone, quando eorum iniurias prohibebat, et habitasse cum daemonibus malis, quando eorum iniuriis exultabant, cum di boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent, quos uicinos nosse non possent. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint, ut di omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones di nosse utiliter possunt, quando illa nesciunt, quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si uero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem, sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exultantem per eosdem daemones nuntios dis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? et di utrumque sic audiunt, sic utrumque cognoscunt, ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes adque facientes a suo accessu non arceant, uerum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? sic enim eos elementorum quasi catenata series conligauit, ut illis, a quibus criminantur, coniungi possint, huic, a quo defenduntur, non possint, utrumque scientes, sed aeris et terrae transmutare pondera non ualentes. Iam, quod reliquum est, si quartum elegerint, peius est ceteris. Quis enim ferat, si poetarum de dis inmortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suauissimam uoluptatem dis daemones nuntiauerunt, et quod Plato philosophica grauitate de optima re publica haec omnia censuit remouenda tacuerunt; ut iam di boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum, nec aliena, sed eorundem nuntiorum, adque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum, cum illa sint in iniuriam, ista in honorem ipsorum deorum?

8.2222. Apuleius'a karşı, cinlere tapınmanın reddedilmesi gerektiği

Bu dört şıktan hiçbiri seçilemeyeceğine göre, hiçbirinde tanrılar hakkında bu kadar kötü düşünülmesin diye geriye şu kalıyor: Apuleius'un ve aynı görüşteki başka filozofların inandırmaya çalıştığı şeye, yani cinlerin tanrılarla insanlar arasında haberci ve tercüman olarak ortada bulunduklarına, bizden dilekleri götürüp tanrılardan yardımları getirdiklerine hiçbir şekilde inanmamak gerekir. Tersine onlar zarar vermeyi pek isteyen, adaletten büsbütün uzak, kibirle şişmiş, kıskançlıkla sararmış, aldatmada kurnaz tinlerdir. Bu havada otururlar, çünkü üst göğün yüksekliğinden atılmış, geri dönülmez suçlarının liyakatiyle kendilerine uygun bu zindana önceden hüküm giymişlerdir. Hava toprağın ve suyun üstünde bulunduğundan, onlar da liyakatçe insanlardan üstün değildir; insanlar onları dünyevî bedenle değil, gerçek Tanrı'yı yardıma çağırarak dindar bir zihinle pek kolayca yenerler. Fakat gerçek dinden pay almaya layık olmayan birçok kimseye, tutsak edilmiş ve boyun eğdirilmiş gibi hükmederler; bunların çoğuna, şaşırtıcı ve aldatıcı işlerin ya da kehanetlerin işaretleriyle tanrı olduklarına inandırmışlardır. Kusurlarına biraz daha dikkatli ve özenle bakan bazılarına ise tanrı olduklarına inandıramadılar; bu yüzden kendilerini tanrılarla insanlar arasında haberci ve iyilik sağlayıcılar olarak gösterdiler. Yine de bazıları, kötü olduklarını gördükleri için onları tanrı saymıyor, tanrıların hepsinin iyi olmasını istiyor, ama onları tanrısal onura tamamen layık olmayan diye de nitelemeye cesaret edemiyordu; özellikle de eskimiş batıl inançla bunca ibadet ve tapınakla onlara hizmet ettiğini gördükleri halkları gücendirmemek için bu onuru onlara vermek gerektiğini düşündüler.

8.22

CAPUT XXII. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est, ne in quolibet eorum de dis tam male sentiatur, restat, ut nullo modo credendum sit, quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi, ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes, qui hinc ferant petitiones nostras, inde referant deorum subpetias; sed esse spiritus nocendi cupidissimos, a iustitia penitus alienos, superbia tumidos, inuidentia liuidos, fallacia callidos, qui in hoc quidem aere habitant, quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito inregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo uelut carcere praedamnati sunt; nec tamen, quia supra terras et aquas aeri locus est, ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus, qui eos non terreno corpore, sed electo in auxilium Deo uero pia mente facillime superant. Sed multis plane participatione uerae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur, quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis siue factorum siue praedictorum deos se esse persuaserunt. Quibusdam uero uitia eorum aliquanto adtentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod di sint, adque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum inpetratores se esse finxerunt; si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt, qui illos nec deos esse credebant, quia malos uidebant, deos autem omnes bonos uolebant, nec audebant tamen omnino indignos dicere honore diuino, maxime ne offenderent populos, a quibus eis cernebant inueterata superstitione per tot sacra et templa seruiri.

8.2323. Hermes Trismegistos'un putperestlik hakkında düşündükleri ve Mısır'ın batıl inançlarının kalkacağını nereden bilebildiği

Trismegistos dedikleri Mısırlı Hermes onlar hakkında farklı şeyler düşündü ve yazdı. Çünkü Apuleius onların tanrı olduğunu reddeder; ama tanrılarla insanlar arasında bir orta yerde bulunduklarını, tanrılar katında insanlara gerekli göründüklerini söylerken, onlara tapınmayı yukarıdaki tanrıların dininden ayırmaz. O Mısırlı ise bir kısım tanrıların en yüce Tanrı, bir kısmının insanlar tarafından yapıldığını söyler. Bunu benim yazdığım şekilde duyan kişi, sözün heykeller hakkında olduğunu sanır, çünkü onlar insan elinin eseridir. Oysa o, görülür ve dokunulur heykellerin tanrıların bedenleri gibi olduğunu, bunlarda davet edilmiş bazı tinler bulunduğunu, bunların zarar vermeye ya da kendilerine tanrısal onurlar ve tapınma hizmetleri sunanların bazı isteklerini yerine getirmeye gücünün yettiğini ileri sürer. Bu görünmez tinleri bir sanatla cisimsel maddeden görünür şeylere bağlamak, öyle ki heykeller o tinlere adanmış ve onlara boyun eğmiş canlı bedenler gibi olsun: İşte tanrı yapmak budur der ve insanların bu büyük ve hayranlık verici tanrı yapma gücünü edindiğini söyler. Bu Mısırlının sözlerini dilimize çevrildiği şekliyle aktaracağım: "Tanrıların ve insanların akrabalığından ve ortaklığından söz açıldığına göre," der, "ey Asklepios, insanın gücünü ve kudretini öğren. Efendi ve Baba, yani en yüce olan Tanrı, göksel tanrıların yapıcısı olduğu gibi, insan da tapınaklarda bulunan, insanlara yakınlıktan memnun tanrıların yapıcısıdır." Biraz sonra: "İnsanlık," der, "tabiatını ve kökenini daima hatırlayarak Tanrılığı bu taklitte sebat eder; Baba ve Efendi kendisine benzesinler diye ebedî tanrılar yaptığı gibi, insanlık da kendi tanrılarını kendi yüzüne benzeterek şekillendirdi." Burada konuştuğu Asklepios, "Heykelleri mi söylüyorsun, ey Trismegistos?" diye sorunca, o şöyle der: "Heykeller, ey Asklepios; görüyorsun ya, sen de ne kadar güvensizsin; his ve soluk dolu, canlı heykeller, bu kadar büyük ve bu tür şeyler yapan heykeller; geleceği önceden bilen ve bunu kurayla, kâhinle, rüyalarla ve başka birçok şeyle bildiren heykeller; insanlara hastalıklar veren ve onları iyileştiren, liyakatlerine göre keder ve sevinç veren heykeller. Yoksa bilmiyor musun, ey Asklepios, Mısır'ın göğün sureti olduğunu, daha doğrusu gökte yönetilip yürütülen her şeyin aktarıldığı ve indiği yer olduğunu? Daha doğrusu söylemek gerekirse, ülkemiz bütün evrenin tapınağıdır. Yine de basiretli kişiye her şeyi önceden bilmek yaraştığı için, şunu bilmemeniz doğru olmaz: Bir zaman gelecek ki, Mısırlıların dindar bir zihinle ve gayretli bir dinle Tanrılığa boşuna hizmet ettikleri görülecek."

Sonra Hermes bu konuyu uzun uzun işler; görünüşe göre, Hristiyan dininin ne kadar gerçek ve kutsalsa o kadar şiddetle ve serbestçe bütün aldatıcı uydurmaları altüst ettiği zamanı bildiriyor. Böylece gerçek Kurtarıcının lütfu insanı insanın yaptığı tanrılardan kurtarır ve onu insanı yapan Tanrı'ya boyun eğdirir. Fakat Hermes bunları önceden söylerken, cinlerin bu aldatmacalarının dostu gibi konuşur, Hristiyan adını açıkça anmaz; ama sanki Mısır'da göksel benzerliğin onlara uyularak korunduğu şeyler kalkıp yok olacakmış gibi, geleceği yasla karışık bir bildiriyle ağlayarak dile getirir. Çünkü o, havarinin söz ettiği kimselerdendi: "Tanrı'yı bildikleri hâlde onu Tanrı olarak yüceltmediler, ona şükretmediler; düşüncelerinde boşa gittiler ve akılsız yürekleri karardı. Bilge olduklarını söylerken ahmaklaştılar, bozulmaz Tanrı'nın yüceliğini bozulabilir insanın suretine benzeyen şeylerle değiştirdiler"; ve devamı, ki anması uzun sürer. Nitekim evrenin yapıcısı tek gerçek Tanrı hakkında hakikatin taşıdığı gibi birçok şey söyler; ama bilmem nasıl, yüreğin o kararmasıyla şuraya kayar: İnsanların, insanlar tarafından yapıldığını itiraf ettiği tanrılara her zaman boyun eğmesini ister ve bunların gelecekte kalkmasına ağlar. Sanki insandan, kendi uydurmaları kendisine hükmeden insandan daha bahtsız bir şey varmış gibi! Oysa insanın yaptığı şeylere tanrı gibi tapınarak insan olmaktan çıkması, insanın yaptıklarının ona tapınmakla tanrı olabilmesinden daha kolaydır. Çünkü "onurda iken anlamayan" insanın hayvanlarla bir tutulması, insanın eserinin Tanrı'nın kendi suretinde yaptığı esere, yani insanın kendisine tercih edilmesinden daha çabuk olur. Bu yüzden insan, kendi yaptığını kendi başına geçirince, kendisini yapandan haklı olarak düşer.

8.23

CAPUT XXIII. Quid Hermes Trismegistus de idolatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. Nam diuersa de illis Hermes Aegyptius, quem Trismegistum uocant, sensit et scripsit. Apuleius enim deos quidem illos negat; sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate uersari, ut hominibus aput ipsos deos necessarii uideantur, cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos, alios ab hominibus. Hoc qui audit, sicut a me positum est, putat dici de simulacris, quia opera sunt manuum hominum; at ille uisibilia et contrectabilia simulacra uelut corpora deorum esse adserit; inesse autem his quosdam spiritus inuitatos, qui ualeant aliquid siue ad nocendum siue ad desideria nonnulla conplenda eorum, a quibus eis diuini honores et cultus obsequia deferuntur. Hos ergo spiritus inuisibiles per artem quandam uisibilibus rebus corporalis materiae copulare, ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra, hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. Huius Aegyptii uerba, sicut in nostram linguam interpretata sunt, ponam. 'Et quoniam de cognatione, inquit, et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo, potestatem hominis, o Asclepi, uimque cognosce. Dominus, inquit, et Pater uel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium, ita homo fictor est deorum, qui in templis sunt humana proximitate contenti.' Et paulo post: 'Ita humanitas, inquit, semper memor naturae et originis suae in illa diuinitatis imitatione perseuerat, ut, sicuti Pater ac Dominus, ut sui similes essent, deos fecit aeternos, ita humanitas deos suos ex sui uultus similitudine figuraret.' Hic cum Asclepius, ad quem maxime loquebatur, ei respondisset adque dixisset: 'Statuas dicis, o Trismegiste?' tum ille: 'Statuas, inquit, o Asclepi, uides quatenus tu ipse diffidas; statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia, statuas futurorum praescias eaque sorte uate somniis multisque aliis rebus praedicentes, inbecillitates hominibus facientes easque curantes, tristitiam laetitiamque pro meritis. An ignoras, o Asclepi, quod Aegyptus imago sit caeli, aut, quod est uerius, translatio aut descensio omnium quae gubernantur adque exercentur in caelo. Ac si dicendum est uerius, terra nostra mundi totius est templum. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet, istud uos ignorare fas non est: Futurum tempus est, quo appareat Aegyptios incassum pia mente diuinitatem sedula religione seruasse.' Deinde multis uerbis Hermes hunc locum exequitur, in quo uidetur hoc tempus praedicere, quo Christiana religio, quanto est ueracior adque sanctior, tanto uehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subuertit, ut gratia uerissimi Saluatoris liberet hominem ab eis dis, quos facit homo. et ei Deo subdat, a quo factus est homo. Sed Hermes cum ista praedicit, uelut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur, nec Christianum nomen euidenter exprimit, sed tamquam ea tollerentur adque delerentur, quorum obseruatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto, ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. Erat enim de his, de quibus dicit apostolus, quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et inmutauerunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et cetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno uero Deo fabricatore mundi, qualia ueritas habet; et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut dis, quos confitetur ab hominibus fieri, semper uelit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine, cui sua figmenta dominantur; cum sit facilius, ut tamquam deos colendo, quos fecit, nec ipse sit homo, quam ut per eius cultum di possint esse, quos fecit homo. Citius enim fit, ut homo in honore positus pecoribus non intellegens conparetur, quam ut operi Dei ad eius imaginem facto, id est ipsi homini, opus hominis praeferatur. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit, cum sibi praeficit ipse quod fecit.

8.23_2Mısırlı Hermes, bu boş, aldatıcı, zararlı ve saygısız şeylerin kalkacağı zamanın geleceğini bildiği için üzülüyordu; ama ne kadar basiretsizce biliyorduysa, o kadar utanmazca üzülüyordu. Çünkü bunları ona, bunları önceden görüp sevinçle söyleyen kutsal peygamberlere açtığı gibi Kutsal Ruh açmamıştı: "İnsan tanrılar yapar mı? Bak, onlar tanrı değildir"; başka bir yerde: "O gün, der Rab, putların adlarını yeryüzünden silip yok edeceğim, artık anılmayacaklar." Özellikle Mısır hakkında kutsal İşaya bu konuda şöyle peygamberlik eder: "Mısır'ın el yapısı şeyleri onun önünde sarsılacak, yürekleri içlerinde yenilecek" ve benzerleri. Geleceğini bildikleri şeyin gelmesine sevinenler de bu türdendir: Yeni doğmuş İsa'yı tanıyan Simeon, Hanna; Ruh'ta rahme düştüğünü bilen Elizabet; Baba'nın açmasıyla "Sen Mesih'sin, yaşayan Tanrı'nın Oğlu" diyen Petrus. Bu Mısırlıya ise kendi yok oluşlarının gelecek zamanlarını, Rab bedende hazır bulunurken bile titreyerek "Vakitsiz bizi yok etmeye mi geldin?" diyen tinler bildirmişti. Belki gelecek ama daha geç sandıkları şey ansızın başlarına geldiği için böyle dediler; belki de yok oluşlarından kastettikleri, tanınıp hor görülmeleriydi ve bu vakitsizdi, yani yargı vaktinden önceydi. O vakitte kendileriyle ortaklık içinde tutulan bütün insanlarla birlikte ebedî mahkûmiyetle cezalandırılacaklardır. Din de bunu söyler, o ne aldanır ne aldatır; ama bu adam öyle değil: Her öğreti rüzgârıyla oradan oraya savrulup yanlışı doğruya karıştırarak, sonradan yanılgı olduğunu itiraf ettiği şeyin bir din gibi yok olacağına üzülür.

8.23_2

Haec uana deceptoria, perniciosa sacrilega Hermes Aegyptius, quia tempus, quo auferrentur, uenturum sciebat, dolebat; sed tam inpudenter dolebat, quam inprudenter sciebat. Non enim haec ei reuelauerat sanctus Spiritus, sicut prophetis sanctis, qui haec praeuidentes cum exultatione dicebant: Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt di; et alio loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, et non iam erit eorum memoria; proprie uero de Aegypto, quod ad hanc rem adtinet, ita sanctus Esaias prophetat: Et mouebuntur manufacta Aegypti a facie eius, et cor eorum uincetur in eis, et cetera huius modi. Ex quo genere et illi erant, qui uenturum quod sciebant uenisse gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante Patre dicens: Tu es Christus, filius Dei uiui. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicauerant futura tempora perditionis suae, qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid uenisti ante tempus perdere nos? siue quia subitum illis fuit, quod futurum quidem, sed tardius opinabantur, siue quia perditionem suam hanc ipsam dicebant, qua fiebat ut cogniti spernerentur, et hoc erat ante tempus, id est ante tempus iudicii, quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus, qui eorum societate detinentur, sicut religio loquitur, quae nec fallit nec fallitur, non sicut iste quasi omni uento doctrinae hinc adque inde perflatus et falsis uera permiscens dolet quasi perituram religionem, quem postea confitetur errorem.

8.2424. Hermes'in atalarının yanılgısını nasıl itiraf ettiği ve yine de yok edilecek olmasına üzüldüğü

Çünkü birçok şeyden sonra aynı şeye döner ve insanların yaptığı tanrılar hakkında yeniden şöyle konuşur: "Fakat artık bu tür şeylere dair bu kadar söz yeter. Yeniden insana ve akla dönelim; insan bu tanrısal armağandan ötürü akıllı canlı diye adlandırılmıştır. İnsan hakkında söylenenler, şaşılacak olsalar da, daha az şaşılacak şeylerdir. Çünkü bütün şaşılacak şeylerin hayranlığını şu aştı: İnsan tanrısal tabiatı bulabildi ve onu yapabildi. Atalarımız tanrılar hakkındaki gerekçede çok yanıldıkları, inançsız oldukları, tapınmaya ve tanrısal dine dikkat etmedikleri için, tanrı yapmanın sanatını buldular. Bu buluşa evrenin tabiatından uygun bir güç kattılar ve onu karıştırdılar. Ruh yapamadıkları için cinlerin ya da meleklerin ruhlarını çağırıp kutsal suretlere ve tanrısal sırlara yerleştirdiler; böylece putlar iyilik ve kötülük yapma gücüne sahip olabildi." Yeminle zorlanan cinlerin bile bu adamın itiraf ettiği gibi itiraf edip etmeyeceklerini bilmiyorum. "Atalarımız tanrılar hakkındaki gerekçede çok yanıldıkları, inançsız oldukları, tapınmaya ve tanrısal dine dikkat etmedikleri için, tanrı yapmanın sanatını buldular," diyor. Bu sanatı bulmak için az yanıldıklarını söyledi mi? Yahut yalnız "yanılıyorlardı" demekle yetindi mi? Hayır, "çok yanılıyorlardı" diye ekledi. Demek ki tapınmaya ve tanrısal dine dikkat etmeyenlerin bu büyük yanılgısı ve inançsızlığı, tanrı yapma sanatını buldu. Yine de büyük yanılgının, inançsızlığın ve ruhun tapınmadan ve tanrısal dinden yüz çevirmesinin bulduğu şeye, yani insanın sanatla tanrı yapmasına, o bilge adam, belirli bir gelecek zamanda tanrısal din ortadan kalkacakmış gibi üzülür. Bak, bir yandan tanrısal bir güçle atalarının geçmiş yanılgısını açığa vurmaya, bir yandan da şeytanî bir güçle cinlerin gelecek cezasına üzülmeye zorlanmıyor mu? Çünkü ataları tanrılar hakkındaki gerekçede çok yanılarak, inançsızlıkla ve ruhun tapınmadan ve tanrısal dinden yüz çevirmesiyle tanrı yapma sanatını buldularsa, bu lanetli sanatın tanrısal dinden yüz çevirerek yaptığı her şeyin tanrısal din tarafından kaldırılmasına ne şaşmalı? Hakikat yanılgıyı düzeltir, iman inançsızlığı çürütür, dönüş yüz çevirmeyi onarır.

Sebepleri anmadan yalnız atalarının tanrı yapma sanatını bulduğunu söyleseydi, biraz doğruyu ve dindarlığı biliyorsak, hakikatten sapmasalar, Tanrı'ya layık şeylere inansalar, ruhlarını tapınmaya ve tanrısal dine verseler, insanın tanrı yaptığı bu sanata asla ulaşamayacaklarını görmek bize düşerdi. Yine de bu sanatın sebeplerinin insanların büyük yanılgısı, inançsızlığı, yanılan ve inançsız ruhun tanrısal dinden yüz çevirmesi olduğunu biz söyleseydik, hakikate direnenlerin utanmazlığına bir biçimde katlanılabilirdi.

8.24

CAPUT XXIIII. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem, quem tamen doluerit destruendum. Post multa enim ad hoc ipsum redit, ut iterum dicat de dis, quos homines fecerunt, ita loquens: 'Sed iam de talibus sint satis dicta talia. Iterum, inquit, ad hominem rationemque redeamus, ex quo diuino dono [homo] animal dictum est rationale. Minus enim miranda etsi miranda sunt, quae de homine dicta sunt. Omnium enim mirabilium uicit admirationem, quod homo diuinam potuit inuenire naturam eamque efficere. Quoniam ergo proaui nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animaduertentes ad cultum religionemque diuinam, inuenerunt artem, qua efficerent deos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem, eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent.' Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati, quo modo iste confessus est. 'Quoniam, inquit, proaui nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animaduertentes ad cultum religionemque diuinam, inuenerunt artem qua efficerent deos.' Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse, ut hanc artem inuenirent faciendi deos, aut contentus fuit dicere: Errabant, nisi adderet et diceret: Multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animaduertentium ad cultum religionemque diuinam inuenit artem, qua efficeret deos. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione diuina auersio animi inuenit, ut homo arte faceret deos, hoc dolet uir sapiens tamquam religionem diuinam uenturo certo tempore auferri. Vide si non et ui diuina maiorum suorum errorem praeteritum prodere, et ui diabolica poenam daemonum futuram dolere conpellitur. Si enim proaui eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et auersione animi a cultu ac religione diuina inuenerunt artem, qua efficerent deos: quid mirum, si, haec ars detestanda quidquid fecit auersa a religione diuina, aufertur religione diuina, cum ueritas emendat errorem, fides redarguit incredulitatem, conuersio corrigit auersionem? Si enim tacitis causis dixisset proauos suos inuenisse artem. qua facerent deos: nostrum fuit utique, si quid rectum piumque saperemus, adtendere et uidere nequaquam illos ad hanc artem peruenturos fuisse, qua homo deos facit, si a ueritate non aberrarent, si ea, quae Deo digna sunt, crederent, si animum aduerterent ad cultum religionemque diuinam; et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis adque infidelis a diuina religione auersionem, utcumque ferenda esset inpudentia resistentium ueritati. Cum uero idem ipse, qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine, qua illi deos facere concessum est, et dolet uenturum esse tempus, quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri, confitetur tamen adque exprimit causas, quare ad ista peruentum sit, dicens proauos suos multo errore et incredulitate et animum non aduertendo ad

8.24_2Oysa bu sanatın gücüne, yani tanrı yapmanın ona bağışlanmasına insanda her şeyden çok hayran olan, insanların kurduğu bütün bu tanrı uydurmalarının kanunlarla bile kaldırılmasının emredileceği zamanın geleceğine üzülen aynı adam, buraya varılmasının sebeplerini de itiraf edip dile getiriyor: Atalarının büyük yanılgıyla, inançsızlıkla, ruhlarını tapınmaya ve tanrısal dine vermeyerek bu tanrı yapma sanatını bulduğunu söylüyor. Öyleyse bizim söylememiz, daha doğrusu yapmamız gereken nedir? Bunları kuruluş sebeplerinin zıttı sebeplerle kaldıran Rab Tanrımıza elimizden geldiğince şükretmekten başka? Çünkü yanılgının çokluğunun kurduğunu hakikatin yolu kaldırdı; inançsızlığın kurduğunu iman kaldırdı; tanrısal din tapınmasından yüz çevirmenin kurduğunu tek gerçek ve kutsal Tanrı'ya dönüş kaldırdı. Yalnız Mısır'da değil (bu adamdaki cin tini yalnız Mısır'a ağlıyor), Rabbe yeni bir ilahi söyleyen bütün yeryüzünde; gerçekten kutsal ve gerçekten peygamberce yazıların önceden bildirdiği gibi: "Rabbe yeni bir ilahi söyleyin, Rabbe ilahi söyleyin ey bütün yeryüzü." Bu mezmurun başlığı şudur: "Sürgünden sonra ev yapılırken." Gerçekten de Rabbe ev olarak yapılan Tanrı Devleti, yani kutsal kilise bütün yeryüzünde, cinlerin, Tanrı'ya iman edip yaşayan taşlar gibi evin yapımına giren o insanları tutsak edip ele geçirdiği sürgünden sonra yapılmaktadır. Çünkü insan tanrılar yapıyor diye, onları yapan kendisi onlar tarafından ele geçirilmiyor değildi; onlara tapınarak ortaklıklarına geçiyordu. Ortaklık diyorum; ahmak putların değil, kurnaz cinlerin ortaklığına. Çünkü putlar, aynı yazının dediği gibi, nedir? "Gözleri var, görmezler"; ustaca şekillendirilmiş olsa da hayattan ve histen yoksun maddeler hakkında söylenmesi gereken benzer şeyler. Fakat o lanetli sanatla aynı heykellere bağlanan murdar tinler, kendilerine tapınanların ruhlarını kendi ortaklıklarına çekerek acınası biçimde tutsak etmişlerdi. Bu yüzden havari der ki: "Putun hiçbir şey olmadığını biliyoruz; ama halkların kurban ettikleri, Tanrı'ya değil cinlere kurban eder; sizin cinlere ortak olmanızı istemem." Öyleyse insanların kötücül cinlerce tutulduğu bu sürgünden sonra, Tanrı'nın evi bütün yeryüzünde yapılıyor; o mezmurun başlığını almasının sebebi budur, orada şöyle denir: "Rabbe yeni bir ilahi söyleyin, Rabbe ilahi söyleyin ey bütün yeryüzü. Rabbe ilahi söyleyin, adını kutsayın, günden güne kurtarışını müjdeleyin. Halklar arasında yüceliğini, bütün milletler arasında harikalarını duyurun; çünkü Rab büyüktür ve çok övülmeye layıktır, bütün tanrılardan daha korkunçtur. Çünkü halkların bütün tanrıları cindir, ama Rab gökleri yaptı."

Öyleyse putlara tapınmanın ve putlara tapınanlar üzerindeki cin hâkimiyetinin kalkacağı zamanın geleceğine üzülen kişi, kötü bir tin tarafından kışkırtılarak bu tutsaklığın sürmesini istiyordu; oysa mezmur bu tutsaklık geçtikten sonra evin bütün yeryüzünde yapılacağını terennüm eder. Hermes onları üzülerek, peygamber bunları sevinerek önceden bildirdi. Bunu kutsal peygamberler aracılığıyla söyleyen Ruh galip geldiği için, Hermes bile, kalkmasını istemediği ve üzüldüğü şeylerin basiretli, inançlı ve dindarlar tarafından değil, yanılanlar, inançsızlar ve tanrısal din tapınmasından yüz çevirenler tarafından kurulduğunu şaşılacak bir biçimde itiraf etmek zorunda kaldı. Onlara tanrı dese de, bizim asla olmamamız gereken bu tür insanlar tarafından yapıldıklarını söylemekle, ister istemez, onları yapanlar gibi olmayanların, yani basiretli, inançlı ve dindar insanların onlara tapınmaması gerektiğini gösterir. Aynı zamanda onları yapan insanların,

8.24_2

cultum religionemque diuinam inuenisse hanc artem, qua facerent deos: nos quid oportet dicere, uel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit uia ueritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu diuinae religionis auersio, abstulit ad unum uerum Deum sanctumque conuersio; nec in sola Aegypto, quam solam in isto plangit daemonum spiritus. sed in omni terra, quae cantat Domino canticum nouum, sicut uere sacrae et uere propheticae litterae praenuntiarunt, ubi scriptum est: Cantate Domino canticum nouum, cantate Domino omnis terra. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captiuitatem. Aedificatur enim domus Domino ciuitas Dei, quae est sancta ecclesia, in omni terra post eam captiuitatem, qua illos homines, de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus uiuis domus aedificatur, captos daemonia possidebant. Neque enim, quia deos homo faciebat, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo; nolo uos socios fieri daemoniorum. Post hanc ergo captiuitatem, qua homines a malignis daemonibus tenebantur, Dei domus aedificatur in omni terra; unde titulum ille psalmus accepit, ubi dicitur: Cantate Domino canticum nouum, cantate Domino omnis terra. Cantate Domino. benedicite nomen eius, bene nuntiate diem ex die salutare eius. Adnuntiate in gentibus gloriam eius, in omnibus populis mirabilia eius; quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis, terribilis est super omnes deos. Quia omnes di gentium daemonia, dominus autem caelos fecit. Qui ergo doluit uenturum fuisse tempus, quo auferretur cultus idolorum et in eos, qui colerent, dominatio daemoniorum, malo spiritu instigatus semper uolebat istam captiuitatem manere, qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. Praenuntiabat illa Hermes dolendo; praenuntiabat haec propheta gaudendo. Et quia Spiritus uictor est, qui haec per sanctos prophetas canebat, etiam Hermes ipse ea, quae nolebat et dolebat auferri, non a prudentibus et fidelibus et religiosis, sed ab errantibus et incredulis et a cultu diuinae religionis auersis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Qui quamuis eos appellet deos, tamen cum dicit a talibus hominibus factos, quales esse utique non debemus, uelit nolit, ostendit colendos non esse ab eis, qui tales non sunt, quales fuerunt a quibus facti sunt, hoc est a prudentibus, fidelibus, religiosis; simul etiam demonstrans ipsos homines, qui eos

8.24_3tanrı olmayanları kendilerine tanrı edinerek başlarına bela aldıklarını da gösterir. Çünkü peygamberin şu sözü doğrudur: "İnsan tanrılar yapar mı? Bak, onlar tanrı değildir." Demek ki Hermes, böyle kimselerin böyle tanrılarına, bu tür kimselerin sanatla yaptığı tanrılara, yani bilmediğim bir sanatla arzularının bağlarıyla putlara bağlanmış cinlere insanların yaptığı tanrılar derken, Platoncu Apuleius'un verdiğini onlara vermiyor. (Apuleius hakkında yeterince konuştuk ve bunun ne kadar yakışıksız ve saçma olduğunu gösterdik.) Yani onları, Tanrı'nın yaptığı tanrılarla yine Tanrı'nın yaptığı insanlar arasında, oradan dilekleri götüren, buradan armağanları getiren tercüman ve aracılar saymıyor. Çünkü insanların yaptığı tanrıların, Tanrı'nın yaptığı tanrılar katında, aynı Tanrı'nın yaptığı insanların kendilerinden daha güçlü olduğuna inanmak pek ahmakçadır. Sanatla, saygısızca bir heykele bağlanan cin, insan eliyle tanrı olmuştur, ama bütün insanlar için değil, yalnız böyle bir insan için. Öyleyse ancak yanılan, inançsız ve gerçek Tanrı'dan yüz çevirmiş insanın yapacağı bu tanrı nasıl bir tanrıdır? Üstelik tapınaklarda tapınılan cinler, bilmediğim bir sanatla suretlere, yani görünür heykellere konmuşlarsa, bu sanatla onları tanrı yapan insanlar, tapınmadan ve tanrısal dinden saparken ve yüz çevirirken bunu yapmışlarsa, en kötü ve en çirkin ahlâkları yüzünden insanlarla tanrılar arasında haberci ve tercüman değillerse; insanlar da, yanılmış, inançsız ve tapınmadan ve tanrısal dinden yüz çevirmiş olsalar bile, sanatla tanrı yaptıklarından şüphesiz daha iyiyseler, geriye şu kalıyor: Yapabildiklerini cinler olarak yapabilirler; ya nimet veriyormuş gibi görünüp daha çok zarar vererek, çünkü daha çok aldatırlar; ya da açıkça kötülük yaparak (yine de bunların hiçbirini Tanrı'nın derin ve gizli takdiri izin vermedikçe yapamazlar). Ama tanrılarla insanlar arasında aracılar olarak tanrıların dostluğuyla insanların yanında çok güçlü olmazlar. Çünkü bizim kutsal melekler dediğimiz, kutsal göksel makamın akıllı yaratıkları olan, tahtlar, hâkimiyetler, beylikler ya da güçler denen iyi tanrıların dostu olamazlar; onlardan ruhun yönelimi bakımından, fazilet kusurdan ve iyilik kötülükten ne kadar uzaksa o kadar uzaktırlar.

8.24_3

fecerunt, sibimet inportasse, ut eos haberent deos, qui non erant di. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt di. Deos ergo tales, talium deos, arte factos a talibus, cum appellasset Hermes, id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum uinculis inligatos cum appellaret factos ab hominibus deos, non tamen eis dedit, quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconueniens absurdumque monstrauimus), ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos, quos fecit Deus, et homines, quos idem fecit Deus; hinc adferentes uota, inde munera referentes. Nimis enim stultum est credere deos, quos fecerunt homines, plus ualere aput deos, quos fecit Deus, quam ualent ipsi homines, quos idem ipse fecit Deus. Daemon quippe simulacro arte inpia conligatus ab homine factus est deus, sed tali homini, non omni homini. Qualis est ergo iste deus, quem non faceret homo nisi errans et incredulus et auersus a uero Deo? Porro si daemones, qui coluntur in templis, per artem nescio quam imaginibus inditi, hoc est uisibilibus simulacris, ab eis hominibus, qui hac arte fecerunt deos, cum aberrarent auersique essent a cultu et religione diuina, non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos et propter suos pessimos ac turpissimos mores, et quod homines, quamuis errantes et increduli et auersi a cultu ac religione diuina, tamen eis sine dubio meliores sunt, quos deos ipsi arte fecerunt; restat, ut, quod possunt, tamquam daemones possint, uel quasi beneficia praestando magis nocentes, quia magis decipientes, uel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum, nisi quando permittuntur alta et secreta Dei prouidentia), non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum aput homines ualeant. Hi enim dis bonis, quos sanctos angelos nos uocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis siue sedes siue dominationes siue principatus siue potestates, amici esse omnino non possunt, a quibus tam longe absunt animi affectione, quam longe absunt a uirtutibus uitia et a bonitate malitia.

8.2525. Kutsal meleklerle iyi insanların ortak olabileceği şeyler

Öyleyse tanrıların, daha doğrusu iyi meleklerin iyi niyetini ya da iyiliğini kazanmak için cinlerin sözde aracılığına başvurmak kesinlikle gerekmez; bunu iyi iradenin benzerliğiyle aramak gerekir. Bu benzerlik sayesinde onlarla birlikte bulunur, onlarla yaşar, onların tapındığı Tanrı'ya onlarla tapınırız; bedenî gözlerle onları göremesek de. İradenin benzemezliği ve güçsüzlüğün zayıflığıyla ne kadar bedbahtsak, onlardan o kadar uzağız; beden yeriyle değil, hayatın liyakatiyle. Çünkü yeryüzünde beden koşuluyla oturduğumuz için değil, yürek pisliğiyle yersel şeyleri düşündüğümüz için onlara bağlanamayız. İyileşip onlar gibi olmaya başladığımızda ise, şimdilik imanla onlara yaklaşırız; onların da yardımıyla, kendilerini mesut kılan Tanrı'dan bizim de mesut olacağımıza inanırsak.

8.25

CAPUT XXV. De his, quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad beneuolentiam seu beneficentiam deorum uel potius angelorum bonorum, sed per bonae uoluntatis similitudinem, qua cum illis sumus et cum illis uiuimus et cum illis Deum quem colunt colimus, etsi eos carnalibus oculis uidere non possumus; in quantum autem dissimilitudine uoluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus, in tantum ab eis longe sumus uitae merito, non corporis loco. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus, sed si inmunditia cordis terrena sapimus, non eis iungimur. Cum uero sanamur, ut quales ipsi sunt simus; fide illis interim propinquamus, si ab illo nos fieri beatos, a quo et ipsi facti sunt, etiam ipsis fauentibus credimus.

8.2626. Paganların bütün dininin ölü insanlar etrafında dolaştığı

Şuna dikkat etmek gerekir: Bu Mısırlı, çok yanılan, inançsız ve tanrısal din tapınmasından yüz çevirmiş kişilerce kurulduğunu itiraf ettiği şeylerin Mısır'dan kaldırılacağı zamanın geleceğine üzülürken, başka şeylerin yanı sıra der ki: "O zaman bu ülke, tapınakların ve mabetlerin en kutsal yeri, mezarlarla ve ölülerle tamamen dolacak." Sanki bunlar kaldırılmasa insanlar ölmeyecekmiş, ya da ölüler topraktan başka yere konacakmış gibi! Elbette zaman ve günler geçtikçe, ölülerin sayısı arttıkça mezarların sayısı da artacaktı. Fakat görünen o ki, bizim şehitlerimizin anıtlarının onların tapınaklarının ve mabetlerinin yerini almasına üzülmektedir. Bunu bize yabancı ve sapkın ruhla okuyanlar, paganların tapınaklarda tanrılara, bizim ise mezarlarda ölülere tapındığımızı sansınlar diye. Çünkü saygısız insanlar öyle bir körlükle sanki dağlara çarpıyor, gözlerine vuran şeyleri görmek istemiyorlar. Paganların bütün yazılarında, insan olmayan ve ölünce tanrısal onurlar verilmeyen tanrıların ya hiç bulunmadığına ya da güçlükle bulunduğuna dikkat etmiyorlar. Varro'nun, onların bütün ölüleri manes tanrıları saydığını söylemesini ve bunu hemen hemen bütün ölülere yapılan ibadetlerle kanıtlamasını geçiyorum; burada cenaze oyunlarını da anar, sanki oyunların ancak tanrısal güçler için kutlanması Tanrılığın en büyük belirtisiymiş gibi.

Şimdi söz konusu olan Hermes, aynı kitapta, gelecek olanları önceden bildirip ağlarken "O zaman bu ülke, tapınakların ve mabetlerin en kutsal yeri, mezarlarla ve ölülerle tamamen dolacak" dediği yerde, Mısır tanrılarının ölü insanlar olduğuna tanıklık eder. Çünkü atalarının tanrılar hakkında çok yanılarak, inançsız ve tapınmaya ve tanrısal dine dikkat etmeyerek, tanrı yapma sanatını bulduğunu söyledikten sonra şöyle der: "Bu buluşa evrenin tabiatından uygun bir güç kattılar ve onu karıştırdılar. Ruh yapamadıkları için cinlerin ya da meleklerin ruhlarını çağırıp kutsal suretlere ve tanrısal sırlara yerleştirdiler; böylece putlar iyilik ve kötülük yapma gücüne sahip olabildi." Sonra bunu örneklerle kanıtlayacakmış gibi devam eder: "Çünkü dedeniz, ey Asklepios, tıbbın ilk bulucusu, Libya'nın bir dağında, timsahlar kıyısı yakınında kendisine bir tapınak adanmıştır; orada dünyevî insanı, yani bedeni yatar. Geride kalanı, daha doğrusu insan hayatın hissindeyse bütünü, daha iyi olarak göğe dönmüştür. Şimdi de hasta insanlara, önceden tıp sanatıyla verdiği bütün yardımları kendi tanrısal gücüyle sağlar." İşte ölünün tanrı olarak mezarının bulunduğu yerde tapınıldığını söyledi; göğe döndüğünü söylerken de yanıldı ve aldattı. Ardından başka bir örnek ekler: "Benim dedemin adını taşıyan Hermes, adaşı olan yurdunda oturarak her yerden gelen bütün ölümlülere yardım etmiyor ve onları korumuyor mu?" Dedesi olduğunu söylediği bu büyük Hermes, yani Merkür'ün, adını taşıyan şehirde, Hermopolis'te bulunduğu söylenir. İşte iki tanrının insan olduğunu söylüyor: Aesculapius'un ve Merkür'ün. Fakat Aesculapius hakkında Yunanlar da Latinler de aynı şeyi düşünür; Merkür'ü ise birçokları ölümlü saymaz; yine de Hermes onun dedesi olduğuna tanıklık eder. Ama o başka, bu başka, diyecekler, aynı adı taşısalar da. Çok direnmiyorum, o başka olsun, bu başka; yine de bu da, Aesculapius gibi, insanken tanrı olmuştur, yandaşları arasında bu kadar büyük bir adam olan torunu Trismegistos'un tanıklığına göre.

8.26

CAPUT XXVI. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit inplicata. Sane aduertendum est, quo modo iste Aegyptius, cum doleret tempus esse uenturum, quo illa auferrentur ex Aegypto, quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu diuinae religionis auersis esse instituta, ait inter cetera: Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima; quasi uero, si illa non auferrentur, non essent homines morituri, aut alibi essent mortui ponendi quam in terra; et utique, quanto plus uolueretur temporis et dierum, tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. Sed hoc uidetur dolere, quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. ut uidelicet, qui haec legunt animo a nobis auerso adque peruerso, putent a paganis cultos fuisse deos in templis, a nobis autem coli mortuos in sepulcris. Tanta enim homines inpii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt uidere. ut non adtendant in omnibus litteris paganorum aut non inueniri aut uix inueniri deos, qui non homines fuerint mortuisque diuini honores delati sint. Omitto, quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos et probat per ea sacra, quae omnibus fere mortuis exhibentur, ubi et ludos commemorat funebres, tamquam hoc sit maximum diuinitatis indicium, quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. Hermes ipse, de quo nunc agitur, in eodem ipso libro, ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: 'Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima', deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Cum enim dixisset proauos suos multum errantes circa deorum rationem, incredulos et non animaduertentes ad cultum religionemque diuinam, inuenisse artem, qua efficerent deos: 'Cui inuentae, inquit, adiunxerunt uirtutem de mundi naturaconuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent.' Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dicit: 'Auus enim tuus, o Asclepi, medicinae primus inuentor, cui templum consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum, in quo eius iacet mundanus homo, id est corpus; reliquus enim, uel potius totus, si est homo totus in sensu uitae, melior remeauit in caelum, omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo, quae solent medicinae arte praeberi.' Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco, ubi habebat sepulcrum, falsus ac fallens, quod remeauit in caelum. Adiungens deinde aliud 'Hermes, inquit, cuius auitum mihi nomen est, nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique uenientes adiuuat adque conseruat?' Hic enim Hermes maior, id est Mercurius, quem dicit auum suum fuisse, in Hermopoli, hoc est in sui nominis ciuitate, esse perhibetur. Ecce duos deos dicit homines fuisse, Aesculapium et Mercurium. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt; Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem, quem tamen iste auum suum fuisse testatur. At enim alius est ille, alius iste, quamuis eodem nomine nuncupentur. Non multum pugno, alius ille sit, alius iste; uerum et iste; sicut Aesculapius, ex homine deus secundum testimonium tanti aput suos uiri, huius Trismegisti, nepotis sui.

8.26_2Şunu da ekler: "Osiris'in karısı İsis'in yardımsever olduğunda ne kadar çok iyilik yaptığını, öfkelenince ne kadar zarar verdiğini biliyoruz." Sonra bu sanatla insanların yaptığı tanrıların bu türden olduğunu göstermek için (buradan cinlerin ölü insanların ruhlarından türediğini düşündüğü anlaşılır; çok yanılan, inançsız ve dinsiz insanların bulduğu sanatla bunların heykellere konduğunu söyler, çünkü bu tanrıları yapanlar ruh yapamıyorlardı), İsis hakkında andığım "öfkelenince ne kadar zarar verdiğini biliyoruz" sözünden sonra şunu ekler: "Çünkü yersel ve dünyevî tanrılar kolay öfkelenir; insanlar tarafından iki tabiattan yapılıp kurulmuşlardır." "İki tabiattan" derken ruh ve bedenden söz eder: Ruhun yerine cin, bedenin yerine heykel. "Bu yüzden," der, "Mısırlılar bu kutsal hayvanları böyle adlandırır ve yaşarken adanmış oldukları kişilerin ruhlarına şehir şehir tapınılır; onların kanunlarına göre yaşanır, onların adlarıyla anılırlar." Peki Mısır toprağının, tapınakların ve mabetlerin en kutsal yerinin, mezarlarla ve ölülerle tamamen dolacağı yolundaki yaslı yakınma nerede kaldı? Hermes'e bunları söyleten aldatıcı tin, onun ağzından, o toprağın o zaman da tanrı diye tapındıkları mezarlarla ve ölülerle tamamen dolu olduğunu itiraf etmek zorunda kaldı. Fakat onun ağzından, kutsal şehitlerin anıtları başında kendilerini bekleyen gelecek cezaya yas tutan cinlerin kederi konuşuyordu. Çünkü bu tür pek çok yerde işkence görürler, itiraf ederler, ele geçirdikleri insan bedenlerinden kovulurlar.

8.26_2

Adhuc addit et dicit: 'Isin uero Osiris quam multa bona praestare propitiam, quantis obesse scimus iratam!' Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos, quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis extitisse, quos per artem, quam inuenerunt homines multum errantes, increduli et inreligiosi, ait inditos simulacris, quia hi, qui tales deos faciebant, animas facere non utique poterant), cum de Iside dixisset, quod commemoraui, 'quantis obesse scimus iratam', secutus adiunxit: 'Terrenis etenim dis adque mundanis facile est irasci, utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti adque conpositi.' 'Ex utraque natura' dicit ex anima et corpore, ut pro anima sit daemon, pro corpore simulacrum. 'Unde contigit, inquit, ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas ciuitates eorum animas, quorum sunt consecratae uiuentes, ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur.' Ubi est illa uelut querela luctuosa, quod terra Aegypti, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax, cuius instinctu Hermes ista dicebat, per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum, quos pro dis colebant, fuisse plenissimam. Sed dolor daemonum per eum loquebatur, qui suas futuras poenas aput sanctorum martyrum memorias inminere maerebant. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur.

8.2727. Hristiyanların şehitlere gösterdiği onurun ölçüsü

Yine de biz bu şehitlere tapınaklar, rahiplikler, ibadetler ve kurbanlar kurmayız; çünkü bizim Tanrımız onlar değil, onların Tanrısıdır. Evet, Tanrı'nın kutsal insanları olarak, bedenlerinin ölümüne kadar hakikat için mücadele eden, sahte ve uydurma şeyleri çürüterek gerçek dinin bilinmesini sağlayan onların anılarını onurlandırırız; ondan önce bunu düşünenler bile korkuyla bastırıyordu. Müminlerden biri, Tanrı'nın onur ve tapınması için bir şehidin kutsal bedeni üzerine bile yapılmış sunağın başında duran bir rahibin dualarında "Sana bu kurbanı sunuyorum Petrus, Paulus yahut Cyprianus" dediğini hiç duydu mu? Çünkü onların anıtlarının başında kurban, onları hem insan hem şehit yapan ve kutsal melekleriyle göksel onurda birleştiren Tanrı'ya sunulur. Bu törenle hem onların zaferleri için gerçek Tanrı'ya şükrederiz, hem de onların anısını yenileyerek, aynı Tanrı'yı yardıma çağırıp bu tür taçların ve zafer dallarının taklidine kendimizi teşvik ederiz. Öyleyse şehitlerin yerlerinde dindarların yaptığı bütün hizmetler anıtların süsleridir, ölülerin tanrı gibi ibadetleri ya da kurbanları değildir. Yiyeceklerini oraya götürenler de (daha iyi Hristiyanlar bunu yapmaz, dünyanın çoğu yerinde de böyle bir âdet yoktur) onları koyup dua eder ve yemek ya da yoksullara dağıtmak için geri alırlar; bunların şehitlerin liyakati sayesinde, şehitlerin Rabbinin adıyla kendilerine kutsanmasını isterler. Bunun şehitlere kurban olmadığını, orada da sunulan tek Hristiyan kurbanını bilen bilir.

Biz şehitlerimize ne tanrısal onurlarla ne de insanî suçlarla tapınırız; onların tanrılarına tapındıkları gibi. Onlara kurban sunmayız, onların ayıplarını ibadete çevirmeyiz. Mısır tanrıçası, Osiris'in karısı İsis ve hepsinin kral olduğu yazılan ana babaları hakkında (İsis ana babasına kurban sunarken arpa ekinini bulmuş, başakları kocası krala ve danışmanı Merkür'e göstermiştir; bu yüzden onu Ceres ile aynı sayarlar) ne kadar büyük kötülüklerin şairler tarafından değil, sırlarını taşıyan yazılarında kaydedildiğini, rahip Leon'un açıklamasıyla İskender'in annesi Olympias'a yazdığı gibi, isteyen ve okuyabilen okusun, okumuş olan hatırlasın ve hangi ölü insanlar ya da hangi işleri üzerine tanrılar gibi ibadetlerin kurulduğunu görsün. Onları tanrı saysalar da, tanrı saymadığımız kutsal şehitlerimizle hiçbir açıdan karşılaştırmaya cesaret etmesinler. Çünkü şehitlerimize rahip atamıyor, kurban sunmuyoruz; bu yakışmaz, borçlu değildir, caiz değildir, yalnız tek Tanrı'ya borçlu olunandır. Onların tanrılarının suçlarıyla ya da pek çirkin oyunlarla da onları eğlendirmiyoruz. Oysa onlar bu oyunlarda ya insan olarak işledikleri tanrılarının rezilliklerini kutlarlar, ya da insan olmadılarsa zararlı cinlerin uydurma eğlencelerini. Sokrates, bir tanrısı olsa, bu cin türünden bir tanrıya sahip olmazdı; ama belki de o sanatta öne çıkmak isteyenler, tanrı yapma sanatından uzak ve masum olan bu adama böyle bir tanrı yakıştırmışlardır. Daha fazlası neden? Ölümden sonra gelecek mutlu hayat için bu tinlere tapınılmaması gerektiğinden, biraz basireti olan hiç kimse şüphe etmez. Fakat belki de tanrıların hepsinin iyi, cinlerin ise kimilerinin kötü, kimilerinin iyi olduğunu söyleyecekler ve ebediyen mutlu hayata ulaşmamızı sağlayacak iyi saydıkları cinlere tapınılması gerektiğine hükmedecekler. Bunun nasıl bir şey olduğu sonraki kitapta görülecektir.

8.27

CAPUT XXVII. De modo honoris, quem Christiani martyribus inpendunt. Nec tamen nos eisdem martyribus templa, sacerdotia, sacra et sacrificia constituimus, quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad mortem corporum suorum pro ueritate certarunt, ut innotesceret uera religio falsis fictisque conuictis; quod etiam si qui antea sentiebant, timendo reprimebant. Quis autem audiuit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare, etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum, dicere in precibus: Offero tibi sacrificium Petre uel Paule uel Cypriane, cum aput eorum memorias offeratur Deo, qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis angelis caelesti honore sociauit, ut ea celebritate et Deo uero de illorum uictoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum adque palmarum eodem inuocato in auxilium ex illorum memoriae renouatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis, ornamenta sunt memoriarum, non sacra uel sacrificia mortuorum tamquam deorum. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit, et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo) — tamen quicumque id faciunt, quas cum adposuerint, orant et auferunt, ut uescantur uel ex eis etiam indigentibus largiantur, sanctificari sibi eas uolunt per merita martyrum in nomine domini martyrum. Non autem esse ista sacrificia martyrum nouit, qui nouit unum, quod etiam illic offertur, sacrificium Christianorum. Nos itaque martyres nostros nec diuinis honoribus nec humanis criminibus colimus, sicut colunt illi deos suos, nec sacrificia illis offerimus, nec eorum probra in eorum sacra conuertimus. Nam de Iside, uxore Osiris, Aegyptia dea, et de parentibus eorum, qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret, inuenit hordei segetem adque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstrauit, unde eandem et Cererem uolunt), quae et quanta mala non a poetis, sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint, sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander, legant qui uolunt uel possunt, et recolant qui legerunt, et uideant quibus hominibus mortuis uel de quibus eorum factis tamquam dis sacra fuerint instituta. Absit ut eos, quamuis deos habeant, sanctis martyribus nostris, quos tamen deos non habemus, ulla ex parte audeant conparare. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris, quia incongruum indebitum inlicitum est adque uni Deo tantummodo debitum, ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus, ubi uel flagitia isti celebrant deorum suorum, si, cum homines essent, talia commiserunt, uel conficta delectamenta daemonum noxiorum, si homines non fuerunt. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum, si haberet deum; sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi inportauerint talem deum, qui eadem arte excellere uoluerunt. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter uitam beatam, quae post mortem futura est, nullus uel mediocriter prudens ambigit. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos, daemones autem alios malos, alios bonos, et eos, per quos ad uitam in aeternum beatam perueniamus, colendos esse censebunt, quos bonos opinantur. Quod quale sit iam in uolumine sequenti uidendum est.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…