İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

VII. Kitap

7.prÖnsöz

İnsan soyunun uzun süren yanılgısının karanlık ruhlara derinden ve sımsıkı çaktığı, dindarlığın hakikatine düşman, kötü ve eski kanaatleri büyük bir özenle sökmeye, köklerinden çıkarmaya çalışıyorum; bunu gerçek Tanrı olarak yapabilen o'nun lütfuna da, yardımıyla, gücüm yettiğince katılıyorum. Bu konuda önceki kitapların yeterinden fazlasını sağladığı daha hızlı ve daha iyi zekâlar bana sabırla ve soğukkanlılıkla katlanmalı, kendilerine artık gerekli olmadığını hissettikleri şeyi başkaları için fazla saymamalıdır. Gerçek ve hakikaten kutsal Tanrılığın, şimdi taşıdığımız bu zayıflığa gerekli yardımları sağlamakla birlikte, ölümlü hayatın gelip geçici buharı için değil, ancak ebedî olan mutlu hayat için aranıp tapınılması gerektiği öğütleniyorsa, bu çok büyük bir iştir.

7.pr

PRAEFATIO. Diligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsidia praebeantur, non tamen propter mortalis uitae transitorium uaporem, sed propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, quaerenda et colenda praedicatur.

7.11. Sivil teolojide Tanrılığın bulunmadığı anlaşıldığına göre, onun seçkin tanrılarda bulunabileceğine inanılmalı mı

Bu Tanrılığın, ya da şöyle diyeyim, deitas'ın (bizimkiler de Yunanların theotēs dedikleri şeyi daha tam çevirmek için artık bu kelimeyi kullanmaktan çekinmiyor), yani bu Tanrılığın ya da deitas'ın Marcus Varro'nun on altı ciltte açıkladığı, sivil dedikleri teolojide bulunmadığına; başka bir deyişle şehirlerin kurduğu tanrılara o şekilde tapınmakla ebedî hayatın mutluluğuna ulaşılamayacağına, az önce bitirdiğimiz altıncı kitap hâlâ birini ikna etmemişse, belki bu kitabı okuyunca bu meselenin çözümü için başka bir şey istemeyecektir. Çünkü biri, Varro'nun son ciltte topladığı ve hakkında az konuştuğumuz seçkin ve baş tanrılara, yalnızca ebedî olan mutlu hayat için tapınılması gerektiğini düşünebilir. Bu konuda Tertullianus'un hakikatten çok espriyle söylediği şeyi söylemiyorum: "Tanrılar soğan gibi seçiliyorsa, ötekiler elbette ıskartaya atılmış demektir." Bunu söylemiyorum, çünkü seçilmişler arasından da bazılarının daha büyük ve daha önemli bir iş için seçildiğini görüyorum. Orduda acemi erler seçilir, sonra bunlardan da büyük bir askerî iş için seçilenler olur. Kilisede başa geçecekler seçilirken de ötekiler ıskartaya atılmış olmaz, çünkü bütün iyi müminlere haklı olarak seçilmişler denir. Binada köşe taşları seçilir, ama yapının başka yerlerine ayrılan ötekiler atılmaz. Yemek için üzümler seçilir, ama içmek için bıraktıklarımız atılmaz. Mesele açık olduğundan uzun uzun anlatmaya gerek yok. Bu yüzden, çok sayıdaki tanrı arasından bazılarının seçilmiş olması yüzünden ne yazan ne onlara tapınanlar ne de tanrılar yerilmelidir; bunlar kimdir ve ne için seçilmiş görünüyorlar, ona dikkat etmek gerekir.

7.1

CAPUT I. An cum in theologia ciuili deitatem non esse constiterit, in selectis dis eam inueniri posse credendum sit. Hanc diuinitatem uel, ut sic dixerim, deitatem (nam et hoc uerbo uti iam nostros non piget, ut de Graeco expressius transferant quod illi θεότητα appellant) — hanc ergo diuinitatem siue deitatem non esse in ea theologia, quam ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam uerius: Si di eliguntur ut bulbi, utique ceteri reprobi iudicantur. Non hoc dico: uideo enim etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structurae partibus aliis deputantur. Eliguntur uuae ad uescendum, nec reprobantur aliae, quas relinquimus ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem non ex hoc, quod di ex multis quidam selecti sunt, uel is qui scripsit uel eorum cultores uel di ipsi uituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti uideantur.

7.22. Seçkin tanrılar kimlerdir ve daha aşağı tanrıların görevlerinden muaf sayılırlar mı

Varro tek bir kitapta bu seçkin tanrıları şöyle sıralar: Ianus, Iuppiter, Saturnus, Genius, Mercurius, Apollo, Mars, Vulcanus, Neptunus, Sol, Orcus, Liber Pater, Tellus, Ceres, Iuno, Luna, Diana, Minerva, Venus, Vesta. Yirmiye yakın bu tanrının on ikisi erkek, sekizi kadındır. Bu ilahî varlıklara evrendeki daha büyük işleri yönettikleri için mi seçkin deniyor, yoksa halklar tarafından daha iyi tanındıkları ve onlara daha çok tapınıldığı için mi? Evrende daha büyük işleri yönettikleri içinse, onları küçük işlere ayrılmış, plebslerden sayılan ilahî varlık kalabalığı arasında bulmamamız gerekirdi. Oysa önce bizzat Ianus, ceninin ana rahmine düşüşünde (bütün o işler buradan başlar ve ufak ufak ilahî varlıklara dağıtılır) tohumun kabulü için girişi açar. Tohumun kendisi için Saturnus da oradadır; dökülen tohumdan erkeği kurtaran Liber de oradadır; Venus olduğunu da söyledikleri, aynı iyiliği kadına yapıp tohumun çıkmasıyla onu kurtaran Libera da oradadır. Bunların hepsi seçkin denilenlerdendir. Ama orada, adet akıntısını yöneten, Iuppiter'in kızı olmakla birlikte soylu sayılmayan tanrıça Mena da vardır. Aynı yazar adet akıntıları yetki alanını, seçkin tanrılar kitabında Iuno'nun kendisine atfeder; o seçkin tanrılar arasında kraliçe de olup burada Iuno Lucina olarak üvey kızı Mena ile birlikte aynı kanın başındadır. Orada Vitumnus ve Sentinus adında son derece karanlık iki tanrı daha vardır; biri ceninine hayat, öteki his bahşeder. Hiç kuşkusuz bunlar, tamamen soysuz olmalarına rağmen, onca soylu ve seçkin tanrıdan çok daha fazlasını sağlarlar. Çünkü kadının rahminde taşınan bütün o şey, hayat ve his olmadan, çamurla tozla bir tutulabilecek son derece aşağılık bir şey değil midir?

7.2

CAPUT II. Qui sint di selecti, et an ab officiis uiliorum deorum habeantur excepti. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum, Iouem, Saturnum, Genium, Mercurium, Apollinem, Martem, Vulcanum, Neptunum, Solem, Orcum, Liberum patrem, Tellurem, Cererem, Iunonem, Lunam, Dianam, Mineruam, Venerem, Vestam; in quibus omnibus ferme uiginti duodecim mares, octo sunt feminae. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur, an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea, quia opera maiora ab his administrantur in mundo, non eos inuenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum puerperium concipitur, unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus, aditum aperit recipiendo semini. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen; ibi Liber, qui marem effuso semine liberat; ibi Libera, quam et Venerem uolunt, quae hoc idem beneficium conferat feminae, ut etiam ipsa emisso semine liberetur. Omnes hi ex illis sunt, qui selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena, quae menstruis fluoribus praeest, quamuis Iouis filia, tamen ignobilis. Et hanc prouinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor adsignat, quae in dis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena priuigna sua eidem cruori praesidet. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi, Vitumnus et Sentinus, quorum alter uitam, alter sensus puerperio largiuntur. Et nimirum multo plus praestant, cum sint ignobilissimi, quam illi tot proceres et selecti. Nam profecto sine uita et sensu, quid est illud totum, quod muliebri utero geritur, nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulueri conparandum?

7.33. Pek çok aşağı tanrıya daha üstün görevler verildiği için bazı tanrıların seçilmesinde hiçbir gerekçe gösterilemeyeceği

Peki, bu kadar seçkin tanrıyı, karanlık bir şöhretin gizlediği Vitumnus ve Sentinus'un kendilerini bu cömertliğin paylaşımında geçtiği bu çok küçük işlere iten sebep nedir? Çünkü seçkin Ianus tohuma giriş, adeta kapı sağlar; seçkin Saturnus tohumun kendisini sağlar; seçkin Liber erkeklere aynı tohumun salınmasını sağlar; Ceres ya da Venus olan Libera bunu kadınlara sağlar; seçkin Iuno, tek başına değil de Iuppiter'in kızı Mena ile, rahme düşenin büyümesi için adet akıntılarını sağlar. Ve karanlık ve soysuz Vitumnus hayatı sağlar; karanlık ve soysuz Sentinus hissi sağlar. Bu ikisi öteki şeylerden, kendileri de akıl ve anlayıştan geride kaldıkları ölçüde üstündür. Çünkü akıl yürüten ve anlayanlar, hayvanlar gibi akıl ve anlayış olmadan yaşayıp hissedenlerden elbette üstün olduğu gibi, hayat ve hisse sahip olanlar da yaşamayan ve hissetmeyenlerden haklı olarak üstün tutulur. Bu yüzden seçkin tanrılar arasında, tohumu içeri alan Ianus'tan, tohum veren ya da eken Saturnus'tan, tohumları hareket ettirip salan Liber ve Libera'dan çok, can veren Vitumnus ve his veren Sentinus bulunmalıydı. Hayata ve hisse ulaşmadıkça tohumları düşünmek bile değersizdir; bu seçkin armağanlar ise seçkin tanrılarca değil, bilinmeyen ve bunların onuru karşısında ihmal edilmiş tanrılarca verilir. Buna şu cevap verilirse: Ianus'un bütün başlangıçlar üzerinde yetkisi vardır, bu yüzden ceninin önünün açılması ona haklı olarak atfedilir; Saturnus'un bütün tohumlar üzerinde yetkisi vardır, bu yüzden insanın tohumlanması da onun işinden ayrılamaz; Liber ve Libera'nın salınan bütün tohumlar üzerinde yetkisi vardır, bu yüzden insanların yerini almaya ait olanları da yönetir; Iuno'nun bütün temizlenme ve doğumlar üzerinde yetkisi vardır, bu yüzden kadınların temizlenmesinde ve insanların doğumunda bulunur. O zaman Vitumnus ve Sentinus konusunda ne cevap vereceklerini arasınlar: Onların da yaşayan ve hisseden her şey üzerinde yetkisi olduğunu söylemek istiyorlar mı? Bunu kabul ederlerse onları ne kadar yüksek bir yere koyacaklarına dikkat etsinler. Çünkü tohumlarla doğmak yeryüzünde ve yeryüzündendir, ama yaşamak ve hissetmek yıldız tanrılarında da vardır sanılıyor. Vitumnus ve Sentinus'a yalnızca bedende canlanan ve hislere yardım eden şeylerin atfedildiğini söylüyorlarsa, her şeyi yaşatan ve hissettiren tanrı, bedene de hayat ve his verip bu armağanı küllî bir işle doğumlara da neden sağlamıyor? Vitumnus ve Sentinus'a ne gerek var? Hayat ve his üzerine küllî olarak hükmeden o tanrı, bu bedensel işleri en son ve en aşağı şeyler olarak bunlara hizmetçi gibi emanet ettiyse, o seçkin tanrılar da bu kadar mı hizmetkârsız ki bunları emanet edecek kimseyi bulamıyor, onca seçilmeye değer görülen bütün soyluluklarıyla soysuzlarla birlikte çalışmaya zorlanıyorlar? Seçkin ve kraliçe, Iuppiter'in hem kız kardeşi hem karısı Iuno! Ama çocuklara yol gösteren Iterduca oluyor ve en soysuz tanrıçalar Abeona ve Adeona ile birlikte çalışıyor. Orada çocuklara iyi zihin sağlayan tanrıça Mens de yer alır, ama sanki insana bundan büyüğü sağlanabilirmiş gibi seçkinler arasına konmaz. Iuno ise Iterduca ve Domiduca olduğu için konmuştur; sanki yola koyulmak ve eve götürülmek, zihin iyi değilse işe yarayabilirmiş gibi! Bu armağanın tanrıçasını seçenler onu seçkin ilahî varlıklar arasına koymamışlar. Elbette ki o Minerva'dan bile üstün tutulmalıydı, ona bu ufak işlerde çocukların hafızası verilmişti. Çünkü iyi bir zihne sahip olmanın, ne kadar büyük olursa olsun hafızaya sahip olmaktan çok daha iyi olduğundan kim kuşku duyar? İyi zihni olan hiç kimse kötü değildir; ama bazı en kötü insanların hafızası şaşılacak kadar iyidir ve kötülüğü düşündüklerini unutamadıkları ölçüde daha kötüdürler. Yine de Minerva seçkin tanrılar arasındadır; tanrıça Mens'i ise aşağılık kalabalık örtmüştür. Virtus hakkında ne diyeyim? Felicitas hakkında ne? Onlar hakkında dördüncü kitapta daha çok konuştuk; onları tanrıça saydıkları hâlde seçkin tanrılar arasında yer vermek istememişler, oysa birinin ölümleri yaptığı, ötekinin onları karşıladığı Mars'a ve Orcus'a yer vermişlerdir.

Böylece çok sayıda tanrıya ufak ufak dağıtılan bu küçük işlerde seçkinlerin de adeta senato plebsle birlikte çalışır gibi çalıştığını gördüğümüz ve hiç seçilmeye layık görülmeyen bazı tanrıların seçkin denilenlerden çok daha büyük ve iyi şeyler yönettiğini bulduğumuz için,

7.3

CAPUT III. Quam nulla sit ratio, quae de selectione quorundam deorum possit ostendi, cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima conpulit, ubi a Vitumno et Sentino, quos fama obscura recondit, in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini; confert selectus Saturnus semen ipsum; confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem uiris; confert hoc idem Libera, quae Ceres seu Venus est, feminis; confert selecta Iuno, et hoc non sola, sed cum Mena, filia Iouis, fluores menstruos ad eius, quod conceptum est, incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis uitam; confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum; quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt, quanto et ipsa intellectu ac ratione uincuntur. Sicut enim, quae ratiocinantur et intellegunt, profecto potiora sunt his, quae sine intellectu adque ratione ut pecora uiuunt et sentiunt: ita et illa, quae uita sensuque sunt praedita, his, quae nec uiuunt nec sentiunt, merito praeferuntur. Inter selectos itaque deos Vitumnus uiuificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator uel sator et Liber et Libera seminum commotores uel emissores; quae semina cogitare indignum est, nisi ad uitam sensumque peruenerint, quae munera selecta non dantur a dis selectis, sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non inmerito adtribui, et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi, omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. quae ad substituendos homines pertinent, omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino, utrum et ipsos uelint habere omnium quae uiuunt et sentiunt potestatem. Quod si concedunt, adtendant quam eos sublimius locaturi sint. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est; uiuere autem adque sentire etiam deos sidereos opinantur. Si autem dicunt Vitumno adque Sentino haec sola adtributa, quae in carne uiuescunt et sensibus adminiculantur, quur non. deus ille, qui facit omnia uiuere adque sentire, etiam carni uitam praebet et sensum, uniuersali opere hoc munus etiam partubus tribuens? et quid opus est Vitumno adque Sentino? Quod si ab illo, qui uitae ac sensibus uniuersaliter praesidet, his quasi famulis ista carnalia uelut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia, ut non inuenirent quibus etiam ipsi ista committerent, sed cum tota sua nobilitate, qua uisi sunt seligendi, opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iouisque et soror et coniunx; haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. Ibi posuerunt et Mentem deam, quae faciat pueris bonam mentem, et inter selectos ista non ponitur, quasi quidquam maius praestari homini potest; ponitur autem Iuno, quia Iterduca est et Domiduca, quasi quidquam prosit iter carpere et domum duci, si mens non est bona, cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. Quae profecto et Mineruae fuerat praeferenda, cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est, qui bonam habet mentem; quidam uero pessimi memoria sunt mirabili, tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant obliuisci. Et tamen Minerua est inter selectos deos; Mentem autem deam turba uilis operuit. Quid de Virtute dicam? quid de Felicitate? de quibus in quarto libro plura iam diximus; quas cum deas haberent, nullum eis locum inter selectos deos dare uoluerunt, ubi dederunt Marti et Orco, uni effectori mortium alteri receptori. Cum igitur in his minutis operibus, quae minutatim dis pluribus distributa sunt, etiam ipsos selectos uideamus tamquam senatum cum plebe pariter operari, et inueniamus a quibusdam dis, qui nequaquam seligendi putati sunt, multa

7.3_2geriye şunu düşünmek kalıyor: Bunlar evrende daha üstün işler yaptıkları için değil, halklarca daha çok tanınma şansına eriştikleri için seçkin ve baş tanrı sayılmıştır. Bu yüzden Varro da bazı baba tanrılara ve ana tanrıçalara, insanlar gibi, soysuzluk düştüğünü söylüyor. Felicitas belki bu soyluluğa liyakatle değil de rastlantıyla ulaşıldığı için seçkin tanrılar arasında olmamalıydı; ama hiç değilse onların arasına, hatta önüne Fortuna konulmalıydı, ki armağanlarını herkese akıllı bir düzene göre değil, rastlantı nasıl düşerse öyle verdiğini söylerler. Seçkin tanrılar arasında zirvede o olmalıydı, çünkü gücünü en çok onlarda gösterdi. Zira bunların üstün faziletle ya da akla dayalı bir mutlulukla değil, tapınanlarının ona dair düşündükleri gibi Fortuna'nın rastgele gücüyle seçildiğini görüyoruz. Nitekim çok usta yazar Sallustius da belki tanrıların kendilerini kastederek şöyle der: "Ama kuşkusuz talih her şeye hükmeder; her şeyi gerçeğe göre değil de keyfine göre ün sahibi yapar ya da karanlığa gömer." Çünkü ikisinin de ilahî varlıkları kutsanmış olduğu hâlde, liyakatleri karşılaştırılamazken Venus'ün neden ünlenip Virtus'un neden karanlıkta kaldığının sebebini bulamıyorlar. Ya da çoğunluğun istediği şey soylulaşmayı hak etti diyorlarsa, çünkü pek çoğu Virtus'tan çok Venus'ü ister, o zaman tanrıça Minerva neden ünlendi ve tanrıça Pecunia neden karanlıkta kaldı? İnsan soyunda ustalıktan çok açgözlülük insanları çeker; ustalar arasında da sanatını para karşılığı satılık yapmayan birini zor bulursunuz; çünkü her zaman bir şeyin uğruna yapıldığı şey, başka bir şey uğruna yapılandan daha değerli sayılır. Bu tanrı seçimi akılsız çoğunluğun hükmüyle yapıldıysa, ustaların çoğu para için çalıştığına göre neden tanrıça Pecunia Minerva'dan üstün tutulmadı? Bu ayrım birkaç bilgeye aitse, akıl Virtus'u çok daha üstün tuttuğu hâlde neden o Venus'ten üstün tutulmadı? Hiç değilse dediğim gibi Fortuna, ona çok yetki tanıyanların düşündüğü gibi her şeye hükmediyor ve her şeyi gerçeğe göre değil keyfine göre ünlendirip karanlığa gömüyorsa, tanrılar üzerinde de dilediğini rastgele hükmüyle ünlendirip dilediğini karanlığa gömecek kadar güçlüyse, tanrılar üzerinde bu kadar üstün yetkisi olan bu tanrıça seçkinler arasında üstün bir yer almalıydı. Yoksa orada yer alamamasını, Fortuna'nın kendisinin de kötü talihe uğramasıyla mı açıklamalı? Demek ki başkalarını soylu yaparken kendisi soylulaşamayarak kendine karşı çıkmıştır.

7.3_2

maiora adque meliora administrari quam ab illis, qui selecti uocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes, sed quia prouenit eis, ut magis populis innotescerent, selectos eos et praecipuos nuncupatos. Unde dicit etiam ipse Varro, quod dis quibusdam patribus et deabus matribus, sicut hominibus, ignobilitas accidisset. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit, quod ad istam nobilitatem non merito, sed fortuito peruenerunt: saltem inter illos uel potius prae illis Fortuna poneretur, quam dicunt deam non rationabili dispositione, sed ut temere acciderit, sua cuique dona conferre. Haec in dis selectis tenere apicem debuit, in quibus maxime quid posset ostendit; quando eos uidemus non praecipua uirtute, non rationabili felicitate, sed temeraria, sicut eorum cultores de illa sentiunt, Fortunae potestate selectos. Nam et uir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis adtendit, cum diceret: 'Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex libidine magis quam ex uero celebrat obscuratque.' Non enim possunt inuenire causam, quur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus, cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec conparanda sint merita. Aut si hoc nobilitari meruit, quod plures adpetunt, plures enim Venerem quam Virtutem: quur celebrata est dea Minerua et obscurata est dea Pecunia? cum in genere humano plures adliciat auaritia quam peritia, et in eis ipsis, qui sunt artificiosi, raro inuenias hominem, qui non habeat artem suam pecuniaria mercede uenalem, plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit, quam id quod propter aliud fit. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio, quur dea Pecunia Mineruae praelata non est, cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio, quur non praelata est Veneri Virtus, cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe, ut dixi, ipsa Fortuna, quae, sicut putant qui ei plurimum tribuunt, in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex uero celebrat obscuratque, si tantum et in deos ualuit, ut temerario iudicio suo quos uellet celebraret obscuraretque quos uellet, praecipuum locum haberet in selectis, quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. An ut illic esse non posset, nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi aduersam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo aduersata est, quae alios nobiles faciens nobilitata non est.

7.44. Hiçbir rezillikle lekelenmeyen aşağı tanrıların durumu, çirkinlikleri bu kadar ünlü olan seçkinlerden daha iyidir

Soyluluk ve şöhret düşkünü biri bu seçkin tanrıları kutlayabilir ve onlara talihli diyebilirdi, eğer onların onurdan çok hakarete seçildiklerini görmeseydi. Çünkü o aşağı kalabalığı soysuzluğu örtmüş ve rezilliğe gömülmekten korumuştur. İnsan kanaatlerinin uydurmalarıyla, işleri aralarında paylaştırılmış olduklarını görünce gülüyoruz; sanki ufak vergi kiracılarıymış ya da gümüşçüler mahallesindeki zanaatkârlarmış gibi, ki orada tek bir küçük kap, tek bir usta tarafından tamamlanabilecekken tamamlanmış olarak çıkmak için pek çok ustanın elinden geçer. Ama o zaman çalışan kalabalığına başka türlü bakılamayacağı düşünülmüştür: Her biri sanatın ayrı parçalarını çabuk ve kolay öğrensin, hepsi tek bir sanatta yavaş ve güç ilerleyerek usta olmaya zorlanmasın diye. Bununla birlikte seçkin olmayan tanrılar arasında bir suçla adı lekelenmiş biri zor bulunur; seçkinler arasında da üzerine büyük bir hakaret damgası yemeyen zor bulunur. Seçkinler aşağı tanrıların alçak işlerine indiler, aşağı tanrılar ise seçkinlerin yüce suçlarına ulaşmadılar. Ianus hakkında aklıma kolay kolay rezil bir şey gelmiyor. Belki öyle biriydi, daha suçsuzca yaşadı, cinayet ve rezaletlerden uzaktı. Kaçan Saturnus'u iyilikle karşıladı; krallığını konuğuyla paylaştı, her biri birer şehir kurdu, biri Ianiculum'u, öteki Saturnia'yı. Ama tanrılara tapınmada her rezilliğe hevesli olan bu kişiler, hayatını daha az çirkin buldukları bu tanrıyı putunun canavarca çirkinliğiyle çirkinleştirdiler; onu kimi zaman iki alınlı, kimi zaman ikiz gibi dört alınlı yaptılar. Yoksa seçkin tanrıların çoğu utanılacak işler yaparak alınlarını yitirdiği için, bu tanrının daha suçsuz olduğu ölçüde daha çok alnı görünsün mü istediler?

7.4

CAPUT IIII. Melius actum cum dis inferioribus, qui nullis infamentur obprobriis, quam cum selectis, quorum tantae turpitudines celebrentur. Gratularetur autem dis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis adpetitor et eos diceret fortunatos, si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos uideret. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit, ne obrueretur obprobriis. Ridemus quidem, cum eos uidemus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos, tamquam minuscularios uectigalium conductores uel tamquam opifices in uico argentario, ubi unum uasculum, ut perfectum exeat, per multos artifices transit, cum ab uno perfecto perfici posset. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum, nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli, ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. Verum tamen uix quisquam reperitur deorum non selectorum, qui aliquo crimine famam traxit infamem; uix autem selectorum quispiam, qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. Illi ad istorum humilia opera descenderunt, isti in illorum sublimia crimina non uenerunt. De Iano quidem non mihi facile quidquam occurrit, quod ad probrum pertineat. Et fortasse talis fuerit, innocentius uixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. Saturnum fugientem benignus excepit; cum hospite partitus est regnum, ut etiam ciuitates singulas conderent, iste laniculum, ille Saturniam. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris adpetitores, cuius uitam minus turpem inuenerunt, eum simulacri monstrosa deformitate turparunt, nunc eum bifrontem, nunc etiam quadrifrontem, tamquam geminum, facientes. An forte uoluerunt, ut, quoniam plurimi di selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem, quanto iste innocentior esset, tanto frontosior appareret?

7.55. Paganların daha gizli öğretisi ve fizikî açıklamaları

Ama onların, en bedbaht yanılgının çirkinliğini daha derin bir öğreti görünümüyle boyamaya çalıştıkları fizikî yorumlarını dinleyelim. Varro bu yorumları önce şöyle över: Eskiler tanrıların putlarını, nişanlarını ve süslerini, öğretinin sırlarına ulaşanlar bunları gözleriyle görünce evrenin ruhunu ve parçalarını, yani gerçek tanrıları ruhlarıyla görebilsinler diye yapmıştı. İnsan biçiminde put yapanlar, insan bedenindeki ölümlülerin ruhunun ölümsüz ruha çok benzediği düşüncesine uymuşlardır. Tanrıları işaret etmek için kaplar konulması gibi, örneğin Liber tapınağında şarap testisinin dikilmesi gibi; bu, kapsayanla kapsananı, yani şarabı gösterir. Aynı şekilde insan suretindeki putla da akıllı ruh işaret edilir, çünkü bu tabiat, tanrı ya da tanrılar olduğunu söyledikleri tabiat, adeta bir kapta olduğu gibi bedende bulunur. İşte bu bilgili adamın girip bunları gün ışığına çıkardığı öğreti sırları bunlardır. Ama ey en keskin zekâlı insan, öğretinin bu sırlarında, halklara ilk kez put dikenlerin hem vatandaşlarının korkusunu aldıkları hem yanılgı ekledikleri, eski Romalıların tanrılara putsuz daha temiz saygı gösterdikleri kanısına ayık kafayla varmanı sağlayan basiretini yitirdin mi? Bu sözleri sonraki Romalılara karşı söylemeye cesaret etmeni eskiler sağlamıştı. Çünkü o en eskiler de putlara tapınsaydı, sen de belki put dikilmemesi yolundaki bu görüşü, ki doğrudur, korkudan susarak bastırır, bu zararlı ve boş uydurmalarda öğretinin sırlarını daha geveze ve daha yüksekten ilan ederdin. Ama senin bu kadar bilgili ve zekî ruhun (sana bu yüzden çok üzülüyoruz) öğretinin bu sırları yoluyla kendi Tanrı'sına hiçbir şekilde ulaşamadı: Onu yapan Tanrı'ya, birlikte yapıldığı bir tanrıya değil; parçası olduğu değil, yarattığı varlık olduğu Tanrı'ya; her şeyin ruhu olan değil, bütün ruhu yapan Tanrı'ya. Ruh, onun lütfuna nankörlük etmezse ancak onun aydınlatmasıyla mesut olur. Ama öğretinin bu sırlarının ne olduğunu ve ne kadar değer taşıdığını sonrakiler gösterecektir. Bu çok bilgili adam şimdilik evrenin ruhunun ve parçalarının gerçek tanrılar olduğunu itiraf ediyor; buradan anlaşılıyor ki bütün teolojisi, yani en çok değer verdiği tabiî teolojisi, akıllı ruhun tabiatına kadar uzanabilmiştir. Çünkü seçkin tanrılar hakkında son olarak yazdığı bu kitapta tabiî teoloji hakkında çok az şey söyler; bu kitapta tabiat yorumlarıyla sivil teolojiyi bu tabiî teolojiye bağlayabilip bağlayamayacağını göreceğiz. Bunu yapabilirse hepsi tabiî olacaktır; o zaman sivil teolojiyi bu kadar titiz bir ayrımla ondan ayırmaya ne gerek vardı? Yok doğru bir ayrımla ayrılmışsa, onun beğendiği bu tabiî teoloji bile gerçek olmadığına göre (çünkü ruha kadar ulaşır, ruhu da yapan gerçek Tanrı'ya kadar değil), en çok cisimlerin tabiatıyla uğraşan bu sivil teoloji ne kadar daha aşağılık ve yanlıştır. Bunu, onların büyük bir titizlikle araştırıp ayıkladıkları kendi yorumları da gösterecektir; bunlardan zorunlu olan bazılarını anmam gerekiyor.

7.5

CAPUT V. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus, quibus turpitudinem miserrimi erroris uelut altioris doctrinae specie colorare conantur. Primum eas interpretationes sic Varro commendat, ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse, quae cum oculis animaduertissent hi, qui adissent doctrinae mysteria, possent animam mundi ac partes eius, id est deos ueros, animo uidere; quorum qui simulacra specie hominis fecerunt, hoc uideri secutos, quod mortalium animus, qui est in corpore humano, simillimus est inmortalis animi; tamquam si uasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur, quod significaret uinum, per id quod continet id quod continetur; ita per simulacrum, quod formam haberet humanam, significari animam rationalem, quod eo uelut uase natura ista soleat contineri, cuius naturae deum uolunt esse uel deos. Haec sunt mysteria doctrinae, quae iste uir doctissimus penetrauerat, unde in lucem ista proferret. Sed, o homo acutissime, num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti, qua tibi sobrie uisum est, quod hi, qui primi populis simulacra constituerunt, et metum demserunt ciuibus suis et errorem addiderunt, castiusque deos sine simulacris ueteres obseruasse Romanos? Hi enim tibi fuerunt auctores, ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent, fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis, interim uerum, timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis uanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum, id est a quo facta est, non cum quo facta est; nec cuius portio, sed cuius conditio est; nec qui est omnium anima, sed qui fecit omnem animam, quo solo inlustrante anima fit beata, si eius gratiae non sit ingrata, nullo modo potuit peruenire. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda, quae sequuntur ostendent. Fatetur interim uir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse ueros deos; unde intellegitur totam eius theologian, eam ipsam scilicet naturalem, cui plurimum tribuit, usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro, quem de dis selectis ultimum scripsit; in quo uidebimus utrum per interpretationes physiologicas possit ad hanc naturalem referre ciuilem. Quod si potuerit, tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea ciuilem tanta cura distinctionis abiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista uera est quae illi naturalis placet (peruenit enim usque ad animam, non usque ad uerum Deum qui fecit et animam), quanto est abiectior et falsior ista ciuilis, quae maxime circa corporum est occupata naturam, sicut ipsae interpretationes eius, ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet, tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt.

7.66. Varro'nun, Tanrı'nın evrenin ruhu olduğu, ama parçalarında tanrısal tabiatta çok sayıda ruh bulunduğu yolundaki kanaati

Demek ki aynı Varro, hâlâ tabiî teolojinin girişinde konuşurken, Tanrı'nın Yunanların kosmos dedikleri evrenin ruhu olduğunu ve bu evrenin kendisinin de Tanrı olduğunu düşündüğünü söyler. Ama nasıl bilge insan beden ve ruhtan oluşmakla birlikte ruhundan ötürü bilge denilirse, evren de ruh ve bedenden oluşmakla birlikte ruhtan ötürü Tanrı denilir. Burada bir şekilde tek Tanrı'yı itiraf ediyor görünüyor; ama daha çoğunu da sokmak için, evrenin iki kısma, gök ve yere bölündüğünü ekliyor; gök iki kısımdır, esir ve hava; yer de su ve toprak olarak. Bunlardan en yükseği esir, ikincisi hava, üçüncüsü su, en aşağısı topraktır. Bu dört kısmın hepsi ruhlarla doludur: esirde ve havada ölümsüz, suda ve toprakta ölümlü ruhlar vardır. Göğün en yüksek çevresinden Ay çemberine kadar gök cisimleri ve yıldızlar esir ruhlarıdır; bu göksel tanrılar yalnız anlaşılmakla kalmaz, görülürler de. Ay yörüngesi ile bulutların ve rüzgârların doruğu arasında hava ruhları vardır, ama bunlar gözle değil ruhla görülür ve kahramanlar, larlar ve geniuslar diye adlandırılırlar. İşte bu girişte kısaca ortaya konulan tabiî teoloji budur; yalnız ona değil pek çok filozofa da beğenilmiştir. Bunu, seçkin tanrılar açısından sivil teoloji hakkında geri kalanı gerçek Tanrı'nın yardımıyla tamamlayınca daha titizlikle tartışmak gerekir.

7.6

CAPUT VI. De opinione Varronis, qua arbitratus est Deum animam esse mundi, qui tamen in partibus suis habeat animas multas, quarum diuina natura sit. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi, quem Graeci uocant κόσμον, et hunc ipsum mundum esse deum; sed sicut hominem sapientem, cum sit ex corpore et animo, tamen ab animo dici sapientem, ita mundum deum dici ab animo, cum sit ex animo et corpore. Hic uidetur quoquo modo unum confiteri Deum; sed ut plures etiam introducat, adiungit mundum diuidi in duas partes, caelum et terram; et caelum bifariam, in aethera et aera; terram uero in aquam et humum; e quibus summum esse aethera, secundum aera, tertiam aquam, infimam terram; quas omnes partes quattuor animarum esse plenas, in aethere et aere inmortalium, in aqua et terra mortalium. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas; eos caelestes deos non modo intellegi esse, sed etiam uideri; inter lunae uero gyrum et nimborum ac uentorum cacumina aerias esse animas, sed eas animo, non oculis uideri et uocari heroas et lares et genios. Haec est uidelicet breuiter in ista praelocutione proposita theologia naturalis, quae non huic tantum, sed multis philosophis placuit; de qua tunc diligentius disserendum est, cum de ciuili, quantum ad deos selectos adtinet, opitulante Deo uero quod restat inpleuero.

7.77. Ianus ve Terminus'un iki ilahî varlığa ayrılması akla uygun muydu

Öyleyse Varro'nun söze başladığı Ianus'un kim olduğunu soruyorum. Cevap verilir: Evrendir. Bu cevap kuşkusuz kısa ve açıktır. O hâlde neden şeylerin başlangıcının ona, sonlarının ise Terminus dedikleri başka bir tanrıya ait olduğu söylenir? Çünkü başlangıçlar ve sonlar için bu iki tanrıya, Aralık'a kadar Mart'ın başta olduğu on aydan başka iki ay adandığını söylerler: Ocak Ianus'a, Şubat Terminus'a. Bu yüzden Terminalia'nın aynı Şubat ayında kutlandığını söylerler; o sırada Februm denilen temizlenme ibadeti yapılır, ay adını da buradan almıştır. Ianus olan evrene şeylerin başlangıcı ait olup sonu ait değil mi ki başlarına başka bir tanrı atanıyor? Bu evrende yapıldığını söyledikleri her şeyin yine bu evrende sona erdiğini kabul etmiyorlar mı? İşte yetkisini yarıya indirip putunda yüzünü ikiye katlamak ne beyhudeliktur! Bu iki yüzlü tanrıyı aynı anda hem Ianus hem Terminus diyerek, bir yüzünü başlangıçlara, ötekini sonlara vererek yorumlasalardı çok daha zarif olmaz mıydı? Çünkü bir iş yapan ikisine de dikkat etmelidir; zira eyleminin her hareketinde başlangıca geri bakmayan sona ileri bakamaz. Bu yüzden ileri bakan yönelim, geri bakan hafızaya bağlanmak zorundadır; çünkü neye başladığını unutan onu nasıl bitireceğini bulamaz. Mutlu hayatın bu evrende başladığını, evrenin dışında tamamlandığını düşünselerdi ve bu yüzden Ianus'a, yani evrene yalnız başlangıçlar üzerinde yetki verselerdi, elbette Terminus'u ondan üstün tutar ve seçkin tanrılardan ayrı tutmazlardı. Ama şimdi de bu iki tanrıda zamansal şeylerin başlangıçları ve sonları söz konusu iken Terminus'a daha çok onur verilmeliydi. Çünkü bir şey tamamlandığında sevinç daha büyüktür; başlanan işler sona varana kadar kaygıyla doludur; bir şeye başlayan en çok o sonu ister, ona yönelir, bekler, arzular; başlanmış iş bitmedikçe sevinmez.

7.7

CAPUT VII. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. Ianus igitur, a quo sumsit exordium, quaero quisnam sit. Respondetur: Mundus est. Breuis haec plane est adque aperta responsio. Quur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere, fines uero ad alterum, quem Terminum uocant? Nam propter initia et fines duobus istis dis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem, quibus usque ad Decembrem caput est Martius, Ianuarium Iano, Februarium Termino. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt, cum fit sacrum purgatorium, quod uocant Februm, unde mensis nomen accepit. Numquid ergo ad mundum, qui Ianus est, initia rerum pertinent et fines non pertinent, ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia, quae in hoc mundo fieri dicunt, in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista uanitas, in opere illi dare potestatem dimidiam, in simulacro faciem duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur, si eundem et Ianum et Terminum dicerent adque initiis unam faciem, finibus alteram darent? quoniam qui operatur utrumque debet intendere; in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens conectatur intentio; nam cui exciderit quod coeperit, quo modo finiat non inueniet. Quod si uitam beatam in hoc mundo inchoari putarent, extra mundum perfici, et ideo Iano, id est mundo, solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque ab dis selectis non alienarent. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus dis initia rerum temporalium finesque tractantur, Termino dari debuit plus honoris. Maior enim laetitia est, cum res quaeque perficitur; sollicitudinis autem plena sunt coepta, donec perducantur ad finem, quem qui aliquid incipit maxime adpetit intendit, expectat exoptat, nec de re inchoata, nisi terminetur, exultat.

7.88. Ianus'a tapınanların neden onun iki yüzlü suretini yaptığı, dört yüzlü görünmesini de istedikleri

Şimdi iki yüzlü putun yorumunu ele alalım. Önde ve arkada iki yüzü olduğunu söylerler, çünkü ağzımızı açtığımızda açıklığımız evrene benzer. Bu yüzden Yunanlar damağa ouranos, gök adını vermişlerdir; Varro bazı Latin şairlerinin de göğe palatum, damak dediğini söyler. Bu ağız açıklığından dışarı dişlere doğru ve içeri boğaza doğru birer giriş vardır. İşte Yunanca ya da şiirsel bir kelime olan damak yüzünden evrenin geldiği yer! Bunun ruhla, ebedî hayatla ne ilgisi var? Bu tanrıya yalnız tükürük için tapınılsın, çünkü onu kısmen yutmak, kısmen tükürmek için damağın göğü altında iki kapı da açılır. Dahası, evrende karşılıklı duran, içeri bir şey alan ya da dışarı bir şey salan iki kapı bulamayıp, evrenin benzerliğini taşımadığı ağzımızdan ve boğazımızdan, Ianus'un da benzerliğini taşımadığı yalnız damak yüzünden Ianus'ta evrenin putunu yapmak istemekten daha saçma ne olabilir? Onu dört yüzlü yapıp ikiz Ianus dediklerinde, bunu evrenin dört yanına yorumlarlar; sanki Ianus bütün yüzleriyle dışarı bakıyormuş gibi evren de dışarıda bir şeye bakıyormuş. Sonra Ianus evrense ve evren dört yandan oluşuyorsa, iki yüzlü Ianus putu yanlıştır; yok evrenin tümü Doğu ve Batı adıyla da anlaşıldığı için doğruysa, öteki iki yanı Kuzey ve Güney diye adlandırdığımızda, dört yüzlüye ikiz Ianus dedikleri gibi birisi evrene de ikiz mi diyecek? Giren ve çıkanlara açık dört kapıyı evrene benzeterek yorumlayacak hiçbir şeyleri yok; iki yüzlü için hiç değilse insan ağzında söyleyecek bir şey bulmuşlardı. Meğer ki Neptunus yardıma gelip onlara bir balık uzatsın, onun ağız ve boğaz açıklığı dışında sağda ve solda solungaçları açıktır. Yine de bu kadar kapıdan geçilerek hiçbir ruh bu beyhudelikten kaçamaz; ancak hakikatin "Ben kapıyım" dediğini duyan kaçabilir.

7.8

CAPUT VIII. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint, quam tamen etiam quadrifrontem uideri uolunt. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. Duas eum facies ante et retro habere dicunt, quod hiatus noster, cum os aperimus, mundo similis uideatur; unde et palatum Graeci ⟦οὐρανόν⟧ appellant, et nonnulli, inquit, poetae Latini caelum uocauerunt palatum, a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes uersus et introrsus ad fauces. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri uocabulum uel Graecum uel poeticum. Quid autem hoc ad animam, quid ad uitam aeternam? Propter solas saliuas colatur hic deus, quibus partim glutiendis partim spuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. Quid est porro absurdius, quam in ipso mundo non inuenire duas ianuas ex aduerso sitas, per quas uel admittat ad se aliquid intro uel emittat a se foras, et de nostro ore et gutture, quorum similitudinem mundus non habet, uelle mundi simulacrum conponere in Iano propter solum palatum, cuius similitudinem Ianus non habet? Cum uero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant, ad quattuor mundi partes hoc interpretantur, quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat, falsum est simulacrum Iani bifrontis; aut si propterea uerum est, quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi, numquid, cum duas partes alias nominamus Septentrionis et Austri, sicut illum quadrifrontem dicunt geminum Ianum, ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas, quae intrantibus et exeuntibus pateant, interpretentur ad mundi similitudinem, sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis inuenerunt, nisi Neptunus forte subueniat et porrigat piscem, cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. Et tamen hanc uanitatem per tot ianuas nulla effugit anima, nisi quae audit ueritatem dicentem: Ego sum ianua.

7.99. Iuppiter'in gücü ve Ianus ile karşılaştırılması

Iuppiter de denilen Iovis'ten kimi anlamak istediklerini açıklasınlar. "Evrende bir şeyin olmasını sağlayan sebepler üzerinde yetkili olan tanrıdır" derler. Bunun ne kadar büyük olduğuna Vergilius'un o çok ünlü dizesi tanıklık eder:

Şeylerin sebeplerini bilebilen ne mutludur.

Ama neden Ianus ondan önce getiriliyor? Bu çok keskin zekâlı ve çok bilgili adam buna cevap versin. "Çünkü ilk şeyler Ianus'un, en yüksek şeyler Iuppiter'in elindedir" diyor. "Bu yüzden Iuppiter haklı olarak herkesin kralı sayılır. Çünkü ilk şeyler en yüksek şeylere yenilir; zira ilk şeyler zamanda önce gelseler de en yüksek şeyler onurda üstündür." Yapılan işlerin ilki ve en yükseği ayırt edilseydi bu doğru söylenmiş olurdu: Bir işin başlangıcı yola çıkmak, en yükseği varmak; bir işin başlangıcı öğrenmeye başlamak, en yükseği bilgiye ulaşmaktır. Böylece her şeyde ilk şeyler başlangıçlar, en yüksek şeyler sonlardır. Ama bu iş Ianus ve Terminus arasında çözülmüştü. Iuppiter'e verilen sebepler ise yapanlardır, yapılanlar değil; ve hiçbir şekilde yapılan şeyler ya da onların başlangıçları tarafından zamanca bile geçilemezler. Çünkü yapan şey, yapılan şeyden her zaman önce gelir. Bu yüzden yapılan şeylerin başlangıçları Ianus'a aitse, bu nedenle Iuppiter'e atfettikleri etkin sebeplerden önce gelmezler. Çünkü yapan sebep önce gelmeden hiçbir şey olmadığı gibi, olmak için de başlamaz. Bütün yapılmış tabiatların ve tabiî şeylerin bütün sebepleri elinde olan bu tanrıya halklar Iuppiter diyor ve ona bu kadar büyük hakaretler ve bu kadar cani suçlamalarla tapınıyorsa, hiçbir tanrının olmadığını düşünmelerinden daha iğrenç bir kutsala saygısızlıkla kendilerini bağlamış olurlar. Bu yüzden, çirkin ve rezil onurlara layık başka bir şeye Iuppiter adını vermeleri daha iyi olurdu; yerine boş bir uydurma konulur da ona küfrederlerdi (Saturnus'a oğlu yerine yutması için konulduğu söylenen taş gibi). Hem gürleyen hem zina eden, hem bütün evreni yöneten hem bu kadar çok fuhuşa dağılan, hem bütün tabiatların ve tabiî şeylerin en yüksek sebeplerine sahip olan hem de kendi yaptıklarının sebepleri iyi olmayan bir tanrı demekten bu daha iyi olurdu.

Sonra soruyorum: Ianus evrense bu Iuppiter'e tanrılar arasında hangi yeri veriyorlar? Çünkü Varro gerçek tanrıları evrenin ruhu ve onun parçaları olarak tarif etti; bu yüzden böyle olmayan hiçbir şey, onlara göre gerçek tanrı değildir. Peki Iuppiter'in evrenin ruhu, Ianus'un da onun bedeni, yani bu görülen evren olduğunu mu söyleyecekler? Bunu derlerse Ianus'a tanrı diyemeyecekler, çünkü kendilerine göre bile evrenin bedeni tanrı değil, evrenin ruhu ve onun parçaları tanrıdır. Bu yüzden aynı yazar açıkça Tanrı'nın evrenin ruhu olduğunu ve bu evrenin kendisinin de tanrı olduğunu düşündüğünü söyler; ama nasıl bilge insan ruh ve bedenden oluşmakla birlikte ruhundan ötürü bilge denilirse, evren de ruh ve bedenden oluşmakla birlikte ruhtan ötürü tanrı denilir. Demek ki evrenin bedeni tek başına tanrı değildir; ya tek başına ruhu tanrıdır ya da beden ve ruh birlikte, ama bedenden değil ruhtan ötürü. Şimdi Ianus evrense ve Ianus tanrıysa, Iuppiter'in tanrı olabilmesi için Ianus'un bir parçası mı diyecekler? Oysa daha çok evrenin bütününü Iuppiter'e atfederler; şu söz buradan gelir:

Her şey Iuppiter'le doludur.

Öyleyse Iuppiter'in tanrı, hele tanrıların kralı olabilmesi için onu ancak evren olarak düşünebilirler; ta ki onlara göre kendi parçaları olan öteki tanrılara hükmetsin. Aynı Varro, bu kitaplardan ayrı olarak tanrılara tapınma üzerine yazdığı kitapta, bu görüş doğrultusunda Valerius Soranus'un bazı dizelerini açıklar. Dizeler şunlardır:

Her şeye kadir Iuppiter, kralların, şeylerin ve tanrıların Atası ve anası tanrıların, tek tanrı ve hepsi.

Aynı kitapta bunlar şöyle açıklanır: Tohumu salana erkek, alana dişi dediklerinden ve Iuppiter evren olduğundan, o da bütün tohumları kendinden salıp kendinde kabul ettiğinden, "bu sebeple Soranus 'Iuppiter ata ve ana' diye yazdı; aynı sebeple birin ve her şeyin aynı olduğunu da yazdı; çünkü evren birdir ve her şey o bir içindedir" der.

7.9

CAPUT VIIII. De Iouis potestate adque eiusdem cum Iano conparatione. Iouem autem, qui etiam Iuppiter dicitur, quem uelint intellegi, exponant. 'Deus est, inquiunt, habens potestatem causarum, quibus aliquid fit in mundo.' Hoc quam magnum sit, nobilissimus Vergilii uersus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas. Sed quur ei praeponitur Ianus? hoc nobis uir ille acutissimus doctissimusque respondeat. 'Quoniam penes Ianum, inquit, sunt prima, penes Iouem summa. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. Prima enim uincuntur a summis, quia, licet prima praecedant tempore, summa superant dignitate.' Sed recte hoc diceretur, si factorum prima discernerentur et summa; sicut initium facti est proficisci, summum peruenire; initium facti inceptio discendi, summum perceptio doctrinae; ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. Causae autem, quae dantur Ioui, efficientia sunt, non effecta; neque ullo modo fieri potest, ut uel tempore praeueniantur a factis initiisue factorum. Semper enim prior est res quae facit, quam illa quae fit. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum, non ideo priora sunt efficientibus causis, quas Ioui tribuunt. Sicut enim nihil fit, ita nihil inchoatur ut fiat, quod non faciens causa praecesserit. Hunc sane deum, penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum, si Iouem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt; taetriore sacrilegio sese obstringunt, quam si prorsus nullum putarent deum. Unde satius esset eis alium aliquem Iouis nomine nuncupare, dignum turpibus et flagitiosis honoribus, subposito uano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur subpositus lapis, quem pro filio deuoraret), quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem, et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem, et naturarum omnium naturalium rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. Deinde quaero, quem iam locum inter deos huic Ioui tribuant, si Ianus est mundus. Deos enim ueros animam mundi ac partes eius iste definiuit; ac per hoc, quidquid hoc non est, non est utique secundum istos uerus deus. Num igitur ita dicturi sunt Iouem animam mundi, ut Ianus sit corpus eius, id est iste uisibilis mundus? Hoc si dicunt, non erit quem ad modum Ianum deum dicant, quoniam mundi corpus non est deus uel secundum ipsos, sed anima mundi ac partes eius. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum; sed sicut hominem sapientem, cum sit ex animo et corpore, tamen ei animo dici sapientem, ita mundum deum dici ab animo, cum sit ex animo et corpore. Solum itaque mundi corpus non est deus, sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus, ita tamen ut non sit a corpore, sed ab animo deus. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus, numquid Iouem, ut deus esse possit, aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Ioui uniuersum solent tribuere; unde est: Iouis omnia plena. Ergo et Iouem, ut deus sit et maxime rex deorum, non alium possunt existimare quam mundum, ut dis ceteris secundum istos suis partibus regnet. In hanc sententiam etiam quosdam uersus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro, quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit; qui uersus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixquo deum, deus unus et omnes. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret, feminam quae acciperet, Iouemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere, 'cum causa, inquit, scripsit Soranus: Iuppiter progenitor genetrixque; nec minus cum causa unum et omnia idem esse; mundus enim unus, et in eo uno omnia sunt.'

7.1010. Ianus ve Iuppiter arasındaki ayrım doğru mudur

Ianus da evrense Iuppiter de evrense ve evren tekse, neden Ianus ve Iuppiter iki tanrıdır? Neden ayrı tapınakları, ayrı sunakları, farklı ibadetleri, benzemez putları vardır? Bu, ilk başlangıçların gücünün başka, sebeplerin gücünün başka olması ve birinin Ianus, ötekinin Iuppiter adını alması yüzündense, bir insanın farklı konularda iki yetkisi ya da iki sanatı olsa, her birinin gücü farklı olduğu için ona iki yargıç ya da iki sanatkâr mı denir? Tek Tanrı'nın kendisi hem ilk başlangıçlar hem sebepler üzerinde yetkiliyse, ilk başlangıçlar ve sebepler iki şey olduğu için onun iki tanrı olduğunu mu düşünmek gerekir? Bunu doğru buluyorlarsa, Iuppiter'in kendisinin de pek çok yetkisi yüzünden ona verilen lakap sayısı kadar tanrı olduğunu söylesinler; çünkü bu lakapların alındığı bütün şeyler çok sayıda ve farklıdır. Bunlardan birkaçını anıyorum.

7.10

CAPUT X. An Iani et Iouis recta discretio sit. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus, quare duo di sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras, diuersa sacra dissimilia simulacra? Si propterea, quod alia uis est primordiorum, alia causarum, et illa Iani, illa Iouis nomen accepit: numquid si unus homo in diuersis rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum, ipse causarum, num propterea illum duos deos esse necesse est putari, quia primordia causaeque res duae sunt? Quod si hoc iustum putant, etiam ipsum Iouem tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt, quoniam res omnes, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae adque diuersae sunt, ex quibus pauca commemoro.

7.1111. Iuppiter'in çok tanrıya değil tek ve aynı tanrıya ait lakapları

Ona Victor, Invictus, Opitulus, Impulsor, Stator, Centumpeda, Supinalis, Tigillus, Almus, Ruminus ve saymakla bitmeyecek başka adlar verdiler. Bu lakapları tek tanrıya farklı sebepler ve yetkiler yüzünden verdiler, ama bu kadar çok şey yüzünden onu o kadar tanrı olmaya zorlamadılar: Her şeyi yendiği, kimseye yenilmediği, muhtaçlara yardım ettiği, itme, durdurma, sağlamlaştırma, ters çevirme gücüne sahip olduğu, evreni bir kiriş gibi tutup taşıdığı, her şeyi beslediği, ruma yani memeyle hayvanları beslediği için. Görüyoruz ki bunların bir kısmı büyük, bir kısmı küçüktür; yine de ikisini de tek tanrının yaptığı söylenir. Sanırım şeylerin sebepleri ve ilk başlangıçları, yani tek evrenin Iuppiter ve Ianus diye iki tanrı olmasını isteten şeyler, evreni tutmak ve hayvanlara meme vermekten birbirine daha yakındır; yine de güç ve onurca birbirinden bu kadar uzak olan bu iki iş yüzünden iki tanrı olmaya zorlanmıyorlar, tek bir Iuppiter birinden ötürü Tigillus, ötekinden ötürü Ruminus denilmiştir. Emen hayvanlara meme vermenin Iuppiter'den çok Iuno'ya yakışacağını söylemek istemem, özellikle bu işte ona yardım edecek ya da hizmet sağlayacak ilahe Rumina da varken. Çünkü buna şu cevabın verilebileceğini düşünüyorum: Valerius Soranus'un şu dizelerine göre Iuno'nun kendisi de Iuppiter'den başka bir şey değildir:

Her şeye kadir Iuppiter, kralların, şeylerin ve tanrıların Atası ve anası tanrıların.

Öyleyse neden ona Ruminus da denilmiş, belki daha titiz araştıranlar onun ilahe Rumina da olduğunu bulacakken? Çünkü tanrıların yüceliğine, bir başak üzerinde birinin boğumun, ötekinin kılıfın bakımını yapması yakışmaz görünüyorsa, hayvanların memeyle beslenmesi gibi çok aşağı tek bir işin iki tanrının yetkisiyle görülmesi ne kadar daha yakışmazdır; ki biri Iuppiter, yani herkesin kralıdır ve bunu karısıyla değil de soysuz bir Rumina ile yapmaktadır; meğer ki kendisi de Rumina olsun, belki emen erkekler için Ruminus, dişiler için Rumina. Doğrusu onların Iuppiter'e dişi ad vermek istemediklerini söylerdim; ama dizelerde "ata ve ana" denilmese ve öteki lakapları arasında, küçük işlerin başındakiler arasında bulduğumuz ve dördüncü kitapta andığımız tanrıça Pecunia adıyla da anıldığını okumasaydım. Ama erkekler de kadınlar da para sahibi olduğuna göre, Rumina ve Ruminus gibi hem Pecunia hem Pecunius denilmesi neden yapılmadı, kendileri bilir.

7.11

CAPUT XI. De cognominibus Iouis, quae non ad multos deos, sed ad unum eundemque referuntur. Dixerunt eum Victorem, Inuictum, Opitulum, Inpulsorem, Statorem, Centumpedam, Supinalem. Tigillum, Almum, Ruminum et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina inposuerunt uni deo propter causas potestatesque diuersas, non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinquiora esse causas rerum adque primordia, propter quas res unum mundum duos deos esse uoluerunt, Iouem adque Ianum, quam continere mundum et mammam dare animalibus; nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se ui et dignitate diuersa duo di esse conpulsi sunt; sed unus Iuppiter propter illud Tigillus, propter illud Ruminus appellatus est. Nolo dicere, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iouem, secundum illos Valerii Sorani uersus, ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deam. Quare ergo dictus est et Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mammis alantur animalia, duorum deorum potestate curari, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortasse pro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponere, nisi et in illis uersibus - 'progenitor genetrixque' diceretur, et inter eius alia cognomina legerem, quod etiam Pecunia uocaretur, quam deam inter illos minuscularios inuenimus et in quarto libro commemorauimus. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam, quur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit, sicut Rumina et Ruminus, ipsi uiderint.

7.1212. Iuppiter'e Pecunia da denildiği

Bu adın gerekçesini ne zarif göstermişler! "Pecunia denir" diyorlar, "çünkü her şey onundur." Ey tanrısal bir adın büyük gerekçesi! Tersine, her şeyin sahibi olan Tanrı, en aşağılık ve en hakaret edici biçimde Pecunia diye anılmış oluyor. Çünkü gökte ve yerde bulunan bütün şeyler karşısında, insanların para adıyla sahip oldukları her türlü şeydeki para nedir? Hiç kuşkusuz bu adı Iuppiter'e açgözlülük koymuştur; öyle ki parayı seven herkes, sıradan bir tanrıyı değil herkesin kralını seviyor görünsün. Divitiae, yani zenginlik denilseydi durum çok farklı olurdu. Çünkü zenginlik başka, para başkadır. Parası hiç olmayan ya da az olan bilgelere, adillere, iyilere zengin deriz; çünkü faziletlerce zengindirler ve bunlar sayesinde cisimsel şeylerin zorunluluklarında bile ellerindeki onlara yeter. Hep hırsla bekleyen, hep muhtaç olan açgözlülere ise yoksul deriz; ne kadar çok paraları olursa olsun, bolluk ne kadar büyük olursa olsun muhtaç olmaktan kurtulamazlar. Gerçek Tanrı'nın kendisine de doğru olarak zengin deriz, ama parayla değil, her şeye kudretiyle. Parası olanlara da zengin denir, ama arzu doluysalar içten yoksuldurlar; yine parası olmayanlara yoksul denir, ama bilgelerse içten zengindirler. Öyleyse bir bilge için bu teoloji nasıl olmalı ki tanrıların kralı, "hiçbir bilgenin arzulamadığı" şeyin adını almış olsun? Bu öğreti ebedî hayata ait yararlı bir şey öğretseydi, evrenin yöneticisi tanrının onlar tarafından Pecunia değil, sevgisi açgözlülüğün pisliklerinden, yani para aşkından temizleyen Sapientia diye adlandırılması ne kadar daha kolay olurdu!

7.12

CAPUT XII. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. Quam uero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! uocatur Pecunia, inquiunt, uocatur, quod eius sunt omnia>! O magnam rationem diuini nominis! Immo uero ille, cuius sunt omnia, uilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. Ad omnia enim, quae caelo et terra continentur, quid est pecunia in omnibus omnino rebus, quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc auaritia Ioui nomen inposuit, ut, quisquis amat pecuniam, non quemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi amare uideatur. Longe autem aliud esset, si diuitiae uocaretur. Aliud namque sunt diuitiae, aliud pecunia. Nam dicimus diuites sapientes, iustos, bonos, quibus pecunia uel nulla uel parua est; magis enim sunt uirtutibus diuites, per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes uero auaros, semper inhiantes et egentes; quamlibet enim magnas pecunias habere possunt, sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eius rei nomen accepit, 'quam nemo sapiens concupiuit'? Quanto enim facilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret aeternam salubriter disceretur, deus mundi rector non ab eis Pecunia, sed Sapientia uocaretur, cuius amor purgat a sordibus auaritiae, hoc est ab amore pecuniae!

7.1313. Saturnus ve Genius açıklandığında ikisinin de tek Iuppiter olduğunun öğretilmesi

Ama bu Iuppiter hakkında daha fazla ne söyleyelim? Belki ötekileri de ona bağlamak gerekir ve böylece çok sayıda tanrı kanaati boş kalır; çünkü ister onun parçaları ya da güçleri sayılsınlar, ister her şeye yayıldığını düşündükleri ruh gücü, bu görünen evrenin yükseldiği kütlenin parçalarından ve tabiatın çok yönlü yönetiminden sanki birçok tanrının adlarını almış olsun, hepsi o tek tanrıdır. Saturnus nedir? "Önde gelen tanrılardan biri, bütün ekimlerin hâkimiyeti elinde olan tanrıdır" diyor. Valerius Soranus'un dizelerinin açıklaması, Iuppiter'in evren olduğunu, bütün tohumları kendinden salıp kendinde kabul ettiğini söylemiyor mu? Öyleyse bütün ekimlerin hâkimiyeti elinde olan odur. Genius nedir? "Doğacak bütün şeylerin başına atanmış ve onların gücüne sahip tanrıdır" diyor. Bu gücün, "Iuppiter ata ve ana" denilen evrenden başka kimde olduğuna inanıyorlar? Başka bir yerde genius'un her insanın akıllı ruhu olduğunu, bu yüzden her birinin ayrı olduğunu, evrenin böyle ruhunun da Tanrı olduğunu söylediğinde, aynı şeye dönüyor ki evrenin ruhu küllî genius olarak inanılsın. Demek ki Iuppiter dedikleri budur. Çünkü her genius tanrıysa ve her erkeğin ruhu genius'sa, her erkeğin ruhunun tanrı olduğu sonucu çıkar. Bu saçmalıktan kendileri de irkiliyorlarsa, geriye evrenin ruhu ve dolayısıyla Iuppiter dedikleri tanrıya tek ve üstün anlamda tanrı Genius demek kalıyor.

7.13

CAPUT XIII. Quod, dum exponitur quid Saturnus quidue sit Genius, uterque unus Iuppiter esse doceatur. Sed quid de hoc Ioue plura, ad quem fortasse ceteri referendi sunt, ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum, cum hic ipse sint omnes, siue quando partes eius uel potestates existimantur, siue cum uis animae, quam putant per cuncta diffusam, ex partibus molis huius, in quas uisibilis mundus iste consurgit, et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? 'Unus, inquit, de principibus deus, penes quem sationum omnium dominatus est.' Nonne expositio uersuum illorum Valerii Sorani sic se habet, Iouem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. Quid est Genius? 'Deus, inquit, qui praepositus est ac uim habet omnium rerum gignendarum.) Quem alium hanc uim habere credunt quam mundum, cui dictum est: 'Iuppiter progenitor genetrixque?' Et cum alio loco genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum, talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique reuocat, ut tamquam uniuersalis genius ipse mundi animus esse credatur. Hic est igitur quem appellant Iouem. Nam si omnis genius deus et omnis uiri animus genius, sequitur ut sit omnis uiri animus deus; quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa conpellit, restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium, quem dicunt mundi animum ac per hoc Iouem.

7.1414. Mercurius ve Mars'ın görevleri

Mercurius ve Mars'ı ise evrenin bazı parçalarına ve Tanrı'nın unsurlardaki işlerine nasıl bağlayacaklarını bulamadılar, bu yüzden onları hiç değilse insanların işlerinin başına, konuşmanın ve savaşmanın yöneticileri olarak koydular. Mercurius tanrıların da konuşması üzerinde yetkiliyse, tanrıların kralına da hükmediyor demektir, eğer Iuppiter onun keyfine göre konuşuyorsa ya da konuşma yeteneğini ondan aldıysa; ki bu elbette saçmadır. Ona yalnız insan konuşması üzerinde yetki verildiği söyleniyorsa, Iuppiter'in yalnız çocuklara değil hayvanlara da meme vermeye tenezzül ettiğine (Ruminus lakabı bundandır) ama bizim hayvanlardan üstün olmamızı sağlayan konuşmanın bakımını üstlenmek istemediğine inanılamaz; dolayısıyla Iuppiter ile Mercurius aynıdır. Eğer Mercurius'un konuşmanın kendisi olduğu söyleniyorsa, nitekim onun hakkında yaptıkları yorumlar bunu gösterir (çünkü Mercurius, medius currens, "ortadan koşan" gibi denilmiştir, zira konuşma insanların arasında koşar; Yunancada Hermēs, çünkü konuşma ya da konuşmaya ait yorum hermēneia diye adlandırılır; mallara, merces'e de bu yüzden bakar, çünkü konuşma satıcılarla alıcılar arasına girer; başındaki ve ayaklarındaki kanatlar, konuşmanın havada uçtuğunu gösterir; ona haberci denilmesi, konuşmayla bütün düşüncelerin bildirilmesindendir) — demek ki Mercurius konuşmanın kendisiyse, kendilerinin itiraf ettiği gibi tanrı değildir. Ama cin bile olmayanları kendilerine tanrı yapınca, murdar ruhlara yalvararak tanrı değil cin olanlar tarafından ele geçirilirler. Yine Mars için de tabiatın bir işini yapacağı bir unsur ya da evren parçası bulamayınca, onu savaş tanrısı dediler; savaş insanların işidir ve istenecek bir şey değildir. Felicitas sürekli barış verseydi Mars'ın yapacak işi olmazdı. Mercurius'un konuşma olması gibi Mars da savaşın kendisiyse, tanrı olmadığı ne kadar açıksa, keşke yanlışlıkla bile tanrı denilen savaş da o kadar olmasaydı.

7.14

CAPUT XIIII. De Mercurii et Martis officiis. Mercurium uero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei, quae sunt in elementis, non inuenerunt, et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt, sermocinandi et belligerandi administros. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit, ipsi quoque regi deorum dominatur, si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem; quod utique absurdum est. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur, non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros, sed etiam pecora, unde Ruminus cognominatus est, Iouem descendere uoluisse, et curam nostri sermonis, quo pecoribus antecellimus, ad se pertinere noluisse; ac per hoc idem ipse est Iouis adque Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius, sicut ea, quae de illo interpretantur, ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus, quod sermo currat inter homines medius; ideo ‛Ερμη̃ς Graece, quod sermo uel interpretatio, quae ad sermonem utique pertinet, ἑρμηνεία dicitur; ideo et mercibus praeesse, quia inter uendentes et ementes sermo fit medius; alas eius in capite et pedibus significare uolucrem ferri per aera sermonem; nuntium dictum, quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) — si ergo Mercurius ipse sermo est, etiam ipsis confitentibus deus non est. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones sunt, inmundis supplicando spiritibus possidentur ab eis, qui non di, sed daemones sunt. Item quia nec Marti aliquod elementum uel partem mundi inuenire potuerunt, ubi ageret opera qualiacumque naturae, deum belli esse dixerunt, quod opus est hominum et optabilius non est. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret, Mars quid ageret non haberet. Si autem ipsum bellum est Mars, sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est, quod non sit deus, tam non sit et bellum, quod uel falso uocetur deus.

7.1515. Paganların tanrılarının adlarıyla adlandırdıkları bazı yıldızlar

Meğer ki bu tanrılar, onların adıyla adlandırdıkları yıldızlar olsun. Çünkü bir yıldıza Mercurius, bir başkasına aynı şekilde Mars derler. Ama orada Iuppiter dedikleri de vardır, oysa onlara göre evren Iuppiter'indir; orada Saturnus dedikleri de vardır, oysa ona bunun yanında küçük olmayan bir varlık, yani bütün tohumları da veriyorlar; orada en parlakları, Venus dedikleri de vardır, oysa aynı Venus'ün Ay olmasını da istiyorlar. Üstelik altın elma konusunda olduğu gibi o en parlak yıldız konusunda Iuno ile Venus onlar arasında yarışır. Çünkü bazıları sabah yıldızının Venus'ün, bazıları Iuno'nun olduğunu söyler; ama her zamanki gibi Venus kazanır. Çok daha fazla kişi bu yıldızı Venus'e atfeder, öyle ki aralarından başka düşünen biri zor bulunur. Herkesin kralı dedikleri Iuppiter'in yıldızı Venus'ünki tarafından parlaklıkça geride bırakılınca kim gülmez? Oysa yıldızı kudreti ölçüsünde ötekilerden parlak olmalıydı. Daha karanlık görünenin daha yukarıda ve yeryüzünden çok daha uzakta olduğu için böyle göründüğü cevabını veriyorlar. Öyleyse daha büyük onur daha yukarıdaki yeri hak ettiyse, Saturnus neden orada Iuppiter'den daha yukarıda? Yoksa Iuppiter'i kral yapan efsanenin beyhudeliği yıldızlara kadar ulaşamadı da, Saturnus'un kendi krallığında ve Kapitol'de yapamadığı şeyi hiç değilse gökte elde etmesine izin mi verildi? Peki Ianus neden bir yıldız almadı? Evren olduğu ve hepsi onun içinde olduğu içinse, Iuppiter de evrendir, ama yine de yıldızı vardır. Yoksa Ianus işini elinden geldiğince halletti ve yıldızlar arasında sahip olmadığı tek yıldız karşılığında yeryüzünde bu kadar yüz mü aldı? Sonra yalnız yıldızlar yüzünden Mercurius ve Mars'ı evrenin parçaları sayıyorlarsa ki onları tanrı olarak tutabilsinler, çünkü konuşma ve savaş evrenin parçaları değil insanların eylemleridir; o zaman göksel burçlar saydıkları, tek tek değil çok sayıda yıldızdan oluşan ve bunlardan yukarıda, daha sabit hareketin yıldızlara şaşmaz bir yol sağladığı göğün en yüksek yerinde bulunduğunu söyledikleri Koç'a, Boğa'ya, Yengeç'e, Akrep'e ve bu türden ötekilere neden hiç sunak, hiç ibadet, hiç tapınak yapmadılar, onları seçkinler bir yana, plebsler arasında bile tanrı saymadılar?

7.15

CAPUT XV. De stellis quibusdam, quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. Nisi forte illae stellae sunt hi di, quas eorum appellauere nominibus. Nam stellam quandam uocant Mercurium, quandam itidem Martem. Sed ibi est et illa quam uocant Iouem, et tamen eis mundus est Iouis; ibi quam uocant Saturnum, et tamen ei praeterea dant non paruam substantiam, omnium uidelicet seminum; ibi est et illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. Luciferum enim quidam Veneris, quidam dicunt esse Iunonis; sed, ut solet, Venus uincit. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior, quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic uideri, quia illa, quae putatur obscurior, superior est adque a terris longe remotior. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? An uanitas fabulae, quae regem Iouem facit, non potuit usque ad sidera peruenire, et quod non ualuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio, saltem obtinere est permissus in caelo? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si, quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iouis mundus est et habet tamen. An iste causam suam conposuit ut potuit et pro una stella, quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi, sed actus hominum: quur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpioni ceterisque huius modi, quae caelestia signa numerant et stellis non singulis, sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent conlocata, ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt, nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt?

7.1616. Evrenin parçaları saydıkları Apollo, Diana ve öteki seçkin tanrılar

Apollo'yu kâhin ve hekim saymakla birlikte, evrenin bir parçasına yerleştirmek için onun güneş olduğunu da söylediler; kız kardeşi Diana'yı da benzer şekilde ay ve yolların koruyucusu saydılar (bu yüzden onu bakire yapmak isterler, çünkü yol hiçbir şey doğurmaz) ve ikisinin de oku olduğunu söylerler, çünkü bu iki yıldız ışınlarını gökten yeryüzüne kadar uzatır. Vulcanus'un evrenin ateşi, Neptunus'un evrenin suları, Dis Pater'in, yani Orcus'un evrenin yere ait ve en aşağı kısmı olduğunu söylerler. Liber'i ve Ceres'i tohumların başına koyarlar: ya biri erkek tohumlara, öteki dişilere, ya biri tohumların sıvılığına, öteki kuruluğuna bakar. Bütün bunlar elbette evrene, yani bütün tohumları kendinden salıp kendinde kabul ettiği için "ata ve ana" denilen Iuppiter'e bağlanır. Nitekim topraktan başka bir şey olmadığını söyledikleri Büyük Ana'nın da Ceres olduğunu söylerler, onun Iuno olduğunu da belirtirler; bu yüzden şeylerin ikincil sebeplerini ona atfederler; oysa Iuppiter'e "tanrıların atası ve anası" denilmişti, çünkü onlara göre bütün evren Iuppiter'indir. Minerva'yı da insan sanatlarının başına koymuş, onu yerleştirecek bir yıldız bile bulamayınca, onun ya en yüksek esir ya da Ay olduğunu söylemişlerdir. Vesta'nın kendisinin de tanrıçaların en büyüğü olduğunu, çünkü yeryüzü olduğunu düşündüler; ama ona, Vulcanus'unki gibi şiddetli değil, insanların kolay kullanımına ayrılmış, evrenin daha hafif ateşinin de atfedilmesi gerektiğine inandılar. Böylece bütün bu seçkin tanrıların bu evren olmasını istiyorlar; bazılarında bütünü, bazılarında parçaları. Bütünü, Iuppiter gibi; parçaları, Genius, Büyük Ana, Sol, Luna, daha doğrusu Apollo ve Diana gibi. Kimi zaman bir tanrıyı birçok şey, kimi zaman bir şeyi birçok tanrı yapıyorlar. Tek bir tanrı birçok şeydir, Iuppiter'in kendisi gibi: Çünkü hem bütün evren Iuppiter, hem yalnız gök Iuppiter, hem yalnız yıldız Iuppiter sayılır ve denilir. Aynı şekilde Iuno ikincil sebeplerin hanımı, Iuno hava, Iuno toprak ve Venus'ü yenseydi Iuno yıldız olurdu. Benzer şekilde Minerva en yüksek esir, Minerva yine esirin en alt sınırında olduğunu düşündükleri ay. Bir şeyi de şöyle birçok tanrı yapıyorlar: Hem Ianus hem Iuppiter evrendir; hem Iuno hem Büyük Ana hem Ceres yeryüzüdür.

7.16

CAPUT XVI. De Apolline et Diana ceterisque selectis dis, quos partes mundi esse uoluerunt. Apollinem quamuis diuinatorem et medicum uelint, tamen ut in. aliqua parte mundi statuerent, ipsum etiam solem esse dixerunt, Dianamque germanam eius similiter lunam et uiarum praesidem (unde et uirginem uolunt, quod uia nihil pariat!, et ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant. Vulcanum uolunt ignem mundi, Neptunum aquas mundi, Ditem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, uel illum masculinis, illam femininis; uel illum liquori, illam uero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad Iouem, qui propterea dictus est 'progenitor genetrixque', quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. Quando quidem etiam Matrem Magnam eandem Cererem uolunt, quam nihil aliud dicunt esse quam terram, eamque perhibent et lunonem, et ideo ei secundas causas rerum tribuunt, cum tamen Ioui sit dictum 'progenitor genetrixque deum', quia secundum eos totus ipse mundus est Iouis. Mineruam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt nec inuenerunt uel stellam, ubi eam ponerent, eandem uel summum aethera uel etiam lunam esse dixerunt. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putauerunt, quod ipsa sit terra, quamuis ignem mundi leuiorem, qui pertinet ad usus hominum faciles, non uiolentiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crediderunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in quibusdam partes eius; uniuersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam, uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundus enim totus Iuppiter, et solum caelum Iuppiter, et sola stella Iuppiter habetur et dicitur; itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est mundus et Iuppiter; sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres.

7.1717. Varro'nun da tanrılar hakkındaki kanaatlerini kararsız bıraktığı

Örnek olarak andığım bu şeyler gibi ötekileri de açıklamıyor, daha çok karıştırıyorlar. Başıboş kanaatin dürtüsü nasıl iterse öyle oraya buraya, bir yandan öbür yana atlayıp geri sıçrıyorlar; öyle ki Varro da bir şeyi kesin söylemektense her şeyden kuşku duymayı tercih etmiştir. Son üç kitaptan birincisini, belli tanrılar hakkındakini bitirdikten sonra, ikincide belirsiz tanrılar hakkında konuşmaya başlarken der ki: "Bu kitapta tanrılar hakkında kuşkulu kanaatler koyarsam kınanmamalıyım. Çünkü hüküm vermek gerektiğini ve verilebileceğini düşünen, duyduğunda bunu kendisi yapacaktır. Ben birinci kitapta söylediklerimi kuşkuya çağırmaya, burada yazdıklarımın hepsini belli bir sonuca bağlamaktan daha kolay ikna olabilirim." Böylece yalnız belirsiz tanrılar hakkındaki kitabı değil, belli tanrılar hakkındakini de belirsiz yaptı. Seçkin tanrılar hakkındaki üçüncü kitapta ise, tabiî teolojiden girişte söylemesi gerektiğini düşündüğü şeyi söyledikten sonra, bu sivil teolojinin beyhudeliklerine ve yalancı çılgınlıklarına girerken, hakikat ona kılavuzluk etmemekle kalmıyor, atalarının otoritesi de üzerine baskı yapıyordu; şöyle der: "Roma halkının kamu tanrıları hakkında, onlar için tapınaklar adadıkları ve pek çok nişanla süsleyerek belirttikleri tanrılar hakkında bu kitapta yazacağım, ama Kolophonlu Ksenophanes'in yazdığı gibi, ileri süreceğim şeyi değil düşündüğümü koyacağım. Çünkü bunları sanmak insana, bilmek tanrıya aittir." Demek ki insanların kurduğu şeyleri söyleyeceği için titreyerek, kavranmamış ve en sağlam biçimde inanılmamış, sanılmış ve kuşku duyulacak şeyler hakkında söz vaat ediyor. Evrenin, göğün ve yerin, yıldızlarla parlayan göğün, tohumlarla verimli yerin ve bunun gibi şeylerin var olduğunu bildiği gibi; bütün bu kütlenin ve tabiatın görünmez ve çok kudretli bir güçle yönetildiğine ruhun kesin sağlamlığıyla inandığı gibi, Ianus'un evren olduğunu kesin olarak söyleyemez, Saturnus'un nasıl hem Iuppiter'in babası olup hem de hükümdar Iuppiter'e tabi olduğunu ve bunun gibi şeyleri bulamazdı.

7.17

CAPUT XVII. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de dis pronuntiarit ambiguas. Et sicut haec, quae exempli gratia commemoraui, ita cetera non explicant, sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: 'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam.) Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: 'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire'. Rerum igitur non conprehensarum nec firmissime creditarum, sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram seminibus fertilem, adque huius modi cetera, sicut hanc totam molem adque naturam ui quadam inuisibili ac praepotenti regi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus esset et cetera talia.

7.1818. Paganlığın yanılgısının yerleşmesinin daha inanılır sebebi

Bu tanrılar hakkında daha inanılır açıklama şudur: Onlar insandı; ve onları dalkavuklukla tanrı yapmak isteyenler her biri için zekâsına, ahlâkına, eylemlerine ve başına gelenlere göre ibadetler ve törenler kurdu. Bunlar yavaş yavaş cinlere benzeyen, oyuna düşkün insan ruhlarına sızıp uzaklara yayıldı; şairlerin yalanları bunları süsledi, aldatıcı ruhlar da insanları bunlara çekti. Çünkü dinsiz bir gencin, dinsiz babasından ölüm korkusuyla ya da krallık hırsıyla babasını krallıktan kovması, Varro'nun yorumladığı şeyden, yani Iuppiter'e ait sebep Saturnus'a ait tohumdan önce geldiği için baba Saturnus'un oğul Iuppiter tarafından yenilmesinden daha kolay olabilirdi. Bu böyle olsaydı Saturnus asla önce gelmez ve Iuppiter'in babası olmazdı. Çünkü sebep her zaman tohumdan önce gelir ve asla tohumdan doğmaz. Ama çok boş efsaneleri ya da insanların yaptıklarını tabiî yorumlarla onurlandırmaya çalıştıklarında, en keskin zekâlı insanlar bile o kadar darlığa düşerler ki onların beyhudeliğine da üzülmek zorunda kalırız.

7.18

CAPUT XVIII. Quae credibilior causa sit, qua error paganitatis inoleuerit. De quibus credibilior redditur ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his, qui eos adulando deos esse uoluerunt, ex eius ingenio moribus, actibus casibus sacra et sollemnia constituta adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque uanitatem dolere cogamur.

7.1919. Saturnus'a tapınma gerekçesini kuran yorumlar

Varro diyor ki: "Saturnus'un doğan çocuklarını yutmayı âdet edindiğini söylediler, çünkü tohumlar doğdukları yere geri dönerler. Ona Iuppiter yerine yutması için bir toprak parçası verilmesi, sabanın yararı keşfedilmeden önce ekilen ürünlerin insan elleriyle üstünün örtülmeye başlandığını gösterir." Öyleyse Saturnus tohumlar değil yeryüzünün kendisi denilmeliydi; çünkü doğurduğunu bir bakıma o yutar, ondan doğan tohumlar yeniden kabul edilmek üzere ona döner. Iuppiter yerine toprak parçası aldığı söylenmesinin, tohumun insan elleriyle toprağa örtülmesiyle ne ilgisi var? Toprakla örtüldüğü için ötekiler gibi yutulmamış mı oluyor? Çünkü sanki toprak parçasını koyan tohumu kaldırmış gibi söyleniyor, Saturnus'a toprak verilince Iuppiter'in kaldırıldığı anlatıldığı gibi; oysa toprak tohumu örterek onu daha da iyi yutturmuş olur. Sonra bu şekilde Iuppiter tohumdur, az önce dendiği gibi tohumun sebebi değil. Ama aptalca şeyleri yorumlarken bilgece söylenecek bir şey bulamayan insanlar ne yapsın? "Tarım yüzünden orak taşır" diyor. Oysa onun hükümdarlığı zamanında henüz tarım yoktu ve bu yüzden önceki zamanlar ona atfediliyor, kendisinin efsaneleri yorumladığı gibi, çünkü ilk insanlar yeryüzünün kendiliğinden doğurduğu tohumlarla yaşıyordu. Yoksa ilk zamanlar boş bir kral olan Saturnus, oğlunun hükümdarlığında çalışkan bir işçi olsun diye asasını yitirince orak mı aldı? Sonra bazılarının, örneğin Pönlerin, ona çocuk kurban etmeyi, bazılarının, örneğin Galyalıların, yetişkin kurban etmeyi âdet edindiğini söyler, çünkü bütün tohumların en iyisi insan soyudur. Bu çok zalim beyhudelik hakkında daha fazla söylemeye ne gerek var? Şuna dikkat edip kavrayalım: Bu yorumlar, ebedî mutlu hayatın istenmesi gereken gerçek Tanrı'ya, yaşayan, cisimsiz ve değişmez tabiata bağlanmıyor; bunların gayesi cisimsel, geçici, değişen ve ölümlü şeylerdedir. "Efsanelerde Saturnus'un babası Caelus'u hadım ettiğinin söylenmesi" diyor, "tanrısal tohumun Caelus'ta değil Saturnus'ta olduğunu gösterir." Anlayabildiğimiz kadarıyla bu, gökte tohumlardan hiçbir şey doğmadığı içindir. Ama bakın, Saturnus Caelus'un oğluysa Iuppiter'in oğludur. Çünkü Caelus'un Iuppiter olduğunu sayısız kez ve özenle ileri sürüyorlar. Böylece hakikatten gelmeyen şeyler çoğu kez kimse itmeden kendi kendilerini devirir. Yunancada zaman aralığı anlamına gelen Khronos denildiğini söyler; bu olmadan, der, tohum verimli olamaz. Saturnus hakkında bunlar ve başka pek çok şey söylenir, hepsi de tohuma bağlanır. Ama bu kadar büyük güçle hiç değilse Saturnus tohumlara yetseydi; bunun için neden başka tanrılar, özellikle Liber ve Libera, yani Ceres, aranıyor? Bunlar hakkında yine tohumla ilgili o kadar çok şey söyler ki sanki Saturnus hakkında hiçbir şey söylememiştir.

7.19

CAPUT XVIIII. De interpretationibus, quibus colendi Saturni ratio concinnatur. ⟦Saturnum⟧, inquit, dixerunt, quae nata ex eo essent, solitum deuorare, quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Ioue gleba obiecta est deuoranda, significat, inquit. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inuenta.' Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Et quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid sapienter dicatur? Saturnum habet, inquit, propter agriculturam.' Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genus humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; sed earum esse fines in rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibus adque mortalibus. 'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, non penes Caelum semen esse diuinum'. Hoc propterea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium, sine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret; quid ad haec di alii requiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta dicit, quasi de Saturno nihil dixerit.

7.2020. Eleusisli Ceres'in ibadetleri

Ceres'in ibadetleri arasında Atinalıların yanında en ünlü olan Eleusis ibadetleri övülür. Varro bunlar hakkında, Ceres'in bulduğu buğdayla ve Orcus'un kaçırmasıyla yitirdiği Proserpina'yla ilgili olandan başka hiçbir yorum yapmaz. Proserpina'nın tohumların verimliliğini gösterdiğini söyler: Bir zaman bu verimlilik eksilip yeryüzü bu kısırlıktan yas tutunca, Ceres'in kızının, yani proserpere, "sürünerek çıkmak"tan Proserpina denilen verimliliğin Orcus tarafından kaçırılıp yeraltında tutulduğu kanaati doğmuş. Bu kamuoyunda yasla kutlanmış; verimlilik yeniden gelince Proserpina'nın geri verilmesinden sevinç doğmuş ve buradan törenler kurulmuş. Sonra onun sırlarında, ekinlerin bulunuşundan başka bir şeyle ilgili olmayan pek çok şeyin öğretildiğini söyler.

7.20

CAPUT XX. De sacris Cereris Eleusinae. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia, quae aput Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentionem non pertineant.

7.2121. Liber için yapılan ibadetlerin çirkinliği

Liber'in ibadetlerine gelince, onu sıvı tohumların, dolayısıyla yalnız şarabın bir bakıma başta geldiği meyve sularının değil hayvanların tohumlarının da başına koydular; bu ibadetlerin ne kadar çirkinliğe vardığını söylemek, sözü uzatacağı için bıkkınlık verir, ama onların kibirli donukluğu karşısında bıkkınlık vermez. Çok sayıda oldukları için atlamak zorunda olduğum şeyler arasında, Varro İtalya'nın kavşaklarında Liber'in bazı ibadetlerinin öyle bir çirkinlik serbestliğiyle yapıldığını söyler ki onun şerefine erkeklik organlarına tapınılırdı; hem de biraz daha utangaç bir gizlilikle değil, sevinçle coşan ahlâksızlıkla ortalık yerde. Çünkü bu çirkin organ Liber'in bayram günlerinde büyük onurla küçük arabalara konulup önce kırda kavşaklarda, sonra şehre kadar taşınırdı. Lavinium kasabasında ise bütün bir ay Liber'e ayrılırdı; o günlerde herkes en rezil sözleri kullanırdı, ta ki bu organ forumdan geçirilip yerine konulana dek. Bu ahlâksız organa en saygın ev hanımının herkesin önünde taç koyması gerekirdi. Tanrı Liber böylece tohumların başarısı için yatıştırılıyor, tarlalardan nazar böylece uzaklaştırılıyordu; matrona, fahişenin bile, matronalar seyrediyorsa, tiyatroda yapmasına izin verilmemesi gereken şeyi herkesin önünde yapmaya zorlanıyordu. Bunun için Saturnus'un tohumlara tek başına yetmeyeceğine inanıldı ki murdar ruh tanrıları çoğaltacak fırsatlar bulsun, murdarlığın cezası olarak tek gerçek Tanrı'dan yoksun kalıp daha büyük murdarlık hırsıyla çok sayıda sahte tanrıya fuhuşla kendini teslim edip bu kutsala saygısızlıkları ibadet diye adlandırsın, kendini aşağılık cinlerin kalabalığına kirletilmeye sunsun.

7.21

CAPUT XXI. De turpitudine sacrorum, quae Libero celebrabantur. Iam uero Liberi sacra, quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodam modo primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quantam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere propter sermonis longitudinem; sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Inter cetera, quae praetermittere, quoniam multa sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiolandam polluendamque praeberet.

7.2222. Neptunus, Salacia ve Venilia

Neptunus'un karısı zaten Salacia idi, ki onun denizin daha aşağı suyu olduğunu söylediler; ona neden Venilia da eklendi? Zorunlu ibadetler sebebiyle değil, yalnız fuhşa düşmüş ruhun şehvetiyle cinlerin çağrısı çoğalsın diye değilse? Ama bu parlak teolojinin yorumu getirilsin de verilecek gerekçeyle bizi bu kınamadan alıkoysun. "Venilia" diyor, "kıyıya gelen dalgadır, Salacia açık denize dönen." Gelen ve dönen tek dalga olduğuna göre neden iki tanrıça oluyor? Elbette bu çok sayıda ilahî varlığa taşan çılgın şehvetin ta kendisidir. Çünkü gidip dönen su iki katına çıkmasa da, bu beyhudelik vesilesiyle iki cin çağırılınca, gidip dönmeyen ruh daha çok lekelenir. Sana soruyorum Varro, ya da bu kadar bilgili adamların bu tür yazılarını okuyup büyük bir şey öğrendiğinizle övünen sizlere: Bunu, tek başına Tanrı olan o ebedî ve değişmez tabiata göre demiyorum, hiç değilse evrenin ruhuna ve gerçek tanrılar saydığınız parçalarına göre yorumlayın. Denize yayılan evren ruhu parçasını kendinize tanrı Neptunus yapmanız bir şekilde daha katlanılabilir bir yanılgıdır. Peki kıyıya gelen ve açık denize dönen dalga evrenin iki parçası ya da evren ruhunun iki parçası mıdır? Hanginiz bunu bilgelik sayacak kadar akılsız olabilir? Öyleyse size neden iki tanrıça yaptılar? Bilge atalarınız çok sayıda tanrı sizi yönetsin diye değil de, bu beyhudelikler ve yanlışlardan sevinen çok sayıda cin sizi ele geçirsin diye önlem almadıysa? Hem o Salacia neden bu yorumla, kocasına tabi olduğu denizin alt kısmını yitirdi? Çünkü geri çekilen dalga olduğunu söylerken onu yüzeye koydunuz. Yoksa Venilia'yı metres edinmesine öfkelenip kocasını denizin üst kısımlarından mı kovdu?

7.22

CAPUT XXII. De Neptuno et Salacia ac Venilia. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem, quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur inuitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione conpescat. 'Venilia, inquit, unda est, quae ad litus uenit; Salacia, quae in salum redit.' Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae uenit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido uesana. Quamuis enim aqua non geminetur quae it et redit, huius tamen occasione uanitatis duobus daemoniis inuitatis amplius commaculatur anima, quae it et non redit. Quaeso te, Varro, uel uos, qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum uos didicisse iactatis, interpretamini hoc, nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam, qui solus est Deus, sed saltem secundum animam mundi et partes eius, quos deos esse ueros existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Quur ergo uobis duas deas fecerunt, nisi quia prouisum est a sapientibus maioribus uestris, non ut di plures uos regerent, sed ut ea, quae istis uanitatibus et falsitatibus gaudent, plura uos daemonia possiderent? Quur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua uiro erat subdita, perdidit? Namque illam modo, cum relluentem fluctum esse perhibetis, in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusit?

7.2323. Varro'nun tanrıça saydığı Toprak: Tanrı sandığı evren ruhu, bedeninin bu en alt parçasına da yayılıp ona tanrısal güç verirmiş

Toprak elbette birdir; onu kendi canlılarıyla dolu görürüz, ama kendisi unsurlar içinde büyük bir cisimden, evrenin en alt parçasından başka bir şey değildir. Öyleyse niçin tanrıça olsun isterler? Verimli olduğu için mi? O hâlde onu işleyip daha verimli kılan insanlar niçin daha çok tanrı olmasın? Üstelik onu tapınarak değil, sürerek verimli kılarlar. Fakat derler ki, onu tanrıça yapan, içinden geçen evren ruhu parçasıdır. Sanki insanlardaki ruh daha apaçık değilmiş gibi; onun varlığı hakkında soru bile doğmaz! Yine de insanlar tanrı sayılmaz; üstelik, ne kadar acıdır ki, tanrı olmayan ve kendilerinden aşağıda bulunan varlıklara tapınmak için şaşılacak ve acınacak bir yanılgıyla boyun eğerler. Aynı Varro, seçkin tanrılar kitabında bütün tabiatta ruhun üç basamağı olduğunu söyler. Birincisi bedenin canlı bütün parçalarından geçer, hissi yoktur, yalnız yaşamaya yetecek gücü vardır; bu gücün bizim bedenimizde kemiklere, tırnaklara, saçlara yayıldığını söyler; tıpkı evrende ağaçların his olmadan beslenip büyümesi ve kendi tarzlarında yaşaması gibi. İkinci basamak hissin bulunduğu ruhtur; bu güç gözlere, kulaklara, burna, ağza ve dokunmaya ulaşır. Ruhun en yüksek üçüncü basamağı ise animus denilen, zekânın başta geldiği basamaktır; insandan başka bütün ölümlüler bundan yoksundur. Evren ruhunun bu parçasına Tanrı dendiğini, bizde ise genius adını aldığını söyler. Evrendeki taşların ve gördüğümüz toprağın, his ulaşmayan şeyler olarak, Tanrı'nın kemikleri ve tırnakları gibi olduğunu; bizim hissettiğimiz ve onun kendisinin de onlarla hissettiği güneşin, ayın, yıldızların onun hisleri olduğunu; esirin ise onun ruhu olduğunu söyler. Bu ruhun yıldızlara ulaşan gücünün onları da tanrı yaptığını, onlardan toprağa yayılanın tanrıça Tellus'u, oradan denize ve okyanusa yayılanın ise tanrı Neptunus'u meydana getirdiğini ekler.

Öyleyse tabiî teoloji saydığı bu alandan, bu dolambaçlardan ve kıvrımlardan yorulup sanki dinlenmek için dışarı çıktığı yere dönsün; dönsün diyorum, sivil teolojiye dönsün. Onu şimdilik orada tutuyorum, şimdilik ondan söz ediyorum. Henüz şunu demiyorum: Toprak ve taşlar kemiklerimize ve tırnaklarımıza benziyorsa, onlar gibi hisleri olmadığı gibi zekâları da yoktur. Yahut kemiklerimizin ve tırnaklarımızın zekâsı var denirse, bu, zekâsı olan insanın parçaları oldukları içindir ve evrende bunlara tanrı diyen, bizde kemiklere ve tırnaklara insan diyen kadar akılsızdır. Fakat bunları belki filozoflarla konuşmak gerekir; ben şimdilik onu hâlâ siyasî teolojinin adamı olarak ele almak istiyorum. Çünkü tabiî teolojinin özgürlüğüne doğru başını biraz kaldırmak istemiş görünse de, bu kitabı işlerken ve bu kitabın içinde dolaştığını düşünürken oradan da geriye bakmış ve bunu, ataları ya da başka şehirler Tellus'a ve Neptunus'a boş yere tapınmış sayılmasın diye söylemiş olabilir. Ama şunu soruyorum: Toprak bir olduğuna göre, evren ruhunun toprağa yayılan parçası, Tellus dediği tek bir tanrıçayı niçin yapmadı? Yaptıysa, Iuppiter'in ve Neptunus'un kardeşi olan, Dis Pater dedikleri Orcus nerede kalacak? Aynı kitaplardaki başka bir kanaate göre toprağın verimliliği değil alt parçası sayılan karısı Proserpina nerede kalacak? Evren ruhu parçasının toprağın üst kısmına yayıldığında Dis Pater'i, alt kısmına yayıldığında tanrıça Proserpina'yı yaptığını söylerlerse, o zaman Tellus ne olacak? Çünkü onun bütünü bu iki parçaya ve iki tanrıya öyle bölünmüştür ki, üçüncü olarak kendisinin ne olduğu, nerede olduğu bulunamaz. Meğer ki biri, Orcus ile Proserpina'nın birlikte tek tanrıça Tellus olduğunu, artık üç değil, ya bir ya da iki tanrı bulunduğunu söylesin. Oysa üç oldukları söylenir, üç sayılırlar; üçüne de kendi sunaklarında, tapınaklarında, ibadetleriyle, heykelleriyle, rahipleriyle tapınılır; bunlar yoluyla da fuhşa sürüklenmiş ruhu kirleten aldatıcı cinlerine tapınılır. Bir de şu cevaplansın: Evren ruhunun parçası, Tellumo'yu tanrı yapmak için toprağın hangi parçasına yayılır? Hayır, der; aynı tek toprağın ikiz bir gücü vardır: tohumları ortaya çıkarması bakımından erkek, onları alıp beslemesi bakımından dişi güç. Tellus adı dişi güçten, Tellumo adı erkek güçten gelir. Öyleyse, kendisinin bildirdiğine göre, rahipler niçin iki tanrı daha ekleyerek dört tanrıya, Tellus'a, Tellumo'ya, Altor'a ve Rusor'a ibadet eder? Tellus'la Tellumo'dan söz edildi. Altor neden? Çünkü, der, doğan her şey topraktan beslenir (aluntur). Rusor neden? Çünkü, der, her şey yeniden (rursus) oraya döner.

7.23

CAPUT XXIII. De Terra, quam Varro deam esse confirmat, eo quod ille animus mundi, quem opinatur deum, etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique uim diuinam inpertiat. Nempe una est terra, quam plenam quidem uidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quur eam uolunt deam? An quia fecunda est? Quur ergo non magis homines di sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat, deam facit. Quasi non euidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit nulla fit quaestio; et tamen homines di non habentur et, quod est grauiter dolendum, his, qui di non sunt et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de dis selectis libro tres esse adfirmat animae gradus in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae uiuunt, transit et non habet sensum, sed tantum ad uiuendum ualetudinem; hanc uim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos; sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum gradum animae, in quo sensus est; hanc uim peruenire in oculos, aures, nares, os, tactum: tertium gradum esse animae summum, quod uocatur animus, in quo intellegentia praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues Dei; solem uero, lunam, stellas, quae sentimus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; aethera porro animum eius; cuius uim, quae peruenit in astra, ea quoque facere deos, et per ea quod in terram permanat, deam Tellurem; quod autem inde permanat in mare adque oceanum, deum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico: pars animi mundani, quae per terram permeat, sicut una est terra, quur non etiam unam fecit deam, quam dicit esse Tellurem? Quod si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres, sed aut unam aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, quod recipiat adque nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, a masculi Tellumonem. Quur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus quattuor dis faciunt rem diuinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem reuoluuntur.

7.2424. Tellus'un lakapları ve anlamları: Çok şeye işaret etseler de çok tanrı kanaatini desteklememeliydiler

Demek ki tek toprağın, bu dörtlü gücü yüzünden dört lakabı olmalıydı, dört tanrı yapmamalıydı. Tek Iuppiter'in ve tek Iuno'nun o kadar lakabı olması gibi: Bütün bu lakaplarda tek tanrıya ya da tek tanrıçaya ait çok yönlü bir güçten söz edilir; lakapların çokluğu tanrıların çokluğunu doğurmaz. Fakat nasıl en aşağılık kadınlar bile bazen şehvetle aradıkları kalabalıktan bıkar ve pişman olursa, alçalmış ve murdar tinlere fuhuşla teslim olmuş ruh da, kirlenmek için önlerinde yere serildiği tanrıları çoğaltmaktan ne kadar hoşlandıysa, bazen o kadar da bıkmıştır. Nitekim Varro da sanki bu kalabalıktan utanmış gibi Tellus'un tek tanrıça olmasını ister. "Ona Büyük Ana da derler," diyor. "Elinde tef bulunması yer küreyi; başındaki kuleler kasabaları; oturur hâlde yapılması, çevresinde her şey hareket ederken kendisinin hareket etmediğini gösterir. Bu tanrıçaya Galli'lerin hizmet ettirilmesi, tohuma muhtaç olanların toprağın ardından gitmesi gerektiğini anlatır; çünkü her şey onda bulunur. Onun önünde kendilerini oradan oraya atmaları, toprağı işleyenlere oturmamalarını öğütler; zira yapacak işleri hep vardır. Zillerin sesi, tarla işlenirken aletlerin ve ellerin çıkardığı gürültüyü anlatır; zillerin tunçtan olması, eskilerin demir bulunmadan önce toprağı tunçla işlemiş olmasındandır. Yanına başıboş ama uysal bir aslan katarlar; bu, toprağın hiçbir türünün boyun eğdirilip işlenmesi gerekmeyecek kadar uzak ve yabanıl olmadığını gösterir." Sonra şunu ekler: Tellus Ana'ya pek çok ad ve lakap verdikleri için birçok tanrı sanılmıştır. "Tellus'u Ops sanırlar," der, "çünkü emekle (opere) iyileşir; Ana sanırlar, çünkü çok şey doğurur; Büyük sanırlar, çünkü yiyecek doğurur; Proserpina sanırlar, çünkü ekinler ondan süzülüp çıkar (proserpant); Vesta sanırlar, çünkü otlarla giyinir (vestiatur). Başka tanrıçaları da böyle, saçmaya kaçmadan, ona bağlarlar." Eğer tek tanrıçaysa (hakikate sorulursa o bile değildir), niçin yine de çokluğa gidiliyor? Bu çok şey tek tanrıçanın adları olsun; çok olan tanrıçalar değil, adlar olsun. Fakat yanılan ataların otoritesi aynı Varro'yu ezer ve bu görüşünden sonra titremeye zorlar. Çünkü şöyle ekler: "Atalarımızın bu tanrıçaları birden çok sanan kanaati bununla çatışmaz." Nasıl çatışmaz, tek tanrıçanın çok adı olması bir şey, çok tanrıça olması bambaşka bir şeyken? "Ama olabilir ki," der, "aynı şey hem bir olsun hem de onda birden çok şey bulunsun." Bir insanda birden çok şey bulunduğunu kabul ediyorum; bu yüzden birden çok insan mı var? Bir tanrıçada da birden çok şey bulunur; bu yüzden birden çok tanrıça mı var? Ama nasıl isterlerse öyle yapsınlar: Bölsünler, kaynaştırsınlar, çoğaltsınlar, katlasınlar, dolaştırsınlar.

Tellus'un ve Büyük Ana'nın o parlak sırları işte bunlardır; hepsi ölümlü tohumlara ve çiftçiliğe bağlanır. Peki buraya bağlanan ve gayesi bu olan tef, kuleler, Galli'ler, uzuvların delice savrulması, zillerin gürültüsü, aslan uydurmaları kime ebedî hayat vaat eder? Galli'ler, tohuma muhtaç olanların toprağın ardından gitmesi gerektiğini anlatmak için mi hadım edilip bu Büyük tanrıçaya hizmet ediyor? Oysa onları tohuma muhtaç bırakan bu hizmetin kendisidir! Bu tanrıçanın ardından giderek, muhtaç iken tohum mu kazanıyorlar, yoksa sahipken tohumu mu yitiriyorlar? Bu yorumlamak mı, lanetlemek mi? Kötücül cinlerin ne kadar güçlendiğine de dikkat edilmiyor: Bu ibadetler karşılığında büyük bir şey vaat etmeye bile cesaret etmeden bu kadar zalim şeyler isteyebildiler. Toprak tanrıça olmasaydı, insanlar onun sayesinde tohum elde etmek için ona çalışarak el uzatırdı, onun uğruna tohumlarını yitirmek için kendilerine zulmederek değil. Tanrıça olmasaydı başkalarının elleriyle verimli kılınır, insanı kendi elleriyle kısırlaşmaya zorlamazdı. Liber'in ibadetlerinde saygın bir kadının kalabalığın gözü önünde erkeklik uzvunu çelenklemesi, insanlarda hâlâ yüz diye bir şey kaldıysa, kocasının kızarıp terleyerek belki de yanında durması; düğünlerde yeni gelinin Priapus'un uzvunun üzerine oturtulması: Bütün bunlar, bu pek zalim çirkinlik yahut pek çirkin zulüm yanında çok daha önemsiz ve hafif kalır. Burada cin ayinleriyle iki cins de öyle alaya alınır ki, hiçbiri kendi yarasıyla ölmez. Orada tarlaların büyülenmesinden korkulur, burada uzuvların kesilmesinden korkulmaz. Orada gelinin utangaçlığı öyle lekelenir ki, ne verimliliği ne de bekâreti alınır; burada erkeklik öyle kesilir ki, kişi ne kadına dönüşür ne de erkek kalır.

7.24

CAPUT XXIIII. De Telluris cognominibus eorumque significationibus, quae etiamsi erant multarum rerum indices, non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam uim quattuor habere cognomina, non quattuor facere deos; sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno, in quibus omnibus uis multiplex esse dicitur ad unum deum uel unam deam pertinens, non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas uilissimas feminas earum, quas libidine quaesierunt, taedet paenitetque turbarum: sic animam uilem factam et inmundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare, quibus contaminanda prosterneretur, sicut plurimum libuit, sic aliquando et piguit. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba uerecundatus unam deam uult esse Tellurem. 'Eandem, inquit, dicunt Matrem Magnam; quod tympanum habeat, significari esse orbem terrae; quod turres in capite, oppida; quod sedens fingatur, circa eam cum omnia moueantur, ipsam non moueri. Quod Gallos huic deae ut seruirent fecerunt, significat, qui semine indigeant, terram sequi oportere; in ea quippe omnia reperiri. Quod se aput eam iactant, praecipitur, inquit, qui terram colunt, ne sedeant; semper enim esse quod agant. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant; ideo aere, quod eam antiqui colebant aere, antequam ferrum esset inuentum. Leonem, inquit, adiungunt solutum ac mansuetum, ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac uehementer ferum, quod non subigi colique conueniat.' Deinde adiungit et dicit, Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt, deos existimatos esse conplures. 'Tellurem, inquit, putant esse Opem, quod opere fiat melior; Matrem, quod plurima pariat; Magnam, quod cibum pariat; Proserpinam, quod ex ea proserpant fruges; Vestam, quod uestiatur herbis. Sic alias deas, inquit, non absurde ad hanc reuocant.' Si ergo una dea est, quae quidem consulta ueritate nec ipsa est, interim quid itur in multas? Unius sint ista multa nomina, non tam deae multae quam nomina. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eundem Varronem post hanc sententiam trepidare conpellit. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus, quod plures eas putarunt esse, non pugnat.' Quo modo non pugnat, cum ualde aliud sit unam deam nomina habere multa, aliud esse deas multas? 'Sed potest, inquit, fieri ut eadem res et una sit, et in ea quaedam res sint plures.' Concedo in uno homine esse res plures, numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum sicut uolunt, diuidant conflent, multiplicent replicent inplicent. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria, unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum, turres, Galli, iactatio insana membrorum, crepitus cymbalorum, confictio leonum uitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae seruiunt, ut significent, qui semine indigeant, terram sequi oportere; quasi non eos ipsa potius seruitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam, cum indigeant, semen adquirunt, an potius sequendo hanc deam, cum habeant, semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec adtenditur, quantum maligni daemones praeualuerint, qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt, et tam crudelia exigere potuerunt. Si dea terra non esset, manus ei homines operando inferrent, ut semina consequerentur per illam, non et sibi saeuiendo, ut semina perderent propter illam; si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda uirilia coronabat spectante multitudine, ubi rubens et sudans, si est ulla frons in hominibus, adstabat forsitan et maritus; et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum noua nupta sedere iubebatur: longe contemtibiliora adque leuiora sunt prae ista turpitudine crudelissima uel crudelitate turpissima, ubi daemonicis ritibus sic uterque sexus inluditur, ut neuter suo uulnere perimatur. Ibi fascinatio timetur agrorum, hic membrorum amputatio non timetur. Ibi sic dehonestatur nouae nuptae uerecundia, ut non solum fecunditas, sed nec uirginitas adimatur; hic ita amputatur uirilitas, ut nec conuertatur in feminam nec uir relinquatur.

7.2525. Yunan bilgelerinin öğretisinin Attis'in hadım edilmesine bulduğu yorum

Varro, Gallus'un onun sevgisinin anısına hadım edildiği Attis'ten de söz etmez, yorumunu da aramaz. Fakat bilgili ve bilge Yunanlar bu kadar kutsal ve parlak bir açıklamayı hiç susturmadılar. Toprağın öteki mevsimlerden daha güzel olan bahar yüzü yüzünden, ünlü filozof Porphyrios, Attis'in çiçekleri gösterdiğini, meyveden önce çiçek döküldüğü için de hadım edildiğini söyledi. Demek ki, çiçeğe benzettikleri, Attis denilen insan ya da sözde insan değil, onun erkeklik uzuvlarıydı. Bunlar o sağken düştü; daha doğrusu düşmedi de koparılmadı da, parçalandı; o çiçeğin yitirilmesinin ardından meyve değil, kısırlık geldi. Peki geride kalanla, hadım edilmişten artakalanla ne anlatılıyor? Neye bağlanıyor? Ondan nasıl bir yorum çıkarılıyor? Yoksa bu boş uğraşlar ve hiçbir şey bulamayışları, hadım edilmiş bir insan hakkında dolaşan ve yazıya geçirilen söylentiye inanmak gerektiğini mi gösteriyor? Bizim Varro haklı olarak buradan yüz çevirdi ve bunu söylemek istemedi; çünkü bu pek bilgili adamın bundan haberi yok değildi.

7.25

CAPUT XXV. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina reppererit Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum est? Merito hinc auersatus est Varro noster, neque hoc dicere uoluit; non enim hominem doctissimum latuit.

7.2626. Büyük Ana'nın ibadetlerinin çirkinliği

Aynı Büyük Ana'ya bütün erkeklerin ve kadınların utanma duygusuna karşı adanmış yumuşak oğlanlar hakkında da Varro bir şey söylemek istemedi; ben de hiçbir yerde okuduğumu hatırlamıyorum. Bunlar daha düne kadar saçları yağlı, yüzleri beyaza boyalı, gevşek uzuvlu, kadın yürüyüşüyle Kartaca'nın meydanlarında ve sokaklarında dolaşır, utanç verici geçimlerini esnaftan bile toplarlardı. Yorum tükendi, akıl kızardı, söz sustu. Büyük Ana, bütün oğul tanrıları tanrısal gücünün büyüklüğüyle değil, suçunun büyüklüğüyle yendi. Bu canavarlıkla Ianus'un canavarlığı bile karşılaştırılamaz. Onun çirkinliği yalnız heykellerindeydi, bu kadınınki ibadetlerinde zalim bir çirkinliktir; onun taşlarda fazladan uzuvları vardı, bununki insanlarda yitirilmiş uzuvlardır. Iuppiter'in onca büyük iğrençliği bile bu rezaleti geçemez. O, kadınlarla yaptığı bunca ahlâksızlık arasında göğü yalnız Ganymedes'le lekeledi; bu ise o kadar açık ve resmî yumuşak oğlanla hem yeryüzünü kirletti hem göğe haksızlık etti. Bu pek çirkin zulüm türünde ona belki Saturnus'u yaklaştırabilir, hatta önüne geçirebilirdik, çünkü babasını hadım ettiği söylenir. Fakat Saturnus'un ibadetlerinde insanlar kendi elleriyle hadım edilmekten çok başkalarının elleriyle öldürülmüşlerdir. Şairlerin dediğine göre o, oğullarını yemiştir ve tabiatçılar bundan istedikleri yorumu çıkarırlar; tarihin bildirdiğine göre ise onları öldürmüştür. Ama Pönlerin ona oğullarını kurban etmesini Romalılar benimsemedi. Oysa tanrıların bu Büyük Anası hadımları Roma tapınaklarına bile soktu ve erkeklerin erkekliğini keserek Romalıların gücüne yardım ettiğine inanılıp bu vahşeti ve âdeti korudu. Merkür'ün hırsızlıkları, Venüs'ün şehvetliliği, ötekilerin iğrençlikleri ve rezillikleri bu kötülük yanında nedir? Bunlar her gün tiyatrolarda söylenip oynanmasaydı kitaplardan aktarırdım. Fakat büyüklüğü ancak Büyük Ana'ya yakışan bu kadar büyük kötülük yanında bunlar nedir ki? Üstelik o şeylerin, sanki şairler tanrıların hoşuna gittiklerini ve kabul gördüklerini de uydurmuş gibi, şairlerin icadı olduğu söylenir. Söylenip yazılmaları, varsın şairlerin cüreti ya da küstahlığı olsun; ama aynı tanrısal güçlerin emriyle ve zorlamasıyla tanrısal işlere ve onurlara katılmaları, tanrıların suçundan, daha doğrusu cinlerin itirafından ve bedbahtların aldatılmasından başka nedir? Tanrıların Anası'nın hadımların adanmasıyla tapınılmayı hak etmesini ise şairler uydurmadı; bunu terennüm etmek yerine ürpermeyi yeğlediler. Ölümden sonra mesut yaşamak için bu seçkin tanrılara mı adanmalı insan? Adanırsa ölümden önce namusluca yaşayamaz, bu kadar iğrenç batıl inançlara boyun eğer ve murdar cinlere bağlanır. Fakat, der, bütün bunlar evrene (mundus) bağlanır. Sakın murdara (inmundus) bağlanmasın! Evrende var olduğu gösterilen neyi evrene bağlamak mümkün değildir ki? Biz ise gerçek dine güvenerek evrene tanrısı gibi tapınmayan, onu Tanrı'nın eseri olarak Tanrı için öven, dünyanın kirlerinden arınıp temizlenerek evreni kuran Tanrı'ya ulaşan ruhu arıyoruz.

7.26

CAPUT XXVI. De turpitudine sacrorum Matris Magnae. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem uirorum mulierumque uerecundiam consecratis, qui usque in hesternum diem madidis capillis facie dealbata, fluentibus membris incessu femineo per plateas uicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter uiuerent exigebant, nihil Varro dicere uoluit nec uspiam me legisse commemini. Defecit interpretatio, erubuit ratio, conticuit oratio. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Iani monstrositas conparatur. Ille in simulacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamauit; ista tot mollibus professis et publicis et inquinauit terram et caelo fecit iniuriam. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis siue conferre siue praeferre, qui patrem castrasse perhibetur; sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Deuorauit ille filios, ut poetae ferunt, et physici ex hoc interpretantur quod uolunt; ut autem historia prodit, necauit; sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt, non recepere Romani. At uero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita uires adiuuare Romanorum exsecando uirilia uirorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii, Veneris lasciuia, stupra ac turpitudines ceterorum, quae proferremus de libris, nisi cottidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum, cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo conpetebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta, quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint dis grata et accepta. Ut ergo canerentur uel scriberentur, sit audacia uel petulantia poetarum; ut uero diuinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur, quid est nisi crimen deorum, immo uero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud, quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit, non poetae confinxerunt, sed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum, sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum, et mundanis sordibus expiatus mundus perueniat ad Deum, qui condidit mundum.

7.2727. Tabiatçıların uydurmaları: Ne gerçek Tanrılığa tapınırlar, ne de gerçek Tanrılığa yaraşan tapınmayla

Bu seçkin tanrıların ötekilerden daha çok tanındığını görüyoruz; ama bu, liyakatleri parlasın diye değil, ayıpları gizli kalmasın diye olmuştur. Bu yüzden, yalnız şiirin değil tarih yazılarının da aktardığı gibi, onların insan olmuş olmaları daha inandırıcıdır. Nitekim Vergilius der ki:

Saturnus ilk geldi esirî Olympos'tan, Iuppiter'in silahından kaçarak, krallığı alınmış sürgün olarak.

Bu konuya ait devamını, bütün bu hikâyeyi Euhemeros açıklar, Ennius da Latinceye çevirmiştir. Bizden önce bu tür yanılgılara karşı Yunanca ya da Latince yazanlar bu konuda pek çok şey ortaya koyduğu için, burada durmak istemedim.

Bilgili ve keskin zekâlı adamların bu insanî şeyleri tanrısal şeylere çevirmeye çalıştıkları tabiat yorumlarını incelediğimde, bunların yalnız zamansal ve yeryüzüne ait eserlere, cismanî bir tabiata ya da görünmez olsa bile değişebilir bir tabiata bağlanabildiğini görüyorum; bu ise hiçbir şekilde gerçek Tanrı değildir. Bu, hiç olmazsa dine uygun anlamlarla yapılsaydı, bunlarla gerçek Tanrı'nın bildirilmemesine üzülmek gerekirdi, ama bu kadar iğrenç ve çirkin şeylerin yapılmaması ve emredilmemesi bir bakıma katlanılır olurdu. Oysa ruhun ancak kendisinde oturmasıyla mutlu olduğu gerçek Tanrı'nın yerine bedene ya da ruha tapınmak bile günahken, bunlara, tapınanın ne bedeninin ne ruhunun esenliğini ve insanî onurunu koruyabileceği bir biçimde tapınmak ne kadar daha büyük günahtır! Bu yüzden gerçek Tanrı'ya borçlu olunan tapınakla, rahiple, kurbanla evrenin bir unsuruna ya da yaratılmış bir tine, murdar ve kötü olmasa bile, tapınılırsa, bu, tapınmada kullanılan şeyler kötü olduğu için değil, bu şeylerle yalnız böyle bir tapınma ve hizmet borçlu olunan Tanrı'ya tapınılması gerektiği için kötüdür. Birisi de ahmakça ve canavarca heykellerle, insan kurbanlarıyla, erkeklik uzuvlarını çelenkleyerek, fuhuş parasıyla, uzuv keserek, hadım ederek, yumuşak oğlanlar adayarak, pis ve müstehcen oyunlu bayramlarla tek gerçek Tanrı'ya, yani her ruhun ve bedenin yaratıcısına tapındığını ileri sürerse, tapındığına tapınılmaması gerektiği için değil, tapınılması gerekene yaraşmayan biçimde tapındığı için günah işler. Bu çirkin ve suçlu yollarla, üstelik gerçek Tanrı'ya, ruhun ve bedenin yaratıcısına değil de, kusursuz olsa bile bir yaratığa, ruh olsun, beden olsun ya da ikisi birlikte olsun, tapınan kişi ise Tanrı'ya karşı iki kez günah işler: Hem onun yerine o olmayana tapınır, hem de ne onun ne de o olmayanın tapınılmaması gereken yollarla tapınır. Bunların nasıl, yani ne kadar çirkin ve günahkârca tapındıkları ortadadır. Neye ve kimlere tapındıkları ise, tarihlerinin kendisi, iğrenç ve çirkin olduğunu itiraf ettikleri şeylerin tanrısal güçlerin korkunç zorlamasıyla sunulduğuna tanıklık etmeseydi, karanlıkta kalırdı. Buradan dolambaçsız olarak şu sabittir: Bütün bu sivil teoloji, günahkâr cinleri ve pek murdar tinleri ahmakça heykellere yerleşmeye, onlar aracılığıyla da ahmak yürekleri ele geçirmeye davet etmiştir.

7.27

CAPUT XXVII. De figmentis physiologorum, qui nec ueram diuinitatem colunt, nec eo cultu quo colenda est uera diuinitas. Istos uero deos selectos uidemus quidem clarius innotuisse quam ceteros, non tamen ut eorum inlustrarentur merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; unde quia plurima posuerunt, qui contra huius modi errores ante nos uel Graeco sermone uel Latino scripserunt, non in eo mihi placuit inmorari. Ipsas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque praedicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi; at nunc cum pro Deo uero, quo solo anima se inhabitante fit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam, quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! Quam ob rem si templo sacerdote sacrificio, quod uero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi uel creatus aliquis spiritus, etiamsi non inmundus et malus: non ideo malum est, quia illa mala sunt, quibus colitur, sed quia illa talia sunt, quibus ille solus colendus sit, cui talis cultus seruitusque debetur. Si autem stoliditate uel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione uirilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis inpurorum obscenorumque ludorum unum uerum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat: non ideo peccat, quia non est colendus quem colit, sed quia colendum non ut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit anima siue corpus siue anima simul et corpus. bis peccat in Deum, quod et pro ipso colit, quod non est ipse, et talibus rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos coluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia confitentur, numinibus terribiliter exigentibus reddita; unde remotis constat ambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus inuitatos.

7.2828. Varro'nun teoloji öğretisinin hiçbir yerde kendisiyle bağdaşmadığı

Peki pek bilgili ve keskin zekâlı Varro'nun bütün bu tanrıları ince bir tartışmayla göğe ve toprağa indirip bağlamaya çalışması ne işe yarar? Yapamaz; elinden akıp giderler, sıçrarlar, kayıp düşerler. Çünkü kadınlardan, yani tanrıçalardan söz etmeye başlarken şöyle der: "Yerler üzerine birinci kitapta söylediğim gibi, tanrıların gök ve toprak bakımından gözlemlenen iki başlangıcı olduğundan, tanrıların bir kısmına göksel, bir kısmına yersel denir. Yukarıda kimilerinin gök, kimilerinin evren dediği Ianus'tan söz ederek gökten başladığımız gibi, kadınlardan yazmaya da Tellus'tan başlıyoruz." Bu kadar büyük bir zekânın ne sıkıntı çektiğini hissediyorum. Çünkü göğün yapan, toprağın yapılana maruz kalan olduğuna dair doğruya benzer bir gerekçeye kapılır, bu yüzden birine erkek gücünü, ötekine dişiliği verir; ama bunları asıl yapanın ikisini de yapan olduğuna dikkat etmez. Daha önceki kitapta Samothrake'nin ünlü sırlarını da böyle yorumlar ve kendi halkının bile bilmediği bunları yazıp açıklayarak onlara göndereceğini büyük bir dindarlıkla vaat eder. Orada birçok belirtiden, heykellerden birinin göğü, birinin toprağı, birinin de Platon'un idealar dediği şeylerin örneklerini gösterdiği sonucuna vardığını söyler. Göğün Iuppiter, toprağın Iuno, ideaların Minerva olarak anlaşılmasını ister: Gök bir şeyin onunla yapıldığı, toprak ondan yapıldığı, örnek ona göre yapıldığıdır. Burada Platon'un idealara o kadar büyük güç verdiğini, onlara göre göğün bir şey yapmadığını, bizzat göğün yapıldığını söylediğinden bahsetmiyorum. Şunu söylüyorum: Varro, seçkin tanrılar kitabında, sanki her şeyi kucakladığı o üç tanrı gerekçesini yitirmiştir. Çünkü erkek tanrıları göğe, kadınları toprağa verir; bunların arasına, önceden göğün üstüne yerleştirdiği Minerva'yı da koyar. Sonra erkek tanrı Neptunus, göğe değil daha çok toprağa ait olan denizdedir. Nihayet Yunancada Pluton denen Dis Pater, yine erkek, ikisinin kardeşi, yersel tanrı sayılır; üst toprağı tutar, alt toprakta karısı Proserpina'dır. Öyleyse tanrıları göğe, tanrıçaları toprağa nasıl bağlamaya çalışıyorlar? Bu tartışmada sağlam, tutarlı, ayık, belirli olan ne var? Oysa tanrıçaların başlangıcı olan Tellus, yani Büyük Ana, onun çevresinde yumuşak oğlanların, hadımların, kendini kesip savuranların delice rezaleti gümbürder. Peki Ianus'a tanrıların başı, Tellus'a tanrıçaların başı denmesi ne demektir? Orada yanılgı bir tek baş yapmıyor, burada delilik sağlam bir baş yapmıyor. Bunları niçin boş yere evrene bağlamaya çalışıyorlar? Bunu başarsalar bile, saygılı hiç kimse gerçek Tanrı yerine evrene tapınmaz; üstelik bunu da yapamadıklarını apaçık hakikat göstermektedir. Bunları daha çok ölü insanlara ve pek kötü cinlere bağlasınlar, hiçbir soru kalmayacaktır.

7.28

CAPUT XXVIII. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. Quid igitur ualet, quod uir doctissimus et acutissimus Varro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus enim de feminis, hoc est deabus: 'Quoniam, inquit, ut primo libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animaduersa de caelo et terra, a quo di partim dicuntur caelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo, cum diximus de Iano, quem alii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure.' Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione uerisimili, caelum esse quod faciat, terram quae patiatur, et ideo illi masculinam uim tribuit, huic rem femininam, et non adtendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se, quae nec suis nota sunt, scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum, aliud terram, aliud exempla rerum, quas Plato appellat ideas; caelum Iouem, terram Iunonem, ideas Mineruam uult intellegi; caelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideas tantam uim habere dicit, ut secundum eas non caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta conplexus est, perdidisse. Caelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae; inter quas posuit Mineruam, quam supra ipsum caelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. Dis pater postremo, qui Graece Πλούτων dicitur, etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur, superiorem terram tenens, in inferiore habens Proserpinam coniugem. Quo modo ergo deos ad caelum, deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans, quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum, Mater scilicet Magna, aput quam mollium et abscisorum seseque secantium adque iactantium insana perstrepit turpitudo. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus, caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error, nec hic sanum furor. Quur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent, pro Deo uero mundum nemo pius colit; et tamen eos nec hoc posse ueritas aperta conuincit. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos, et nulla quaestio remanebit.

7.2929. Tabiatçıların evrene ve parçalarına bağladıkları her şeyi tek gerçek Tanrı'ya bağlamaları gerektiği

Çünkü bu tanrıların teolojisinden çıkarıp sözde tabiî gerekçelerle evrene bağladıkları her şeyin, en küçük bir saygısızlık kuşkusu olmadan, daha çok evreni yapan gerçek Tanrı'ya, her ruhun ve her bedenin kurucusuna verilebileceğini şöyle görelim: Biz Tanrı'ya tapınırız; bu evrenin iki parçası olan göğe ve toprağa değil, canlılara yayılmış bir ruha ya da ruhlara da değil; göğü, toprağı ve içlerindeki her şeyi yapan Tanrı'ya; his ve akıldan yoksun biçimde yaşayan, hisseden ya da anlayan her ruhu yapan Tanrı'ya.

7.29

CAPUT XXVIIII. Quod omnia, quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt, ad unum uerum Deum referre debuerint. Namque omnia, quae ab eis ex istorum deorum theologia uelut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius uero, qui fecit mundum, omnis animae et omnis corporis conditori, tribuantur, aduertamus hoc modo: Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat; nec animam uel animas per uiuentia quaecumque diffusas, sed Deum, qui fecit caelum et terram et omnia, quae in eis sunt; qui fecit omnem animam, siue quocumque modo uiuentem et sensus ac rationis expertem, siue etiam sentientem, siue etiam intellegentem.

7.3030. Yaratıcının yaratıklardan hangi saygıyla ayrıldığı: Tek Tanrı yerine, onun eserleri kadar çok tanrıya tapınılmaması

Şimdi bu insanların pek çirkin ve suçlu sırları sözde ahlâka uygun biçimde yorumlamaya çalışırken kendilerine pek çok sahte tanrı edindikleri tek ve gerçek Tanrı'nın eserlerini gözden geçirmeye başlayayım. Biz şu Tanrı'ya tapınırız: Yarattığı tabiatlara var olmanın ve hareketin başlangıçlarını ve sonlarını koyan; şeylerin sebeplerini elinde tutan, bilen ve düzenleyen; tohumların gücünü kuran; akıllı ruhu, yani animus denen şeyi, dilediği canlılara yerleştiren; konuşma yetisini ve kullanımını bağışlayan; geleceği söyleme armağanını dilediği tinlere veren, dilediği kişiler aracılığıyla geleceği bildiren, dilediği kişiler aracılığıyla hastalıkları kovan; insan soyunun böyle düzeltilmesi ve terbiye edilmesi gerektiğinde savaşların bile başlangıcını, gidişini ve sonunu yöneten; bu evrenin pek şiddetli ve zorlu ateşini, muazzam tabiatın dengesi için yaratan ve yöneten; bütün suların yaratıcısı ve yöneticisi olan; güneşi cisimsel ışıkların en parlağı olarak yapan, ona uygun güç ve hareket veren; yeraltı âlemini bile hâkimiyetinden ve iktidarından ayırmayan; ölümlülerin tohumlarını ve besinlerini, kuru ya da sıvı olsun, uygun tabiatlara vererek sağlayan; toprağı kuran ve verimli kılan; onun meyvelerini hayvanlara ve insanlara bol bol bağışlayan; yalnız ilk sebepleri değil, ardından gelen sebepleri de bilen ve düzene koyan; aya kendi ölçüsünü koyan; yer değiştirmelere göksel ve yersel yollar sağlayan; yarattığı insan zekâlarına hayata ve tabiata yardım etsin diye çeşitli sanatların bilgisini de bağışlayan; soyun sürmesine yardım olarak erkekle dişinin birleşmesini kuran; insan topluluklarına, ocakta ve aydınlatmada kullanacakları, en kolay işlere yarayan yeryüzü ateşi armağanını veren Tanrı'ya.

Pek keskin zekâlı ve bilgili Varro'nun, kâh başkalarından alarak kâh kendi tahminiyle, birtakım tabiat yorumları üzerinden seçkin tanrılara dağıtmaya çalıştığı şeyler elbette bunlardır. Bunları ise tek gerçek Tanrı yapar ve yürütür; ama Tanrı olarak, yani her yerde bütünüyle, hiçbir yere kapanmamış, hiçbir bağla bağlanmamış, parçalara bölünemez, hiçbir yönden değişmez olarak; göğü ve yeri muhtaç olmayan tabiatının hazır kudretiyle doldurarak. Yarattığı her şeyi, onların kendi hareketlerini gösterip yürütmelerine izin verecek şekilde idare eder. Çünkü onsuz hiçbir şey olamazlarsa da, onun olduğu şey değildirler. Birçok şeyi melekler aracılığıyla da yapar; ama melekleri ancak kendisiyle mesut kılar. Böylece, bazı sebeplerle insanlara melekler gönderse de, insanları meleklerle değil, melekleri mesut kıldığı gibi kendisiyle mesut kılar. Ebedî hayatı biz bu tek ve gerçek Tanrı'dan umarız.

7.30

CAPUT XXX. Qua pietate discernatur a creaturis Creator, ne pro uno tot di colantur, quot sunt opera unius auctoris. Et ut iam incipiam illa unius et ueri Dei opera percurrere, propter quae isti sibi, dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et mouendi initia finesque constituit; qui rerum causas habet, nouit adque disponit; qui uim seminum condidit; qui rationalem animam, quod dicitur animus, quibus uoluit uiuentibus indidit; qui sermonis facultatem usumque donauit; qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit et per quos placet ipse futura praedicit et per quos placet malas ualetudines pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendandum et castigandum est genus humanum, exordiis progressibus finibusque moderatur; qui mundi huius ignem uehementissimum et uiolentissimum pro inmensae naturae temperamento et creauit et regit; qui uniuersarum aquarum creator et gubernator est; qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet; qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuandam uitam naturamque concessit; qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit; qui hominum coetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. Ista sunt certe, quae dis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Haec autem facit adque agit unus uerus Deus, sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis uinculis adligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, inplens caelum et terram praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creauit, ut etiam ipsa proprios exerere et agere motus sinat. Quamuis enim nihil esse possint sine ipso, non sunt quod ipse. Agit autem multa etiam per angelos; sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. Ita quamuis propter aliquas causas hominibus angelos mittat, non tamen ex angelis homines, sed ex se ipso, sicut angelos, beatificat. Ab hoc uno et uero Deo uitam speramus aeternam.

7.3131. Genel cömertlik dışında, hakikatin ardından gidenlerin özel olarak hangi nimetlere sahip olduğu

Çünkü tabiatı idare etmesinden, kısmen anlattığımız bu yoldan iyilere de kötülere de bağışladığı bu tür nimetlerin yanı sıra, ondan iyilere özgü büyük bir sevgi nişanesi de aldık. Var olduğumuz, yaşadığımız, göğü ve yeri gördüğümüz, bütün bunları kuranı arayacağımız bir zihne ve akla sahip olduğumuz için ona yeterince şükretmeye hiçbir surette gücümüz yetmez. Fakat bizler günahlarla yüklü ve gömülü iken, kendi ışığının seyrinden uzaklaşmış, karanlığın, yani haksızlığın sevgisiyle körleşmişken bizi büsbütün terk etmedi. Biricik Oğlu olan Sözünü bize gönderdi; o bizim için beden alarak doğup acı çekince Tanrı'nın insana ne kadar değer verdiğini bilelim, bu eşsiz kurbanla bütün günahlardan temizlenelim, onun Ruhu sayesinde yüreklerimize yayılan sevgiyle bütün güçlükleri aşarak ebedî dinlenmeye ve onu seyretmenin anlatılmaz tatlılığına erişelim diye. Buna şükretmeye hangi yürekler, kaç dil yeter?

7.31

CAPUT XXXI. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores ueritatis utantur. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae bonis malisque largitur, magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. Quamquam enim, quod sumus, quod uiuimus, quod caelum terramque conspicimus, quod habemus mentem adque rationem, qua eum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam ualeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis auersos ac tenebrarum, id est iniquitatis, dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum, qui est eius unicus filius, quo pro nobis adsumta carne nato adque passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus adque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem ueniremus, quae corda, quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint?

7.3232. İsa'nın kurtuluş sırrının geçmişte hiçbir zaman eksik olmadığı ve her zaman çeşitli işaretlerle bildirildiği

Ebedî hayatın bu sırrı, insan soyunun başlangıcından beri, zamanlara uygun bazı işaretler ve ayinlerle, gereken kimselere meleklerce bildirilmiştir. Sonra İbrani halkı bu sırrı yerine getiren tek bir devlette toplandı; orada, bir kısmı bilerek bir kısmı bilmeyerek, İsa'nın gelişinden bugüne ve bundan sonra olup bitenin geleceği önceden bildirildi. Bu halk sonradan, ebedî kurtuluşun İsa'da geleceğini önceden bildiren kutsal yazılara tanıklık etmek için halklar arasına dağıldı. Çünkü yalnız sözle yapılan bütün peygamberlikler, yalnız o yazılarda bulunan, ahlâkı ve dindarlığı biçimlendiren hayat öğütleri değil; ibadetler, rahiplikler, çadır yahut tapınak, sunaklar, kurbanlar, törenler, bayramlar ve Tanrı'ya borçlu olunan, Yunancada tam karşılığıyla latreia denen hizmete ait başka ne varsa, hepsi müminlerin ebedî hayatı için İsa'da gerçekleştiğine inandığımız, gerçekleştiğini gördüğümüz ve gerçekleşeceğine güvendiğimiz şeyleri işaret etmiş ve önceden bildirmiştir.

7.32

CAPUT XXXII. Quod sacramentum redemtionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diuersis significationibus praedicatum. Hoc mysterium uitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerum etiam sacra, sacerdotia, tabernaculum siue templum, altaria, sacrificia, ceremoniae, dies festi et quidquid aliud ad eam seruitutem pertinet, quae Deo debetur et Graece proprie λατρεία dicitur, ea significata et praenuntiata sunt, quae propter aeternam uitam fidelium in Christo et inpleta credimus et inpleri cernimus et inplenda confidimus.

7.3333. Yalnız Hristiyan dini sayesinde, insanların yanılgısına sevinen kötücül tinlerin aldatmacasının ortaya çıkarılabilmesi

İşte bu tek ve gerçek din sayesinde, halkların tanrılarının pek murdar cinler olduğu ortaya çıkarılabildi. Bunlar, ölmüş ruhları fırsat bilerek ya da dünyevî yaratıklar görünümüne bürünerek tanrı sayılmak ister; kibirli bir pislikle, sözde tanrısal onurlarla, yani suçlu ve çirkin şeylerle sevinir; insan ruhlarının gerçek Tanrı'ya dönüşünü kıskanırlar. İnsan, onlar kibirleriyle ne kadar düştülerse, yükselmek için o kadar büyük bir alçakgönüllülük örneği veren İsa'ya iman ettiğinde, onların pek vahşi ve pek saygısız hâkimiyetinden kurtulur. Yalnız çokça söz ettiğimiz tanrılar ve öteki halkların ve ülkelerin benzerleri değil, şimdi ele aldığımız, sanki tanrılar senatosuna seçilmiş olanlar da bunlardandır. Evet, seçilmişlerdir, ama suçlarının ünüyle, faziletlerinin saygınlığıyla değil. Varro onların ibadetlerini sözde tabiî açıklamalara bağlamaya, çirkin şeylere saygınlık kazandırmaya çalışırken, onlarla uyuşan ve bağdaşan bir yol bulamaz; çünkü bu ibadetlerin sebepleri, sandığı daha doğrusu sanılmasını istediği sebepler değildir. Bu sebepler, hatta bu türden başka herhangi sebepler gerçek olsaydı, gerçek Tanrı'yla ve dinde aranması gereken ebedî hayatla hiçbir ilgileri olmasa da, şeylerin tabiatına dair gösterilen herhangi bir gerekçe, ibadetlerde anlaşılmayan bir çirkinliğin ya da saçmalığın yol açtığı rahatsızlığı biraz yumuşatırdı. Nitekim bazı tiyatro efsanelerinde ve tapınak sırlarında bunu yapmaya çalıştı; ama tiyatroyu tapınağa benzeterek aklayamadı, tersine tapınağı tiyatroya benzeterek mahkûm etti. Yine de bir biçimde, korkunç şeylerden incinen duyguyu tabiî sebepler göstererek yatıştırmaya çalıştı.

7.33

CAPUT XXXIII. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. Per hanc ergo religionem unam et ueram potuit aperiri deos gentium esse inmundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum uel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi diuinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba inpuritate laetantes adque ad uerum Deum conuersionem humanis animis inuidentes. Ex quorum inmanissimo et inpiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae, quas putat uel potius uult putari. Nam si non solum ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, quamuis nihil ad Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita deleniret.

7.3434. Numa Pompilius'un kitapları: Senato, içlerindeki ibadet sebepleri öğrenilmesin diye bunların yakılmasını buyurdu

Fakat tam tersine, o pek bilgili adamın bildirdiği gibi, Numa Pompilius'un kitaplarında verilen ibadet sebeplerinin hiçbir şekilde çekilmez olduğunu, dindar kimseler okuyup öğrensin diye bırakılmaya değil, yazılı hâlde karanlıkta saklanmaya bile layık görülmediğini görüyoruz. Bu eserin üçüncü kitabında, yeri gelince söyleyeceğimi vaat ettiğim şeyi şimdi anlatacağım. Aynı Varro'nun tanrılara tapınma üzerine kitabında şöyle okunur: "Terentius adında birinin Ianiculum tepesinde bir çiftliği vardı. Sığır çobanı Numa Pompilius'un mezarı yakınında saban sürerken yerden onun kitaplarını çıkardı; bunlarda kurulan ibadetlerin sebepleri yazılıydı. Kitapları kente, pretora götürdü. Pretor başlangıçlarını inceleyince bu büyük meseleyi senatoya iletti. Senatonun ileri gelenleri ibadetlerde her şeyin niçin kurulduğuna dair ilk sebepleri okuyunca senato ölü Numa'nın düşüncesini onayladı; dindar senatörler pretorun o kitapları yakmasına karar verdi." Herkes dilediğine inansın; bu kadar büyük saygısızlığın seçkin bir savunucusu, delice tartışmanın kendisine söylettiğini söylesin. Benim için şunu hatırlatmak yeter: Roma ibadetlerini kuran kral Pompilius'un yazdığı ibadet sebepleri ne halk ne senato, hatta rahipler bile öğrenmemeliydi; Numa Pompilius da yasak bir merakla cinlerin öyle sırlarına ulaşmıştı ki, okuyarak hatırlayabilmek için onları yazıya geçirdi; ama kral olduğu ve kimseden korkmadığı hâlde onları ne birine öğretmeye ne de silerek veya herhangi bir şekilde yok etmeye cesaret etti. Böylece insanlara günahkâr şeyler öğretmemek için kimsenin bilmesini istemediği, cinleri kızdırmamak için de zarar vermekten korktuğu şeyleri, mezarının yanına sabanın yaklaşamayacağına inanarak güvenli saydığı yere gömdü. Senato ise ataların dinî âdetlerini kınamaktan korkup bu yüzden Numa'ya onay vermek zorunda kalmakla birlikte, o kitapları o kadar zararlı buldu ki, insan merakı ortaya çıkmış bir şeyi daha şiddetle aramasın diye yeniden gömülmelerini bile buyurmadı; bu lanetli belgelerin alevlerle yok edilmesini istedi. Çünkü bu ibadetlerin yapılmasının artık zorunlu olduğunu düşünüyorlardı; sebepleri bilinmeden yanılmak, sebepler öğrenilip şehrin karışmasından daha katlanılır görünüyordu.

7.34

CAPUT XXXIIII. De libris Numae Pompilii, quos senatus, ne sacrorum causae, quales in eis habebantur, innotescerent, iussit incendi. Sed contra inuenimus, sicut ipse uir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, 'Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderet. Ita quod scire neminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis, quam cognitis ciuitas turbaretur.

7.3535. Numa'nın, cinlerin kimi görüntülerini görerek aldatıldığı su falı

Nitekim Numa da, kendisine hiçbir Tanrı peygamberi, hiçbir kutsal melek gönderilmediği için, suda tanrıların görüntülerini, daha doğrusu cinlerin oyunlarını görmek ve ibadetlerde neleri kurup gözetmesi gerektiğini onlardan duymak için su falı (hydromantia) yapmaya zorlanmıştı. Varro'ya göre bu kehanet türü Perslerden gelmiştir ve Numa ile sonra filozof Pythagoras onu kullanmıştır. Söylediğine göre kan da katılarak ölüler de sorguya çekilir; Yunancada buna nekyomanteia denir. İster su falı ister ölü falı denilsin, aynı şeydir: Ölüler kehanette bulunuyormuş gibi görünür. Bunun hangi sanatlarla yapıldığı onların bileceği iştir. Bu sanatların Kurtarıcımızın gelişinden önce bile halkların şehirlerinde kanunlarla yasaklandığını ve çok ağır cezalarla kovuşturulduğunu söylemek istemiyorum. Bunu söylemek istemiyorum, çünkü belki o zamanlar bunlara izin vardı. Yine de Pompilius bu ibadetleri bu sanatlarla öğrendi; ibadetlerin yapılışını açıkladı, sebeplerini gömdü (öğrendiği şeyden kendi de öyle korktu); bu sebeplerin kitaplarını, ortaya çıkınca senato yaktı. O hâlde Varro bana o ibadetlerin başka, ne idiğü belirsiz tabiî sebeplerini niçin anlatıyor? O kitaplarda böyle sebepler bulunsaydı elbette yakılmazlardı; yoksa senatörler Varro'nun başrahip Caesar'a yazıp yayımladığı kitapları da aynı şekilde yakardı. Varro'nun söz konusu kitabında açıklandığına göre, Numa Pompilius'un su falı yapmak için su taşıdığı (egesserit), yani dışarı çıkardığı için peri Egeria'nın kocası olduğu söylenmiştir. Tarihî olaylar yalanlarla serpilerek işte böyle masala dönüştürülür. Bu su falıyla pek meraklı Roma kralı hem rahiplerin kitaplarında bulunacak ibadetleri hem de kendisinden başka kimsenin bilmesini istemediği sebeplerini öğrendi. Bu yüzden onları ayrıca yazıp insanların bilgisinden uzak tutmak ve gömmek üzere bir bakıma kendisiyle birlikte öldürdü. Ya orada cinlerin öyle kirli ve zararlı arzuları yazılıydı ki, bunlardan ötürü bütün o sivil teoloji, ibadetlerde bu kadar utanılacak şeyi benimsemiş insanlara bile iğrenç görünecekti; ya da hepsinin yalnız ölü insanlar olduğu açıklanıyordu; halkların hemen hepsi uzun zamanın eskiliğiyle onların ölümsüz tanrılar olduğuna inanmıştı. Çünkü aynı cinler de bu tür ibadetlerden hoşlanıyor, tanrı sanılmasını sağladıkları ölülerin yerine, aldatıcı mucizelerin tanıklığıyla kendilerini tapınılacak varlıklar olarak koyuyorlardı. Fakat gerçek Tanrı'nın gizli takdiriyle, su falını mümkün kılan sanatlarla dost olduğu cinlerin Pompilius'a bütün bunları itiraf etmesine izin verildi; ama ölürken onları gömmek yerine yakmasını öğütlemelerine izin verilmedi. Ortaya çıkmalarına ne onları topraktan çıkaran sabanı, ne de bu olayları bize kadar ulaştıran Varro'nun kalemini engelleyebildiler. Çünkü izin verilmeyeni yapamazlar; izin ise yüce Tanrı'nın derin ve adil yargısıyla, onlar tarafından yalnız sıkıntıya sokulması, hatta boyun eğdirilip aldatılması adil olan kimselerin liyakatlerine göre verilir. O yazıların ne kadar zararlı ve gerçek Tanrılığa tapınmaya ne kadar yabancı bulunduğu şuradan anlaşılabilir: Senato, Pompilius'un gizlediği kitapları, onun cesaret edemediği şeyden korkmak yerine yakmayı yeğledi. Öyleyse bu hayatta bile saygılı bir yaşayış istemeyen, ebedî hayatı böyle ibadetlerde arasın; kötücül cinlerle ortaklık istemeyen ise, onlara tapınmayı sağlayan batıl inancın zararından korkmasın, onları ifşa edip yenen gerçek dini tanısın.

7.35

CAPUT XXXV. De hydromantia, per quam Numa uisis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. Nam et ipse Numa, ad quem nullus Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantian facere conpulsus est, ut in aqua uideret imagines deorum uel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret, quid in sacris constituere adque obseruare deberet. Quod genus diuinationis idem Varro a Persis dicit adlatum, quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat; ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et νεϰοιομαντείαν Graece dicit uocari, quae [siue hydromantia] siue necromantia dicatur, id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit), quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo Varronis, quo ea, quae de hac re gesta sunt, in nostram memoriam peruenerunt. Non enim possunt quod non sinuntur efficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non uult habere societatem, non superstitionem, qua coluntur, noxiam pertimescat, sed ueram religionem, qua produntur et uincuntur, agnoscat.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…