İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

VI. Kitap

6.prÖnsöz

Önceki beş kitapta, Hristiyan hakikatinin ya yararsız putlar ya murdar ruhlar ve zararlı cinler ya da hiç değilse Yaratıcı değil yaratıklar olduklarını ortaya koyduğu pek çok sahte tanrıya, bu ölümlü hayatın ve yeryüzü işlerinin faydası için, Yunancada latreia denilen ve yalnız tek gerçek Tanrı'ya borçlu olunan ibadet ve kullukla saygı gösterilip tapınılması gerektiğini sananlara karşı yeterince tartıştığımı düşünüyorum. Aşırı budalalığa ya da inada karşı ne bu beş kitabın ne de sayısı ne olursa olsun başka kitapların yetmeyeceğini kim bilmez? Çünkü hakikatin hiçbir gücüne boyun eğmemek şan sayılır; bu, boş bir şandır ve böyle korkunç bir kusurun hükmü altındaki kişinin kendi yıkımınadır. Gerçekten de tedavi edenin bütün çabasına rağmen yenilmez kalan, hekimin kötülüğü değil, hastanın iyileşmez hastalığıdır. Ama okuduklarını eski yanılgının büyük ve aşırı bir inadını taşımadan, ya da hiç taşımadan, anlayıp düşünerek tartanlar, bu beş ciltte meselenin gerektirdiğinden az değil, daha çok söz söylediğimiz kanısına kolayca varacaklardır. Cahillerin, bu hayatın felaketleri ve yeryüzü işlerinin yıkılıp değişmesi yüzünden Hristiyan dinine karşı uyandırmaya çalıştıkları bütün nefretin (ki çılgın bir saygısızlığın eline düşmüş bilginler buna göz yummakla kalmıyor, kendi vicdanlarına karşı bir de destek oluyorlar) doğru düşünceden ve akıldan tamamen yoksun, en hafif bir düşüncesizlik ve en yıkıcı bir hınçla dolu olduğundan da kuşku duyamayacaklardır.

6.pr

PRAEFATIO. Quinque superioribus libris satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inutilia. simulacra uel inmundos spiritus et perniciosa daemonia uel certe creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece dicitur ⟦λατρεία⟧ et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? quando ea putatur gloria uanitatis, nullis cedere uiribus ueritatis, in perniciem utique eius, cui uitium tam inmane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici, sed aegroti insanabilis morbus inuictus est. Hi uero, qui ea quae legunt uel sine ulla uel non cum magna ac nimia ueteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque uoluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, quam minus disseruisse iudicabunt, totamque inuidiam, quam Christianae religioni de huius uitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum inperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt.

6.11. Tanrılara bu hayat için değil, ebedî hayat için tapındıklarını söyleyenler

Şimdi vaat ettiğimiz sıra gereği, bu hayat için değil de ölümden sonra gelecek hayat için Hristiyan dininin yıktığı milletlerin tanrılarına tapınılması gerektiğini ileri sürenleri de çürütmek ve onlara öğretmek gerekiyor. Sözüme kutsal mezmurun doğru sözlü buyruğuyla başlamak isterim: "Rabbi Tanrı kendi umudu olan, boş şeylere ve yalancı çılgınlıklara bakmamış kişi mesuttur." Bununla birlikte bütün bu boş şeyler ve yalancı çılgınlıklar arasında en katlanılabilir olanı, halkların kanaat ve yanılgılarını beğenmeyen filozofları dinlemektir. Çünkü halklar ilahî varlıklara putlar dikmiş, ölümsüz tanrı dedikleri varlıklar hakkında pek çok yanlış ve yakışıksız şey uydurmuş ya da uydurulanlara inanmış, inandıklarını da onların tapınmalarına ve ibadet törenlerine karıştırmıştır. Bunları açıkça ilan ederek olmasa da hiç değilse tartışmalarında mırıldanarak bir biçimde onaylamadıklarını gösteren bu insanlarla şu meseleyi tartışmak pek de yersiz olmaz: ölümden sonra gelecek hayat için, bütün ruhanî ve cisimsel yaratılışı yapan tek Tanrı'ya mı, yoksa yine bu filozofların bir kısmının, ötekilerden üstün ve soylu olanlarının, o tek Tanrı tarafından yapılıp yükseklere yerleştirildiğini düşündüğü pek çok tanrıya mı tapınmak gerekir?

Öte yandan, dördüncü kitapta bir kısmını andığım, her birine önemsiz işlerden birer görev dağıtılmış o tanrıların herhangi birine ebedî hayat bağışladığının söylenmesine ve ileri sürülmesine kim katlanabilir? Her tanrıya neden yalvarılacağını, hangisinden ne isteneceğini bilinsin diye yazıya geçirmekle büyük bir iyilik yaptıklarıyla övünen o çok bilgili, çok keskin zekâlı kişiler, mimlerde şaka olarak yapıldığı gibi Liber'den su, Lympha'lardan şarap istemek türünden çok çirkin bir saçmalığa düşülmesin diye uğraşmışlardı. Şimdi bu kişiler, ölümsüz tanrılara yalvaran bir insana şunu mu öğütleyecekler: Lympha'lardan şarap isteyip onlardan "Bizde su var, bunu Liber'den iste" cevabını alınca kalkıp "Şarabınız yoksa bari bana ebedî hayat verin" diyebilir mi? Bu saçmalıktan daha tuhafı olabilir mi? O kızlar kahkahalarla gülerek (zira kolayca gülerler) cinler gibi aldatmaya kalkışmıyorlarsa yalvaran kişiye "Ey insan" demezler mi, "asmayı bile elimizde tutmadığımızı duyduğun bizlerin hayatı elimizde tuttuğumuzu mu sanıyorsun?" Bu son derece sıkıntılı ve kısacık hayatın ve onu destekleyip ayakta tutmaya yarayan şeylerin küçücük parçalarını öyle ayrı ayrı korudukları söylenen tanrılardan, ki birinin koruması ve yetkisi altındakini ötekinden istemek mim soytarılığına çok benzeyecek kadar uygunsuz ve saçmadır, ebedî hayatı istemek ya da ummak son derece utanmaz bir budalalıktır. Bunu bilerek yapan mim oyuncularına tiyatroda haklı olarak gülünür; bilmeden yapan budalalarla ise dünyada daha da haklı olarak alay edilir. Bu yüzden, şehirlerin kurduğu tanrılar söz konusu olduğunda, hangi tanrıya ya da tanrıçaya ne için yalvarılacağı bilginlerce titizlikle araştırılıp hafızaya emanet edilmiştir: örneğin Liber'den ne, Lympha'lardan ne, Vulcanus'tan ne istenecek, ötekilerden de öyle; bunların bir kısmını dördüncü kitapta andım, bir kısmını da geçmeyi uygun buldum. Ceres'ten şarap, Liber'den ekmek, Vulcanus'tan su, Lympha'lardan ateş istemek yanılgı olduğuna göre, bunlardan birine ebedî hayat için yalvarmanın ne kadar büyük bir bunaklık olduğu anlaşılmalıdır!

Bu nedenle, yeryüzü krallığını araştırırken insanlara onu hangi tanrıların ya da tanrıçaların verebileceğine inanmak gerektiğini sormuş, her şeyi tartıştıktan sonra bu çok sayıdaki sahte ilahî varlıktan herhangi birinin yeryüzü krallıklarını bile kurabileceğini düşünmenin hakikatten çok uzak olduğu gösterilmişken, yeryüzünün bütün krallıklarından hiç kuşkusuz ve hiçbir karşılaştırmaya gelmeyecek kadar üstün olan ebedî hayatın bunlardan biri tarafından birine verilebileceğine inanmak en çılgın saygısızlık olmaz mı? Bu tür tanrıların yeryüzü krallığını bile veremeyecek görünmesinin sebebi, kendilerinin büyük ve yüce, krallığın ise bu kadar yükseklikte ilgilenmeye tenezzül etmeyecekleri küçük ve bayağı bir şey olması değildir. İnsanın zayıflığını düşünerek yeryüzü krallığının gelip geçici doruklarını ne kadar haklı olarak küçümserse küçümsesin, bu tanrılar öyle göründüler ki onlara böyle şeylerin verilmesi ve korunması bile emanet edilmeye hiç de layık değillerdi. Bunun içindir ki (son iki kitapta tartıştığımız konuların öğrettiği gibi), plebslerden ya da soylulardan sayılan o tanrı kalabalığından hiçbiri ölümlülere ölümlü krallıklar vermeye ehil değilse, ölümlülerden ölümsüzler yapmaya ne kadar daha az ehildir!

6.1

CAPUT I. De his, qui dicunt deos a se non propter praesentem uitam coli, sed propter aeternam. Nunc ergo quoniam deinceps, ut promissus ordo expetit, etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt: placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus, cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et insanias mendaces. Verum tamen in omnibus uanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt, quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter conlocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt. Ceterum quis ferat dici adque contendi deos illos, quorum in quarto libro quosdam commemoraui, quibus singulis singula rerum exiguarum distribuuntur officia, uitam aeternam cuique praestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles), si non adfectent fallere ut daemones, supplici respondebunt: O homo, putasne in potestate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita singulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere!

6.1_2Şu da var: Eğer şimdi bu hayat için değil de ölümden sonra gelecek hayat için tanrılara tapınılması gerektiğini düşünenlerle tartışıyorsak, onlara artık, hakikate dayanan akılla değil boş kanıyla kendi yetkilerine ayrılmış ve kendilerine özgü sayılan şeyler için bile hiç tapınılmamalıdır. Bu ölümlü hayatın faydaları için onlara tapınmanın zorunlu olduğunu ileri sürenler böyle inanıyor, ama onlara karşı önceki beş ciltte elimden geldiğince yeterince tartıştım. Durum böyle olduğuna göre, Iuventas tanrıçaya tapınanların gençliği daha parlak gelişseydi, onu küçümseyenler ise gençlik yıllarında ölseydi ya da yaşlılık uyuşukluğuna benzer bir soğukluğa gömülseydi; Sakallı Fortuna tapınanlarının yanaklarını daha güzel, daha gösterişli bir sakalla örtseydi, onu hor görenleri de köse ya da çirkin sakallı görseydik, o zaman bile tamamen haklı olarak şöyle diyecektik: Bu tanrıçaların her birinin gücü, kendi görevleriyle sınırlı olarak ancak buraya kadardır; dolayısıyla sakal bile veremeyen Iuventas'tan ebedî hayat istenmemeli, bu hayatta sakalla örtülen yaşı bile sağlamaya gücü yetmeyen Sakallı Fortuna'dan da bu hayattan sonrası için hiçbir iyilik umulmamalıdır. Oysa şimdi kendi yetkilerine verildiği sanılan şeyler için bile onlara tapınmak zorunlu değildir: Iuventas tanrıçaya tapınan pek çok kişi o yaşta hiç de gürbüz olmamış, ona tapınmayan pek çok kişi ise gençliğin gücünün tadını çıkarmıştır; yine Sakallı Fortuna'ya yalvaranların çoğu hiç sakala ya da ancak çirkin bir sakala kavuşmuş, sakal elde etmek için ona tapınanlar da onu hor gören sakallıların alayına uğramıştır. Her birinin başında olduğu söylenen bu geçici, çabucak geçen armağanlar yönünden tapınmalarının boş ve gülünç olduğunu bilen insan kalbi, aynı tapınmanın ebedî hayat için yararlı olduğuna inanacak kadar akılsız mıdır? Akılsız halklar onlara tapınsın diye, ve çok fazla sayıda olduklarını düşündükleri için hiçbiri boş oturmasın diye bu geçici işleri ufak ufak bölerek dağıtanlar bile, onların ebedî hayatı verebileceğini söylemeye cesaret edememişlerdir.

6.1_2
  • Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunt.
6.22. Varro milletlerin tanrıları hakkında ne düşünmüş olmalı: Onların türlerini ve ibadetlerini öyle açığa vurdu ki hiç susmuş olsaydı onlara daha saygılı davranmış olurdu

Bunları Marcus Varro'dan daha titizlikle kim araştırdı? Kim ondan daha bilgece buldu, kim daha dikkatle düşündü, kim daha keskin bir biçimde ayırt etti, kim daha özenle ve eksiksiz yazdı? Üslubu pek tatlı değildir ama bilgi ve düşünceyle öylesine doludur ki, bizim dünyevî, onların ise özgür dedikleri bütün eğitimde, sözlere meraklı olanı Cicero ne kadar zevklendiriyorsa, şeylere meraklı olana da o kadar öğretir. Nitekim Tullius da ona öyle bir tanıklıkta bulunur ki, Academica kitaplarında orada yer alan tartışmayı Marcus Varro ile yaptığını söylerken onun için "kuşkusuz herkesten daha keskin zekâlı ve hiç şüphesiz en bilgili adam" der. "En belagatli" ya da "en güzel konuşan" demiyor, çünkü gerçekte bu yetenekte Varro hiç de eşit değildir; "kuşkusuz herkesten daha keskin zekâlı" diyor. Ve her şeyden kuşku duyulması gerektiğini ileri sürdüğü Academica kitaplarında "hiç şüphesiz en bilgili" diye ekliyor. Bu konuda gerçekten o kadar emindi ki, her şeye uyguladığı kuşkuyu bir kenara bırakmıştı; sanki Akademikler adına kuşkuyu savunmaya hazırlanırken, tek bu konuda Akademik olduğunu unutmuştu. Birinci kitapta ise aynı Varro'nun yazın eserlerini överken şöyle der: "Kendi şehrimizde yabancılar gibi dolaşıp yolunu şaşırmış bizleri, senin kitapların adeta evimize götürdü; öyle ki sonunda kim olduğumuzu ve nerede bulunduğumuzu tanıyabildik. Vatanın çağını, zamanların dökümünü, ibadetlerin ve rahiplerin hukukunu, evdeki ve kamudaki düzeni, bölgelerin ve yerlerin konumunu, bütün tanrısal ve insanî şeylerin adlarını, türlerini, görevlerini, sebeplerini sen açıkladın." Bu kadar seçkin ve üstün bilgili adam hakkında Terentianus da çok zarif bir dizeyle kısaca şöyle der:

Her yönden en bilgili Varro.

Öyle çok okudu ki bir şey yazmaya vakit bulabilmesine şaşarız; öyle çok yazdı ki birinin onca şeyi okuyabildiğine inanmakta zorlanırız. Diyorum ki böyle büyük zekâlı, böyle büyük bilgili bir adam, hakkında yazdığı sözde tanrısal şeylere saldıran, onları yıkan biri olsaydı ve bunların dine değil batıl inanca ait olduğunu söyleseydi, onlar hakkında bu kadar çok gülünç, aşağılık, iğrenç şeyi yazar mıydı, bilmiyorum. Ama aynı tanrılara tapınmış ve tapınılması gerektiğini söylemiştir; hatta bu eserinin içinde onların düşman saldırısıyla değil de vatandaşların ihmaliyle yok olmasından korktuğunu söyler. Onları bu çöküşten kurtardığını, bu tür kitaplarla iyilerin hafızasına gömüp sakladığını, üstelik bunu Metellus'un Vesta'nın kutsal eşyalarını yangından, Aeneas'ın ev tanrılarını Troya'nın yıkımından kurtardığı anlatılan çabadan daha yararlı bir özenle yaptığını belirtir. Yine de bilgelerin de akılsızların da haklı olarak atılması gerektiğine, dinin hakikatine en düşman olduğuna hükmedecekleri şeyleri okunmak üzere çağlara bırakıyor. Öyleyse bu çok keskin ve çok bilgili adamın, Kutsal Ruh sayesinde özgür olmadığı için kendi şehrinin alışkanlığı ve kanunları altında ezildiğini, ama yine de kendisini rahatsız eden şeyleri dini övme kisvesi altında anlatmadan edemediğini düşünmekten başka ne yapabiliriz?

6.2

CAPUT II. Quid Varronem de dis gentium sensisse credendum sit. quorum talia et genera et sacra detexit, ut reuerentius cum eis ageret, si de illis omnino reticeret. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum uerborum Cicero delectat. Denique et ipse [Tullius] huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, (homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo). Non ait 'eloquentissimo' uel (facundissimo), quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed 'omnium, inquit, facile acutissimo), et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit 'sine ulla dubitatione doctissimo'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: 'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uersiculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse.

6.33. Varro'nun insanî ve tanrısal şeylerin eski tarihi üzerine yazdığı kitaplarının bölümlemesi

Eskiçağlar üzerine kırk bir kitap yazdı; bunları insanî ve tanrısal şeyler diye ayırdı, insanî şeylere yirmi beş, tanrısal şeylere on altı kitap ayırdı. Bu bölümlemede, insanî şeylere dair kitapları dört kısma altışar kitap verecek biçimde dağıtan şu mantığı izledi: Kimin yaptığına, nerede yaptığına, ne zaman yaptığına ve ne yaptığına baktı. Böylece ilk altıda insanlar, ikinci altıda yerler, üçüncü altıda zamanlar, dördüncü ve son altıda da yapılanlar üzerine yazdı. Dört kere altı yirmi dört eder. Ama hepsi hakkında önceden genel olarak konuşan tek bir kitabı başa koydu. Tanrısal şeylerde de, tanrılara sunulması gerekenler söz konusu olduğu ölçüde, aynı bölme biçimini korudu. Çünkü ibadetler insanlar tarafından belli yerlerde ve zamanlarda sunulur. Andığım bu dört konuyu üçer kitapta ele aldı: ilk üçü insanlar, sonrakiler yerler, üçüncüler zamanlar, dördüncüler ibadetler üzerine yazıldı; burada da kimin, nerede, ne zaman, neyi sunduğunu çok ince bir ayrımla belirtti. Ama asıl söylenmesi gereken ve en çok beklenen şey kimlere sunulduğu olduğundan, tanrıların kendileri hakkında da son üç kitabı yazdı; böylece beş kere üç on beş etti. Ama dediğimiz gibi hepsi on altıdır, çünkü bunların da başına, hepsi hakkında önceden konuşan tek bir kitap ekledi. Bunu tamamladıktan sonra, o beşli dağılıma uygun olarak, insanlara ilişkin ilk üç kitabı şöyle alt bölümlere ayırdı: birincisi pontifexler, ikincisi augurlar, üçüncüsü kutsal işlerden sorumlu on beşler kurulu üzerinedir. Yerlere ilişkin ikinci üç kitaptan birinde küçük tapınaklardan, öbüründe kutsal binalardan, üçüncüsünde dinî yerlerden söz etti. Bunların ardından gelen ve zamanlara, yani bayram günlerine ilişkin üç kitaptan birini tatil günlerine, öbürünü sirk oyunlarına, üçüncüsünü sahne oyunlarına ayırdı. İbadetlere ilişkin dördüncü üç kitaptan birini kutsamalara, öbürünü özel ibadetlere, sonuncusunu kamu ibadetlerine verdi. Kalan üç kitapta, bu saygı alayının arkasından bütün bu tapınmanın adandığı tanrıların kendileri gelir: birincide belli tanrılar, ikincide belirsiz tanrılar, üçüncüde, yani en sonuncuda baş ve seçkin tanrılar.

6.3

CAPUT III. Quae sit partitio Varronis librorum suorum, quos de antiquitatibus rerum humanarum diuinarumque conposuit. Quadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis; tres porro, qui istos sequuntur et ad tempora pertinent, id est ad dies festos, ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scaenicis tertium; quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra priuata, ultimo publica. Hanc uelut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, di ipsi sequuntur extremi, quibus iste uniuersus cultus inpensus est: in primo di certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum nouissimo di praecipui adque selecti.

6.44. Varro'nun tartışmasına göre tanrılara tapınanlarda insanî şeylerin tanrısal şeylerden daha eski olduğu

En güzel ve en ince bu dağılım ve ayrım dizisinin bütününde ebedî hayatın boş yere arandığını, onu umut etmenin ya da istemenin son derece utanmazca olduğunu, şimdiye dek söylediklerimizden ve bundan sonra söyleyeceklerimizden, inatçı yüreğiyle kendine düşman olmayan herkes kolayca görebilir. Çünkü bunlar ya insanların kurumlarıdır ya da cinlerin; ama onların iyi cin dedikleri türden değil, daha açık söylersem murdar ve tartışmasız kötü ruhların. Bu ruhlar, insan ruhunun gitgide boşalmasını, değişmez ve ebedî hakikate uyamamasını ve ona bağlanamamasını sağlayan zararlı kanaatleri, şaşılacak bir kıskançlıkla dinsizlerin düşüncelerine gizlice yerleştirir, bazen de açıkça hislerine sokar ve elinden geldiğince aldatıcı tanıklıklarla pekiştirir. Varro da önce insanî, sonra tanrısal şeyler hakkında yazdığını, çünkü önce şehirlerin ortaya çıktığını, bunların ardından bu kurumların onlarca kurulduğunu söyler. Oysa gerçek din yeryüzündeki bir şehir tarafından kurulmamıştır; tersine o, göksel şehri bizzat kurar. Onu ebedî hayatın vericisi gerçek Tanrı, kendisine gerçekten tapınanlara ilham eder ve öğretir.

Varro'nun, önce insanî sonra tanrısal şeyler hakkında yazmasının gerekçesi şudur; çünkü itiraf ettiği gibi bu tanrısal şeyler insanlar tarafından kurulmuştur: "Ressam nasıl boyanmış tablodan, yapı ustası nasıl binadan önceyse, şehirler de şehirlerin kurduklarından öncedir." Ve bütün tanrısal tabiat hakkında yazmış olsaydı önce tanrılar, sonra insanlar hakkında yazacağını söylüyor; sanki burada onun bir kısmı hakkında yazıyor da bütünü hakkında yazmıyormuş ya da tanrıların tabiatının bir kısmı, bütünü olmasa bile, insanın tabiatından önce gelmemeliymiş gibi. Son üç kitabında belli, belirsiz ve seçkin tanrıları özenle açıklarken hiçbir tanrısal tabiatı atlamadığı görünmüyor mu? Öyleyse şu sözü ne demektir: "Tanrıların ve insanların bütün tabiatı hakkında yazsaydık insanî olana el atmadan önce tanrısal olanı bitirirdik"? Tanrıların tabiatının ya tamamı hakkında yazıyordur ya bir kısmı hakkında ya da hiçbiri hakkında. Tamamı hakkındaysa insanî şeylerden elbette önce gelmelidir; bir kısmı hakkındaysa o da neden insanî şeylerden önce gelmesin? Yoksa tanrıların bir kısmı insanlığın bütün tabiatından bile üstün tutulmaya layık değil midir? Bir tanrısal kısmın bütün insanî şeylerden önce gelmesi çok görülüyorsa, hiç değilse Romalıların işlerinden önce gelmeye layıktır. Zira insanî şeylerle ilgili kitapları bütün yeryüzüne değil, yalnız Roma'ya ilişkin olarak yazmıştır; yine de bunları yazılış sırasında tanrısal şeylerle ilgili kitaplarından önce getirmenin haklı olduğunu söyledi, ressamın tablodan, ustanın binadan önce gelmesi gibi. Böylece bu tanrısal şeylerin de resim ve yapı gibi insanlar tarafından kurulduğunu apaçık itiraf ediyor. Geriye tanrıların tabiatının hiçbiri hakkında yazmadığını anlamak kalıyor; bunu açıkça söylemek istememiş, anlayanlara bırakmıştır. Çünkü "tamamı değil" denildiğinde genellikle "bir kısmı" anlaşılır, ama "hiçbiri" de anlaşılabilir; çünkü hiçbiri olmayan şey ne tamamdır ne de bir kısım. Nitekim kendisinin dediği gibi, hakkında yazdığı tanrısal tabiat bütün olsaydı yazılış sırasında insanî şeylerden önce gelmeliydi; kendisi sussa bile hakikatin haykırdığı gibi, bütün değil de hiç değilse bir kısım olsaydı, elbette Roma işlerinden önce gelmeliydi. Ama haklı olarak sonraya bırakılıyor; öyleyse hiçbiri değildir. Demek ki o insanî şeyleri tanrısal şeylerden üstün tutmak değil, yanlış şeyleri gerçek şeylerden önce getirmemek istemiştir. Çünkü insanî şeyler hakkında yazdıklarında olayların tarihini izlemiştir; tanrısal dediği şeyler hakkında yazdıkları ise boş şeyler hakkındaki kanaatlerden başka nedir? Hiç kuşkusuz ince bir imayla göstermek istediği budur: yalnız onlardan sonra bunlar hakkında yazmakla kalmıyor, bunu neden yaptığının gerekçesini de veriyor. Bu gerekçeyi söylememiş olsaydı, yaptığı belki başkalarınca farklı biçimde savunulabilirdi. Ama verdiği bu gerekçeyle başkalarına keyfince tahmin yürütecek bir şey bırakmamış, insanları insanların kurumlarından önce getirdiğini, insanın tabiatını tanrıların tabiatından önce getirmediğini yeterince göstermiştir. Böylece tanrısal şeylere dair kitaplarını, tabiata ait hakikat hakkında değil, yanılgıya ait yanlışlık hakkında yazdığını itiraf etti. Bunu başka bir yerde daha açık söylemiştir; dördüncü kitapta da andığım gibi, kendisi yeni bir şehir kuruyor olsaydı tabiatın ölçütüne göre yazacağını, ama eski bir şehir bulduğu için onun alışkanlığına uymaktan başka çare olmadığını belirtir.

6.4

CAPUT IIII. Quod ex disputatione Varronis aput cultores deorum antiquiores res humanae quam diuinae reperiantur. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: 'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt). Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: (Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse. Ubi enim dicitur 'non omnis, usitate quidem intellegitur aliqua; sed potest intellegi et 'nulla', quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi.

6.55. Varro'ya göre üç teoloji türü: efsanevi, tabiî ve sivil

Şimdi şuna ne demeli: Varro üç tür teoloji, yani tanrılar hakkında verilen açıklama olduğunu söyler; birinin adı mythicon, ikincisinin physicon, üçüncüsünün civile'dir. Kullanım izin verseydi birinci türe Latincede fabulare derdik; ama fabulosum, "efsanevi" diyelim, çünkü mythicon, efsanelerden gelir; Yunancada mythos efsane demektir. İkincisine naturale, "tabiî" denmesine ise artık dil alışkanlığı da izin verir. Üçüncüsünü kendisi de Latince söylemiştir: civile, "sivil". Sonra şöyle der: "Şairlerin en çok kullandığına efsanevi, filozofların kullandığına fizikî, halkların kullandığına sivil derler. Birinci dediğimde ölümsüzlerin onuruna ve tabiatına aykırı birçok uydurma vardır. Çünkü burada bir tanrının başından, bir diğerinin kalçasından, bir başkasının kan damlalarından doğduğu; tanrıların hırsızlık yaptığı, zina ettiği, bir insana köle olduğu anlatılır. Sonuçta burada sadece bir insana değil, en aşağılık insana bile yakıştırılabilecek ne varsa tanrılara atfedilir." Burada elbette, yapabildiği, cesaret ettiği ve cezasız kalacağını düşündüğü yerde, çok yalancı efsanelerin tanrıların tabiatına ne büyük haksızlık ettiğini hiçbir belirsizlik sisine yer vermeden açıklamıştır. Çünkü tabiî ya da sivil teoloji hakkında değil, özgürce kınanabileceğini düşündüğü efsanevi teoloji hakkında konuşuyordu.

Bakalım diğeri hakkında ne diyor. "Göstermiş olduğum ikinci tür" diyor, "filozofların hakkında pek çok kitap bıraktığı türdür. Bu kitaplarda tanrıların kim olduğu, nerede olduğu, ne cinsten ve ne nitelikte oldukları; belli bir zamandan beri mi yoksa ezelden beri mi var oldukları; Herakleitos'un inandığı gibi ateşten mi, Pythagoras'ın dediği gibi sayılardan mı, Epikuros'un dediği gibi atomlardan mı meydana geldikleri anlatılır. Bunun gibi kulakların dışarıda forumda değil de okulda dört duvar arasında daha kolay katlanabildiği başka şeyler de." Filozoflara ait olan, physicon dedikleri bu türde hiçbir şeyi kınamamış; yalnız filozofların aralarındaki tartışmaları anmıştır, bunlar yüzünden birbirinden ayrılan çok sayıda mezhep doğmuştur. Yine de bu türü forumdan, yani halktan uzaklaştırmış, okullara ve dört duvar arasına kapatmıştır. Ama o en yalancı, en çirkin birinci türü şehirlerden uzaklaştırmamıştır. Ey halkın, bu arada Romalıların dindar kulakları! Filozofların ölümsüz tanrılar hakkında tartıştıklarına katlanamıyorlar; ama şairlerin söylediklerini ve oyuncuların oynadıklarını, ki ölümsüzlerin onuruna ve tabiatına aykırı uydurmalardır, ki sadece bir insana değil, en aşağılık insana bile yakıştırılabilirler, onlar sadece katlanmakla kalmıyor, zevkle de dinliyorlar. Bununla da yetinmiyor, tanrıların kendilerinin de bunlardan hoşlandığına, onların bunlarla yatıştırılması gerektiğine karar veriyorlar.

Biri şöyle diyebilir: Mythicon ve physicon, yani efsanevi ve tabiî olan bu iki türü, şimdi söz konusu olan sivil türden ayıralım, nitekim kendisi de ayırmıştır; ve sivil türü nasıl açıkladığına bakalım. Efsanevi türün neden ayrılması gerektiğini anlıyorum: çünkü yanlıştır, çirkindir, yakışıksızdır. Ama tabiî türü sivil türden ayırmak istemek, sivil türün de yanlış olduğunu itiraf etmekten başka nedir? Çünkü tabiî olsaydı, dışlanmasını gerektirecek ne kusuru olurdu? Ve sivil denilen şey tabiî değilse, kabul edilmesini gerektirecek ne meziyeti vardır? Önce insanî, sonra tanrısal şeyler hakkında yazmasının sebebi işte budur: tanrısal şeylerde tabiatı değil insanların kurumlarını izlemiştir. Şimdi sivil teolojiye de bakalım. "Üçüncü tür" diyor, "şehirlerde vatandaşların, özellikle rahiplerin bilmesi ve yürütmesi gereken türdür. Bu türde kamu adına hangi tanrılara, hangi ibadet ve kurbanlarla tapınmanın kime yaraşacağı anlatılır." Devamına da bakalım: "Birinci teoloji en çok tiyatroya, ikincisi evrene, üçüncüsü şehre uygundur." Ödülü kime verdiğini görmeyen var mı? Elbette yukarıda filozoflara ait olduğunu söylediği ikincisine. Çünkü onun evrene ait olduğunu söylüyor; bunlara göre ise varlıklar arasında evrenden üstün hiçbir şey yoktur. Peki öteki ikisini, birinci ve üçüncüyü, yani tiyatronun ve şehrin teolojisini ayırdı mı, birleştirdi mi? Şehre ait olanın hemen evrene de ait olamayacağını görüyoruz, her ne kadar şehirlerin evrende olduğunu görsek de; çünkü bir şehirde yanlış kanaatlere göre, tabiatı ne evrende ne evrenin dışında bir yerde bulunan şeylere tapınılabilir ve inanılabilir. Ama tiyatro şehirden başka nerededir? Tiyatroyu şehirden başka kim kurdu? Sahne oyunları için değilse ne için kurdu? Sahne oyunları, bu kitapların onca hünerle yazıldığı tanrısal şeylerin içinde değilse nerededir?

6.5

CAPUT V. De tribus generibus theologiae secundum Varronem, id est uno fabuloso, altero naturali tertioque ciuili. Deinde illud quale est, quod tria genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum mythicon [appellari], alterum physicon, tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon dictum est, quoniam μυ̃ϑος Graece fabula dicitur. Secundum autem ut naturale dicatur, iam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: 'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de altera dicat. 'Secundum genus est, inquit, quod demonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures). Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit. O religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtissimum hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum, sed dis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. 'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo est, quos deos publice, sacra ac sacrificia colere et facere quemque par sit' Adhuc quod sequitur adtendamus. Prima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur?

6.66. Efsanevi yani mitolojik teoloji ve Varro'ya karşı sivil teoloji

Ey Marcus Varro! Sen herkesten daha keskin zekâlı, hiç şüphesiz en bilgili insansın, ama yine de insansın, Tanrı değil; tanrısal şeyleri görüp bildirmek için Tanrı'nın ruhuyla hakikate ve özgürlüğe yükseltilmiş de değilsin. Tanrısal şeylerin insanların saçmalıkları ve yalanlarından ne kadar ayrılması gerektiğini görüyorsun, ama halkların kamusal batıl inançlardaki son derece kusurlu kanaatlerine ve alışkanlıklarına dokunmaktan korkuyorsun. Oysa bunların tanrıların tabiatıyla, hatta insan ruhunun zayıflığının bu evrenin unsurlarında sezdiği türden tanrıların tabiatıyla bile bağdaşmadığını, onları her yönden düşündüğün zaman kendin de hissediyorsun, bütün edebiyatınız da bunu yankılıyor. Bu darlıkta insanın zekâsı, ne kadar üstün olursa olsun, ne yapabilir? Çok yönlü ve engin olsa da insanî bilgin sana ne faydası var? Tabiî tanrılara tapınmak istiyorsun, sivil tanrılara zorlanıyorsun. Başka tanrılar buldun: efsanevi tanrılar; onlara düşündüğünü daha serbestçe kusuyorsun, ama sivil tanrılar da istesen de istemesen de bundan ıslanıyor. Efsanevi tanrıların tiyatroya, tabiî tanrıların evrene, sivil tanrıların şehre uygun olduğunu söylüyorsun; oysa evren tanrısal bir eserdir, şehirler ve tiyatrolar ise insanların eseridir. Tiyatrolarda alay edilenler tapınaklarda ibadet edilenlerden başkası değildir; oyunlar sunduğunuz kişiler kurban kestiğiniz kişilerden başkası değildir. Bunları ne kadar daha özgürce ve daha ince biçimde ayırabilirdin: Bazı tanrılar tabiîdir, bazıları insanlar tarafından kurulmuştur, kurulanlar hakkında şairlerin yazdıkları başka, rahiplerin yazdıkları başkadır; ama her ikisi yanlışlık ortaklığıyla birbirine öyle dosttur ki her ikisi de doktrini hakikate düşman olan cinlerin hoşuna gider!

Şimdilik tabiî dedikleri ve sonra tartışacağımız teolojiyi bir kenara bırakalım: ebedî hayatı şairlerin ve tiyatronun tanrılarından, oyunların ve sahnenin tanrılarından istemek ya da ummak kabul edilebilir mi? Asla; gerçek Tanrı böyle korkunç ve kutsala saygısız bir deliliği uzak tutsun. Ne yani? Bu şeylerden hoşlanan, bunlarla yatıştırılan, orada suçları tekrarlanan tanrılardan mı ebedî hayat istenecek? Kanımca hiç kimse bu kadar çılgın bir saygısızlığın uçurumuna varacak ölçüde delirmemiştir. Öyleyse ne efsanevi ne de sivil teolojiyle kimse ebedî hayata ulaşır. Çünkü biri tanrılar hakkında çirkin şeyler uydurarak eker, öteki onları destekleyerek biçer; biri yalan saçar, öteki toplar; biri tanrısal şeyleri yanlış suçlamalarla kovalar, öteki o suçların oyunlarını tanrısal şeyler arasına kabul eder; biri tanrılar hakkında insanların şiirleriyle iğrenç uydurmaları dile getirir, öteki bunları tanrıların kendi bayramlarında kutsar; biri ilahî varlıkların cinayetlerini ve rezaletlerini söyler, öteki onları sever; biri bunları ya ortaya döker ya uydurur, öteki ise ya doğrularına tanıklık eder ya da yanlışlarından bile zevk alır. İkisi de çirkindir, ikisi de kınanacak şeydir. Ama tiyatroya ait olan kamusal çirkinliği açıkça ilan eder, şehre ait olan ise onun çirkinliğiyle süslenir. Bu kısa ve geçici hayatın kirlendiği yerden ebedî hayat mı umulacak? Hayatımızı kötü insanların ortaklığı, sevgilerimize ve onaylarımıza karışırlarsa kirletir de, suçlarıyla tapınılan cinlerin ortaklığı kirletmez mi? O suçlar gerçekse onlar ne kadar kötü; yanlışsa ne kadar kötü tapınılıyor!

Bunları söylediğimizde, bu konuları pek bilmeyen birine, belki de tanrısal yüceliğe yakışmayan, gülünç ve iğrenç olanların yalnız şairlerin şiirlerinde söylenen ve sahne oyunlarında oynanan şeyler olduğu, oyuncuların değil rahiplerin yaptığı ibadetlerin ise her türlü rezaletten temiz ve uzak olduğu gelebilir. Böyle olsaydı, hiç kimse tiyatrodaki çirkinliklerin onların şerefine kutlanması gerektiğini söylemezdi, tanrılar da bunların kendilerine sunulmasını emretmezdi. Ama tanrılara saygı için tiyatrolarda böyle şeyler yapmaktan hiç utanılmaz, çünkü tapınaklarda da benzerleri yapılır. Nitekim adı geçen yazar sivil teolojiyi efsanevi ve tabiî teolojiden ayırıp kendi türünde üçüncü bir teoloji olarak göstermeye çalışırken,

6.6

CAPUT VI. De theologia mythica, id est fabulosa, et de ciuili contra Varronem. O Marce Varro, cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam. Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae inpietatis insanit. Nec fabulosa igitur nec ciuili theologia sempiternam quisquam adipiscitur uitam. Illa enim de dis turpia fingendo seminat, haec fauendo metit; illa mendacia spargit, haec colligit; illa res diuinas falsis criminibus insectatur, haec eorum criminum ludos in diuinis rebus amplectitur; illa de dis nefanda figmenta hominum carminibus personat, haec ea deorum ipsorum festiuitatibus consecrat; facinora et flagitia numinum illa cantat, haec amat; illa prodit aut fingit, haec autem aut adtestatur ueris aut oblectatur et falsis. Ambae turpes ambaeque damnabiles; sed illa, quae theatrica est, publicam turpitudinem profitetur; ista, quae urbana est, illius turpitudine ornatur. Hincine uita aeterna sperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur,

6.6_2onun ikisinden ayrı olmaktan çok ikisinin karışımı olduğunun anlaşılmasını istedi. Çünkü şairlerin yazdıklarının halkın izlemesi gereken düzeyin altında, filozofların yazdıklarının ise avamın araştırmasının yararlı olduğu düzeyin üstünde olduğunu söyler. "Bunlar birbirinden öyle uzaktır" der, "ama yine de sivil düzenlemelere ikisinden de az şey alınmamıştır. Bu yüzden ortak olanları, sivil teolojiye özgü olanlarla birlikte yazacağız; bizim filozoflarla ortaklığımız şairlerle olandan daha büyük olmalıdır." Demek ki şairlerle de bir ortaklık var. Yine de başka bir yerde, tanrıların soyları konusunda halkların fizikçilerden çok şairlere yöneldiğini söyler. Burada ne yapılması gerektiğini söylemişti, orada ne yapıldığını. Fizikçilerin fayda için, şairlerin zevk için yazdığını söyledi. Bu yüzden şairlerin yazdığı ve halkın izlememesi gereken şeyler tanrıların suçlarıdır; ama bunlar hem halkları hem tanrıları zevklendirir. Çünkü dediği gibi şairler fayda için değil zevk için yazar; yine de tanrıların istediği, halkların sunduğu şeyleri yazarlar.

6.6_2

magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. 'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. Quare quae erunt communia, una cum propriis ciuilibus scribemus; e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis'. Non ergo ulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat, ibi quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse, poetas delectationis. Ac per hoc ea, quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum, quae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt poetae, non utilitatis; ea tamen scribunt, quae di expetant, populi exhibeant.

6.77. Efsanevi ve sivil teolojinin benzerliği ve uyumu

Demek ki efsanevi, tiyatroya ve sahneye ait, yakışıksızlık ve çirkinlikle dolu teoloji sivil teolojiye bağlanıyor. Haklı olarak kınanıp reddedilmesi gerektiğine karar verilen bu teoloji, baştan aşağı, tapınılıp saygı gösterilmesi gerektiği düşünülen teolojinin bir parçasıdır. Üstelik göstermeye başladığım gibi uyumsuz bir parça, bütün bedenden ayrı olup ona yersizce takılıp asılmış bir şey de değildir; tamamen uyumlu ve aynı bedenin bir uzvu gibi ona çok uygun biçimde bağlanmıştır. Nitekim putlar tanrıların biçimlerinden, yaşlarından, cinsiyetlerinden, kıyafetlerinden başka ne gösterir? Sakallı Iuppiter'i ve sakalsız Mercurius'u şairler görüyor da pontifexler görmüyor mu? Priapus'a kocaman edep yerlerini mimler verdi de rahipler vermedi mi? Yoksa kutsal yerlerde tapınılmak için durduğu hâl, tiyatrolarda güldürmek için çıktığı hâlden farklı mı? Yaşlı Saturnus ve genç Apollo oyuncuların rolleri olup tapınakların heykelleri değil midir? Kapıları yöneten Forculus ve eşiği yöneten Limentinus neden erkek tanrılardır da aralarında kapı menteşesini koruyan Cardea kadındır? Ciddi şairlerin şiirlerine layık görmediği bu şeyler tanrısal şeyler hakkındaki kitaplarda bulunmuyor mu? Diana tiyatroda silah taşıyıp şehirde sade bir bakire mi? Apollo sahnede kithara çalıp Delphoi'da bu sanatla ilgisiz mi? Ama bunlar daha çirkin olanlarla karşılaştırılınca daha saygındır. Iuppiter'in sütannesini Kapitol'e dikenler onun hakkında ne düşündü? Bütün bu tür tanrıların efsane gevezeliğiyle değil, tarih titizliğiyle insan ve ölümlü olduğunu yazan Euhemeros'a tanıklık etmiş olmuyorlar mı? Tanrıları ziyafetçi yapıp Iuppiter'in masasına asalaklar yerleştirenler mim ibadetinden başka ne yapmak istediler? Çünkü Iuppiter'in ziyafetine asalaklar çağrıldığını bir mim söyleseydi, kuşkusuz gülmek istediği düşünülürdü. Ama bunu Varro söyledi! Tanrılarla alay ederken değil, onları överken söyledi; bunu yazdığına insanî şeylere dair değil, tanrısal şeylere dair kitaplar tanıklık ediyor; hem sahne oyunlarını anlatırken değil, Kapitol'ün hukukunu açıklarken yazdı. Sonunda bu tür şeylere boyun eğip itiraf ediyor: İnsanlar tanrıları insan biçiminde yaptıkları gibi, onların insanî hazlardan zevk aldığına da inanmışlardı.

Çünkü kötü ruhlar da insan zihinlerini oyuncak ederek bu zararlı kanaatleri pekiştirme işlerinde kusur etmediler. Hercules tapınağı bekçisine ilişkin şu hikâye de buradan gelir: Boş ve tatil hâlindeki bekçi, iki eli birbiri ardına oynatarak kendi kendine zar atmış, birini Hercules'e, öbürünü kendisine ayırmış; şartı şuymuş: Kendisi kazanırsa tapınağın sadakalarıyla kendine akşam yemeği hazırlayacak ve bir sevgili kiralayacak, Hercules kazanırsa aynısını kendi parasıyla Hercules'ün zevki için sunacak. Sonra kendisine, Hercules'ün eli yerine geçen eline yenilince, borçlu olduğu akşam yemeğini ve meşhur fahişe Larentina'yı tanrı Hercules'e vermiş. Kadın tapınakta uyurken rüyasında Hercules'ün kendisiyle birleştiğini ve ona oradan çıkınca ilk karşılaşacağı gencin yanında ücretini bulacağını, bunu Hercules'ün ödediğini kabul etmesi gerektiğini söylediğini görmüş. Oradan ayrılınca karşısına ilk çıkan genç, çok zengin Tarutius olmuş; ona âşık olup uzun süre yanında tutmuş ve ölünce onu mirasçısı yapmış. Kadın da büyük bir servete konunca tanrısal ücrete nankörlük etmiş görünmemek için, ilahî varlıkların en çok hoşuna gideceğini düşündüğü şeyi yapmış, kendisi de Roma halkını mirasçı olarak yazmış; ortadan kaybolunca da vasiyetnamesi bulunmuş. Bu hizmetlerinden ötürü tanrısal onurları da hak ettiğini söylerler.

Bunları şairler uydursaydı, mimler oynasaydı, hiç kuşkusuz efsanevi teolojiye ait olduğu söylenir, sivil teolojinin onurundan ayrılması gerektiğine hükmedilirdi. Ama bu rezillikler böylesine büyük bir yazar tarafından şairlerin değil halkların, mimlerin değil ibadetlerin, tiyatroların değil tapınakların, yani efsanevi değil sivil teolojinin rezillikleri olarak açığa vuruluyorsa,

6.7

CAPUT VII. De fabulosae et ciuilis theologiae similitudine adque concordia. Reuocatur igitur ad theologian ciuilem theologia fabulosa theatrica scaenica, indignitatis et turpitudinis plena, et haec tota, quae merito culpanda et respuenda iudicatur, pars huius est, quae colenda et obseruanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab uniuerso corpore aliena inportune illi conexa adque suspensa sit, sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum conuenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra formae aetates sexus habitus deorum? Numquid barbatum Iouem, inberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? Numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex, Apollo ephebus ita personae sunt histrionum, ut non sint statuae delubrorum? Quur Forculus, qui foribus praeest, et Limentinus, qui limini, di sunt masculi, adque inter hos Cardea femina est, quae cardinem seruat? Nonne ista in rerum diuinarum libris reperiuntur, quae graues poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Cum uero haec dedecora non poetarum, sed populorum; non mimorum, sed sacrorum; non theatrorum, sed templorum; id est non fabulosae,

6.7_2oyuncuların oyun sanatlarıyla tanrıların çok büyük çirkinliğini canlandırmaları boşuna değildir; asıl rahiplerin kutsal törenlerle tanrıların hiç olmayan saygınlığını canlandırmaya çalışmaları boşunadır. Iuno'nun ibadetleri vardır ve bunlar onun sevgili adası, Iuppiter'le evlendirildiği Samos'ta yapılırdı. Ceres'in ibadetleri vardır, Pluto'nun kaçırdığı Proserpina'nın arandığı. Venus'ün ibadetleri vardır, sevgilisi, domuz dişiyle öldürülen çok güzel genç Adonis'e yas tutulan. Tanrıların Anası'nın ibadetleri vardır, onun sevdiği ve kadın kıskançlığıyla hadım edilen güzel delikanlı Attis'e, Galli denilen hadım adamların bedbahtlığıyla ağıt yakılan. Bunlar sahnenin her türlü iğrençliğinden daha çirkinken, şairlerin tiyatroya ait olduğu açık olan tanrılar hakkındaki efsanevi uydurmalarını, şehre ait saydıkları sivil teolojiden, sanki yakışıksız ve çirkin olanları saygın ve layık olanlardan ayırır gibi ayırmaya çalışmalarının anlamı nedir? Doğrusu oyunculara teşekkür borçluyuz: İnsanların gözlerine acıdılar ve kutsal binaların duvarları arasında saklanan her şeyi seyirlik olarak açığa çıkarmadılar. Gün ışığına çıkanlar bu kadar iğrençken, karanlıkla örtülen ibadetleri hakkında iyi ne düşünülebilir? Hadımlar ve kadınsılar aracılığıyla gizlice ne yaptıklarını kendileri bilir; ama aynı adamları, bedbahtça ve çirkince zayıflatılmış ve bozulmuş bu adamları, hiç gizleyemediler. Böyle insanlar aracılığıyla kutsal bir şey yaptıklarına inandırabildiklerini inandırsınlar; ama onları kutsal şeyleri arasında saydıklarını ve aralarında dolaştırdıklarını inkâr edemezler. Ne yaptıklarını bilmiyoruz, ama kimler aracılığıyla yaptıklarını biliyoruz. Sahnede neler yapıldığını biliyoruz; oraya, fahişeler korosunda bile, hiçbir hadım ya da kadınsı adam girmemiştir. Yine de oradakini de çirkin ve rezil kişiler yapar; çünkü saygın kişilerce yapılmamaları gerekirdi. Öyleyse sahne müstehcenliğinin bile kendine kabul etmediği kişileri icra için seçen kutsallığın ibadetleri nelerdir?

6.7_2

sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod fabulosa de dis figmenta poetarum ad theatrum uidelicet pertinentia uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles, ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se admisit obscenitas?

6.88. Pagan öğretmenlerin tanrıları için göstermeye çalıştıkları tabiî açıklamalar

Ama derler ki bunların bir tür physiologia, yani tabiat açıklamasına dayanan yorumları vardır. Sanki biz bu tartışmada physiologia arıyoruz da teoloji aramıyormuşuz gibi; yani tabiatın değil Tanrı'nın izahını arıyoruz. Gerçi gerçek Tanrı kanaatle değil tabiatça Tanrı'dır, ama her tabiat tanrı değildir; çünkü insanın da hayvanın da, ağacın da taşın da elbette tabiatı vardır ve bunların hiçbiri tanrı değildir. Tanrıların Anası'nın ibadetleri söz konusu olduğunda bu yorumun başı, Tanrıların Anası'nın toprak olmasıysa, daha ne arıyoruz, ötekileri neden araştırıyoruz? Bütün bu tanrıların insan olduğunu söyleyenleri bundan açık ne destekler? Çünkü işte toprakta doğanlar böyledir, anaları topraktır. Gerçek teolojide ise toprak Tanrı'nın eseridir, anası değil. Bununla birlikte onun ibadetlerini nasıl yorumlarlarsa yorumlasınlar ve şeylerin tabiatına bağlasınlar, erkeklerin kadınların maruz kaldıklarına maruz kalması tabiata uygun değil, tabiata aykırıdır. Bu hastalık, bu suç, bu rezillik, insanların kusurlu ahlâkında işkence altında bile zor itiraf edilirken o ibadetlerde açıkça sergilenir. Sonra, sahne çirkinliklerinden daha iğrenç olduğu ortada olan bu ibadetler, şeylerin tabiatına işaret ettiğini gösteren yorumları var diye mazur görülüp temize çıkarılıyorsa, şiirsel olanlar da neden aynı şekilde mazur görülüp temize çıkarılmasın? Çünkü pek çok kişi onları da aynı biçimde yorumlamıştır; o kadar ki Saturnus'un çocuklarını yuttuğu yolundaki, onların en korkunç ve en söylenmez dedikleri şeyi kimileri şöyle yorumlar: Saturnus adıyla belirtilen zamanın uzunluğu, doğurduğu her şeyi tüketir; ya da aynı Varro'nun düşündüğü gibi, Saturnus, çıktıkları toprağa yeniden düşen tohumlarla ilgilidir. Başkaları başka biçimde; ötekiler de öyle.

Yine de efsanevi teoloji denir ve bütün bu tür yorumlarıyla birlikte kınanır, atılır, onaylanmaz; yalnız filozoflara ait tabiî teolojiden değil, şehirlere ve halklara ait olduğu ileri sürülen, üzerinde durduğumuz bu sivil teolojiden de, tanrılar hakkında yakışıksız şeyler uydurduğu için haklı olarak ayrılıp reddedilir. Bunun amacı açıktır: Bunları yazan çok keskin ve çok bilgili adamlar, her ikisinin de, yani efsanevi ve sivil teolojinin de onaylanmaması gerektiğini anlıyorlardı, ama birini kınamaya cesaret ediyor, ötekini edemiyorlardı. Bu yüzden birini kınanmak üzere ortaya koydular, ona benzeyen ötekini de karşılaştırılmak üzere sundular; bu da ikincisi birinciye tercih edilsin diye değil, onunla birlikte reddedilmesi gerektiği anlaşılsın diyeydi. Böylece sivil teolojiyi kınamaktan korkanlar için tehlike olmadan her ikisi de küçümsenecek, tabiî denilen teoloji de daha iyi ruhlarda yer bulacaktı. Çünkü sivil de efsanevi de ikisi de efsanevidir, ikisi de sivildir. İkisinin beyhudeliklerine ve müstehcenliklerine basiretle bakan, ikisini de efsanevi bulur; efsanevi teolojiye ait sahne oyunlarını sivil tanrıların bayramlarında ve şehirlerin tanrısal işlerinde gören, ikisini de sivil bulur. Öyleyse ebedî hayatı verme gücü, nasıl olur da kendi putları ve ibadetleriyle, açıkça reddedilen efsanevi tanrılara biçim, yaş, cinsiyet, kıyafet, evlilik, soy ve törenlerde çok benzediği ortaya çıkan bu tanrılardan birine atfedilir? Bütün bunlardan anlaşılan şudur: Ya bunlar insandı ve cinlerin bu yanılgıyı sokuşturup pekiştirmesiyle her birinin hayatına ya da ölümüne göre onlar için ibadetler ve törenler kuruldu; ya da en murdar ruhlar herhangi bir fırsatla insan zihinlerini aldatmak için içeri sızdı.

6.8

CAPUT VIII. De interpretationibus naturalium rationum, quas doctores pagani pro dis suis conantur ostendere. At enim habent ista physiologicas quasdam, sicut aiunt, id est naturalium rationum interpretationes. Quasi uero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian, id est rationem non naturae, sed Dei. Quamuis enim qui uerus Deus est non opinione, sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum, caput est certe quod Mater deum terra est, quid ultra quaerimus, quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur eis, qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia opus Dei est terra, non mater. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: uiros muliebria pati non est secundum naturam, sed contra naturam. Hic morbus, hoc crimen, hoc dedecus habet inter illa sacra professionem, quod in uitiosis hominum moribus uix habet inter tormenta confessionem. Deinde si ista sacra, quae scaenicis turpitudinibus conuincuntur esse foediora, hinc excusantur adque purgantur, quod habent interpretationes suas, quibus ostendantur rerum significare naturam: quur non etiam poetica similiter excusentur adque purgentur? Multi enim et ipsa ad eundem modum interpretati sunt, usque adeo ut, quod ab eis inmanissimum et infandissimum dicitur, Saturnum suos filios deuorasse, ita nonnulli interpretentur, quod longinquitas temporis, quae Saturni nomine significatur, quidquid gignit ipsa consumat, uel, sicut idem opinatur Varro, quod pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum recidunt. Itemque alii alio modo et similiter cetera. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur inprobatur, nec solum a naturali, quae philosophorum est, uerum etiam ab ista ciuili, de qua agimus, quae ad urbes populosque adseritur pertinere, eo quod de dis indigna confinxerit, merito repudianda discernitur, eo nimirum consilio, ut, quoniam acutissimi homines adque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas inprobandas intellegebant, et illam scilicet fabulosam et istam ciuilem, illam uero audebant inprobare, hanc non audebant; illam culpandam proposuerunt, hanc eius similem conparandam exposuerunt, — non ut haec prae illa tenenda eligeretur, sed ut cum illa respuenda intellegeretur, adque ita sine periculo eorum, qui ciuilem theologian reprehendere metuebant, utraque contemta ea, quam naturalem uocant, aput meliores animos inueniret locum. Nam et ciuilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque ciuiles; ambas inueniet fabulosas, qui uanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit; ambas ciuiles, qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum ciuilium festiuitatibus et in urbium diuinis rebus aduerterit. Quo modo igitur uitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur, quos sua simulacra et sacra conuincunt dis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis aetatibus, sexu habitu, coniugiis generationibus ritibus, in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque uita uel morte sacra eis et sollemnia constituta, hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus, aut certe ex qualibet occasione inmundissimi spiritus fallendis humanis mentibus inrepsisse?

6.99. Tek tek tanrıların görevleri

Peki, her birine kendi işi için yalvarmak gerektiğini söyledikleri ilahî varlıkların görevlerinin bu kadar aşağılık ve ufak parçalara bölünmesi (bundan her ne kadar hepsini değilse de çoğunu söyledik) tanrısal onurdan çok mim soytarılığına uymuyor mu? Biri bebeğe iki sütanne tutsa, biri yalnız yiyecek, öteki yalnız içecek verse, ki bunlar da bu iş için Educa ve Potina adında iki tanrıça tutmuştur, herhalde akılsızca davranıyor, evinde mime benzer bir şey oynuyor görünürdü. Liber'in adını liberamentum'dan, "serbest bırakma"dan getirmek isterler, çünkü erkekler onun iyiliğiyle cinsel birleşmede meniyi salıverip kurtulurmuş; kadınlarda da aynı işi Venus olduğunu da düşündükleri Libera yaparmış, çünkü kadınların da tohum saldığını söylerler. Bu yüzden Liber'e tapınakta erkeğin aynı organı, Libera'ya kadınınki konurmuş. Bunlara, şehveti uyandırmak için Liber'e atfedilen kadınları ve şarabı eklerler. Bacchus şenlikleri işte böyle büyük bir çılgınlıkla kutlanırdı; orada Bacchus kadınlarının böyle şeyleri ancak zihinleri sarsılmış hâlde yapabileceğini Varro da itiraf eder. Ama bunlar sonradan daha akıllı senatonun hoşuna gitmedi ve kaldırılmasını emretti. Belki hiç değilse burada murdar ruhların tanrı sanıldıkları zaman insanların zihinlerinde neler yapabildiğini anladılar. Bunlar kesinlikle tiyatrolarda yapılmazdı; çünkü orada oyun oynarlar, delirmezler; gerçi böyle oyunlardan zevk alan tanrılara sahip olmak da deliliğe benzer.

Şu ne biçim iştir: Varro dindarı batıl inançlıdan şu ayrımla ayırır: Batıl inançlı tanrılardan korkar, dindar ise onlara ana baba gibi saygı duyar, düşman gibi korkmaz. Hepsinin de suçluları bağışlamayı suçsuz birine zarar vermekten daha kolay bulacak kadar iyi olduğunu söyler. Yine de doğum yapan kadına, doğumdan sonra tanrı Silvanus geceleyin girip ona eziyet etmesin diye üç koruyucu tanrı atandığını anlatır. Bu koruyucuları işaret etmek için üç adam geceleyin evin eşiklerini dolaşır; önce eşiğe baltayla, sonra havanelle vurur, üçüncü olarak süpürgeyle süpürürlerdi. Tarım işaretleri olan bunlar verilince tanrı Silvanus'un girmesi engellenirdi; çünkü ne ağaçlar demirsiz kesilip budanır, ne buğday havanelsiz öğütülür, ne de ürünler süpürgesiz yığılır. Bu üç şeyden üç tanrı adlandırılmıştır: baltanın kesmesinden Intercidona, havanelden (pilum) Pilumnus, süpürgeden Deverra; bunlar koruyucu tanrı olarak doğum yapan kadını tanrı Silvanus'un gücüne karşı korurdu. Demek ki iyi tanrıların koruması, zararlı bir tanrının gaddarlığına karşı, birden çok olup tek bir tanrıya karşı çıkmadıkça, ormanlı olduğu için sert, korkunç, işlenmemiş olan ona karşı tarım işaretleriyle sanki zıtlarıyla direnmedikçe etkili olamazdı. Tanrıların suçsuzluğu, uyumu bu mudur? Şehirlerin bu kurtarıcı ilahî varlıkları, tiyatroların alaylarından daha gülünç değil midir?

Erkek ve kadın birleşince tanrı Iugatinus atanır; buna katlanılabilir. Ama evlenen kadın eve götürülmelidir, tanrı Domiducus atanır; evde kalması için tanrı Domitius atanır; kocasıyla kalması için tanrıça Manturna eklenir. Daha ne istenir? İnsanın utanma duygusuna acıyalım; bedenin ve kanın arzusu, gizliliği sağlanmış utançla geri kalanını tamamlasın. Damat refakatçileri bile oradan çıkarken yatak odası neden ilahî varlıklar kalabalığıyla dolduruluyor? Üstelik varlıkları düşünülerek iffet için daha çok özen gösterilsin diye değil, cinsiyetçe zayıf ve yeniliğin korkusu içindeki kadının bekâreti, onların yardımıyla güçlük olmadan alınsın diye dolduruluyor. Çünkü tanrıça Virginiensis, tanrı baba Subigus, tanrıça ana Prema, tanrıça Pertunda, Venus ve Priapus da oradadır. Bu nedir? Bu işte zorlanan erkeğe tanrıların yardım etmesi gerekiyorsa, bir tanrı ya da bir tanrıça yetmez miydi? Kadın zorlanmadan (vi) bakire olmaktan çıkmadığı için bu adı aldığı söylenen Venus tek başına yetmez miydi? İnsanlarda ilahî varlıklarda bulunmayan bir utanma varsa, evlenenler iki cinsiyetten bu kadar tanrının orada bulunduğuna ve bu işle meşgul olduğuna inanınca öyle utanmazlar mı ki erkek daha az uyarılsın, kadın daha çok direnç göstersin? Hem tanrıça Virginiensis kızın kemeri çözülsün diye, tanrı Subigus kız kocasına boyun eğdirilsin diye, tanrıça Prema boyun eğen kıpırdamasın diye bastırılsın diye oradaysa, tanrıça Pertunda orada ne yapıyor? Utansın, dışarı çıksın; bir şeyi de koca yapsın.

6.9

CAPUT VIIII. De officiis singulorum deorum. Quid? ipsa numinum officia tam uiliter minutatimque concisa, propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere, unde non quidem omnia, sed multa iam diximus, nonne scurrilitati mimicae quam diuinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti, quarum una nihil nisi escam, altera nihil nisi potum daret, sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas, Educam et Potinam, nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere uideretur. Liberum a liberamento appellatum uolunt, quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur; hoc idem in feminis agere Liberam, quam etiam Venerem putant, quod et ipsam perhibeant semina emittere; et ob haec Libero eandem uirilem corporis partem in templo poni, femineam Liberae. Ad haec addunt mulieres adtributas Libero et uinum propter libidinem concitandam. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania; ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori, et ea iussit auferri. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid inmundi spiritus, dum pro dis habentur, in hominum mentibus possint. Haec certe non fierent in theatris; ludunt quippe ibi, non furunt; quamuis deos habere, qui etiam ludis talibus delectentur, simile sit furoris. Quale autem illud est, quod, cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat, uta superstitioso dicat timeri deos, a religioso autem tantum uereri ut parentes, non ut hostes timeri, adque omnes ita bonos dicat, ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem, tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi, ne Siluanus deus per noctem ingrediatur et uexet, eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu: circuire limina domus et primo limen securi ferire, postea pilo, tertio deuerrere scopis, ut his datis culturae signis deus Siluanus prohibeatur intrare, quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro, neque far conficitur sine pilo, neque fruges coaceruantur sine scopis; ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos, Intercidonam a securis intercisione, Pilumnum a pilo, Deuerram a scopis, quibus dis custodibus contra uim dei Siluani feta conseruaretur. Ita contra dei nocentis saeuitiam non ualeret custodia bonorum, nisi plures essent aduersus unum eique aspero horrendo inculto, utpote siluestri, signis culturae tamquam contrariis repugnarent. Itane ista est innocentia deorum, ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium, magis ridenda quam ludibria theatrorum? Cum mas et femina coniunguntur, adhibetur deus Iugatinus; sit hoc ferendum. Sed domum est ducenda quae nubit; adhibetur et deus Domiducus; ut in domo sit, adhibetur deus Domitius; ut maneat cum uiro, additur dea Manturna. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae uerecundiae; peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. Quid inpletur cubiculum turba numinum, quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc inpletur, non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae, sed ut feminae sexu infirmae, nouitate pauidae illis cooperantibus sine ulla difficultate uirginitas auferatur. Adest enim dea Virginiensis et deus pater Subigus, et dea mater Prema et dea Pertunda, et Venus et Priapus. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere uirum ab dis adiuuari oportebat, non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset, quae ad hoc etiam dicitur nuncupata, quod sine ui femina uirgo esse non desinat? Si est ulla frons in hominibus, quae non est in numinibus, nonne, cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes, ita pudore adficiuntur, ut et ille minus moueatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginiensis dea, ut uirgini zona soluatur; si adest deus Subigus, ut uiro subigatur; si adest dea Prema, ut subacta, ne se commoueat, conprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat, eat foras; agat aliquid et maritus. Valde inhonestum est, ut, quod

6.9_2Adının belirttiği işi kocadan başkasının yapması son derece çirkindir. Ama belki tanrıça olduğu, tanrı olmadığı söylendiği için buna katlanılıyor. Çünkü erkek olduğuna inanılsa ve Pertundus denilseydi, koca karısının iffeti için ona karşı, doğum yapan kadının Silvanus'a karşı istediğinden daha çok yardım isterdi. Ama bunu neden söylüyorum, orada çok erkek olan Priapus da varken? Yeni gelinin, matronaların en saygın ve en dindar âdetine göre onun en korkunç, en çirkin fallusunun üstüne oturması emredilirdi.

Şimdi gitsinler ve sivil teolojiyi efsanevi teolojiden, şehirleri tiyatrolardan, tapınakları sahnelerden, pontifexlerin ibadetlerini şairlerin şiirlerinden, saygın şeyleri çirkinlerden, doğruları yalanlardan, ciddileri hafiflerden, önemlileri oyunlardan, istenecekleri reddedileceklerden ayırır gibi, ellerinden gelen incelikle ayırmaya çalışsınlar. Ne yaptıklarını anlıyoruz: Tiyatronun efsanevi teolojisinin bu sivil teolojiye bağlı olduğunu, şairlerin şiirlerinde adeta aynadan onu yansıttığını biliyorlar. Bu yüzden kınamaya cesaret edemedikleri sivil teolojiyi ortaya koyup onun sureti olan efsanevi teolojiyi daha serbestçe eleştirip kınıyorlar ki, ne demek istediklerini anlayanlar, suretin yansıttığı bu yüzü de nefretle karşılasın. Ama tanrıların kendileri, aynı aynada kendilerini seyrederek onu öyle severler ki kim ve nasıl oldukları her ikisinde daha iyi görülür. Bu yüzden tapınanlarını korkunç buyruklarla, efsanevi teolojinin murdarlığını kendilerine adamaya, bayramlarında koymaya, tanrısal işler arasında tutmaya zorladılar. Böylece hem kendilerinin en murdar ruhlar olduğunu daha açık gösterdiler hem de atılmış ve reddedilmiş o tiyatro teolojisini, seçilmiş ve onaylanmış sayılan bu şehir teolojisinin uzvu ve parçası yaptılar. Öyle ki bütünüyle çirkin ve aldatıcı olan, kendisinde uydurma tanrılar barındıran bu teolojinin bir parçası rahiplerin yazılarında, bir parçası şairlerin şiirlerinde bulunur. Başka parçaları olup olmadığı başka bir meseledir; şimdilik Varro'nun bölümlemesine göre hem şehir hem tiyatro teolojisinin tek bir sivil teolojiye ait olduğunu sanırım yeterince gösterdim. Bu yüzden ikisi de aynı çirkinlikte, saçmalıkta, yakışıksızlıkta ve yanlışlıkta olduğundan, gerçek dindarlar ne birinden ne ötekinden ebedî hayat ummaktan uzak olsun.

Nihayet Varro da tanrıları insanın ana rahmine düşmesinden başlayarak anmaya ve saymaya koyuldu; sayımlarını Ianus'tan başlattı, diziyi yaşlılıktan bitkin düşmüş insanın ölümüne kadar götürdü ve insanın kendisine ilişkin tanrıları, yaşlıların cenazelerinde söylenen ağıt tanrıçası Nenia ile kapattı. Sonra insanın kendisine değil, insana ait olan şeylere, yani yiyecek ve giyeceğe ve bu hayat için gerekli başka her şeye ilişkin tanrıları göstermeye başladı; hepsinde de her birinin görevinin ne olduğunu ve her birine ne için yalvarılması gerektiğini gösterdi. Bu bütün titizliği içinde, ebedî hayatın istenebileceği hiçbir tanrı göstermemiş, adını da anmamıştır; oysa biz Hristiyanların Hristiyan oluşumuzun asıl tek sebebi odur. Şunu anlamayacak kadar ağır kim olabilir? Bu adam sivil teolojiyi bu kadar titizlikle açıklayıp ortaya koyarak, onun yakışıksız ve utanç verici efsanevi teolojiye benzediğini göstererek, efsanevi teolojinin de bunun parçası olduğunu yeterince açık öğreterek, insanların ruhunda ancak filozoflara ait dediği tabiî teolojiye yer açmaya çalışıyor. Bunu öyle incelikle yapıyor ki efsanevi olanı kınıyor, sivil olanı kınamaya cesaret edemiyor ama ortaya koyarak kınanabilir olduğunu gösteriyor; böylece doğru anlayanların hükmüyle ikisi de reddedilince seçilecek tek şey olarak tabiî teoloji kalıyor. Onu yeri gelince gerçek Tanrı'nın yardımıyla daha titizlikle tartışmak gerekir.

6.9_2

uocatur illa, quisquam inpleat nisi ille. Sed forte ideo toleratur, quia dea dicitur esse, non deus. Nam si masculus crederetur et Pertundus uocaretur, maius contra eum pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Siluanum. Sed quid hoc dicam, cum ibi sit et Priapus nimius masculus, super cuius inmanissimum et turpissimum fascinum sedere noua nupta iubebatur, more honestissimo et religiosissimo matronarum? Eant adhuc et theologian ciuilem a theologia fabulosa, urbes a theatris, templa ab scaenis, sacra pontificum a carminibus poetarum, uelut res honestas a turpibus, ueraces a fallacibus, graues a leuibus, serias a ludicris, adpetendas a respuendis, qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. Intellegimus quid agant; illam theatricam et fabulosam theologian ab ista ciuili pendere nouerunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare, et ideo ista exposita, quam damnare non audent, illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt, ut, qui agnoscunt quid uelint, et hanc ipsam faciem, cuius illa imago est, detestentur; quam tamen di ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt, ut qui qualesque sint in utraque melius uideantur. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis conpulerunt, ut inmunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent, in suis sollemnitatibus ponerent, in rebus diuinis haberent, adque ita et se ipsos inmundissimos spiritus manifestius esse docuerunt, et huius urbanae theologiae uelut electae et probatae illam theatricam abiectam adque reprobatam membrum partemque fecerunt, ut, cum sit uniuersa turpis et fallax adque in se contineat commenticios deos, una pars eius sit in litteris sacerdotum, altera in carminibus poetarum. Utrum habeat et alias partes, alia quaestio est: nunc propter diuisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam ciuilem pertinere satis, ut opinor, ostendi. Unde, quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis, indignitatis falsitatis, absit a ueris religiosis, ut siue ab hac siue ab illa uita speretur aeterna. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis, quorum numerum est exorsus a Iano, eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem, et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam, quae in funeribus senum cantatur; deinde coepit deos alios ostendere, qui pertinerent non ad ipsum hominem, sed ad ea, quae sunt hominis, sicuti est uictus adque uestitus et quaecumque alia huic uitae sunt necessaria, ostendens in omnibus, quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari; in qua uniuersa diligentia nullos demonstrauit uel nominauit deos, a quibus uita aeterna poscenda sit, propter quam unam proprie nos Christiani sumus. Quis ergo usque adeo tardus sit, ut non intellegat istum hominem ciuilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae, indignae adque probrosae, similem demonstrando adque ipsam fabulosam partem esse huius satis euidenter docendo non nisi illi naturali, quam dicit ad philosophos pertinere, in animis hominum moliri locum, ea subtilitate, ut fabulosam reprehendat, ciuilem uero reprehendere quidem non audeat, sed prodendo reprehensibilem ostendat, adque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei ueri diligentius disserendum est.

6.1010. Seneca'nın, sivil teolojiyi Varro'nun efsanevi teolojiyi kınadığından daha şiddetle kınayan özgürlüğü

Bu şehir teolojisini, tiyatro teolojisine çok benzediğine göre, onun gibi açıkça kınamaya cesaret edebilmek için Varro'da eksik olan özgürlük, bazı işaretlerden havarilerimizin zamanında ün kazandığını anladığımız Annaeus Seneca'da tamamen olmasa da kısmen eksik değildi. Çünkü yazarken vardı, yaşarken yoktu. Nitekim batıl inançlara karşı yazdığı kitapta, bu sivil ve şehir teolojisini Varro'nun tiyatro ve efsanevi teolojiyi kınadığından çok daha geniş ve şiddetli biçimde kınar. Putlar hakkında konuşurken şöyle der: "Kutsal, ölümsüz ve dokunulmaz olanları en değersiz ve hareketsiz maddeye adıyorlar, onlara insanların, yabanî hayvanların, balıkların, kimi zaman karma cinsiyetin, farklı bedenlerin görünümünü giydiriyorlar. İlah dedikleri bu şeyler soluk alıp birden karşılarına çıksaydı canavar sayılırdı." Sonra biraz ileride, tabiî teolojiyi överken bazı filozofların görüşlerini sıraladıktan sonra kendine şu soruyu yöneltir: "Burada biri şöyle der: Göğün ve yerin tanrı olduğuna, ayın üstünde başka, altında başka tanrılar bulunduğuna mı inanacağım? Biri tanrıyı bedensiz, öteki ruhsuz yapan Platon'a ya da Peripatetik Straton'a mı katlanacağım?" Buna cevap vererek der ki: "Peki Titus Tatius'un, Romulus'un, Tullus Hostilius'un rüyaları sana daha mı doğru görünüyor? Tatius Cloacina'yı tanrıça olarak adadı, Romulus Picus'u ve Tiberinus'u, Hostilius da Korku'yu ve Solgunluğu; ki hâllerin en iğrençleridir bunlar: biri korkmuş zihnin hareketi, öteki bedenin hastalığı bile değil, rengidir. Bu ilahlara mı inanıp onları göğe kabul edeceksin?"

Vahşice çirkin törenlerin kendileri hakkında ise ne kadar özgürce yazmıştır! "Biri" diyor, "kendi erkeklik organlarını keser, öteki kollarını yarar. Tanrıların gönlünü böyle kazanmaya çalışanlar, onları öfkeli sandıklarında nasıl korkarlar? Tanrılar böyle şeyler istiyorlarsa onlara hiçbir şekilde tapınmamalıdır. Sarsılmış ve yerinden kopmuş zihnin deliliği öyle büyüktür ki, efsanelere geçmiş en korkunç zalimlerin bile yapmadığı biçimde tanrılar yatıştırılıyor. Tiranlar bazılarının uzuvlarını parçaladılar, ama kimseye kendi uzuvlarını parçalamasını emretmediler. Krallık şehvetinin hazzı için bazıları hadım edildi; ama hiç kimse, efendisinin emriyle erkek olmaktan çıkmak için kendine el kaldırmadı. Tapınaklarda kendilerini parçalıyorlar, yaralarıyla ve kanlarıyla yalvarıyorlar. Birinin yaptıklarına ve çektiklerine bakacak vakti olsa, saygın kişilere o kadar yakışmayan, özgürlere o kadar layık olmayan, akıllılara o kadar benzemeyen şeyler bulur ki, daha az kişiyle delirselerdi deli olduklarından kimse kuşku duymazdı; şimdi akıl sağlığının savunması delilerin kalabalığıdır."

Kapitol'ün kendisinde yapıldığını söylediği ve hiç korkmadan kınadığı şeylerin, alay edenlerden ya da delilerden başka kimse tarafından yapıldığına kim inanır? Mısır ibadetlerinde Osiris'in kaybedilişine yas tutulup sonra bulunuşunun büyük bir sevinçle kutlanmasıyla alay ettikten sonra (ki kaybolması ve bulunması uydurmadır, ama bu keder ve sevinç hiçbir şey kaybetmemiş ve hiçbir şey bulmamış kişilerce gerçekmiş gibi dile getirilir) der ki: "Yine de bu deliliğin belli bir zamanı vardır. Yılda bir kez delirmek katlanılabilir. Kapitol'e git: Herkesin önünde sergilenen çılgınlıktan, boş deliliğin kendine görev bildiği şeylerden utanacaksın. Biri tanrıya adları bildirir, biri Iuppiter'e saatleri söyler; biri okuyucu, biri yağlayıcıdır, kollarını boş yere oynatarak yağlayan birini taklit eder. Iuno ve Minerva'ya saç taramak için bekleyen kadınlar var (tapınaktan ve putlardan uzakta durup süsleyenler gibi parmaklarını oynatıyorlar), ayna tutanlar var; duruşmaya gelmeleri için tanrıları çağıranlar, onlara dilekçe sunup davalarını anlatanlar var. Yaşlı, bitkin bir başmim Kapitol'de her gün mim oynuyordu, sanki insanların terk ettiği oyuncuyu tanrılar zevkle seyrediyormuş gibi. Orada bütün zanaatçılar ölümsüz tanrılar için boşta oturur." Biraz sonra da der ki: "Yine de bunlar tanrıya gereksiz de olsa çirkin ya da rezil olmayan bir hizmet vaat ediyorlar. Kapitol'de Iuppiter'in kendilerini sevdiğini düşünen kadınlar da oturur; şairlere inanılacak olursa çok öfkeli olan Iuno'nun bakışından bile korkmazlar."

Bu özgürlük Varro'da yoktu; yalnız şairlerin teolojisini kınamaya cesaret etti; Seneca'nın yıktığı sivil teolojiye cesaret edemedi.

6.10

CAPUT X. De libertate Senecae, qui uehementius ciuilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. Libertas sane, quae huic defuit, ne istam urbanam theologian [tam diligenter exponendo] theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet, Annaeo Senecae, quem nonnullis indiciis inuenimus apostolorum nostrorum claruisse temporibus, non quidem ex toto, uerum ex aliqua parte non defuit. Adfuit enim scribenti, uiuenti defuit. Nam in eo libro, quem contra superstitiones condidit, multo copiosius adque uehementius reprehendit ipse ciuilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam adque fabulosam. Cum enim de simulacris ageret: 'Sacros, inquit, inmortales, inuiolabiles in materia uilissima adque inmobili dedicant, habitus illis hominum ferarumque et piscium, quidam uero mixto sexu, diuersis corporibus induunt; numina uocant, quae si spiritu accepto subito occurrerent, monstra haberentur. Deinde aliquanto post, cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset, obposuit sibi quaestionem et ait: 'Hoc loco dicit aliquis: Credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios, infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem, quorum alter fecit deum sine corpore, alter sine animo?' Et ad hoc respondens: 'Quid ergo tandem, inquit, ueriora tibi uidentur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cloacinam Tatius dedicauit deam, Picum Tiberinumque Romulus, Hostilius Pauorem adque Pallorem, taeterrimos omnium adfectus, quorum alter mentis territae motus est, alter corporis ne morbus quidem, sed color. Haec numina potius credes et caelo recipies?' De ipsis uero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille, inquit, uiriles sibi partes amputat, ille lacertos secat. Ubi iratos deos timent, qui sic propitios merentur? Di autem nullo debent coli genere, si hoc uolunt. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor, ut sic di placentur, quem ad modum ne quidem homines saeuiunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. Tyranni lacerauerunt aliquorum membra, neminem sua lacerare iusserunt. In regiae libidinis uoluptatem castrati sunt quidam; sed nemo sibi, ne uir esset, iubente domino manus intulit. Se ipsi in templis contrucidant, uulneribus suis ac sanguine supplicant. Si cui intueri uacet, quae faciunt quaeque patiuntur, inueniet tam indecora honestis, tam indigna liberis, tam dissimilia sanis, ut nemo fuerit dubitaturus furere eos, si cum paucioribus furerent; nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba.' Iam illa, quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit, quis credat nisi ab inridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum, mox autem inuentum magno esse gaudio derisisset, cum perditio eius inuentioque fingatur, dolor tamen ille adque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque inuenerunt, ueraciter exprimatur: 'Huic tamen, inquit, furori certum tempus est. Tolerabile est semel anno insanire. In Capitolium perueni: pudebit publicatae dementiae, quod sibi uanus furor adtribuit officii. Alius nomina deo subicit, alius horas Ioui nuntiat, alius lector est, alius unctor, qui uano motu bracchiorum imitatur unguentem. Sunt quae Iunoni ac Mineruae capillos disponant (longe a templo, non tantum a simulacro stantes digitos mouent ornantium modo), sunt quae speculum teneant; sunt qui ad uadimonia sua deos aduocent, sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. Doctus archimimus, senex iam decrepitus, cottidie in Capitolio mimum agebat, quasi di libenter spectarent, quem illi homines desierant. Omne illic artificum genus operatum dis inmortalibus desidet'. Et paulo post: Hi tamen, inquit, etiamsi superuacuum usum, non turpem nec infamem deo promittunt. Sedent quaedam in Capitolio, quae se a Ioue amari putant: ne Iunonis quidem, si credere poetis uelis, iracundissimae respectu terrentur.' Hanc libertatem Varro non habuit; tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est, ciuilem non ausus est, quam iste concidit. Sed si uerum adtendamus, deteriora sunt

6.10_2Ama hakikate bakarsak, bunların yapıldığı tapınaklar, canlandırıldıkları tiyatrolardan daha kötüdür. Bu yüzden Seneca, sivil teolojinin bu ibadetlerinde bilgeye şu rolü verir: Bunları ruhunun dininde taşımasın, ama eylemlerinde canlandırsın. Çünkü der ki: "Bilge bunların hepsini kanunların emri olarak uygulayacak, tanrıları hoşnut eder diye değil." Biraz sonra da: "Ya tanrıları evlendirmemize ne demeli, hem de saygısızca kardeşleri! Bellona'yı Mars'a, Venus'ü Vulcanus'a, Salacia'yı Neptunus'a veriyoruz. Yine de bazılarını bekâr bırakıyoruz, sanki kısmet bulamamışlar gibi; özellikle Populonia, Fulgora ve ilahe Rumina gibi dulların bulunduğu hâlde; bunlara talip çıkmamasına şaşmıyorum. Uzun zamanın uzun batıl inancının yığdığı bu bütün soysuz tanrı kalabalığına, tapınmalarının gerçeklikten çok âdetle ilgili olduğunu aklımızda tutarak tapınacağız." Demek ki sivil teolojide ne o kanunlar ne de âdet, tanrıların hoşuna gidecek ya da gerçeklikle ilgili bir şey kurmuştur. Ama filozofların adeta özgür yaptığı bu adam, Roma halkının seçkin bir senatörü olduğu için kınadığına tapınıyor, eleştirdiğini yapıyor, suçladığına saygı gösteriyordu. Çünkü felsefe ona büyük bir şey öğretmişti: Evrende batıl inançlı olmayacak, ama vatandaşların kanunları ve insanların âdetleri için tiyatroda canlandıran bir oyuncu olmasa da tapınakta onu taklit edecekti. Bu daha da suçludur, çünkü yalanla yaptığı şeyi, halk onu doğrulukla yaptığını sanacak şekilde yapıyordu; oyuncu ise aldatarak yanıltmaktan çok oynayarak eğlendirirdi.

6.10_2

templa ubi haec aguntur, quam theatra ubi finguntur. Unde in his sacris ciuilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti, ut eas in animi religione non habeat, sed in actibus fingat. Ait enim: 'Quae omnia sapiens seruabit tamquam legibus iussa, non tamquam dis grata. Et paulo post: <Quid quod et matrimonia, inquit, deorum iungimus, et ne pie quidem, fratrum ac sororum! Bellonam Marti conlocamus, Vulcano Venerem, Neptuno Salaciam. Quosdam tamen caelibes relinquimus, quasi condicio defecerit, praesertim cum quaedam uiduae sint, ut Populonia uel Fulgora et diua Rumina; quibus non miror petitorem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum turbam, quam longo aeuo longa superstitio congessit, sic, inquit, adorabimus, ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere'. Nec leges ergo illae nec mos in ciuili theologia id instituerunt, quod dis gratum esset uel ad rem pertineret. Sed iste, quem philosophi quasi liberum fecerunt, tamen, quia inlustris populi Romani senator erat, colebat quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod culpabat adorabat; quia uidelicet magnum aliquid eum philosophia docuerat, ne superstitiosus esset in mundo, sed propter leges ciuium moresque hominum non quidem ageret fingentem scaenicum in theatro, sed imitaretur in templo; eo damnabilius, quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus ueraciter agere existimaret; scaenicus autem ludendo potius delectaret, quam fallendo deciperet.

6.1111. Seneca'nın Yahudiler hakkında düşündükleri

Seneca sivil teolojinin başka batıl inançları arasında Yahudilerin ayinlerini ve özellikle Sebt günlerini de kınar, bunları yararsızca yaptıklarını söyler; çünkü araya konulan her yedi günde yaşamlarının neredeyse yedide birini boş geçirerek yitirirler ve o zaman içinde acele pek çok işi yapmayarak zarar görürler. Ama daha o zaman Yahudilere çok düşman olan Hristiyanları ne övdü ne kınadı; ya vatanının eski alışkanlığına aykırı olarak övmek ya da belki kendi isteğine aykırı olarak kınamak istemedi. Yahudilerden söz ederken der ki: "Bu arada en cani milletin alışkanlığı o kadar güçlendi ki artık bütün ülkelerde kabul edildi: Yenilenler yenenlere kanunlarını verdi." Bunu şaşkınlıkla söylüyor ve tanrısal yolla neler yapıldığını bilmeden, o ayinlerin gerekçesi hakkında ne düşündüğünü gösteren bir söz ekliyor: "Yine de onlar kendi törenlerinin sebeplerini biliyorlar; halkın büyük kısmı neden yaptığını bilmeden yapıyor." Yahudilerin ayinleri hakkında, bunların neden ve ne ölçüde tanrısal otoriteyle kurulduğu, sonra ebedî hayatın sırrının açıklandığı Tanrı halkından, uygun zamanda aynı otoriteyle nasıl kaldırıldığı konusunda başka yerde konuştuk, özellikle Manicilere karşı yazarken; bu eserde de daha uygun bir yerde söylenecektir.

6.11

CAPUT XI. Quid de Iudaeis Seneca senserit. Hic inter alias ciuilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata, inutiliter eos facere adfirmans, quod per illos singulos septem interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant uacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est, ne uel laudaret contra suae patriae ueterem consuetudinem, uel reprehenderet contra propriam forsitan uoluntatem. De illis sane Iudaeis cum loqueretur, ait: 'Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo conualuit, ut per omnes iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt). Mirabatur haec dicens et quid diuinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam, qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim: <Illi tamen causas ritus sui nouerunt; maior pars populi facit, quod quur faciat ignorat). Sed de sacramentis Iudaeorum, uel quur uel quatenus instituta sint auctoritate diuina, ac post modum a populo Dei, cui uitae aeternae mysterium reuelatum est, tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint, et alias diximus, maxime cum aduersus Manichaeos ageremus, et in hoc opere loco opportuniore dicendum est.

6.1212. Milletlerin tanrılarının beyhudeliği açığa çıkınca, geçici hayata bile yardım edemeyenlerin kimseye ebedî hayatı veremeyeceğinden kuşku duyulamayacağı

Yunanların mythikē, physikē, politikē dedikleri, Latincede ise efsanevi, tabiî ve sivil denilebilecek üç teoloji konusunda, ebedî hayatın ne çok sayıda sahte tanrıya tapınanların bile büyük bir serbestlikle kınadıkları efsanevi teolojiden, ne de bunun ona ait bir parça olduğu ve ona çok benzediği, hatta daha kötü bulunduğu sivil teolojiden umulamayacağı hakkında bu ciltte söylenenler birine yetmiyorsa, önceki kitaplarda, özellikle dördüncüde mutluluğun vericisi Tanrı üzerine tartışılan birçok şeyi de eklesin. Çünkü mutluluk tanrıça olsaydı, insanlar ebedî hayat için yalnız mutluluğa adanmaları gerekmez miydi? Ama o bir tanrıça değil, Tanrı'nın armağanıdır; öyleyse gerçek ve dolu mutluluğun bulunduğu ebedî hayatı dindar bir sevgiyle seven bizler, mutluluğu veren Tanrı'dan başka hangi tanrıya adanmalıyız? Bu kadar çirkinlikle tapınılan, böyle tapınılmazsa çok daha çirkince öfkelenen ve bu yüzden kendilerinin en murdar ruhlar olduğunu itiraf eden bu tanrılardan hiçbirinin mutluluğun vericisi olmadığından, söylediklerimizden sonra kimsenin kuşku duymaması gerektiğini sanıyorum. Mutluluk vermeyen biri nasıl ebedî hayatı verebilir? Çünkü sonsuz mutluluğun bulunduğu hayata ebedî hayat diyoruz. Zira ruh, murdar ruhların da işkence göreceği ebedî cezalar içinde yaşarsa bu ebedî hayattan çok ebedî ölümdür. Çünkü ölümün ölmediği yerden daha büyük ve daha kötü ölüm yoktur. Ama ruhun tabiatı, ölümsüz yaratıldığı için, bir tür hayattan yoksun olamadığından, onun en büyük ölümü, ebedî cezada Tanrı'nın hayatından uzaklaşmasıdır. Öyleyse ebedî hayatı, yani sonsuza dek mutlu hayatı, ancak gerçek mutluluğu veren verir. Sivil teolojinin tapındığı tanrıların bunu veremeyeceği kanıtlandığından, onlara önceki beş kitapta gösterdiğimiz gibi yalnız bu geçici ve yeryüzüne ait şeyler için değil, bu tek kitapta da onların yardımıyla ele aldığımız gibi çok daha çok ölümden sonra gelecek ebedî hayat için tapınılmamalıdır. Ama eskimiş alışkanlığın gücünün kökleri çok derinde olduğundan, sivil teolojinin reddedilip kaçınılması gerektiği konusunda birine yeterince tartışmamışım gibi görünürse, Tanrı'nın yardımıyla buna eklenecek öteki cilde dikkat etsin.

6.12

CAPUT XII. Quod gentilium deorum uanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos uitam nemini posse praestare, qui nec ipsam adiuuent temporalem. Nunc propter tres theologias, quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen, Latine autem dici possunt fabulosa naturalis ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt, neque de ciuili, cuius illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam illa, quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam uitam consecrandi homines essent, si dea felicitas esset? Quia uero non dea, sed munus est dei: cui deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, qui aeternam uitam, ubi uera est et plena felicitas, pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitudine coluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam si anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, quam ubi non moritur mors. Sed quod animae natura, per id quod inmortalis creata est, sine qualicumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque libris ostendimus, sed multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…