Kavram
hypothesis
- Yunanca
- ὑπόθεσις (hypothesis) · ὑποτίθεσθαι (hypotithesthai) · ἐξ ὑποθέσεως (ex hypotheseōs)
- Latince
- suppositio, hypothesis; (Boethius) conditio
- Almanca
- Voraussetzung, Annahme, Hypothese
- Fransızca
- hypothèse, supposition
- İngilizce
- hypothesis
- Türkçe
- varsayım / varsayım olarak koymak / bir varsayımdan hareketle
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde hypothesis bir işin ana konusu, bir önerinin kendisi ya da tiyatro oyununun özeti (Hellenistik hypotheseis). Platon'da üç katman ayrılır: (1) Karşı tarafın öne sürdüğü tez (Euthyphron 11c "senin varsayımların"; Parmenides 128d Zenon'un kitabının varsayımı). (2) Koşullu inceleme yöntemi: Menon 86e–87b'de açıkça geometricilerden alınır; bir şeyin ne olduğu bilinmeden, "eğer aretē epistēmē ise öğretilebilirdir" gibi bir koşul konup sonuçları incelenir. Örnek, bir alanın bir çembere üçgen olarak yerleştirilip yerleştirilemeyeceği sorusudur (87a; ayrıntılar tartışmalıdır, bkz. acik-uclar Menon 87a). Menon 87d'de "aretē iyidir" ikinci bir varsayım olarak "yerinde durur", 89c–d'de ise "aretē epistēmē'dir" varsayımı öğretmen yokluğu gözlemiyle sarsılır: yöntem, varsayımın sonuçlarını olgularla karşılaştırmayı da içerir. (3) Phaidon 100a–101e: "en sağlam gördüğüm logos'u varsayarak" (eide varsayımı) ondan çıkanların birbiriyle uyumunu sınama ve gerekirse "daha yukarıdaki bir varsayıma" çıkma. (4) Devlet VI 510b–511d: matematikçiler varsayımlardan aşağı doğru sonuçlara iner; diyalektik ise varsayımları basamak yapıp "varsayımsız arkhē"ye çıkar. Aristoteles'te hypothesis bir bilimin ispatlanmadan kabul edilen varlık önermeleridir (İkinci Analitikler I 2, 72a18–24).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Hippokratesçi yazarlar | "varsayımlara" (sıcak/soğuk vb.) dayanan hekimliğin eleştirisi | Eski Hekimlik Üzerine 1, 13 |
| MÖ 5.–4. yy | Yunan geometricileri | analiz ve koşullu problem çözümü (diorismos: çözüm koşulu) | Proklos, In Eucl. 66, 211–212 |
| MÖ 4. yy | Platon, Menon | geometriden alınan koşullu inceleme: "bir varsayımdan hareketle" | Menon 86e–87d, 89c |
| MÖ 4. yy | Platon, Phaidon | eide varsayımı; varsayımın sonuçlarının uyumu; üst varsayıma çıkış | Phaidon 100a–101e, 107b |
| MÖ 4. yy | Platon, Parmenides | Zenon'un ve Parmenides'in varsayımlarının sonuçlarını çıkarma egzersizi | Parmenides 127d, 135e–137b |
| MÖ 4. yy | Platon, Devlet VI | matematiksel düşünme (dianoia) varsayımlardan iner; diyalektik varsayımsız arkhē'ye çıkar | Devlet 510b–511d, 533c |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | bir bilimin ispatsız kabul edilen varlık önermeleri; "varsayımdan tasım" | İkinci Analitikler I 2; Birinci Analitikler I 23 |
| Modern | Newton / Popper | "hypotheses non fingo" / sınanabilir-yanlışlanabilir açıklama | Principia, Scholium Generale |
Dönüşüm: "Temele konan konu"dan (gündelik) "koşullu olarak kabul edilen önerme"ye (Platon, geometri), oradan "ispatsız ilke"ye (Aristoteles) ve "deneyle sınanacak açıklama"ya (modern bilim). Platon'da değer işareti ikircikli: Menon'da verimli bir yöntem, Devlet'te aşılması gereken bir basamak.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὑπόθεσις (hypothesis); ὑποτίθεσθαι "(kendi için) alta koymak, varsaymak"; ἐξ ὑποθέσεως "bir varsayımdan hareketle" | hypo "alt" + tithenai "koymak": temele konan şey. Gündelikte "öneri, plan, konu" (bir konuşmanın hypothesis'i = ana konusu); orta çatı hypotithesthai "kendine dayanak edinmek". Projede ilk geçiş: Euthyphron 11c ("senin varsayımların"); yöntem anlamı: Phaidon 100a–101e; açık tanım: Menon 86e–87b; Parmenides 127d, 135e–137b; Devlet VI 510b–511d. |
| Latince | suppositio / hypothesis | Cicero Yunanca sözcüğü korur (Top. 79, retorikte "belirli durum" karşıtı thesis); skolastikte ex suppositione "koşullu olarak". |
| Almanca / Fransızca | Voraussetzung, Annahme / hypothèse | Schleiermacher "Voraussetzung" (önkoşul) — Devlet VI'nın "hypothesis'lerden arkhē'ye" yükselişini iyi karşılar; Fransızca "hypothèse" Türkçe "hipotez" sorununu paylaşır. |
| İngilizce | hypothesis |
Türkçe karşılığı
varsayım (hypothesis).
"Hipotez" dersem Menon 86e–87b'yi bir bilimsel yöntem manifestosu gibi okurum: gözlemle doğrulanacak açıklama. Oysa Sokrates'in örneği geometridedir ve yöntem koşulludur: "eğer X böyleyse, Y çıkar; değilse Z". "Varsayım" bu koşulluluğu taşır. Ama bir bedeli var: Devlet VI'da hypotheseis "basamaklar, sıçrama tahtaları" (511b) olarak, varsayımsız (anhypotheton) arkhē'ye çıkan diyalektiğin malzemesidir; orada "varsayım" sözcüğü geçici ve zayıf görünür, Platon'un anlatmak istediği ise "temele konmuş, henüz temellendirilmemiş" olandır. Bu nüansı çeviride parantezle (hypothesis) ve bu notla korumak gerekir.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde hypothesis = "varsayım (hypothesis)", yöntem anlamının öne çıktığı yerlerde (Menon 86e, Phaidon 100a, Parmenides 135e, Devlet VI 510b–511d) bu nota bağlanır; hypotithesthai = "varsayım olarak koymak", ex hypotheseōs = "bir varsayımdan hareketle", anhypotheton = "varsayımsız". "Hipotez" kullanılmaz.
Atıf ve kaynak notu
Menon 86e'de Platon yöntemi açıkça geometricilere atfeder; yani "hipotetik yöntem" Platon'un icadı değil, dönemin matematik pratiğinden devşirilmiştir. "Platon'un hipotetik yöntemi" diye tek bir yöntemden söz etmek (Robinson, Plato's Earlier Dialectic, 1941) Menon, Phaidon ve Devlet'teki üç farklı kullanımı birleştiren bir yorum kurgusudur. Modern "hipotez" (deneysel sınama) anlamı Platon'a yansıtılmamalıdır; Menon 89e–96d'deki "öğretmen var mı" araştırması olgusal bir sınamaya benzese de Sokrates bunu bir tahmin (eikazein) olarak sunar.
İlgili kavramlar
- dialektike (Devlet VI: varsayımlardan varsayımsız arkhē'ye çıkış)
- arkhe (varsayım ile ilk ilke ayrımı; Kratylos 436d, Phaidon 101d–e)
- episteme (Menon 87b–c: "aretē epistēmē ise öğretilebilir" koşulu)
- eidos (Phaidon 100b: eide'nin varlığı bir varsayım olarak konur)
- anamnesis (Menon'da varsayım yöntemine geçiş anamnēsis öğretisinin hemen ardından gelir)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hypothesis, hipotezlerden, hipotezlere, hipotetik, varsayımdan, varsayarak
Metinlerde işaretlendiği yerler
16 yer · 16 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Platon, Menon86e
- Platon, Devlet437a
- Aristoteles, Gök Üzerine274a25
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Boethius, Şartlı Kıyaslar ÜzerinePL64.833
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.014
- Kant, İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe ProlegomenaAA04.308
- Kant, Pragmatik Açıdan AntropolojiAA07.223
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi103
- Hegel, Mantık Bilimi211
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları17
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri181
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-12
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-Vorrede-4
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-13
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-24