İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Oluş ve Yok Oluş Üzerine

Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς

giriş_2I. Kitap

Oluş ve Yok Oluş Üzerine I

1. Bölüm

Tabiatça oluşan ve yok olan şeylerin oluşu (genesis) ve yok oluşu hakkında, hepsinde ortak olarak, sebepleri ve tarifleri (logoi) ayırt etmemiz gerekir; ayrıca büyüme ve başkalaşma hakkında da her birinin ne olduğunu, başkalaşmanın ve oluşun tabiatının aynı mı olduğunu, yoksa adlarıyla ayrıldıkları gibi ayrı mı olduklarını incelememiz gerekir.

Eskilerden bazıları mutlak oluş denen şeyin başkalaşma olduğunu söyler, bazıları ise başkalaşmanın ve oluşun farklı şeyler olduğunu. Bütünün tek bir şey olduğunu söyleyip her şeyi tek bir şeyden doğuranların, oluşa başkalaşma demeleri ve asıl anlamda oluşanın başkalaştığını söylemeleri zorunludur. Maddeyi (hylē) birden çok sayanlar ise, Empedokles, Anaksagoras ve Leukippos gibi, ikisini farklı saymak zorundadır. Gerçi Anaksagoras kendi sözünü anlamamıştır; nitekim oluşmanın ve yok olmanın başkalaşmakla aynı şey olduğunu söyler. Oysa başkaları gibi o da birçok unsur (stoikheia) kabul eder. Empedokles cisimsel unsurları dört, hareket ettirenlerle birlikte bütün unsurları altı sayar; Anaksagoras ise sonsuz sayıda unsur kabul eder, Leukippos ve Demokritos da öyle. Anaksagoras homoiomer şeyleri, yani kemik, et ve ilik gibi, parçası bütünle aynı adı taşıyan şeyleri unsur sayar. Demokritos ve Leukippos ise öteki şeylerin bölünmez (atoma) cisimlerden bileşik olduğunu, bu cisimlerin hem sayıca hem şekilce sonsuz olduğunu, bileşiklerin ise birbirinden hem bileşenleriyle hem de bileşenlerin konumu ve dizilişiyle ayrıldığını söyler. Anaksagoras'ın çevresindekiler Empedokles'in çevresindekilerin zıddını söylüyor görünür. Empedokles ateş, su, hava ve toprağın dört unsur olduğunu, et, kemik ve bu türden homoiomer şeylerden daha basit olduğunu söyler; ötekiler ise bunları basit ve unsur, toprağı, ateşi, suyu ve havayı ise bileşik sayar; çünkü bunlar o unsurların bir tohum karışımıdır.

Her şeyi tek bir şeyden kuranların oluşa ve yok oluşa başkalaşma demeleri zorunludur; çünkü onlara göre dayanak (hypokeimenon) hep aynı ve tek kalır; böyle olana da başkalaşıyor deriz. Cinsleri birden çok sayanlara göre ise başkalaşma oluştan farklıdır; çünkü oluş ve yok oluş, şeylerin bir araya gelmesi ve çözülmesiyle olur. Empedokles de bu yüzden şöyle der: "Hiçbir şeyin doğuşu (physis) yoktur, yalnız karışma ve karışmış olanların ayrışması vardır." Bu sözün onların varsayımına (hypothesis) uygun düştüğü ve gerçekten böyle konuştukları açıktır. Ama onların da başkalaşmanın oluştan ayrı bir şey olduğunu kabul etmeleri zorunludur; oysa kendi söyledikleri bakımından bu imkânsızdır. Bunu doğru söylediğimizi görmek kolaydır. Çünkü ousia (ousia) dururken onda büyüklük bakımından bir değişme, büyüme ve küçülme denen değişmeyi gördüğümüz gibi, başkalaşmayı da görüyoruz. Ama birden çok ilke kabul edenlerin söylediklerine göre başkalaşmak imkânsızdır. Çünkü bunun gerçekleştiğini söylediğimiz hâller (pathē) unsurların farklarıdır; meselâ sıcak ve soğuk, beyaz ve siyah, kuru ve yaş, yumuşak ve sert ve ötekilerin her biri; nitekim Empedokles de der ki: güneş görünüşte beyaz, her yanı sıcak, yağmur ise her şeyde karanlık ve soğuk; öteki unsurları da aynı şekilde ayırt eder. Dolayısıyla ateşten su, sudan toprak oluşamıyorsa, beyazdan siyah ya da yumuşaktan sert de hiçbir şey olmayacaktır; ötekiler için de aynı söz geçerlidir. Başkalaşma ise buydu. Buradan da açıktır ki zıtlara her zaman tek bir madde dayanak olarak konmalıdır; değişme ister yer bakımından, ister büyüme ve küçülme bakımından, ister başkalaşma bakımından olsun. Ayrıca bu maddenin ve başkalaşmanın var olması da aynı ölçüde zorunludur: başkalaşma varsa dayanak da tek bir unsurdur ve birbirine dönüşen bütün şeylerin maddesi birdir; dayanak tek ise de başkalaşma vardır.

Empedokles hem görünenlerle hem kendi kendisiyle çelişen şeyler söylüyor gibidir. Bir yandan unsurlardan hiçbirinin bir başkasından oluşmadığını, öteki her şeyin bunlardan oluştuğunu söyler; öte yandan Nefret (neikos) dışında bütün tabiatı bir araya, bir'e topladığında, her birinin yeniden bu bir'den oluştuğunu söyler. Demek ki açıktır: belli farklar ve hâllerle ayrıştıklarında, tek bir şeyden biri su, öteki ateş olmuştur; nitekim güneşi beyaz ve sıcak, toprağı ağır ve sert diye niteler. Bu farklar kaldırılınca (oluşmuş oldukları için kaldırılabilirler) topraktan suyun, sudan toprağın, ötekilerden de her birinin aynı şekilde oluşması zorunludur; yalnız o zaman değil, şimdi de, hâlleri değiştiği sürece. Onun söylediklerine göre bu farklar yeniden eklenip ayrılabilir, özellikle de Nefret ile Sevgi (philotēs) hâlâ birbiriyle savaşırken. Bu yüzden o zaman da bir'den oluşmuşlardı; çünkü bütün bir iken ateş, toprak ve su elbette yoktu. Bir'i mi, yoksa çokluğu mu, yani ateşi, toprağı ve bunların sıradaşlarını mı onların ilkesi saymak gerektiği de belirsizdir. Bir yandan, toprak ve ateş ondan hareketle değişerek oluştuğu için madde olarak dayanak olduğu ölçüde, unsur bir'dir. Öte yandan bir, o unsurlar bir araya gelince bileşimden oluştuğu, unsurlar ise çözülmeden oluştuğu ölçüde, o unsurlar daha çok unsur niteliğindedir ve tabiatça önce gelir.

giriş_2
  1. Περὶ δὲ γενέσεως καὶ φθορᾶς τῶν φύσει γινομένων καὶ φθειρομένων, ὁμοίως κατὰ πάντων, τάς τε αἰτίας διαιρετέον καὶ τοὺς λόγους αὐτῶν, ἔτι δὲ περὶ αὐξήσεως καὶ ἀλλοιώσεως, τί ἑκάτερον, καὶ πότερον τὴν αὐτὴν ὑποληπτέον φύσιν εἶναι ἀλλοιώσεως καὶ γενέσεως, ἢ χωρίς, ὥσπερ διώρισται καὶ τοῖς ὀνόμασιν.

Τῶν μὲν οὖν ἀρχαίων οἱ μὲν τὴν καλουμένην ἁπλῆν γένεσιν ἀλλοίωσιν εἶναί φασιν, οἱ δ᾿ ἕτερον ἀλλοίωσιν καὶ γένεσιν. ὅσοι μὲν γὰρ ἕν τι τὸ πᾶν λέγουσιν εἶναι καὶ πάντα ἐξ ἑνὸς γεννῶσιν, τούτοις μὲν ἀνάγκη τὴν γένεσιν ἀλλοίωσιν φάναι καὶ τὸ κυρίως γινόμενον ἀλλοιοῦσθαι· ὅσοι δὲ πλείω τὴν ὅλην ἑνὸς τιθέασιν, οἷον Ἐμπεδοκλῆς καὶ Ἀναξαγόρας καὶ Λεύκιππος, τούτοις δὲ ἕτερον. καίτοι Ἀναξαγόρας γε τὴν οἰκείαν φωνὴν ἠγνόησεν· λέγει γοῦν ὡς τὸ γίνεσθαι καὶ ἀπόλλυσθαι ταὐτὸν καθέστηκε τῷ ἀλλοιοῦσθαι. πολλὰ δὲ λέγει τὰ στοιχεῖα, καθάπερ καὶ ἕτεροι. Ἐμπεδοκλῆς μὲν γὰρ τὰ μὲν σωματικὰ τέτταρα, τὰ δὲ πάντα μετὰ τῶν κινούντων ἓξ τὸν ἀριθμόν, Ἀναξαγόρας δὲ ἄπειρα καὶ Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος. ὁ μὲν γὰρ τὰ ὁμοιομερῆ στοιχεῖα τίθησιν, οἷον ὀστοῦν καὶ σάρκα καὶ μυελόν, καὶ τῶν ἄλλων ὧν ἑκάστου συνώνυμον τὸ μέρος ἐστίν· Δημόκριτος δὲ καὶ Λεύκιππος ἐκ σωμάτων ἀδιαιρέτων τἆλλα συγκεῖσθαί φασι, ταῦτα δ᾿ ἄπειρα καὶ τὸ πλῆθος εἶναι καὶ τὰς μορφάς, αὐτὰ δὲ πρὸς αὐτὰ διαφέρειν τούτοις ἐξ ὧν εἰσὶ καὶ θέσει καὶ τάξει τούτων. ἐναντίως δὲ φαίνονται λέγοντες οἱ περὶ Ἀναξαγόραν τοῖς περὶ Ἐμπεδοκλέα· ὁ μὲν γάρ φησι πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ γῆν στοιχεῖα τέσσαρα καὶ ἁπλᾶ εἶναι μᾶλλον ἢ σάρκα καὶ ὀστοῦν καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ὁμοιομερῶν, οἱ δὲ ταῦτα μὲν ἁπλᾶ καὶ στοιχεῖα, γῆν δὲ καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα σύνθετα· πανσπερμίαν γὰρ εἶναι τούτων.

Τοῖς μὲν οὖν ἐξ ἑνὸς πάντα κατασκευάζουσιν ἀναγκαῖον λέγειν τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθορὰν ἀλλοίωσιν· ἀεὶ γὰρ μένειν τὸ ὑποκείμενον ταὐτὸ καὶ ἕν (τὸ δὲ τοιοῦτον ἀλλοιοῦσθαί φαμεν)· τοῖς δὲ τὰ γένη πλείω ποιοῦσι διαφέρειν τὴν ἀλλοίωσιν τῆς γενέσεως· συνιόντων γὰρ καὶ διαλυομένων ἡ γένεσις συμβαίνει καὶ ἡ φθορά. διὸ λέγει τοῦτον τὸν τρόπον καὶ Ἐμπεδοκλῆς, ὅτι “φύσις οὐδενός ἐστιν, ἀλλὰ μόνον μίξις τε διάλλαξίς τε μιγέντων.” ὅτι μὲν οὖν οἰκεῖος ὁ λόγος αὐτῶν τῇ ὑποθέσει οὕτω φάναι, δῆλον, καὶ ὅτι λέγουσι τὸν τρόπον τοῦτον· ἀναγκαῖον δὲ καὶ τούτοις τὴν ἀλλοίωσιν εἶναι μέν τι φάναι παρὰ τὴν γένεσιν, ἀδύνατον μέντοι κατὰ τὰ ὑπ᾿ ἐκείνων λεγόμενα. τοῦτο δ᾿ ὅτι λέγομεν ὀρθῶς, ῥᾴδιον συνιδεῖν. ὥσπερ γὰρ ὁρῶμεν ἠρεμούσης τῆς οὐσίας ἐν αὐτῇ μεταβολὴν κατὰ μέγεθος, τὴν καλουμένην αὔξησιν καὶ φθίσιν, οὕτω καὶ ἀλλοίωσιν. οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἐξ ὧν λέγουσιν οἱ πλείους ἀρχὰς ποιοῦντες μιᾶς ἀδύνατον ἀλλοιοῦσθαι. τὰ γὰρ πάθη, καθ᾿ ἅ φαμεν τοῦτο συμβαίνειν, διαφοραὶ τῶν στοιχείων εἰσίν, λέγω δ᾿ οἶον θερμὸν ψυχρόν, λευκὸν μέλαν, ξηρὸν ὑγρόν, μαλακὸν σκληρὸν καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, ὥσπερ καὶ φησὶν Ἐμπεδοκλῆς “ἠέλιον μὲν λευκὸν ὁρᾶν καὶ θερμὸν ἀπάντῃ, ὄμβρον δ᾿ ἐν πᾶσιν δνοφόεντά τε ῥιγαλέον τε,” ὁμοίως δὲ διορίζει καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν. ὥστ᾿ εἰ μὴ δυνατὸν ἐκ πυρὸς γενέσθαι ὕδωρ μηδ᾿ ἐξ ὕδατος γῆν, οὐδ᾿ ἐκ λευκοῦ μέλαν ἔσται οὐδὲν οὐδ᾿ ἐκ μαλακοῦ σκληρόν· ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῶν ἄλλων. τοῦτο δ᾿ ἦν ἀλλοίωσις. ᾖ καὶ φανερὸν ὅτι μίαν ἀεὶ τοῖς ἐναντίοις ὑποθετέον ὕλην, ἄν τε μεταβάλλῃ κατὰ τόπον, ἄν τε κατ᾿ αὔξησιν καὶ φθίσιν, ἄν τε κατ᾿ ἀλλοίωσιν. ἔτι δ᾿ ὁμοίως ἀναγκαῖον εἶναι τοῦτο καὶ ἀλλοίωσιν· εἴτε γὰρ ἀλλοίωσίς ἐστι, καὶ τὸ ὑποκείμενον |ἓν στοιχεῖον καὶ μία ἡ πάντων ὕλη τῶν ἐχόντων εἰς ἄλληλα μεταβολήν, κἄν εἰ τὸ ὑποκείμενον ἕν, ἔστιν ἀλλοίωσις.

Ἐμπεδοκλῆς μὲν οὖν ἔοικεν ἐναντία λέγειν καὶ πρὸς τὰ φαινόμενα καὶ πρὸς αὐτὸν αὐτός. ἄμα μὲν γὰρ οὔ φησιν ἕτερον ἐξ ἑτέρου γίνεσθαι τῶν στοιχείων οὐδέν, ἀλλὰ τἆλλα πάντα ἐκ τούτων, ἅμα δ᾿ ὅταν εἰς ἓν συναγάγῃ τὴν ἅπασαν φύσιν πλὴν τοῦ νείκους, ἐκ τοῦ ἑνὸς γίνεσθαι πάλιν ἕκαστον. ὥστ᾿ ἐξ ἑνός τινος δῆλον ὅτι διαφοραῖς τισὶ χωριζομένων καὶ πάθεσιν ἐγένετο τὸ μὲν ὕδωρ τὸ δὲ πῦρ, καθάπερ λέγει τὸν μὲν ἥλιον λευκὸν καὶ θερμόν, τὴν δὲ γῆν βαρὺ καὶ σκληρόν. ἀφαιρουμένων οὖν τούτων τῶν διαφορῶν (εἰσὶ γὰρ ἀφαιρεταὶ γενόμεναί γε) δῆλον ὡς ἀνάγκη γίνεσθαι καὶ γῆν ἐξ ὕδατος καὶ ὕδωρ ἐκ γῆς, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, οὐ τότε μόνον ἀλλὰ καὶ νῦν, μεταβάλλοντά γε τοῖς πάθεσιν. ἔστι δ᾿ ~ξ ὧν εἴρηκε δυνάμενα προσγίνεσθαι καὶ χωρίζεσθαι πάλιν, ἄλλως τε καὶ μαχομένων ἀλλήλοις ἔτι τοῦ νείκους καὶ τῆς φιλίας. διόπερ καὶ τότε ἐξ ἑνὸς ἐγεννήθησαν· οὐ γὰρ δὴ πῦρ γε καὶ γῆ καὶ ὕδωρ a i.e. when the elements originally came-to be. ἔτι ὄντα ἕν ἦν τὸ πᾶν. ἄδηλον δὲ καὶ πότερον ἀρχὴν αὐτῶν θετέον τὸ ἓν ἢ τὰ πολλά, λέγω δὲ πῦρ καὶ γῆν καὶ τὰ σύστοιχα τούτων. ᾗ μὲν γὰρ ὡς ὕλη ὑπόκειται, ἐξ οὗ μεταβάλλοντα διὰ τὴν κίνησιν γίνονται γῆ καὶ πῦρ, τὸ ἓν στοιχεῖον· ᾗ δὲ τοῦτο μὲν ἐκ συνθέσεως γίνεται συνιόντων ἐκείνων, ἐκεῖνα δ᾿ ἐκ διαλύσεως, στοιχειωδέστερα ἐκεῖνα καὶ πρότερα τὴν φύσιν.

giriş_2_22. Bölüm

Genel olarak mutlak oluş ve yok oluş hakkında konuşmalıyız: var mıdır, yok mudur, varsa nasıl vardır; öteki basit hareketler hakkında da, meselâ büyüme ve başkalaşma hakkında. Platon yalnız oluşu ve yok oluşu, bunların şeylerde nasıl bulunduğunu incelemiştir, o da her oluşu değil, yalnız unsurların oluşunu; etlerin, kemiklerin ya da bu türden başka şeylerin nasıl oluştuğu hakkında hiçbir şey söylememiştir. Ayrıca başkalaşma ve büyümenin şeylerde ne şekilde bulunduğunu da incelememiştir. Genel olarak, Demokritos dışında kimse yüzeysel olanın ötesinde hiçbir konu üzerinde durmamıştır. O ise her şey üzerinde düşünmüş görünür; daha da öte, nasıl ele aldığı bakımından da ötekilerden ayrılır. Çünkü, söylediğimiz gibi, büyüme hakkında da kimse sıradan birinin söyleyemeyeceği hiçbir şeyi belirlememiştir: benzere benzer eklenince şeylerin büyüdüğünü söylerler (ama bunun nasıl olduğunu söylemezler); ne karışma hakkında ne de neredeyse başka hiçbir şey hakkında, meselâ etkileme ve etkilenme hakkında, yani tabii etkilerde birinin nasıl etkilediği, ötekinin nasıl etkilendiği hakkında bir şey söylemişlerdir.

giriş_2_2
  1. Ὅλως τε δὴ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς τῆς ἁπλῆς λεκτέον, πότερον ἔστιν ἢ οὐκ ἔστι καὶ πῶς ἐστίν, καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἁπλῶν κινήσεων, οἶον περὶ αὐξήσεως καὶ ἀλλοιώσεως. Πλάτων μὲν οὖν μόνον περὶ γενέσεως ἐσκέψατο καὶ φθορᾶς, ὅπως ὑπάρχει τοῖς πράγμασι, καὶ περὶ γενέσεως οὐ πάσης ἀλλὰ τῆς τῶν στοιχείων· πῶς δὲ σάρκες ἢ ὀστᾶ ἢ τῶν ἄλλων τι τῶν τοιούτων, οὐδέν· ἔτι οὔτε περὶ ἀλλοιώσεως οὔτε περὶ αὐξήσεως, τίνα τρόπον ὑπάρχουσι τοῖς πράγμασιν. ὅλως δὲ παρὰ τὰ ἐπιπολῆς περὶ οὐδενὸς οὐδεὶς ἐπέστησεν ἔξω Δημοκρίτου. οὗτος δ᾿ ἔοικε μὲν περὶ ἁπάντων φροντίσαι, ἤδη δὲ ἐν τῷ πῶς διαφέρει. οὔτε γὰρ περὶ αὐξήσεως οὐδεὶς οὐδὲν διώρισεν, ὥσπερ λέγομεν, ὅ τι μὴ κἂν ὁ τυχὼν εἴπειεν, ὅτι προσιόντος αὐξάνονται τοῦ ὁμοίου¹ τῷ ὁμοίῳ (πῶς δὲ τοῦτο,

s172Demokritos ve Leukippos ise şekilleri kabul edip başkalaşmayı ve oluşu bunlardan kurarlar: oluşu ve yok oluşu ayrışma ve birleşmeyle, başkalaşmayı ise diziliş ve konumla. Doğrunun görünüşte olduğunu, görünenlerin de zıt ve sonsuz olduğunu düşündükleri için şekilleri sonsuz saydılar; öyle ki bileşiğin değişmeleriyle aynı şey birine bir türlü, ötekine zıt türlü görünür; içine küçük bir şey karışınca yeri değişir ve tek bir parçası yer değiştirince bütünüyle başka görünür. Nitekim tragedya da komedya da aynı harflerden oluşur.

Hemen herkese oluş ile başkalaşma farklı şeyler gibi geldiğine, şeylerin birleşip ayrışarak oluştuğu ve yok olduğu, hâlleri değişince de başkalaştığı düşünüldüğüne göre, bunlar üzerinde durup incelemek gerekir. Çünkü bu konular hem çok hem de makul aporialar içerir. Oluş birleşme ise birçok imkânsız sonuç çıkar; öte yandan başka türlü olamayacağını gösteren, zorlayıcı ve çözülmesi kolay olmayan başka deliller de vardır. Oluş birleşme değilse, ya hiç oluş yoktur ya da [oluş] başkalaşmadır; yahut, zor olsa da, bunu da çözmeye çalışmalıyız.

s172

οὐκέτι), οὐδὲ περὶ μίξεως, οὐδὲ περὶ τῶν ἄλλων ὡς εἰπεῖν οὐδενός, οἷον τοῦ ποιεῖν καὶ τοῦ πάσχειν, τίνα τρόπον τὸ μὲν ποιεῖ τὸ δὲ πάσχει τὰς φυσικὰς ποιήσεις. Δημόκριτος δὲ καὶ Λεύκιππος ποιήσαντες τὰ σχήματα τὴν ἀλλοίωσιν καὶ τὴν γένεσιν ἐκ τούτων ποιοῦσι, διακρίσει μὲν καὶ συγκρίσει γένεσιν καὶ φθοράν, τάξει δὲ καὶ θέσει ἀλλοίωσιν. ἐπεὶ δ᾿ ᾤοντο τἀληθὲς ἐν τῷ φαίνεσθαι, ἐναντία δὲ καὶ ἄπειρα τὰ φαινόμενα, τὰ σχήματα ἄπειρα ἐποίησαν, ὥστε ταῖς μεταβολαῖς τοῦ συγκειμένου τὸ αὐτὸ ἐναντίον δοκεῖν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ, καὶ μετακινεῖσθαι μικροῦ ἐμμιγνυμένου, καὶ ὅλως ἕτερον φαίνεσθαι ἑνὸς μετακινηθέντος· ἐκ τῶν αὐτῶν γὰρ τραγῳδία καὶ κωμῳδία γίνεται γραμμάτων.

Ἐπεὶ δὲ δοκεῖ σχεδὸν πᾶσιν ἕτερον εἶναι γένεσις καὶ ἀλλοίωσις, καὶ γίνεσθαι μὲν καὶ φθείρεσθαι συγκρινόμενα καὶ διακρινόμενα, ἀλλοιοῦσθαι δὲ μεταβαλλόντων τῶν παθημάτων, περὶ τούτων ἐπιστήσασι θεωρητέον. ἀπορίας γὰρ ἔχει ταῦτα καὶ πολλὰς καὶ εὐλόγους. εἰ μὲν γάρ ἐστι σύγκρισις ἡ γένεσις, πολλὰ ἀδύνατα συμβαίνει· εἰσὶ δ᾿ αὖ λόγοι ἕτεροι ἀναγκαστικοὶ καὶ οὐκ εὔποροι διαλύειν ὡς οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν. εἰ δὲ¹ μή ἐστι σύγκρισις ἡ γένεσις, ἢ ὅλως οὐκ ἔστι γένεσις ἢ ἀλλοίωσις,

s174Bütün bunların başlangıcı şudur: varlıklar, ilk varlıklar bölünmez büyüklükler olduğu için mi böyle oluşur, başkalaşır, büyür ve bunların zıddını yaşar, yoksa hiçbir büyüklük bölünmez değil midir? Çünkü bu çok büyük fark eder. Ve eğer büyüklüklerse, bunlar Demokritos ile Leukippos'un dediği gibi cisimler midir, yoksa Timaios'ta olduğu gibi yüzeyler mi? Başka yerlerde de söylediğimiz gibi, yüzeylere kadar çözümlemek zaten akla aykırıdır. Bu yüzden bölünmez şeylerin cisim olması daha makuldür. Ama bu da birçok akla aykırılık içerir. Yine de bunlarla, söylendiği gibi, başkalaşmayı ve oluşu kurmak mümkündür: aynı şeyi dönüşle ve temasla yer değiştirterek ve şekillerin farklarıyla; Demokritos da bunu yapar (bu yüzden renk diye bir şey olmadığını söyler; çünkü renk dönüşle oluşur). Ama [bir şeyleri] yüzeylere bölenlerin bunu yapması artık mümkün değildir; çünkü yüzeyler bir araya getirildiğinde katılardan başka hiçbir şey oluşmaz; nitekim bunlardan bir hâl türetmeye girişmezler bile.

Üzerinde anlaşılan şeyleri daha az kavrayabilmenin sebebi tecrübesizliktir. Bu yüzden tabiat incelemelerinin içinde daha çok yaşamış olanlar, geniş bir alanı birbirine bağlayabilen ilkeleri daha iyi ortaya koyabilir.

s174

ἢ¹ καὶ τοῦτο διαλῦσαι χαλεπὸν ὃν πειρατέον.

Ἀρχὴ δὲ τούτων πάντων, πότερον οὕτω γίνεται καὶ ἀλλοιοῦται καὶ αὐξάνεται τὰ ὄντα καὶ τἀναττία τούτοις πάσχει, τῶν πρώτων ὑπαρχόντων μεγεθῶν ἀδιαιρέτων, ἢ οὐδέν ἐστι μέγεθος ἀδιαίρετον· διαφέρει γὰρ τοῦτο πλεῖστον. καὶ πάλιν εἰ μεγέθη, πότερον, ὡς Δημόκριτος καὶ Λεύκιππος, σώματα ταῦτ᾿ ἐστίν, ἢ ὥσπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ, ἐπίπεδα. τοῦτο μὲν οὖν αὐτό, καθάπερ καὶ ἐν ἄλλοις εἰρήκαμεν, ἄλογον μέχρι ἐπιπέδων διαλῦσαι. διὸ μᾶλλον εὔλογον σώματα εἶναι ἀδιαίρετα. ἀλλὰ καὶ ταῦτα πολλὴν ἔχει ἀλογίαν. ὅμως δὲ τούτοις ἀλλοίωσιν καὶ γένεσιν ἐνδέχεται ποιεῖν, καθάπερ εἴρηται, τροπῇ καὶ διαθιγῇ μετακινοῦντα τὸ αὐτὸ καὶ ταῖς τῶν σχημάτων διαφοραῖς, ὅπερ ποιεῖ Δημόκριτος (διὸ καὶ χροιὰν οὔ φησιν εἶναι· τροπῇ γὰρ χρωματίξεσθαι), τοῖς δ᾿ εἰς ἐπίπεδα διαιροῦσιν οὐκέτι· οὐδὲν γὰρ γίνεται πλὴν στερεὰ συντιθεμένων· πάθος γὰρ οὐδ᾿ ἐγχειροῦσι γεννᾶν οὐδὲν ἐξ αὐτῶν.

Αἴτιον δὲ τοῦ ἐπ᾿ ἔλαττον δύνασθαι τὰ ὁμολογούμενα συνορᾶν ἡ ἀπειρία. διὸ ὅσοι ἐνῳκήκασι μᾶλλον ἐν τοῖς φυσικοῖς, μᾶλλον δύνανται ὑποτίθεσθαι τοιαύτας ἀρχὰς αἳ ἐπὶ πολὺ δύνανται συνείρειν·

s176Çok tartışmanın içinde kalıp gerçekte olanları gözden kaçıranlar ise az şeye bakıp kolayca hüküm verirler. Tabii yoldan inceleyenlerle salt kavramsal yoldan inceleyenlerin ne kadar ayrıldığı bundan da görülebilir: bölünmez büyüklüklerin var olduğu konusunda bazıları, aksi hâlde üçgenin kendisinin çok olacağını söyler; Demokritos ise konuya uygun ve tabii delillerle ikna olmuş görünür. Söylediğimiz, ilerledikçe açık olacak.

Çünkü bir cismin, bir büyüklüğün her yerinden bölünebilir olduğunu ve bunun mümkün olduğunu kabul etmek bir aporia doğurur. Bölünmeden kaçan ne olacaktır? Eğer her yerinden bölünebilirse ve bu mümkünse, o şey aynı anda her yerinden bölünmüş de olabilir, aynı anda bölünmemiş olsa bile; bu gerçekleşseydi de imkânsız bir şey olmazdı. O hâlde ortasından da aynı şekilde [bölünebilir]; genel olarak, her yerinden bölünebilecek tabiatta ise, bölünse de imkânsız bir şey olmuş olmaz; çünkü on binlerce kez on bin parçaya bölünmüş olsa bile imkânsız bir şey yoktur, gerçi belki kimse onu böyle bölmez. Cisim her yerinden böyle olduğuna göre, bölünmüş olsun. Geriye ne kalacak? Bir büyüklük mü? Bu mümkün değil; çünkü o zaman bölünmemiş bir şey olacak, oysa cisim her yerinden bölünebiliyordu. Ama geriye ne cisim ne de büyüklük kalacak, yine de bölünme olacaksa, ya cisim noktalardan oluşacak ve bileşenleri büyüklüksüz olacak, ya da hiç yoktan oluşacak; öyle ki hiçten oluşmuş ve hiçten bileşik olacak, bütün de bir görünüşten başka bir şey olmayacak.

s176

οἱ δ᾿ ἐκ τῶν πολλῶν λόγων ἀθεώρητοι τῶν ὑπαρχόντων ὄντες, πρὸς ὀλίγα βλέψαντες ἀποφαίνονται ῥᾷον. ἴδοι δ᾿ ἄν τις καὶ ἐκ τούτων ὅσον διαφέρουσιν οἱ φυσικῶς καὶ λογικῶς σκοποῦντες· περὶ γὰρ τοῦ ἄτομα εἶναι μεγέθη οἱ μέν φασιν ὅτι τὸ αὐτοτρίγωνον πολλὰ ἔσται, Δημόκριτος δ᾿ ἂν φανείη οἰκείοις καὶ φυσικοῖς λόγοις πεπεῖσθαι. δῆλον δ᾿ ἔσται ὃ λέγομεν προϊοῦσιν.

Ἔχει γὰρ ἀπορίαν, εἴ τις θείη σῶμά τι εἶναι καὶ μέγεθος πάντῃ διαιρετόν, καὶ τοῦτο δυνατόν. τί γὰρ ἔσται ὅπερ τὴν διαίρεσιν διαφεύγει; εἰ γὰρ πάντῃ διαιρετόν, καὶ τοῦτο δυνατόν, κἂν ἄμα εἴη τοῦτο πάντῃ διῃρημένον, καὶ εἰ μὴ ἄμα διήρηται· κὲν εἰ τοῦτο γένοιτο, οὐδὲν ἂν εἴη ἀδύνατον. οὐκοῦν καὶ κατὰ τὸ μέσον ὡσαύτως, καὶ ὅλως δέ, εἰ πάντῃ πέφυκε διαιρετόν, κἂν διαιρεθῇ, οὐδὲν ἔσται ἀδύνατον γεγονός, ἐπεὶ οὐδ᾿ ἂν εἰς μυρία μυριάκις διῃρημένα ᾗ, οὐδὲν ἀδύνατον· καίτοι ἴσως οὐδεὶς ἄν διέλοι. ἐπεὶ τοίνυν πάντῃ τοιοῦτόν ἐστι τὸ σῶμα, διῃρήσθω. τί οὖν ἔσται λοιπόν; μέγεθος; οὐ γὰρ οἶόν τε· ἔσται γάρ τι οὐ διῃρημένον, ἦν δὲ πάντῃ διαιρετόν. ἀλλὰ μὴν εἰ μηδὲν ἔσται

s178Aynı şekilde, noktalardan oluşsa da kemiyet olmayacak. Çünkü noktalar birbirine dokunup tek bir büyüklük oluşturduklarında ve bir arada olduklarında bütünü hiç büyütmüyorlardı. Bütün ikiye ya da daha çok parçaya bölündüğünde öncekinden hiç küçük ya da büyük olmaz; dolayısıyla bütün noktalar bir araya getirilse de hiçbir büyüklük oluşturmazlar. Bölünürken cisimden testere talaşı gibi bir şey çıkıyorsa ve büyüklükten bu şekilde bir cisim ayrılıyorsa, aynı delil geçerlidir: o nasıl bölünebilir? Ayrılan cisim değil de ayrı bir eidos ya da bir hâl ise ve büyüklük böyle bir hâl almış noktalar ya da temaslarsa, büyüklük olmayanlardan bir büyüklük oluşması saçmadır. Ayrıca noktalar nerede olacaklar, hareketsiz mi olacaklar yoksa hareket mi edecekler? Temas da her zaman iki şeyin tek temasıdır; yani temasın, bölünmenin ve noktanın dışında bir şey vardır. Herhangi bir cismin, büyüklüğü ne olursa olsun, her yerinden bölünebilir olduğu kabul edilirse, bütün bu sonuçlar çıkar. Ayrıca odunu ya da başka bir şeyi bölüp yeniden birleştirirsem, yine eşit ve tek olur. Odunu herhangi bir noktasından kessem de durumun böyle olacağı açıktır. Demek ki odun kuvve hâlinde her yerinden bölünmüştür. Bölünmenin dışında ne vardır o hâlde?

s178

σῶμα μηδὲ μέγεθος, διαίρεσις δ᾿ ἔσται, ἢ ἐκ στιγμῶν ἔσται, καὶ ἀμεγέθη ἐξ ὧν σύγκειται, ἢ οὐδὲν παντάπασιν, ὥστε κἂν γίνοιτο ἐκ μηδενὸς κἂν εἴη συγκείμενον, καὶ τὸ πᾶν δὴ οὐδὲν ἀλλ᾿ ἢ φαινόμενον. ὁμοίως δὲ κἄν ᾗ ἐκ στιγμῶν, οὐκ ἔσται ποσόν. ὁπότε γὰρ ἥπτοντο καὶ ὃν ἦν μέγεθος καὶ ἄμα ἦσαν, οὐδὲν ἐποίουν μεῖζον τὸ πᾶν. διαιρεθέντος γὰρ εἰς δύο καὶ πλείω, οὐδὲν ἔλαττον οὐδὲ μεῖζον τὸ πᾶν τοῦ πρότερον, ὥστε κὲν πᾶσαι συντεθῶσιν, οὐδὲν ποιήσουσι μέγεθος. ἀλλὰ μὴν καὶ εἴ τι διαιρουμένου οἷον ἔκπρισμα γίνεται τοῦ σώματος, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ μεγέθους σῶμά τι ἀπέρχεται, ὁ αὐτὸς λόγος, ἐκεῖνο πῶς διαιρετόν; εἰ δὲ μὴ σῶμα ἀλλ᾿ εἶδός τι χωριστὸν ἢ πάθος ὅ ἀπῆλθεν, καὶ ἔστι τὸ μέγεθος στιγμαὶ ἢ ἁφαὶ τοδὶ παθοῦσαι, ἄτοπον ἐκ μὴ μεγεθῶν μέγεθος εἶναι. ἔτι δὲ ποῦ ἔσονται καὶ ἀκίνητοι ἢ κινούμεναι αἱ στιγμαί; ἁφή τε ἀεὶ μία δυοῖν τινῶν, ὡς ὄντος τινὸς παρὰ τὴν ἁφὴν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν στιγμήν. εἰ δή τις θήσεται ἁτιοῦν ἢ ὁπηλικονοῦν σῶμα εἶναι πάντῃ διαιρετόν, πάντα ταῦτα συμβαίνει. ἔτι ἐὰν διελὼν συνθῶ τὸ ξύλον ἤ τι ἄλλο, πάλιν ἴσον τε καὶ ἕν. οὐκοῦν οὕτως ἔχει δηλονότι κἂν τέμω τὸ ξύλον καθ᾿ ὁτιοῦν σημεῖον. πάντῃ ἄρα διῄται δυνάμει. τί οὖν ἔστι παρὰ τὴν διαίρεσιν;

s180Bir hâl olsa bile, cisim bunlara nasıl çözülür ve bunlardan nasıl oluşur? Ya da bunlar nasıl ayrılır? Dolayısıyla büyüklüklerin temaslardan ya da noktalardan oluşması imkânsızsa, bölünmez cisimlerin ve büyüklüklerin bulunması zorunludur. Ama bunları kabul edenler için de daha az imkânsız sonuç çıkmaz; bunları başka yerde inceledik. Yine de bu güçlükleri çözmeye çalışmalıyız; bu yüzden aporiayı baştan yeniden ele alalım.

Her hissedilir cismin herhangi bir noktasından bölünebilir olmasında da, bölünmez olmasında da bir saçmalık yoktur; çünkü biri kuvve hâlinde bölünebilir, öteki fiilen bölünmez olacaktır. Ama kuvve hâlinde aynı anda her yerinden bölünebilir olmanın imkânsız olduğu düşünülebilir. Çünkü mümkünse gerçekleşebilir de; öyle ki ikisi birden fiilen olacak, yani hem bölünmez hem bölünmüş olacak demek değil, herhangi bir noktasından bölünmüş olacak demektir. O zaman geriye hiçbir şey kalmayacak, cisim cisimsiz olana dönüşüp yok olacak, yeniden de ya noktalardan ya da hiç yoktan oluşacak. Bu nasıl mümkün olabilir?

Ama cismin ayrı parçalara ve her seferinde daha küçük, birbirinden uzak ve ayrılmış büyüklüklere bölündüğü de açıktır. Parça parça bölen biri için ufalama sonsuz olmaz; aynı anda her noktasından bölünmek de mümkün değildir (çünkü bu imkânsızdır), ancak bir yere kadar bölünür. O hâlde içinde görünmeyen bölünmez büyüklüklerin bulunması zorunludur, özellikle de oluş ayrışmayla, yok oluş birleşmeyle gerçekleşecekse.

s180

εἰ γὰρ καὶ ἔστι τι πάθος, ἀλλὰ πῶς εἰς ταῦτα διαλύεται καὶ γίνεται ἐκ τούτων; ἢ πῶς χωρίζεται ταῦτα; ὥστ᾿ εἴπερ ἀδύνατον ἐξ ἁφῶν ἢ στιγμῶν εἶναι τὰ μεγέθη, ἀνάγκη εἶναι σώματα ἀδιαίρετα καὶ μεγέθη. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταῦτα θεμένοις οὐχ ἧττον συμβαίνει ἀδύνατον. ἔσκεπται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν ἑτέροις. ἀλλὰ ταῦτα πειρατέον λύειν· διὸ πάλιν ἐξ ἀρχῆς τὴν ἀπορίαν λεκτέον.

Τὸ μὲν οὖν ἅπαν σῶμα αἰσθητὸν εἶναι διαιρετὸν καθ᾿ ὁτιοῦν σημεῖον καὶ ἀδιαίρετον οὐδὲν ἄτοπον· τὸ μὲν γὰρ δυνάμει διαιρετόν, τὸ δ᾿ ἐντελεχείᾳ ὑπάρξει. τὸ δ᾿ εἶναι ἅμα πάντῃ διαιρετὸν δυνάμει ἀδύνατον δόξειεν ἂν εἶναι. εἰ γὰρ δυνατόν, κἂν γένοιτο, οὐχ ὥστε εἶναι ἄμα ἄμφω ἐντελεχείᾳ ἀδιαίρετον καὶ διῃρημένον, ἀλλὰ διῃρημένον καθ᾿ ὁτιοῦν σημεῖον. οὐδὲν ἄρα ἔσται λοιπόν, καὶ εἰς ἀσώματον ἐφθαρμένον τὸ σῶμα, καὶ γένοιτο δ᾿ ἂν πάλιν ἤτοι ἐκ στιγμῶν ἢ ὅλως ἐξ οὐδενός. καὶ τοῦτο πῶς δυνατόν;

Ἀλλὰ μὴν ὅτι γε διαιρεῖται εἰς χωριστὰ καὶ ἀεὶ εἰς ἐλάττω μεγέθη καὶ εἰς ἀπέχοντα καὶ κεχωρισμένα, φανερόν. οὔτε δὴ κατὰ μέρος διαιροῦντι εἴη ἂν ἄπειρος ἡ θρύψις, οὔτε ἄμα οἶόν τε διαιρεθῆναι κατὰ πᾶν σημεῖον (οὐ γὰρ δυνατόν) ἀλλὰ μέχρι του. ἀνάγκη ἄρα ἄτομα ἐνυπάρχειν μεγέθη ἀόρατα, ἄλλως τε καὶ εἶπερ ἔσται γένεσις καὶ φθορὰ ἡ

s182Bölünmez büyüklüklerin var olmasını zorunlu kılıyor gibi görünen delil budur. Şimdi, fark edilmeden yanlış akıl yürüttüğünü ve bunun nerede fark edilmediğini söyleyelim.

Nokta noktaya bitişik olmadığı için, her yerinden bölünebilir olmak büyüklüklerde bir anlamda bulunur, bir anlamda bulunmaz. Ama bu kabul edilince, her yerde ve her noktada bir nokta varmış gibi gelir; bu yüzden büyüklüğün hiçliğe bölünmesi zorunlu görünür, çünkü her yerde nokta vardır; dolayısıyla büyüklük ya temaslardan ya da noktalardan oluşacak gibi görünür. Oysa her yerinden bölünebilir olmak şu anlamda bulunur: herhangi bir yerde bir nokta vardır ve bütün noktalar, her biri ayrı ayrı alındığında öyledir; ama birden çok nokta [aynı anda] yoktur (çünkü noktalar birbirini izlemez); bu yüzden her yerinden [aynı anda bölünebilir] değildir. Çünkü ortasından bölünebilirse, bitişik bir noktadan da bölünebilir olurdu; ama değildir; zira işaret işarete, nokta noktaya bitişik değildir. Bölme ve birleştirme de budur.

Demek ki hem ayrışma hem birleşme vardır, ama ne bölünmezlere ayrışma ve bölünmezlerden birleşme şeklinde (çünkü bunun imkânsız sonuçları çoktur), ne de bölünme her yerden gerçekleşecek şekilde (nokta noktaya bitişik olsaydı bu olurdu); ayrışma küçük ve daha küçük parçalara, birleşme de daha küçük parçalardan olur. Ama bazılarının söylediği gibi mutlak ve tam oluş birleşme ve ayrışmayla, süreklideki değişme de başkalaşmayla tanımlanmaz; her şeyde yanılgı tam da buradadır.

s182

μὲν διακρίσει ἡ δὲ συγκρίσει. ὁ μὲν οὖν ἀναγκάζειν δοκῶν λόγος εἶναι μεγέθη ἄτομα οὗτος ἐστίν· ὅτι δὲ λανθάνει παραλογιζόμενος, καὶ ᾗ λανθάνει, λέγωμεν.

Ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἔστι στιγμὴ στιγμῆς ἐχομένη, τὸ πάντῃ εἶναι διαιρετὸν ἔστι μὲν ὡς ὑπάρχει τοῖς μεγέθεσιν, ἔστι δ᾿ ὡς οὔ. δοκεῖ δ᾿ ὅταν τοῦτο τεθῇ, καὶ ὁπῃοῦν καὶ πάντῃ στιγμὴν εἶναι, ὥστ᾿ ἀναγκαῖον εἶναι διαιρεθῆναι τὸ μέγεθος εἰς μηδέν· πάντῃ γὰρ εἶναι στιγμήν· ὥστε ἢ ἐξ ἁφῶν ἢ ἐκ στιγμῶν εἶναι. τὸ δ᾿ ἔστιν ὡς ὑπάρχει πάντῃ, ὅτι μία ὁπῃοῦν ἐστί, καὶ πᾶσαι ὡς ἑκάστη, πλείους δὲ μιᾶς οὐκ εἰσίν (ἐφεξῆς γὰρ οὐκ εἰσι), ὥστ᾿ οὐ πάντῃ. εἰ γὰρ κατὰ μέσον διαιρετόν, καὶ κατ᾿ ἐχομένην στιγμὴν ἔσται διαιρετόν· οὐχὶ δέ¹· οὐ γάρ ἐστιν ἐχόμενον σημεῖον σημείου ἢ στιγμὴ στιγμῆς. τοῦτο δ᾿ ἐστὶ διαίρεσις καὶ² σύνθεσις.

Ὥστ᾿ ἔστι καὶ διάκρισις καὶ σύγκρισις, ἀλλ᾿ οὔτ᾿ εἰς ἄτομα καὶ ἐξ ἀτόμων (πολλὰ γὰρ τὰ ἀδύνατα) οὔτε οὕτως ὥστε πάντῃ διαίρεσιν γενέσθαι (εἰ γὰρ ἦν ἐχομένη στιγμὴ στιγμῆς, τοῦτ᾿ ἂν ἧν), ἀλλ᾿ εἰς μικρὰ καὶ ἐλάττω ἐστί, καὶ σύγκρισις ἐξ ἐλαττόνων. ἀλλ᾿ οὐχ ἡ ἁπλῆ καὶ τελεία γένεσις συγκρίσει καὶ διακρίσει ὥρισται, ὥς τινές φασιν, τὴν δ᾿ ἐν τῷ συνεχεῖ μεταβολὴν ἀλλοίωσιν. ἀλλὰ

s184Mutlak oluş ve yok oluş birleşme ve ayrışmayla olmaz; bir şey bütünüyle şundan buna değiştiğinde olur. Onlar ise böyle her değişmenin başkalaşma olduğunu sanırlar; oysa fark vardır. Çünkü dayanakta bir şey tarif bakımından, bir şey madde bakımındandır. Değişme bunlarda olursa oluş ya da yok oluş olur; hâllerde ve araz olarak olursa başkalaşma olur. Ayrışan ve birleşen şeyler ise kolay yok olur hâle gelir: su daha küçük damlacıklara bölünürse daha çabuk hava olur, birleşirse daha yavaş. Bu, ileride daha açık olacak. Şimdilik şu kadarını belirleyelim: oluşun, bazılarının söylediği türden bir birleşme olması imkânsızdır.

s184

τοῦτ᾿ ἐστὶν ἐν ᾧ σφάλλεται πάντα. ἔστι γὰρ γένεσις ἁπλῆ καὶ φθορὰ οὐ συγκρίσει καὶ διακρίσει, ἀλλ᾿ ὅταν μεταβάλλῃ ἐκ τοῦδε εἰς τόδε ὅλον. οἱ δὲ οἴονται ἀλλοίωσιν πᾶσαν εἶναι τὴν τοιαύτην μεταβολήν· τὸ δὲ διαφέρει. ἐν γὰρ τῷ ὑποκειμένῳ τὸ μέν ἐστι κατὰ τὸν λόγον, τὸ δὲ κατὰ τὴν ὕλην. ὅταν μὲν οὖν ἐν τούτοις ᾖ ἡ μεταβολή, γένεσις ἔσται ἢ φθορά, ὅταν δ᾿ ἐν τοῖς πάθεσι καὶ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλοίωσις. διακρινόμενα δὲ καὶ συγκρινόμενα εὔφραρτα γίνεται. ἐὰν μὲν γὰρ εἰς ἐλάττω ὑδάτια διαιρεθῇ, θᾶττον ἀὴρ γίνεται, ἐὰν δὲ συγκριθῇ, βραδύτερον. μᾶλλον δ᾿ ἔσται δῆλον ἐν τοῖς ὕστερον. νῦν δὲ τοσοῦτον διωρίσθω, ὅτι ἀδύνατον εἶναι τὴν γένεσιν σύγκρισιν, οἴαν δή τινές φασιν.

giriş_2_2_23. Bölüm

Bunlar belirlendikten sonra önce şunu incelemeliyiz: mutlak olarak oluşan ve yok olan bir şey var mıdır, yoksa asıl anlamda hiçbir şey öyle değildir de her zaman bir şey bir şeyden mi oluşur? Meselâ hasta olandan sağlıklı olan, sağlıklı olandan hasta olan, ya da büyükten küçük, küçükten büyük ve geri kalan her şey bu şekilde. Çünkü mutlak oluş olacaksa, bir şey mutlak olarak olmayandan oluşur; dolayısıyla olmayanın bazı şeylere ait olduğunu söylemek doğru olurdu.

giriş_2_2_2
  1. Διωρισμένων δὲ τούτων, πρῶτον θεωρητέον πότερον ἔστι τι γινόμενον ἀπλῶς καὶ φθειρόμενον, ἢ κυρίως μὲν οὐδέν, ἀεὶ δ᾿ ἔκ τινος καὶ τί, λέγω δ᾿ οἷον ἐκ κάμνοντος ὑγιαῖνον καὶ κάμνον ἐξ ὑηισςινονυοε, ἢ μικρὸν ἐκ μεγάλου καὶ μέγα ἐκ μικροῦ, καὶ τἆλλα πάντα τοῦτον τὸν τρόπον. εἰ γὰρ ἁπλῶς ἔσται γένεσις, ἁπλῶς ἄν γίνοιτο ἐκ μὴ ὄντος, ὥστ᾿ ἀληθὲς ἄν εἴη λέγειν ὅτι ὑπάρχει τισὶ τὸ μὴ ὄν.

s186Çünkü bir tür oluş belli bir olmayandan, meselâ beyaz olmayandan ya da güzel olmayandan olur; mutlak oluş ise mutlak olarak olmayandan.

"Mutlak olarak" ise ya varlığın her kategorisinde ilk olanı ya da küllî olanı, her şeyi kuşatanı anlatır. İlk olanı anlatıyorsa, ousia'nın oluşu ousia olmayandan olacaktır. Ama ousia'sı ve "bu" olması bulunmayan bir şeyde, öteki kategorilerin de hiçbirinin, meselâ keyfiyetin, kemiyetin ya da yerin bulunmayacağı açıktır; yoksa hâller ousia'lardan ayrı olabilirdi. Genel olarak olmayanı anlatıyorsa, bu her şeyin küllî bir inkârı olacaktır; dolayısıyla oluşanın hiçten oluşması zorunlu olur.

Bu konular başka yerlerde daha geniş olarak tartışılıp belirlendi; şimdi de kısaca söyleyelim: bir bakıma mutlak olarak olmayandan oluşur, başka bir bakıma ise her zaman olandan; çünkü kuvve hâlinde olan ama fiilen olmayanın önceden bulunması zorunludur ve buna iki şekilde de [hem olan hem olmayan] denir. Bunlar belirlendikten sonra bile şaşırtıcı bir aporia içeren noktaya yeniden dönmeliyiz: kuvve hâlinde olandan olsun, başka bir şekilde olsun, mutlak oluş nasıl vardır? Çünkü insan ousia'nın ve "bu"nun bir oluşu olup olmadığını, şöyle olanın, bu kadar olanın ve bir yerde olanın oluşu olmadığını sorabilir (yok oluş için de aynı soru geçerlidir).

s186

τὶς μὲν γὰρ γένεσις ἐκ μὴ ὄντος τινός, οἷον ἐκ μὴ λευκοῦ ἢ μὴ καλοῦ, ἡ δὲ ἁπλῆ ἐξ ἀπλῶς μὴ ὄντος.

Τὸ δ᾿ ἁπλῶς ἤτοι τὸ πρῶτον σημαίνει καθ᾿ ἑκάστην κατηγορίαν τοῦ ὄντος, ἢ τὸ καθόλου καὶ τὸ πάντα περιέχον. εἰ μὲν οὖν τὸ πρῶτον, οὐσίας ἔσται γένεσις ἐκ μὴ οὐσίας. ᾧ δὲ μὴ ὑπάρχει οὐσία μηδὲ τόδε, δῆλον ὡς οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδεμία κατηγοριῶν, οἷον εὔτε ποιὸν εὔτε ποσὸν οὕτε τὸ ποῦ· χωριστὰ γὰρ ἂν εἴη τὰ πάθη τῶν οὐσιῶν. εἰ δὲ τὸ μὴ ὂν ὅλως, ἀπόφασις ἔσται καθόλου πάντων, ὥστε ἐκ μηδενὸς ἀνάγκη γίνεσθαι τὸ γινόμενον.

Περὶ μὲν οὖν τούτων ἐν ἄλλοις τε διηπόρηται καὶ διώρισται τοῖς λόγοις ἐπὶ πλεῖον· συντόμως δὲ καὶ νῦν λεκτέον, ὅτι τρόπον μέν τινα ἐκ μὴ ὄντος ἀπλῶς γίνεται, τρόπον δὲ ἄλλον ἐξ ὄντος ἀεί· τὸ γὰρ δυνάμει ὂν ἐντελεχείᾳ δὲ μὴ ὂν ἀνάγκη προϋπάρχειν λεγόμενον ἀμφοτέρως. ὃ δὲ καὶ τούτων διωρισμένων ἔχει θαυμαστὴν ἀπορίαν, πάλιν ἐπαναποδιστέον, πῶς ἔστιν ἁπλῆ γένεσις, εἴτ᾿ ἐκ δυνάμει ὄντος οὖσα εἶτε καί πως ἄλλως. ἀπορήσειε γὰρ ἄν τις ἄρ᾿ ἔστιν οὐσίας γένεσις καὶ τοῦ τοῦδε, ἀλλὰ μὴ τοῦ τοιοῦδε καὶ τοσοῦδε καὶ ποῦ (τὸν αὐτὸν δὲ

s188Çünkü bir şey oluşuyorsa, açıktır ki fiilen değil, kuvve hâlinde bir ousia bulunacaktır; oluş ondan olacak, yok olan da zorunlu olarak ona dönüşecektir. Peki bunda öteki [kategorilerden] herhangi biri fiilen bulunacak mı? Demek istiyorum ki, yalnız kuvve hâlinde "bu" ve var olan, mutlak olarak ise ne "bu" ne var olan şey bir kemiyet, bir keyfiyet ya da bir yer sahibi olacak mı? Hiçbiri fiilen bulunmayıp hepsi kuvve hâlinde bulunuyorsa, böyle olmayan şeyin ayrı olarak var olduğu sonucu çıkar; üstelik ilk felsefecilerin en çok korkup durdukları şey, yani önceden var olan hiçbir şeyden oluşma da çıkar. Öte yandan "bu belli şey" olmak ya da ousia olmak bulunmayıp da söylenen öteki şeylerden biri bulunursa, dediğimiz gibi, hâller ousia'lardan ayrı olacaktır. O hâlde bunları mümkün olduğu kadar incelemeli, bir de hem mutlak hem kısmî oluşun hep var olmasının sebebi nedir, onu araştırmalıyız.

Sebeplerden biri hareketin başlangıcı dediğimiz şey, öteki de madde olduğuna göre, bu ikinci türden sebepten söz etmeliyiz. Öteki hakkında daha önce, hareket üzerine yaptığımız incelemelerde, bir şeyin bütün zaman boyunca hareketsiz, ötekinin ise hep hareket hâlinde olduğunu söyledik. Bunlardan hareketsiz olan öteki ve daha önce gelen ilkeyi ayrıntılı incelemek ilk felsefenin işidir.

s188

τρόπον καὶ περὶ φθορᾶς). εἰ γάρ τι γίνεται, δῆλον ὡς ἔσται δυνάμει τις οὐσία, ἐντελεχείᾳ δ´ οὔ, ἐξ ἧς ἡ γένεσις ἔσται καὶ εἰς ἣν ἀνάγκη μεταβάλλειν τὸ φθειρόμενον. πότερον οὖν ὑπάρξει τι τούτῳ τῶν ἄλλων ἐντελεχείᾳ; λέγω δ᾿ οἷον ἆρ᾿ ἔσται ποσὸν ἢ ποιὸν ἢ ποῦ τὸ δυνάμει μόνον τόδε καὶ ὄν, ἀπλῶς δὲ μὴ τόδε μηδ᾿ ὄν; εἰ γὰρ μηδὲν ἀλλὰ πάντα δυνάμει, χωριστόν τε συμβαίνει τὸ μὴ οὕτως ὄν, καὶ ἔτι, ὃ μάλιστα φοβούμενοι διετέλεσαν οἱ πρῶτοι φιλοσοφήσαντες, τὸ ἐκ μηδενὸς γίνεσθαι προϋπάρχοντος· εἰ δὲ τὸ μὲν εἶναι τόδε τι ἢ οὐσίαν οὐχ ὑπάρξει, τῶν δ᾿ ἄλλων τι τῶν εἰρημένων, ἔσται, καθάπερ εἴπομεν, χωριστά τὰ πάθη τῶν οὐσιῶν. περί τε τούτων οὖν ὅσον ἐνδέχεται πραγματευτέον, καὶ τίς αἰτία τοῦ γένεσιν ἀεί εἶναι, καὶ τὴν ἀπλῆν καὶ τὴν κατὰ μέρος.

Οὔσης δ᾿ αἰτίας μιᾶς μὲν ὅθεν τὴν ἀρχὴν εἶναί φαμεν τῆς κινήσεως, μιᾶς δὲ τῆς ἄλης, τὴν τοιαύτην αἰτίαν λεκτέον. περὶ μὲν γὰρ ἐκείνης εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ κινήσεως λόγοις, ὅτι ἐστὶ τὸ μὲν ἀκίνητον τὸν ἅπαντα χρόνον, τὸ δὲ κινούμενον ἀεί. τούτων δὲ περὶ μὲν τῆς ἀκινήτου ἀρχῆς τῆς ἑτέρας καὶ προτέρας διελεῖν ἐστὶ φιλοσοφίας ἔργον·

s190Sürekli hareket ettiği için ötekileri hareket ettiren şey hakkında ise, cüzî denen şeylerden hangisinin böyle bir sebep olduğunu daha sonra açıklamalıyız. Şimdi madde türünden sayılan sebebi söyleyelim; yok oluş ve oluşun tabiatı hiç terk etmemesinin sebebi odur. Belki aynı zamanda, demin aporia olarak ortaya konan şey de, yani mutlak yok oluş ve oluş hakkında nasıl konuşmak gerektiği de açıklığa kavuşur.

Oluşu kesintisiz kılanın sebebi nedir, bu da önemli bir aporiadır; madem ki yok olan olmayana gider, olmayan da hiçbir şey değildir. Çünkü olmayan ne bir şeydir ne bir keyfiyet ne bir kemiyet ne de bir yerdedir. O hâlde varlıklardan bir şey sürekli gidiyorsa, oluşan şeylerin her birinin kendisinden oluştuğu şey sınırlı olduğuna göre, bütün neden çoktan tükenip yok olmamıştır? Kendisinden oluşulan şey sonsuz olduğu için tükenmediği de söylenemez; çünkü bu imkânsızdır. Fiilen hiçbir şey sonsuz değildir; sonsuz yalnız kuvve hâlinde, bölünme bakımından vardır. Öyleyse tükenmeyen tek oluş bu olmalıydı: her seferinde daha küçük bir şeyin oluşması. Oysa bunu görmüyoruz.

O hâlde, birinin yok oluşu başkasının oluşu, birinin oluşu da başkasının yok oluşu olduğu için mi değişmenin durmaksızın sürmesi zorunludur?

s190

περὶ δὲ τοῦ διὰ τὸ συνεχῶς κινεῖσθαι τἆλλα κινοῦντος ὕστερον ἀποδοτέον, τί τοιοῦτον τῶν καθ᾿ ἕκαστα λεγομένων αἴτιόν ἐστιν. νῦν δὲ τὴν ὡς ἐν ὕλης εἴδει τιθεμένην αἰτίαν εἴπωμεν, δι᾿ ἣν ἀεὶ φθορὰ καὶ γένεσις οὐχ ὑπολείπει τὴν φύσιν· ἅμα γὰρ ἂν ἴσως τοῦτο γένοιτο δῆλον, καὶ περὶ τοῦ νῦν ἀπορηθέντος, πῶς ποτὲ δεῖ λέγειν καὶ περὶ τῆς ἁπλῆς φθορᾶς καὶ γενέσεως.

Ἔχει δ᾿ ἀπορίαν ἱκανὴν καὶ τί τὸ αἴτιον τοῦ συνείρειν τὴν γένεσιν, εἴπερ τὸ φθειρόμενον εἰς τὸ μὴ ὂν ἀπέρχεται, τὸ δὲ μὴ ὂν μηδέν ἐστιν· οὔτε γὰρ τὶ οὔτε ποιὸν οὔτε ποσὸν οὔτε ποῦ τὸ μὴ ὄν. εἴπερ οὖν ἀεί τι τῶν ὄντων ἀπέρχεται, διὰ τί ποτ᾿ οὐκ ἀνήλωται πάλαι καὶ φροῦδον τὸ πᾶν, εἴ γε πεπερασμένον ἦν ἐξ οὗ γίνεται τῶν γινομένων ἕκαστον; οὐ γὰρ δὴ διὰ τὸ ἄπειρον εἶναι ἐξ οὗ γίνεται, οὐχ ὑπολείπει· τοῦτο γὰρ ἀδύνατον. κατ᾿ ἐνέργειαν μὲν γὰρ οὐδέν ἐστιν ἄπειρον, δυνάμει δ᾿ ἐπὶ τὴν διαίρεσιν, ὥστ᾿ ἔδει ταύτην εἶναι μόνην τὴν μὴ ὑπολείπουσαν τῷ γίνεσθαί τι ἀεὶ ἔλαττον· νῦν δὲ τοῦτο οὐχ ὁρῶμεν.

Ἆῥ οὖν διὰ τὸ τὴν τοῦδε φθορὰν ἄλλου εἶναι γένεσιν καὶ τὴν τοῦδε γένεσιν ἄλλου εἶναι φθορὰν

s192Bütün varlıkların her biri için oluşun ve yok oluşun bulunmasının sebebi olarak bunu yeterli saymalıyız. Ama madem ki aynı şey birinin oluşu, ötekinin yok oluşu, birinin yok oluşu, ötekinin oluşudur, neden bazı şeylerin mutlak olarak oluştuğu ve yok olduğu, bazılarının ise mutlak olarak değil de öyle olduğu söylenir, bunu yeniden incelemeliyiz; çünkü bu bir açıklama ister. Bazen bir şeyin yalnız şu bakımdan değil, mutlak olarak yok olduğunu söyleriz; birine mutlak oluş, ötekine mutlak yok oluş deriz. Şu şey ise bir şey olur, ama mutlak olarak oluşmaz; nitekim öğrenenin bilgili olduğunu, ama mutlak olarak oluşmadığını söyleriz.

Sık sık yaptığımız ayrımda olduğu gibi, bazı şeyler "bu belli şeyi" anlatır, bazıları anlatmaz; aranan durum da bundan doğar. Çünkü değişen şeyin neye değiştiği fark eder. Meselâ belki ateşe doğru gidiş mutlak oluştur, ama bir şeyin, meselâ toprağın yok oluşudur; toprağın oluşu ise belli bir oluştur, mutlak oluş değildir, buna karşılık mutlak bir yok oluştur, meselâ ateşin yok oluşu; tıpkı Parmenides'in olanın ve olmayanın iki olduğunu, yani ateş ve toprak olduğunu söylemesi gibi. Bunları ya da bunlara benzer başka şeyleri temel almak hiç fark etmez; çünkü biz dayanağı değil, tarzı arıyoruz.

s192

ἄπαυστον ἀναγκαῖον εἶναι τὴν μεταβολήν; περὶ μὲν οὖν τοῦ γένεσιν εἶναι καὶ φθορὰν ὁμοίως περὶ ἕκαστον τῶν ὄντων, ταύτην οἰητέον εἶναι πᾶσιν ἱκανὴν αἰτίαν. διὰ τί δέ ποτε τὰ μὲν ἀπλῶς γίνεσθαι λέγεται καὶ φθείρεσθαι τὰ δ᾿ οὐχ ἁπλῶς, πάλιν σκεπτέον, εἴπερ τὸ αὐτό ἐστι γένεσις μὲν τουδὶ φθορὰ δὲ τουδί, καὶ φθορὰ μὲν τοδὶ γένεσις δὲ τουδί· ζητεῖ γάρ τινα τοῦτο λόγον. λέγομεν γὰρ ὅτι φθείρεται νῦν ἀπλῶς, καὶ οὐ μόνον τοδί· καὶ αὕτη μὲν γένεσις ἁπλῶς, αὕτη δὲ φθορά. τοδὶ δὲ γίνεται μέν τι, γίνεται δ᾿ ἀπλῶς οὔ· φαμὲν γὰρ τὸν μανθάνοντα γίνεσθαι μὲν ἐπιστήμονα, γίνεσθαι δ᾿ ἀπλῶς οὔ.

Καθάπερ οὖν πολλάκις διορίζομεν λέγοντες ὅτι τὰ μὲν τόδε τι σημαίνει τὰ δ᾿ οὔ, διὰ τοῦτο συμβαίνει τὸ ζητούμενον· διαφέρει γὰρ εἰς ἃ μεταβάλλει τὸ μεταβάλλον· οἷον ἴσως ἡ μὲν εἰς πῦρ ὀδὸς γένεσις μὲν ἁπλῆ, φθορὰ δὲ τινός ἐστιν, οἶον γῆς, ἡ δὲ γῆς γένεσις τὶς γένεσις, γένεσις δ᾿ οὐχ ἁπλῶς, φθορὰ δ᾿ ἀπλῶς, οἶον πυρός, ὥσπερ Παρμενίδης λέγει δύο τὸ ἂν καὶ τὸ μὴ ὂν εἶναι φάσκων, πῦρ καὶ γῆν. τὸ δὴ ταῦτα ἢ τοιαῦθ᾿ ἕτερα ὑποτίθεσθαι διαφέρει οὐδέν· τὸν γὰρ τρόπον ζητοῦμεν, ἀλλ᾿ οὐ τὸ ὑποκείμενον.

s194Mutlak olarak olmayana gidiş mutlak yok oluş, mutlak olarak olana gidiş ise mutlak oluştur. Hangi şeylerle ayrım yapılırsa yapılsın, ister ateş ve toprakla ister başka şeylerle, bunlardan biri olan, öteki olmayan olacaktır. Bir şeyin mutlak olarak oluşması ve yok olması mutlak olmayandan, bir bakıma bununla ayrılır; başka bir bakıma da maddenin ne tür olduğuyla. Farkları daha çok "bu belli şeyi" anlatan madde daha çok ousia'dır; farkları yoksunluğu (sterēsis) anlatan ise olmayandır. Meselâ sıcak bir kategori ve eidos'tur, soğukluk ise yoksunluktur; toprak ile ateş de bu farklarla birbirinden ayrılır.

Çoğu insana ise farkın daha çok hissedilir olanla hissedilmez olan arasında olduğu gelir. Bir şey hissedilir maddeye değişince oluştuğunu, görünmeyene değişince yok olduğunu söylerler; çünkü olanı ve olmayanı hissetmek ve hissetmemekle ayırırlar, tıpkı bilinebilenin var, bilinemeyenin yok olması gibi; zira his epistēmēnin yerini tutar. Nasıl kendilerinin yaşamasını ve var olmasını hissetmek ya da hissedebilmekle ölçüyorlarsa, şeylerinkini de öyle ölçerler; bir bakıma doğrunun peşindedirler, ama söyledikleri doğru değildir.

s194

ἡ μὲν οὖν εἰς τὸ μὴ ὂν ἀπλῶς ὀδὸς φθορὰ ἁπλῆ, ἡ δ᾿ εἰς τὸ ἁπλῶς ὅν γένεσις ἀπλῆ. οἷς οὖν διώρισται εἴτε πυρὶ καὶ γῇ εἴτε ἄλλοις τισί,. τούτων ἔσται τὸ μὲν ὂν τὸ δὲ μὴ ὄν. ἔνα μὲν οὖν τρόπον τούτῳ διοίσει τὸ ἀπλῶς τι γίνεσθαι καὶ φθείρεσθαι τοῦ μὴ ἁπλῶς, ἄλλον δὲ τῇ ὕλῃ ὁποία τις ἂν ᾗ· ἧς μὲν γὰρ μᾶλλον αἱ διαφοραὶ τόδε τι σημαίνουσι, μᾶλλον οὐσία, ἦς δὲ στέρησιν, μὴ ὂν, οἷον τὸ μὲν θερμὸν κατηγορία τις καὶ εἶδος, ἡ δὲ ψυχρότης στέρησις· διαφέρουσι δὲ γῆ καὶ πῦρ καὶ ταύταις ταῖς διαφοραῖς.

Δοκεῖ δὲ μᾶλλον τοῖς πολλοῖς τῷ αἰσθητῷ καὶ μὴ αἰσθητῷ διαφέρειν· ὅταν μὲν γὰρ εἰς αἰσθητὴν μεταβάλλῃ ὕλην, γίνεσθαί φασιν, ὅταν δ᾿ εἰς ἀφανῆ, φθείρεσθαι· τὸ γὰρ ὂν καὶ τὸ μὴ ὂν τῷ αἰσθάνεσθαι καὶ τῷ μὴ αἰσθάνεσθαι διορίζουσιν, ὥσπερ τὸ μὲν ἐπιστητὸν ὄν, τὸ δ᾿ ἄγνωστον μὴ ὄν· ἡ γὰρ αἴσθησις ἐπιστήμης ἔχει δύναμιν. καθάπερ οὖν αὐτοὶ τῷ αἰσθάνεσθαι ἢ τῷ δύνασθαι καὶ ζῆν καὶ εἷναι νομίζουσιν, οὕτω καὶ τὰ πράγματα, τρόπον τινὰ

s196Demek ki mutlak oluş ve yok oluş kanaate göre başka, hakikate göre başkadır. Rüzgâr ve hava his bakımından daha az vardır (bu yüzden bunlara değişerek mutlak olarak yok olan şeylerin yok olduğunu, dokunulabilir olana ve toprağa değişince de oluştuğunu söylerler); hakikatte ise bunlar topraktan daha çok "bu belli şey" ve eidos'tur.

Mutlak oluşun bir şeyin yok oluşu, mutlak yok oluşun da bir şeyin oluşu olmasının sebebini söylemiş olduk (sebep, maddenin ya ousia olup olmamasıyla, ya birinin daha çok ousia olup ötekinin olmamasıyla, ya da kendisinden ve kendisine değişilen maddenin birinin daha çok, ötekinin daha az hissedilir olmasıyla farklılaşmasıdır). Bazı şeylerin mutlak olarak, bazılarının ise yalnız bir şey olarak oluştuğunun söylenmesine gelince, bu, demin söylediğimiz şekilde birbirlerinden oluşmalarından ileri gelmez (demin şu kadarını belirledik: her oluş bir başkasının yok oluşu, her yok oluş da bir başka şeyin oluşu olduğu hâlde, neden birbirine dönüşen şeylere oluşmayı ve yok olmayı aynı şekilde yüklemiyoruz. Sonradan söylenen ise bunu sormuyor; öğrenen şeyin neden mutlak olarak oluştuğu değil de bilgili olduğu söylendiğini, tabiatça büyüyen şeyin ise neden oluştuğu söylendiğini soruyor); bunlar kategorilerle ayrılır: bazı şeyler "bu belli şeyi", bazıları şöyle olanı, bazıları da kemiyeti anlatır.

s196

διώκοντες τἀληθές, αὐτὸ δὲ λέγοντες οὐκ ἀληθές. συμβαίνει δὴ κατὰ δόξαν καὶ κατ᾿ ἀλήθειαν ἄλλως τὸ γίνεσθαί τε ἀπλῶς καὶ τὸ φθείρεσθαι· πνεῦμα γὰρ καὶ ἀὴρ κατὰ μὲν τὴν αἴσθησιν ἧττόν ἐστιν (διὸ καὶ τὰ φθειρόμενα ἁπλῶς τῇ εἰς ταῦτα μεταβολῇ φθείρεσθαι λέγουσιν, γίνεσθαι δ᾿ ὅταν εἰς ἁπτὸν καὶ εἰς γῆν μεταβάλλῃ), κατὰ δ᾿ ἀλήθειαν μᾶλλον τόδε τι καὶ εἶδος ταῦτα τῆς γῆς.

Τοῦ μὲν οὖν εἶναι τὴν μὲν ἀπλῆν γένεσιν φθορὰν οὖσάν τινος, τὴν δὲ φθορὰν τὴν ἁπλῆν γένεσιν οὗσάν τινος, εἴρηται τὸ αἴτιον (διὰ γὰρ τὸ τὴν ὕλην διαφέρειν ἢ τῷ οὐσίαν εἶναι ἢ τῷ μή, ἢ τῷ τὴν μὲν μᾶλλον τὴν δὲ μή, ἢ τῷ τὴν μὲν μᾶλλον αἰσθητὴν εἶναι τὴν ὕλην ἐξ ἧς καὶ εἰς ἤν, τὴν δὲ ἧττον εἷναι)· τοῦ δὲ πὰ μὲν ἁπλῶς γίνεσθαι λέγεσθαι, τὰ δέ τι μόνον, μὴ τῇ ἐξ ἀλλήλων γενέσει, καθ᾿ ὃν εἴπομεν νῦν τρόπον (νῦν μὲν γὰρ τοσοῦτον διώρισται, τί δή ποτε πάσης γενέσεως οὔσης φθορᾶς ἄλλου, καὶ πάσης φθορᾶς οὕσης ἑτέρου τινὸς γενέσεως, οὐχ ὁμοίως ἀποδίδομεν τὸ γίνεσθαι καὶ τὸ φθείρεσθαι τοῖς εἰς ἄλληλα μεταβάλλουσιν. τὸ δ᾿ ὕστερον εἰρημένον οὐ τοῦτο διαπορεῖ ἀλλὰ τί ποτε τὸ μανθάνον μὲν οὐ λέγεται ἀπλῶς γίνεσθαι ἀλλὰ γίνεσθαι ἐπιστῆμον, τὸ δὲ φυόμενον γίνεσθαι), ταῦτα δὲ διώρισται ταῖς κατηγορίαις· τὰ μὲν γὰρ τόδε τι

s198Ousia anlatmayan şeylerin mutlak olarak değil, bir şey olarak oluştuğu söylenir. Bununla birlikte bütün kategorilerde aynı şekilde oluş, iki sıradan birinde yer alan şeylere göre söylenir: meselâ ousia'da toprak olunca değil, ateş olunca; keyfiyette de bilgisiz olunca değil, bilgili olunca.

Bazı şeylerin mutlak olarak oluştuğu, bazılarının oluşmadığı hakkında, hem genel olarak hem de ousia'ların kendileri arasında söylemiş olduk. Oluşun kesintisiz sürmesinin madde olarak sebebinin dayanak olduğunu da söyledik; çünkü dayanak zıtlara değişebilir ve ousia'larda birinin oluşu her zaman bir başkasının yok oluşu, birinin yok oluşu da bir başkasının oluşudur. Şeyler sürekli ortadan kalktığı hâlde neden hep oluşma olduğu hakkında da aporiaya düşmek gerekmez. Çünkü bir şey hissedilmeyene ve olmayana gidince mutlak olarak yok olduğu söylendiği gibi, hissedilmeyenden çıkınca da olmayandan oluştuğu söylenir. Dayanak bir şey olsun olmasın, şey olmayandan oluşur. Dolayısıyla aynı şekilde hem olmayandan oluşur hem olmayana doğru yok olur. Tükenmemesi de bu yüzden makuldür; çünkü oluş olmayanın yok oluşu, yok oluş da olmayanın oluşudur.

Ama bu mutlak olarak olmayan hakkında insan şu aporiaya düşebilir: zıtlardan biri midir, meselâ toprak ve ağır olmayan, ateş ve hafif olan mıdır; yoksa değil midir de toprak da olandır, olmayan ise toprağın maddesidir, ateş için de aynı şekilde?

s198

σημαίνει, τὰ δὲ τοιόνδε, τὰ δὲ ποσόν· ὅσα οὖν μὴ οὐσίαν σημαίνει, οὐ λέγεται ἁπλῶς, ἀλλὰ τὶ γίνεσθαι. οὐ μὴν ἀλλ᾿ ὁμοίως ἐν πᾶσι γένεσις μὲν κατὰ τὰ ἐν τῇ ἑτέρᾳ συστοιχίᾳ λέγεται, οἶον ἐν μὲν οὐσίᾳ ἐὰν πῦρ ἀλλ᾿ οὐκ ἐὰν γῆ, ἐν δὲ τῷ ποιῷ ἐὰν ἐπιστῆμον ἀλλ᾿ οὐχ ὅταν ἀνεπιστῆμον.

Περὶ μὲν οὖν τοῦ τὰ μὲν ἁπλῶς γίνεσθαι τὰ δὲ μή, καὶ ὅλως καὶ ἐν ταῖς οὐσίαις αὐταῖς, εἴρηται, καὶ διότι τοῦ γένεσιν εἶναι συνεχῶς αἰτία ὡς ὕλη τὸ ὑποκείμενον, ὅτι μεταβλητικὸν εἰς τἀναντία, καὶ ἔστιν ἡ θατέρου γένεσις ἀεὶ ἐπὶ τῶν οὐσιῶν ἄλλου φθορὰ καὶ ἡ ἄλλου φθορὰ ἄλλου γένεσις. ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ἀπορῆσαι δεῖ διὰ τί γίνεται ἀεὶ ἀπολλυμένων· ὥσπερ γὰρ καὶ τὸ φθείρεσθαι ἁπλῶς φασίν, ὅταν εἰς ἀναίσθητον ἔλθῃ καὶ τὸ μὴ ὄν, ὁμοίως καὶ γίνεσθαι ἐκ μὴ ὄντος φασίν, ὅταν ἐξ ἀναισθήτου. εἴτ᾿ οὖν ὄντος τινὸς τοῦ ὑποκειμένου εἴτε μή, γίνεται ἐκ μὴ ὄντος. ὥστε ὁμοίως καὶ γίνεται ἐκ μὴ ὄντος καὶ φθείρεται εἰς τὸ μὴ ὄν. εἰκότως οὖν οὐχ ὑπολείπει· ἡ γὰρ γένεσις φθορὰ τοῦ μὴ ὄντος, ἡ δὲ φθορὰ γένεσις τοῦ μὴ ὄντος.

Ἀλλὰ τοῦτο τὸ μὴ ὂν ἁπλῶς ἀπορήσειεν ἄν τις

s200Peki her birinin maddesi başka mıdır? Yoksa başka olsaydı, birbirlerinden ve zıtlardan oluşamazlar mıydı? Çünkü zıtlar bunlarda, yani ateşte, toprakta, suda ve havada bulunur. Yoksa bir bakıma aynı, bir bakıma başka mıdır? Çünkü dayanak olarak ne ise o aynıdır, ama varlığı aynı değildir. Bunlar hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.

s200

πότερον τὸ ἕτερον τῶν ἐναντίων ἐστίν, οἷον γῇ καὶ τὸ βαρὺ μὴ ὄν, πῦρ δὲ καὶ τὸ κοῦφον1 ὄν, ἢ οὔ, ἀλλ᾿ ἔστι καὶ γῆ τὸ ὄν, τὸ δὲ μὴ ὂν ὕλη ἡ τῆς γῆς, καὶ πυρὸς ὡσαύτως. καὶ ἆρά γε ἑτέρα ἑκατέρου b ἡ ὕλη, ἢ οὐκ ἂν γίνοιτο ἐξ ἀλλήλων οὐδ᾿ ἐξ ἐναντίων; τούτοις γὰρ ὑπάρχει τἀναντία, πυρί, γῇ, ὕδατι, ἀέρι. ἢ ἔστι μὲν ὡς ἡ αὐτή, ἔστι δ᾿ ὡς ἡ ἑτέρα· ὃ μὲν γάρ ποτε ὂν ὑπόκειται τὸ αὐτό, τὸ δ᾿ εἶναι οὐ τὸ αὐτό. περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.

giriş_2_2_2_24. Bölüm

Şimdi oluş ile başkalaşmanın nasıl farklı olduğunu söyleyelim; çünkü bu değişmelerin birbirinden farklı olduğunu söylüyoruz. Bir dayanak, bir de dayanak hakkında söylenmesi tabiatında olan ondan farklı bir hâl bulunduğuna, bunların her birinin de değişmesi olduğuna göre, başkalaşma şudur: dayanak, hissedilir bir şey olarak yerinde kalırken kendi hâllerinde, ister zıt ister ara hâller olsun, değişir. Meselâ beden aynı kalarak sağlıklı olur, sonra yeniden hastalanır; tunç aynı tunç olarak bir zaman yuvarlak, bir zaman köşeli olur. Ama hissedilir bir şey aynı dayanak olarak yerinde kalmadan bütünüyle değişirse, meselâ bütün tohumdan kan, sudan hava ya da bütün havadan su olursa, bu artık birinin oluşu, ötekinin yok oluşudur; özellikle de değişme hissedilmeyenden dokunmayla ya da bütün hislerle hissedilir olana doğru olursa, meselâ su oluştuğunda ya da havaya dönüşüp yok olduğunda; çünkü hava pek hissedilmez. Böyle durumlarda, oluşanda ve yok olanda zıtlıktan aynı bir hâl yerinde kalırsa (meselâ havadan su oluşurken ikisi de saydam ya da soğuksa), şeyin değiştiği hedefin bu kalan şeyin bir hâli olmaması gerekir; yoksa başkalaşma olur. Meselâ musikili insan yok oldu, musikisiz insan oluştu; insan ise aynı kalır. Musiki ve musikisizlik insanın kendi başına bir hâli olmasaydı, birinin oluşu, ötekinin yok oluşu olurdu; bu yüzden bunlar insanın hâlleridir, ama musikili insanın ve musikisiz insanın oluşu ve yok oluşudur. Oysa bu, yerinde kalanın bir hâlidir. Bu yüzden böyle şeyler başkalaşmadır.

Zıtlık bakımından değişme kemiyette olursa büyüme ve küçülme, yerde olursa yer değiştirme, hâlde ve keyfiyette olursa başkalaşmadır. Öteki hâlin ya da genel olarak arazın ait olacağı hiçbir şey yerinde kalmıyorsa, bu birinin oluşu, ötekinin yok oluşudur. Madde ise en çok ve asıl anlamda oluşu ve yok oluşu kabul eden dayanaktır; bir bakıma öteki değişmelerin dayanağı da maddedir, çünkü bütün dayanaklar belli zıtlıkları kabul eder. Oluş hakkında, var olup olmadığı ve nasıl var olduğu, başkalaşma hakkında da bu şekilde belirlenmiş olsun.

giriş_2_2_2_2
  1. Περὶ δὲ γενέσεως καὶ ἀλλοιώσεως λέγωμεν τί διαφέρουσιν· φαμὲν γὰρ ἑτέρας εἶναι ταύτας τὰς μεταβολὰς ἀλλήλων. ἐπειδὴ οὖν ἐστί τι τὸ ὑποκείμενον καὶ ἕτερον τὸ πάθος ὅ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου λέγεσθαι πέφυκεν, καὶ ἔστι μεταβολὴ ἑκατέρου τούτων, ἀλλοίωσις μέν ἐστιν, ὅταν ὑπομένοντος τοῦ ὑποκειμένου, αἰσθητοῦ ὄντος, μεταβάλλῃ ἐν τοῖς αὐτοῦ πάθεσιν, ἢ ἐναντίοις οὖσιν ἢ μεταξύ, οἷον τὸ σῶμα ὑγιαίνει καὶ πάλιν κάμνει ὑπομένον γε ταὐτό, καὶ ὁ χαλκὸς στρογγύλος, ὁτὲ δὲ γωνιοειδὴς ὁ αὐτός γε ὤν. ὅταν δ᾿ ὅλον μεταβάλλῃ μὴ ὑπομένοντος αἰσθητοῦ τινὸς ὡς ὑποκειμένου τοῦ αὐτοῦ, ἀλλ᾿ οἶον ἐκ τῆς γονῆς αἷμα πάσης ἢ ἐξ ὕδατος ἀὴρ ἢ ἐξ ἀέρος παντὸς ὕδωρ, γένεσις ἥδη τὸ τοιοῦτον, τοῦ δὲ φθορά, μάλιστα δέ, ἂν ἡ μεταβολὴ γίνηται ἐξ ἀναισθήτου εἰς αἰσθητὸν ἢ ἀφῇ ἢ πάσαις ταῖς αἰσθήσεσιν, οἶον ὅταν ὕδωρ γένηται ἢ φθαρῇ εἰς ἀέρα· ὁ γὰρ ἀὴρ ἐπιεικῶς ἀναίσθητον. ἐν δὲ τούτοις ἄν τι ὑπομένῃ πάθος τὸ αὐτὸ ἐναντιώσεως ἐν τῷ γενομένῳ καὶ τῷ φθαρέντι (οἶον ὅταν ἐξ ἀέρος ὕδωρ, εἰ ἄμφω διαφανῆ ἢ ψυχρά), οὐ δεῖ τούτου θάτερον πάθος εἶναι εἰς ὃ μεταβάλλει. εἰ δὲ μή, ἔσται ἀλλοίωσις. οἷον ὁ μουσικὸς ἄνθρωπος ἐφθάρη, ἄνθρωπος δ᾿ ἄμουσος ἐγένετο, ὁ δ᾿ ἄνθρωπος ὑπομένει τὸ αὐτό. εἰ μὲν οὖν τούτου μὴ πάθος ἦν καθ᾿ αὑτὸ ἡ μουσικὴ καὶ ἡ ἀμουσία, τοῦ μὲν γένεσις ἦν ἄν, τοῦ δὲ φθορά· διὸ ἀνθρώπου μὲν ταῦτα πάθη, ἀνθρώπου δὲ μουσικοῦ καὶ ἀνθρώπου ἀμούσου γένεσις καὶ φθορά· νῦν δὲ πάθος τοῦτο τοῦ ὑπομένοντος. διὸ ἀλλοίωσις τὰ τοιαῦτα.

Ὅταν μὲν οὖν κατὰ τὸ ποσὸν ᾖ ἡ μεταβολὴ τῆς ἐναντιώσεως, αὔξη καὶ φθίσις, ὅταν δὲ κατὰ τόπον, φορά, ὅταν δὲ κατὰ πάθος καὶ τὸ ποιόν, ἀλλοίωσις. ὅταν δὲ μηδὲν ὑπομένῃ οὗ θάτερον πάθος ἢ συμβεβηκὸς ὅλως, γένεσις, τὸ δὲ φθορά. ἔστι δὲ ὕλη μάλιστα μὲν καὶ κυρίως τὸ ὑποκείμενον γενέσεως καὶ φθορᾶς δεκτικόν, τρόπον δέ τινα καὶ τὸ τοῖς ἄλλαις μεταβολαῖς, ὅτι πάντα δεκτικὰ τὰ ὑποκείμενα ἐναντιώσεών τινων. περὶ μὲν οὖν γενέσεως,¹ εἴτε ἔστιν εἴτε μή, καὶ πῶς ἔστι, καὶ περὶ ἀλλοιώσεως διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον.

giriş_2_2_2_2_25. Bölüm

Geriye büyüme hakkında konuşmak kalıyor: oluştan ve başkalaşmadan nasıl ayrılır, büyüyen şeylerin her biri nasıl büyür, küçülen şeylerden herhangi biri nasıl küçülür? Önce şunu incelemeliyiz: bunların birbirinden farkı yalnız ilgili oldukları şeyde midir? Meselâ şundan şuna, kuvve hâlindeki ousia'dan fiilen ousia'ya değişme oluştur, büyüklükle ilgili değişme büyüme, hâlle ilgili olan da başkalaşmadır; ama ikisi de söylenen şeylerin kuvve hâlinde olandan fiile değişmesidir. Yoksa değişmenin tarzı da mı farklıdır? Çünkü başkalaşan şeyin de oluşan şeyin de zorunlu olarak yer bakımından değişmediği görülüyor; büyüyen ve küçülen ise yer bakımından değişir, ama yer değiştirenden başka bir tarzda. Yer değiştiren bütünüyle yer değiştirir; büyüyen ise dövülerek uzatılan bir maden gibidir: o yerinde kalırken parçaları yer değiştirir; küreninkiler gibi de değil: kürenin parçaları bütün yerinde kalırken eşit bir yer içinde değişir, büyüyenin parçaları ise her seferinde daha büyük bir yere, küçülenin parçaları da daha küçük bir yere geçer.

Demek ki oluşanın, başkalaşanın ve büyüyenin değişmesi yalnız ilgili olduğu şeyde değil, tarzında da farklıdır; bu açık. Büyüme ve küçülme değişmesinin ilgili olduğu şeye gelince (büyümek ve küçülmek büyüklükle ilgili görünüyor), bunu nasıl anlamalıyız? Cisim ve büyüklük, kuvve hâlinde büyüklük ve cisim olan ama fiilen cisimsiz ve büyüklüksüz olandan mı oluşur? Bu iki şekilde söylenebileceğine göre, büyüme bunların hangisiyle olur? Kendi başına ayrı duran maddeden mi, yoksa başka bir cisimde bulunan maddeden mi? Yoksa ikisi de imkânsız mı? Ayrı olsaydı, ya bir nokta gibi hiçbir yer tutmazdı, ya da bir boşluk (kenon) ya da hissedilmez bir cisim olurdu. Bunlardan biri mümkün değildir; öteki ise zorunlu olarak bir şeyin içinde bulunur; çünkü ondan oluşan şey her zaman bir yerde olacaktır, dolayısıyla o da, ister kendi başına ister araz olarak, bir yerde olacaktır. Bir şeyin içinde bulunursa ve ondan, ne kendi başına ne de araz olarak onun bir parçası olmayacak şekilde ayrı ise, birçok imkânsız sonuç çıkar. Meselâ sudan hava oluşursa, bu suyun değişmesiyle olmayacak; havanın maddesinin suyun içinde bir kaptaki gibi bulunmasıyla olacaktır. Çünkü sonsuz sayıda madde bulunmasına hiçbir engel yoktur; dolayısıyla bunlar fiilen de oluşabilir. Ayrıca sudan havanın böyle, yani su yerinde kalırken ondan dışarı çıkar gibi oluştuğu da görülmez.

O hâlde maddeyi, sayıca aynı ve bir, ama tarifçe bir olmayan bir şey olarak hepsinden ayrılmaz saymak daha iyidir. Aynı sebeplerle cismin maddesini noktalar ya da çizgiler olarak da kabul etmemeliyiz. Madde, bunların uç sınırı olduğu şeydir; o ise hiçbir zaman bir hâl ya da biçim olmadan var olamaz. Mutlak olarak bir şey başka bir şeyden oluşur, başka yerlerde belirlendiği gibi; bunu da fiilen var olan, ya aynı türden ya da aynı cinsten bir şey yapar, meselâ ateşi ateş, insanı insan; ya da fiilen var olan bir şey yapar, çünkü sert olan sertten oluşmaz. Cisimsel ousia'nın maddesi de, yani belli bir cismin maddesi de bulunduğuna göre (ortak cisim diye bir şey yoktur), aynı madde hem büyüklüğün hem hâlin maddesidir; tarifçe ayrıdır, ama yer bakımından ayrı değildir, yeter ki hâller de ayrı olmasın.

Tartışılan aporialardan açıktır ki büyüme, kuvve hâlinde büyüklük olan ama fiilen hiçbir büyüklüğü olmayandan değişme değildir; yoksa boşluk ayrı olarak var olurdu; bunun imkânsız olduğunu da daha önce başka yerlerde söyledik. Ayrıca böyle bir değişme büyümeye değil, oluşa hastır. Çünkü büyüme mevcut büyüklüğün artması, küçülme de azalmasıdır (bu yüzden büyüyen şeyin bir büyüklüğü olmalıdır); dolayısıyla büyüme büyüklüksüz maddeden büyüklüğün fiiline doğru olmamalıdır; yoksa büyüme değil, daha çok cismin oluşu olurdu. O hâlde araştırmayı baştan tutar gibi ele alıp, sebeplerini aradığımız büyümenin ve küçülmenin ne türden şeyler olduğunu belirlemeliyiz.

Büyüyen şeyin her parçasının büyümüş, küçülmede de aynı şekilde küçülmüş olduğu görülür; ayrıca bir şey eklenince büyüdüğü, bir şey ayrılınca küçüldüğü de görülür. Büyümesi ya cisimsiz bir şeyle ya da bir cisimle olmalıdır. Cisimsiz bir şeyle olursa, boşluk ayrı olarak var olacaktır; oysa daha önce söylendiği gibi büyüklüğün maddesinin ayrı olması imkânsızdır. Bir cisimle olursa, aynı yerde iki cisim, büyüyen ve büyüten olacaktır; bu da imkânsızdır. Büyümenin ve küçülmenin, sudan hava oluşunca olduğu gibi gerçekleştiğini de söyleyemeyiz; o zaman hacim büyür, ama bu büyüme değildir, şeyin değiştiği hedefin oluşu, zıddın da yok oluşudur; ikisinden hiçbirinin büyümesi değildir, ya hiçbir şeyin büyümesi değildir ya da ikisinde, oluşanda ve yok olanda ortak olarak bulunan bir şeyin, meselâ cismin büyümesidir. Su büyümemiştir, hava da büyümemiştir; biri yok olmuş, öteki oluşmuştur; büyüyen bir şey varsa, cisimdir. Ama bu da imkânsızdır. Çünkü büyüyen ve küçülen şeyde bulunan özellikleri açıklamamızda korumalıyız. Bunlar üç tanedir: birincisi büyüyen büyüklüğün her parçasının büyümesi, meselâ et büyüyorsa etin her parçasının büyümesi; ikincisi bir şeyin eklenmesiyle büyümesi; üçüncüsü büyüyenin korunarak ve yerinde kalarak büyümesi. Bir şey mutlak olarak oluşurken ya da yok olurken yerinde kalmaz; başkalaşırken, büyürken ya da küçülürken ise büyüyen ya da başkalaşan şey aynı olarak yerinde kalır; yalnız birinde hâl, ötekinde büyüklük aynı kalmaz. Söylenen türden büyüme olsaydı, hiçbir şey eklenmeden ve yerinde kalmadan bir şeyin büyümesi, hiçbir şey ayrılmadan küçülmesi, büyüyenin de yerinde kalmaması mümkün olurdu. Oysa bunu korumak gerekir; çünkü büyümenin böyle bir şey olduğu temel kabuldür.

Büyüyenin ne olduğu hakkında da insan aporiaya düşebilir: kendisine bir şey eklenen şey mi büyüyen? Meselâ biri bacağını büyütürse, büyüyen bacaktır, onu büyüten besin ise büyümez. Neden ikisi birden büyümüş sayılmaz? Çünkü hem eklenen hem kendisine eklenen büyümüştür; tıpkı şarabı suyla karıştırınca ikisinin de aynı şekilde çoğalması gibi. Belki şu sebeple: birinin ousia'sı kalır, ötekinin, meselâ besininki kalmaz. Nitekim karışımda da baskın gelen için konuşulur; meselâ karışımın şarap olduğu söylenir, çünkü bütün karışım suyun değil, şarabın işini görür.

giriş_2_2_2_2_2

5 Περὶ δὲ αὐξήσεως λοιπὸν εἰπεῖν, τί τε διαφέρει γενέσεως καὶ ἀλλοιώσεως, καὶ πῶς αὐξάνεται τῶν αὐξανομένων ἕκαστον καὶ φθίνει ὁτιοῦν τῶν φθινόντων. σκεπτέον δὴ πρῶτον πότερον μόνως ἐν τῷ περὶ ὅ ἐστιν αὐτῶν ἡ πρὸς ἄλληλα διαφορά, οἶον ὅτι ἡ μὲν ἐκ τοῦδε εἰς τόδε μεταβολή, οἶον ἐκ δυνάμει οὐσίας εἰς ἐντελεχείᾳ οὐσίαν, γένεσίς ἐστιν, ἡ δὲ περὶ μέγεθος αὔξησις, ἡ δὲ περὶ πάθος ἀλλοίωσις· ἀμφότερα δὲ ἐκ δυνάμει ὄντων εἰς ἐντελέχειαν μεταβολὴ τῶν εἰρημένων ἐστίν, ἢ καὶ ὁ τρόπος διαφέρει τῆς μεταβολῆς· φαίνεται γὰρ τὸ μὲν ἀλλοιούμενον οὐκ ἐξ ἀνάγκης μεταβάλλον κατὰ τόπον, οὐδὲ τὸ γινόμενον, τὸ δ᾿ αὐξανόμενον καὶ τὸ φθῖνον, ἄλλον δὲ τρόπον τοῦ φερομένου. τὸ μὲν γὰρ φερόμενον ὅλον ἀλλάττει τόπον, τὸ δ᾿ αὐξανόμενον ὥσπερ τὸ ἐλαυνόμενον· τούτου γὰρ μένοντος τὰ μόρια μεταβάλλει κατὰ τόπον, οὐχ ὥσπερ τὰ τῆς σφαίρας· τὰ μὲν γὰρ ἐν τῷ ἴσῳ τόπῳ μεταβάλλει τοῦ ὅλου μένοντος, τὰ δὲ τοῦ αὐξανομένου ἀεὶ ἐπὶ πλείω τόπον, ἐπ᾿ ἐλάττω δὲ τὰ τοῦ φθίνοντος. Ὅτι μὲν οὖν ἡ μεταβολὴ διαφέρει οὐ μόνον περὶ ὅ ἀλλὰ καὶ ὣς τοῦ τε γινομένου καὶ ἀλλοιουμένου καὶ αὐξανομένου, δῆλον. περὶ δὲ ὅ ἐστιν ἡ μεταβολὴ ἡ τῆς αὐξήσεως καὶ ἡ τῆς φθίσεως (περὶ μέγεθος δὲ δοκεῖ εἶναι τὸ αὐξάνεσθαι καὶ φθίνει), ποτέρως ὑποληπτέον, πότερον ἐκ δυνάμει μὲν μεγέθους καὶ σώματος, ἐντελεχείᾳ δ᾿ ἀσωμάτου καὶ ἀμεγέθους γίνεσθαι σῶμα καὶ μέγεθος, καὶ τούτου διχῶς ἐνδεχομένου λέγειν, ποτέρως ἡ αὔξησις γίνεται; πότερον ἐκ κεχωρισμένης αὐτῆς καθ᾿ αὐτὴν τῆς ὕλης, ἢ ἐνυπαρχούσης ἐν ἄλλῳ σώματι; ἢ ἀδύνατον ἀμφοτέρως; χωριστὴ μὲν γὰρ οὖσα ἢ οὐδένα καθέξει τόπον, [ἢ] οἷον στιγμή τις, ἢ κενὸν ἔσται ἢ σῶμα οὐκ αἰσθητόν. τούτων δὲ τὸ μὲν οὐκ ἐνδέχεται, τὸ δὲ ἀναγκαῖον ἔν τινι εἶναι· ἀεὶ γάρ που ἔσται τὸ γινόμενον ἐξ αὐτοῦ, ὥστε κἀκεῖνο, ἢ καθ᾿ αὐτὸ ἢ κατὰ συμβεβηκός. ἀλλὰ μὴν εἴ γ᾿ ἔν τινι ὑπάρξει, εἰ μὲν κεχωρισμένον οὕτως ὥστε μὴ ἐκείνου καθ᾿ αὑτὸ ἢ κατὰ συμβεβηκός τι εἶναι, συμβήσεται πολλὰ καὶ ἀδύνατα. λέγω δ᾿ οἶον εἰ γίνεται ἀὴρ ἐξ ὕδατος, οὐ τοῦ ὕδατος ἔσται μεταβάλλοντος, ἀλλὰ διὰ τὸ ὥσπερ ἐν ἀγγείῳ τῷ ὕδατι ἐνεῖναι τὴν ὕλην αὐτοῦ. ἀπείρους γὰρ οὐδὲν κωλύει ὕλας εἶναι, ὥστε καὶ γίνεσθαι ἐντελεχείᾳ. ἔτι δ᾿ οὐδ᾿ οὕτω φαίνεται γινόμενος ἀὴρ ἐξ ὕδατος, οἶον ἐξιὼν ὑπομένοντος.

Bέλτιον τοίνυν ποιεῖν πᾶσιν ἀχώριστον τὴν ὕλην ὡς οὗσαν τὴν αὐτὴν καὶ μίαν τῷ ἀριθμῷ, τῷ λόγῳ δὲ μὴ μίαν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ στιγμὰς θετέον οὐδὲ γραμμὰς τὴν τοῦ σώματος ὕλην διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας. ἐκεῖνο δὲ οὗ ταῦτα ἔσχατα, ἡ ὕλη, ἣν οὐδέποτ᾿ ἄνευ πάθους οἶόν τε εἶναι οὐδ᾿ ἄνευ μορφῆς. γίνεται μὲν οὖν ἀπλῶς ἕτερον ἐξ ἑτέρου, ὥσπερ καὶ ἐν ἄλλοις διώρισται, καὶ ὑπό τινος δὲ ἐντελεχείᾳ ὄντος ἢ ὁμοιοειδοῦς ἢ ὁμογενοῦς, οἶον πῦρ ὑπὸ πυρὸς ἢ ἄνθρωπος ὑπ᾿ ἀνθρώπου, ἢ ὑπ᾿ ἐντελεχείας· σκληρὸν γὰρ οὐχ ὑπὸ σκληροῦ γίνεται. ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶ καὶ οὐσίας ὕλη σωματικῆς, σώματος δ᾿ ἥδη τοιουδί (σῶμα γὰρ κοινὸν οὐδέν), ἡ αὐτὴ καὶ μεγέθους καὶ πάθους ἐστί, τῷ μὲν λόγῳ χωριστή, τόπῳ δ᾿ οὐ χωριστή, εἰ μὴ καὶ τὰ πάθη χωριστά. Φανερὸν δὴ ἐκ τῶν διηπορημένων ὅτι οὐκ ἔστιν ἡ αὔξησις μεταβολὴ ἐκ δυνάμει μεγέθους, ἐντελεχείᾳ δὲ μηδὲν ἔχοντος μέγεθος· χωριστὸν γὰρ ἂν εἴη τὸ κενόν, τοῦτο δ᾿ ὅττι ἀδύνατον, εἴρηται ἐν ἑτέροις πρότερον. ἔτι δ᾿ ἥ γε τοιαύτη μεταβολὴ οὐκ αὐξήσεως ὄδιος ἀλλὰ γενέσεως· ἡ γὰρ αὔξησίς ἐστι τοῦ ἐνυπάρχοντος μεγέθους ἐπίδοσις, ἡ δὲ φθίσις μείωσις (διὸ δὴ ἔχειν τι δεῖ μέγεθος τὸ αὐξανόμενον), ὥστ᾿ οὐκ ἐξ ἀμεγέθους ὕλης δεῖ εἶναι τὴν αὔξησιν εἰς ἐντελέχειαν μεγέθους· γένεσις γὰρ ἂν εἴη σώματος μᾶλλον, οὐκ αὔξησις. ληπτέον δὴ μᾶλλον οἷον ἁπτομένους τῆς ζητήσεως ἐξ ἀρχῆς, ποίου τινὸς ὄντος τοῦ αὐξάνεσθαι ἢ τοῦ φθίνειν τὰ αἴτια ζητοῦμεν.

Φαίνεται δὴ τοῦ αὐξανομένου ὁτιοῦν μέρος ηὐξῆσθαι, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ φθίνειν ἔλαττον γεγονέναι, ἔτι δὲ προσιόντος τινὸς αὐξάνεσθαι καὶ ἀπιόντος φθίνειν. ἀναγκαῖον δὴ ἢ ἀσωμάτῳ αὐξάνεσθαι ἢ σώματι. εἰ μὲν οὖν ἀσωμάτῳ, ἔσται χωριστὸν τὸ κενόν· ἀδύνατον δὲ μεγέθους ὕλην εἶναι χωριστήν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· εἰ δὲ σώματι, δύο ἐν τῷ αὐτῷ σώματα τόπῳ ἔσται, τό τε αὐξόμενον καὶ τὸ αὖξον· ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ἀδύνατον. ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ οὕτως ἐνδέχεται λέγειν γίνεσθαι τὴν αὔξησιν καὶ τὴν φθίσιν, ὥσπερ ὅταν ἐξ ὕδατος ἀήρ· τότε γὰρ μείζων ὁ ὄγκος γέγονεν· οὐ γὰρ αὔξησις τοῦτο ἀλλὰ γένεσις μὲν τοῦ εἰς A μετέβαλεν ἔσται, φθορὰ δὲ τοῦ ἐναντίου· αὔξησις δὲ οὐδετέρου, ἀλλ᾿ ἢ οὐδενὸς ἢ εἴ τι κοινὸν ἀμφοῖν ὑπάρχει, τῷ γινομένῳ καὶ τῷ φθαρέντι, οἷον εἰ σῶμα. τὸ δ᾿ ὕδωρ οὐκ ηὔξηται οὐδ᾿ ὁ ἀήρ, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀπόλωλε τὸ δὲ γέγονεν· τὸ σῶμα δέ, εἴπερ, ηὔξηται. ἀλλὰ καὶ τοῦτ᾿ ἀδύνατον. δεῖ γὰρ σώζειν τῷ λόγῳ τὰ ὑπάρχοντα τῷ αὐξανομένῳ καὶ φθίνοντι. ταῦτα δὲ τρία εστίν, ὧν ἓν μέν ἐστι τὸ ὁτιοῦν μέρος μεῖζον γίγνεσθαι τοῦ αὐξανομένου μεγέθους, οἷον εἰ σὰρξ τῆς σαρκός, καὶ προσιόντος τινός, καὶ τρίτον σωζομένου τοῦ αὐξανομένου καὶ ὑπομένοντος· ἐν μὲν γὰρ τῷ γίνεσθαί τι ἀπλῶς ἢ φθείρεσθαι οὐχ ὑπομένει, ἐν δὲ τῷ ἀλλοιοῦσθαι ἢ αὐξάνεσθαι ἢ φθίνειν ὑπομένει τὸ αὐτὸ τὸ αὐξανόμενον ἢ ἀλλοιούμενον· ἀλλ᾿ ἔνθα μὲν τὸ πάθος ἔνθα δὲ τὸ μέγεθος τὸ αὐτὸ οὐ μένει. εἰ δὴ ἔσται ἡ εἰρημένη αὔξησις, ἐνδέχοιτ᾿ ἂν μηδενός γε προσιόντος μηδὲ ὑπομένοντος αὐξάνεσθαι καὶ μηδενὸς ἀπιόντος φθίνειν καὶ μὴ ὑπομένειν τὸ αὐξανόμενον. ἀλλὰ δεῖ τοῦτο σώζειν· ὑπόκειται γὰρ ἡ αὔξησις τοιοῦτον.

Ἀπορήσειε δ᾿ ἄν τις καὶ τί ἐστι τὸ αὐξανόμενον, πότερον ᾧ προστίθεταί τι, οἷον εἰ τὴν κνήμην αὐξάνει, αὕτη μείζων, ᾧ δὲ αὐξάνει, ἡ τροφή, οὔ. διὰ τί δὴ οὖν οὐκ ἄμφω ηὔξηται; μεῖζον γὰρ καὶ ὃ καὶ ᾧ, ὥσπερ ὅταν μίξῃς οἷνον ὕδατι· ὁμοίως γὰρ πλεῖον ἑκάτερον. ἢ ὅτι τοῦ μὲν μένει ἡ οὐσία, τοῦ δ᾿ οὔ, οἷον τῆς τροφῆς, ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα τὸ

321bBaşkalaşmada da aynı şekildedir: et olarak ve ne ise o olarak kalıyor, ama kendi başına ona ait olan hâllerden daha önce bulunmayan biri onda bulunuyorsa, başkalaşan budur; onu başkalaştıran şey ise bazen hiçbir etki görmemiş olur, bazen o da etkilenir. Ama başkalaştıran ve hareketin ilkesi büyüyende ve başkalaşandadır; çünkü hareket ettiren bunların içindedir. Gerçi giren şey de bazen büyüyebilir, ondan yararlanan cisim de; meselâ giren şey nefese dönüşürse. Ama bu etkilenince yok olmuştur ve hareket ettiren onda değildir.

Bu konuları yeterince tartıştığımıza göre, aporianın çözümünü de bulmaya çalışmalıyız; şunları korumalıyız: büyüyen yerinde kalarak bir şey eklenince büyür, bir şey ayrılınca küçülür; ayrıca hissedilir her noktası ya büyür ya küçülür; cisim boş değildir, aynı yerde iki büyüklük yoktur, büyüme de cisimsiz bir şeyle olmaz. Sebebi kavramak için önce şunları belirlemeliyiz: birincisi, homoiomer olmayan parçalar homoiomer parçaların büyümesiyle büyür (çünkü her biri bunlardan bileşiktir); ikincisi, et, kemik ve bu türden parçaların her biri, maddede eidos'u bulunan öteki şeyler gibi, ikilidir; çünkü hem madde hem eidos et ya da kemik diye anılır. Her parçanın bir şey eklenerek büyümesi eidos bakımından mümkündür, madde bakımından değildir. Bunu, aynı ölçüyle su ölçen birinin durumu gibi düşünmek gerekir: ölçüde olan su her seferinde başka bir sudur. Etin maddesi de böyle büyür: her parçasına bir şey eklenmez; bir kısmı akıp gider, bir kısmı gelir; şeklin ve eidos'un ise her parçasına eklenir. Homoiomer olmayan parçalarda, meselâ elde, orantılı olarak büyüdüğü daha açıktır; çünkü madde eidos'tan farklı olduğu için burada et ve öteki homoiomer parçalardakinden daha belirgindir. Bu yüzden ölmüş bir varlıkta da et ve kemiğin hâlâ bulunduğu, el ve kolun ise bulunmadığı daha kolay düşünülür. Demek ki etin her parçası bir bakıma büyümüştür, bir bakıma büyümemiştir: eidos bakımından her parçasına bir şey eklenmiştir, madde bakımından eklenmemiştir. Bununla birlikte bütün büyümüştür: besin denen ve zıt olan bir şey eklenip aynı eidos'a dönüşmüştür; meselâ kuruya yaş eklenir, eklenince de değişip kuru olur. Çünkü bir bakıma benzer benzerle büyür, bir bakıma da benzemeyen benzemeyenle.

Büyümeyi sağlayan şeyin ne tür bir şey olması gerektiği hakkında da insan aporiaya düşebilir. Açıktır ki o kuvve hâlinde büyüyen şeydir; meselâ büyüyen etse, o kuvve hâlinde ettir. O hâlde fiilen başka bir şeydir; o yok olunca et olmuştur. Ama bunu kendi kendine yapmaz (yoksa büyüme değil, oluş olurdu); onu et yapan, büyüyen şeydir.

321b

ἐπικρατοῦν λέγεται ἐν τῇ μίξει, οἷον ὅτι οἶνος· ποιεῖ γὰρ τὸ τοῦ οἴνου ἔργον ἀλλ᾿ οὐ τὸ τοῦ ὕδατος τὸ σύνολον μῖγμα. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπ᾿ ἀλλοιώσεως, εἰ μένει σὰρξ οὗσα καὶ τὸ τί ἐστι, πάθος δέ τι ὑπάρχει τῶν καθ᾿ αὑτό, ὅ πρότερον οὐχ ὑπῆρχεν. ἠλλοίωται τοῦτο· ᾧ δ᾿ ἠλλοίωται, ὁτὲ μὲν οὐδὲν πέπονθεν, ὁτὲ δὲ κἀκεῖνο. ἀλλὰ τὸ ἀλλοιοῦν καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ἐν τῷ αὐξανομένῳ καὶ τῷ ἀλλοιουμένῳ· ἐν τούτοις γὰρ τὸ κινοῦν, ἐπεὶ καὶ τὸ εἰσελθὸν γένοιτ᾿ ἄν ποτε μεῖζον, καὶ τὸ ἀπολαῦσαν αὐτοῦ σῶμα, οἷον εἰ εἰσελθὸν γένοιτο πνεῦμα. ἀλλ᾿ ἔφθαρταί γε τοῦτο παθόν, καὶ τὸ κινοῦν οὐκ ἐν τούτῳ.

Ἐπεὶ δὲ διηπόρηται περὶ αὐτῶν ἱκανῶς, δεῖ καὶ τῆς ἀπορίας πειρᾶσθαι λύσιν εὑρεῖν, σώζοντας τὸ ὑπομένοντός τε τοῦ αὐξανομένου καὶ προσιόντος τινὸς αὐξάνεσθαι, ἀπιόντος δὲ φθίνειν, ἔτι δὲ τὸ ὁτιοῦν σημεῖον αἰσθητὸν ἢ μεῖζον ἢ ἔλαττον γεγονέναι, καὶ μήτε κενὸν εἶναι τὸ σῶμα μήτε δύο ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ μεγέθη μήτε ἀσωμάτῳ αὐξάνεσθαι. ληπτέον δὲ τὸ αἴτιον διορισαμένοις πρῶτον ἐν μὲν ὅτι τὰ ἀνομοιομερῆ αὐξάνεται τῷ τὰ ὁμοιομερῆ αὐξάνεσθαι (σύγκειται γὰρ ἐκ τούτων ἕκαστον), ἔπειθ᾿ ὅτι σὰρξ καὶ ὀστοῦν καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων μορίων ἐστὶ διττόν, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἐν ὕλῃ εἶδος ἐχόντων· καὶ γὰρ ἡ ὕλη λέγεται καὶ τὸ εἶδος σὰρξ ἢ ὀστοῦν. τὸ οὖν ὁτιοῦν μέρος αὐξάνεσθαι καὶ προσιόντος τινὸς κατὰ μὲν τὸ εἶδός ἐστιν ἐνδεχόμενον, κατὰ δὲ τὴν ὕλην οὐκ ἔστιν. δεῖ γὰρ νοῆσαι ὥσπερ εἴ τις μετροίη τῷ αὐτῷ μέτρῳ ὕδωρ· ἀεὶ γὰρ ἄλλο καὶ ἄλλο τὸ γινόμενον. οὕτω δ᾿ αὐξάνεται ἡ ὕλη τῆς σαρκός, καὶ οὐχ ὁτῳοῦν παντὶ προσγίνεται, ἀλλὰ τὸ μὲν ὑπεκρεῖ τὸ δὲ προσέρχεται, τοῦ δὲ σχήματος καὶ τοῦ εἴδους ὁτῳοῦν μορίῳ. ἐπὶ δὲ τῶν ἀνομοιομερῶν τοῦτο μᾶλλον δῆλον, οἷον χειρός, ὅτι ἀνάλογον ηὔξηται· ἡ γὰρ ὕλη ἑτέρα οὖσα δήλη μᾶλλον τοῦ εἴδους ἐνταῦθα ἢ ἐπὶ σαρκὸς καὶ τῶν ὁμοιομερῶν· διὸ καὶ τεθνεῶτος μᾶλλον ἂν δόξειεν εἶναι ἔτι σὰρξ καὶ ὀστοῦν ἢ χεὶρ καὶ βραχίων. ὥστε ἔστι μὲν ὡς ὁτιοῦν τῆς σαρκὸς ηὔξηται, ἔστι δ᾿ ὡς οὔ. κατὰ μὲν γὰρ τὸ εἶδος ὁτῳοῦν προσελήλυθεν, κατὰ δὲ τὴν ὕλην οὔ. μεῖζον μέντοι τὸ ὅλον γέγονε προσελθόντος μέν τινος, ὃ καλεῖται τροφὴ καὶ ἐναντίον, μεταβάλλοντος δὲ εἰς τὸ αὐτὸ εἶδος, οἷον εἰ ξηρῷ προσίοι ὑγρόν, προσελθὸν δὲ μεταβάλοι καὶ γένοιτο ξηρόν· ἔστι μὲν γὰρ ὡς τὸ ὅμοιον ὁμοίῳ αὐξάνεται, ἔστι δ᾿ ὡς τὸ ἀνόμοιον¹ ἀνομοίῳ. Ἀπορήσειε δ᾿ ἄν τις ποῖόν τι δεῖ εἶναι τὸ ᾧ αὐξάνεται. φανερὸν δὴ ὅτι δυνάμει ἐκεῖνο, οἷον εἰ σάρξ, δυνάμει σάρκα. ἐντελεχείᾳ ἄρα ἄλλο· φθαρὲν δὴ τοῦτο σὰρξ γέγονεν. οὐκοῦν οὐκ αὐτὸ καθ᾿ αὑτό (γένεσις γὰρ ἂν ἦν, οὐκ αὔξησις)· ἀλλὰ

322aPeki besin, büyüyenin elinde ne etkiye uğrar? Karışarak mı, tıpkı biri şaraba su katınca şarabın karışımı şarap yapabilmesi gibi? Ateş yanıcı bir şeye dokununca onu ateş yaptığı gibi, büyüyende, yani fiilen et olan şeyde bulunan büyütücü ilke de, kuvve hâlinde et olan bir şey eklenince onu fiilen et yapar. Demek ki besin büyüyenle bir arada olmalıdır; ayrı olsaydı, bu oluş olurdu. Nitekim mevcut ateşin üstüne odun koyarak da ateş yapılabilir; böyle olunca bu büyümedir; ama odunların kendisi tutuşturulunca oluştur.

Kemiyet küllî olarak oluşmaz; tıpkı ne insan ne de cüzî varlıklardan biri olan bir canlının oluşmaması gibi; orada küllî ne ise, burada da kemiyet odur. Et, kemik ya da el ve bunların homoiomer parçaları ise belli bir kemiyet eklenince büyür, ama belli miktarda bir et eklenince değil. Eklenen şey kuvve hâlinde ikisi birden, yani belli miktarda et olduğu ölçüde büyütür; çünkü hem belli bir miktar hem de et olması gerekir. Yalnız et olduğu ölçüde ise besler; besleme ile büyüme tarifçe bu şekilde ayrılır. Bu yüzden canlı korunduğu sürece, küçülürken bile beslenir, ama her zaman büyümez. Besin büyütücüyle aynı şeydir, ama varlıkları farklıdır: eklenen şey kuvve hâlinde belli miktarda et olduğu ölçüde eti büyütür, yalnız kuvve hâlinde et olduğu ölçüde besindir.

Bu eidos, bir boru gibi, maddede bulunan bir kuvvedir. Kuvve hâlinde boru olan ve kemiyete de kuvve hâlinde sahip olan bir madde eklenirse, borular daha büyük olacaktır. Ama artık bunu yapamazsa, tıpkı şaraba gittikçe daha çok su katılınca sonunda onu sulu, hatta su yapması gibi, o zaman kemiyette küçülme olur, eidos ise yerinde kalır.

322a

τὸ αὐξανόμενον τούτῳ. τί οὖν παθὸν ὑπὸ τούτου [ηὐξήθη]1; ἢ μιχθέν, ὥσπερ οἴνῳ εἴ τις ἐπιχέοι ὕδωρ, ὁ δὲ δύναιτο οἶνον ποιεῖν τὸ μιχθέν; καὶ ὥσπερ τὸ πῦρ ἁψάμενον τοῦ καυστοῦ, οὕτως ἐν τῷ αὐξανομένῳ καὶ ὄντι ἐντελεχείᾳ σαρκὶ τὸ ἐνὸν αὐξητικὸν προσελθόντος δυνάμει σαρκὸς ἐποίησεν ἐντελεχείᾳ σάρκα. οὐκοῦν ἄμα ὄντος· εἰ γὰρ χωρίς, γένεσις. ἔστι μὲν γὰρ οὕτω πῦρ ποιῆσαι ἐπὶ τὸ ὑπάρχον ἐπιθέντα ξύλα. ἀλλ᾿ οὕτω μὲν αὔξησις, ὅταν δὲ αὐτὰ τὰ ξύλα ἁφθῇ, γένεσις.

Ποσὸν δὲ τὸ μὲν καθόλου οὐ γίνεται, ὥσπερ οὐδὲ ζῷον ὃ μήτ᾿ ἄνθρωπος μήτε τῶν καθ᾿ ἕκαστα· ἀλλ᾿ ὡς ἐνταῦθα τὸ καθόλου, κἀκεῖ τὸ ποσόν. σὰρξ δὲ ἢ ὀστοῦν ἢ χεὶρ καὶ τούτων τὰ ὁμοιομερῆ, προσελθόντος μὲν δή τινος ποσοῦ, ἀλλ᾿ οὐ σαρκὸς ποσῆς. ᾗ μὲν οὖν δυνάμει τὸ συναμφότερον, οἷον ποσὴ σάρξ, ταύτῃ μὲν αὔξει· καὶ γὰρ ποσὴν δεῖ γενέσθαι καὶ σάρκα· ᾗ δὲ μόνον σάρξ, τρέφει· ταύτῃ γὰρ διαφέρει τροφὴ καὶ αὔξησις τῷ λόγῳ. διὸ τρέφεται μὲν ἕως ἂν σώζηται καὶ φθῖνον,² αὐξάνεται δὲ οὐκ ἀεί. καὶ ἡ τροφὴ τῇ αὐξήσει τὸ αὐτὸ μέν, τὸ δ᾿ εἶναι ἄλλο· ᾗ μὲν γάρ ἐστι τὸ προσιὸν δυνάμει ποσὴ σάρξ, ταύτῃ μὲν αὐξητικὸν σαρκός, ᾗ δὲ μόνον δυνάμει σάρξ, τροφή. Τοῦτο δὲ τὸ εἶδος [ἄνευ ὕλης],1 οἷον αὐλός,²δύναμίς τις ἐν ὕλῃ ἐστίν. ἐὰν δέ τις προσίῃ ὕλη, οὖσα δυνάμει αὐλός,² ἔχουσα καὶ τὸ ποσὸν δυνάμει, οὖτοι ἔσονται μείζους αὐλοί.2 ἐὰν δὲ μηκέτι ποιεῖν δύνηται, ἀλλ᾿ οἷον ὕδωρ οἴνῳ ἀεὶ πλεῖον μιγνύμενον τέλος ὑδαρῆ ποιεῖ καὶ ὕδωρ, τότε φθίσιν ποιεῖται τοῦ ποσοῦ, τὸ δ᾿ εἶδος μένει.

322b6. Bölüm

Önce madde ve unsur denen şeyler hakkında konuşmamız gerektiğine göre, yani var olup olmadıkları, her birinin ezelî mi olduğu yoksa bir şekilde mi oluştuğu, oluşuyorsa hepsinin aynı şekilde birbirinden mi oluştuğu, yoksa içlerinden birinin ilk mi olduğu hakkında, önce şimdi belirsiz biçimde söylenen şeyleri ele almak zorundayız. Çünkü hem unsurları oluşturanların hem de unsurlardan oluşan şeyleri açıklayanların hepsi ayrışmaya ve birleşmeye, etkilemeye ve etkilenmeye başvurur. Birleşme ise karışmadır; ama karışmanın ne demek olduğu açıkça belirlenmemiştir. Öte yandan hiçbir şey etkilemeden ve etkilenmeden ne başkalaşmak ne de ayrışmak ve birleşmek mümkündür. Unsurları birden çok sayanlar onların birbirini etkilemesi ve birbirinden etkilenmesiyle oluşturur; tek bir şeyden başlayanların da etkilemeden söz etmesi zorunludur. Diogenes de şunu doğru söyler: her şey tek bir şeyden olmasaydı, birbirini etkileme ve birbirinden etkilenme olmazdı; meselâ sıcağın soğuması, bunun da yeniden ısınması. Çünkü sıcaklık ile soğukluk birbirine dönüşmez; dönüşenin dayanak olduğu açıktır. Dolayısıyla etkilemenin ve etkilenmenin bulunduğu şeylerde dayanak olan tabiatın tek olması zorunludur. Gerçi her şeyin böyle olduğunu söylemek doğru değildir; ancak birbirinden etkilenen şeyler için doğrudur.

Etkileme ve etkilenme ile karışma hakkında inceleme yapacaksak, temas hakkında da yapmak zorundayız. Çünkü birbirine dokunamayan şeyler asıl anlamda etkileyip etkilenemez; bir şekilde birbirine dokunmamış şeyler de ilk baştan karışamaz. Demek ki şu üç şeyi belirlemeliyiz: temas nedir, karışma nedir, etkileme nedir?

Şu başlangıcı alalım: varlıklardan karışabilen şeylerin birbirine dokunabilir olması zorunludur; biri asıl anlamda etkiliyor, öteki etkileniyorsa, onlar için de aynı şey geçerlidir. Bu yüzden önce temastan söz etmeliyiz. Öteki kelimelerin her biri birçok anlamda söylendiği, bazıları eşadlı olarak, bazıları ise başka ve önce gelen anlamlardan türeyerek söylendiği gibi, temas da hemen hemen böyledir. Bununla birlikte asıl anlamdaki temas konumu olan şeylere aittir. Konum ise yeri olan şeylerin vardır; nitekim matematik nesnelere de, ister her biri ayrı olsun ister başka bir şekilde var olsun, aynı şekilde temas ve yer yüklemek gerekir. O hâlde, daha önce belirlendiği gibi, dokunmak uçları bir arada olmaksa, ayrı büyüklükleri ve konumları olup uçları bir arada olan şeyler birbirine dokunur. Konum yeri olan şeylerde bulunduğuna, yerin ilk farkı da yukarı ve aşağı ve bu türden karşıtlar olduğuna göre, birbirine dokunan her şey ağırlık ya da hafiflik, ikisine birden ya da birine sahip olur. Böyle şeyler de etkilenebilir ve etkileyebilir şeylerdir. Dolayısıyla açıktır ki tabiatça birbirine dokunan şeyler, uçları bir arada olan ayrı büyüklüklerdir ve bunlar birbirini hareket ettirebilir ve birbiri tarafından hareket ettirilebilir. Hareket ettiren hareket edeni aynı şekilde hareket ettirmediğine, biri kendisi de hareket ederek, öteki hareketsiz olarak hareket ettirdiğine göre, etkileyen için de aynı şeyi söyleyeceğimiz açıktır; çünkü hareket ettirenin etkilediği, etkileyenin de hareket ettirdiği söylenir. Ama yine de aralarında fark vardır ve bunu belirlemek gerekir. Çünkü etkileyeni etkilenene karşı koyarsak, hareket ettiren her şey etkileyemez; etkilenen ise hareketin kendisi için bir hâl olduğu şeydir; hâl de yalnız başkalaşma bakımından olandır, meselâ beyaz ve sıcak gibi. Hareket ettirmek etkilemekten daha geniştir. Şu kadarı açık: hareket ettirenler bir bakıma hareket edenlere dokunur, bir bakıma dokunmaz. Ama dokunmanın tanımı, genel olarak konumu olan ve biri hareket ettirici, öteki hareket edebilir olan şeyler için yapılır; birbirlerine göre ise etkilemenin ve etkilenmenin bulunduğu hareket ettirici ve hareket edebilir şeyler için. Çoğu durumda dokunan, kendisine dokunana dokunur; çünkü yolumuzdaki hemen her şey kendisi hareket ederek hareket ettirir; bunlarda dokunanın kendisine dokunana dokunması zorunludur ve öyle görülür. Ama bazen dediğimiz gibi, hareket ettiren yalnız hareket edene dokunur, dokunulan ise kendisine dokunana dokunmaz; yalnız aynı cinsten şeyler kendileri hareket ederek hareket ettirdiği için, dokunanın kendisine dokunana dokunması zorunlu görünür. Dolayısıyla bir şey hareketsiz olarak hareket ettiriyorsa, o hareket edene dokunur, ona ise hiçbir şey dokunmaz; nitekim bazen bizi üzen birinin bize "dokunduğunu" söyleriz, ama biz ona dokunmayız. Tabiattaki temas hakkında bu şekilde belirlenmiş olsun.

322b
  1. Ἐπεὶ δὲ πρῶτον δεῖ περὶ τῆς ὕλης καὶ τῶν καλουμένων στοιχείων εἰπεῖν, εἴτ᾿ ἔστιν εἴτε μή, καὶ πότερον ἀΐδιον ἕκαστον ἢ γίνεταί πως, καὶ εἰ γίνεται, πότερον ἐξ ἀλλήλων γίνεται πάντα τὸν αὐτὸν τρόπον ἤ τι πρῶτον ἓν αὐτῶν ἐστίν, ἀνάγκη δὴ πρότερον εἰπεῖν περὶ ὧν ἀδιορίστως λέγεται νῦν. πάντες γὰρ οἵ τε τὰ στοιχεῖα γεννῶντες καὶ οἱ τὰ ἐκ τῶν στοιχείων διακρίσει χρῶνται καὶ συγκρίσει καὶ τῷ ποιεῖν καὶ πάσχειν. ἔστι δ᾿ ἡ σύγκρισις μίξις· πῶς δὲ μίγνυσθαι λέγομεν. οὐ διώρισται σαφῶς. ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ἀλλοιοῦσθαι δυνατόν, οὐδὲ διακρίνεσθαι καὶ συγκρίνεσθαι, μηδενὸς ποιοῦντος μηδὲ πάσχοντος· καὶ γὰρ οἱ πλείω τὰ στοιχεῖα ποιοῦντες γεννῶσι τῷ ποιεῖν καὶ πάσχειν ὑπ᾿ ἀλλήλων, καὶ τοῖς ἐξ ἑνὸς ἀνάγκη λέγειν τὴν ποίησιν, καὶ τοῦτ᾿ ὀρθῶς λέγει Διογένης, ὅτι εἰ μὴ ἐξ ἑνὸς ἦν ἅπαντα, οὐκ ἂν ἦν τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν ὑπ᾿ ἀλλήλων, οἷον τὸ θερμὸν ψύχεσθαι καὶ τοῦτο θερμαίνεσθαι πάλιν· οὐ γὰρ ἡ θερμότης μεταβάλλει καὶ ἡ ψυχρότης εἰς ἄλληλα, ἀλλὰ δῆλον ὅτι τὸ ὑποκείμενον. ὥστε ἐν οἷς τὸ ποιεῖν ἐστὶ καὶ τὸ πάσχειν, ἀνάγκη τούτων μίαν εἶναι τὴν ὑποκειμένην φύσιν. τὸ μὲν οὖν πάντ᾿ εἶναι τοιαῦτα φάσκειν οὐκ ἀληθές, ἀλλ᾿ ἐν ὅσοις τὸ ὑπ᾿ ἀλλήλων ἐστίν.

Ἀλλὰ μὴν εἰ περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν καὶ περὶ μίξεως θεωρητέον, ἀνάγκη καὶ περὶ ἁφῆς· οὔτε γὰρ ποιεῖν ταῦτα καὶ πάσχειν δύνάται κυρίως ἃ μὴ οἷόν τε ἅψασθαι ἀλλήλων, οὔτε μὴ ἁψάμενά πως ἐνδέχεται μιχθῆναι πρῶτον. ὥστε περὶ τριῶν τούτων διοριστέον, τί ἁφὴ καὶ τί μίξις καὶ τί ποίησις.

Ἀρχὴν δὲ λάβωμεν τήνδε. ἀνάγκη γὰρ τῶν ὄντων ὅσοις ἐστὶ μίξις, εἶναι ταῦτ᾿ ἀλλήλων ἁπτικά· κἂν εἴ τι ποιεῖ, τὸ δὲ πάσχει κυρίως, καὶ τούτοις ὡσαύτως. διὸ πρῶτον λεκτέον περὶ ἁφῆς. σχεδὸν μὲν οὖν, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ὀνομάτων ἕκαστον λέγεται πολλαχῶς, καὶ τὰ μὲν ὁμωνύμως τὰ δὲ θάτερα ἀπὸ τῶν ἑτέρων καὶ τῶν προτέρων, οὕτως ἔχει καὶ περὶ ἁφῆς. ὅμως δὲ τὸ κυρίως λεγόμενον ὑπάρχει τοῖς ἔχουσι θέσιν. θέσις δ᾿ οἷσπερ καὶ τόπος· καὶ γὰρ τοῖς μαθηματικοῖς ὁμοίως ἀποδοτέον ἁρὴν καὶ τόπον, εἴτ᾿ ἐστὶ κεχωρισμένον ἕκαστον αὐτῶν εἴτ᾿ ἄλλον τρόπον. εἰ οὗν ἐστίν, ὥσπερ διωρίσθη πρότερον, τὸ ἅπτεσθι τὸ τὰ ἔσχατα ἔχειν ἅμα, ταῦτα ἂν ἅπτοιτο ἀλλήλων ὅσα διωρισμένα μεγέθη καὶ θέσιν ἔχοντα ἄμα ἔχει τὰ ἔσχατα. ἐπεὶ δὲ θέσις μὲν ὅσοις καὶ τόπος ὑπάρχει, τόπου δὲ διαφορὰ πρώτη τὸ ἄνω καὶ κάτω καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ἀντικειμένων, ἅπαντα τὰ ἀλλήλων ἁπτόμενα βάρος ἂν ἔχοι ἢ κουφότητα, ἢ ἄμφω ἢ θάτερον. τὰ δὲ τοιαῦτα παθητικὰ καὶ ποιητικά· ὥστε φανερὸν ὅτι ταῦτα ἅπτεσθαι πέφυκεν ἀλλήλων, ὧν διῃρημένων μεγεθῶν ἅμα τὰ ἔσχατά ἐστιν, ὄντων κινητικῶν καὶ κινητῶν ὑπ᾿ ἀλλήλων. ἐπεὶ δὲ τὸ κινοῦν οὐχ ὁμοίως κινεῖ τὸ κινούμενον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀνάγκη κινούμενον καὶ αὐτὸ κινεῖν, τὸ δ᾿ ἀκίνητον ὄν, δῆλον ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ ποιοῦντος ἐροῦμεν ὡσαύτως· καὶ γὰρ τὸ κινοῦν ποιεῖν τί φασι καὶ τὸ ποιοῦν κινεῖν. οὐ μὴν ἀλλὰ διαφέρει γε καὶ δεῖ διορίζειν· οὐ γὰρ οἷόν τε πᾶν τὸ κινοῦν ποιεῖν, εἴπερ τὸ ποιοῦν ἀντιθήσομεν τῷ πάσχοντι, τοῦτο δ᾿ οἷς ἡ κίνησις πάθος, πάθος δὲ καθ᾿ ὅσον ἀλλοιοῦται μόνον, οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ θερμόν· ἀλλὰ τὸ κινεῖν ἐπὶ πλέον τοῦ ποιεῖν ἐστίν. ἐκεῖνο δ᾿ οὖν φανερόν, ὅτι ἔστι μὲν ὡς τὰ κινοῦντα τῶν κινητῶν ἅπτοιτ᾿ ἄν, ἔστι δ᾿ ὡς οὔ. ἀλλ᾿ ὁ διορισμὸς τοῦ ἅπτεσθαι καθόλου μὲν ὁ τῶν θέσιν ἐχόντων καὶ τοῦ μὲν κινητικοῦ τοῦ δὲ κινητοῦ, πρὸς ἄλληλα δέ, κινητικοῦ καὶ κινητοῦ ἐν οἷς ὑπάρχει τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν. ἔστι μὲν οὖν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ ἁπτόμενον ἁπτομένου ἁπτόμενον· καὶ γὰρ κινεῖ κινούμενα πάντα σχεδὸν τὰ ἐμποδών, ὅσοις ἀνάγκη καὶ φαίνεται τὸ ἁπτόμενον ἅπτεσθαι ἁπτομένου· ἔστι δ᾿, ὡς ἐνίοτέ φαμεν, τὸ κινοῦν ἅπτεσθσι μόνον τοῦ κινουμένου, τὸ δ᾿ ἁπτόμενον μὴ ἅπτεσθαι ἀπτομένου· ἀλλὰ διὰ τὸ κινεῖν κινούμενα τὰ ὁμογενῆ, ἀνάγκη δοκεῖ εἶναι ἁπτομένου ἅπτεσθαι. ὥστε εἴ τι κινεῖ ἀκίνητον ὄν, ἐκεῖνο μὲν ἂν ἅπτοιτο τοῦ κινητοῦ, ἐκείνου δὲ οὐδέν· φαμὲν γὰρ ἐνίοτε τὸν λυποῦντα ἅπτεσθαι ἡμῶν, ἀλλ᾿ οὐκ αὐτοὶ ἐκείνου. περὶ μὲν οὖν ἁφῆς τῆς ἐν τοῖς φυσικοῖς διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον.

322b307. Bölüm

Sırada etkileme ve etkilenme hakkında konuşmak var. Bunlar hakkında öncekilerden birbirine aykırı görüşler devraldık. Çoğu, şu noktada hemfikir konuşur: benzer olan benzerden hiçbir şekilde etkilenmez, çünkü ikisinden biri ötekinden daha etkileyici ya da daha etkilenebilir değildir (benzerlerde bütün özellikler aynı şekilde bulunur); benzemeyen ve farklı şeylerin ise tabiatı birbirini etkilemek ve birbirinden etkilenmektir. Nitekim küçük bir ateş büyük bir ateş tarafından yok edildiğinde, bunu zıtlık yüzünden yaşadığını söylerler; çünkü çok aza zıttır. Demokritos ise ötekilerden ayrılarak, tek başına kendine özgü bir şey söyledi: etkileyen ile etkilenenin aynı ve benzer olduğunu söyler; çünkü farklı ve başka olan şeylerin birbirinden etkilenmesi mümkün değildir; farklı olan şeyler birbirini bir şekilde etkiliyorsa bile, bu onlara farklı oldukları için değil, kendilerinde aynı bir şey bulunduğu için olur.

Söylenenler bunlardır. Bu şekilde konuşanlar birbirine aykırı şeyler söylüyor gibi görünür. Bu çelişkinin sebebi şudur: bir bütünü incelemeleri gerekirken her biri onun bir parçasını söylemiştir. Benzer olan, her bakımdan, her şekilde farksız olan şeyin benzerinden hiçbir etkiye uğramaması makuldür (ikisinden biri neden ötekinden daha etkileyici olsun? Bir şey benzerinden etkilenebiliyorsa, kendi kendisinden de etkilenebilirdi; durum böyle olsaydı, benzer benzeri etkileyebildiği sürece hiçbir şey ne yok olmaz ne de hareketsiz olurdu; çünkü her şey kendi kendisini hareket ettirirdi). Tamamen farklı olan, hiçbir bakımdan aynı olmayan şey için de durum aynıdır. Çünkü beyazlık çizgiden, çizgi de beyazlıktan hiçbir etkiye uğramaz, ancak araz olarak, meselâ çizginin beyaz ya da siyah olması gibi bir durumda uğrayabilir; zira ne zıt olan ne de zıtlardan oluşan şeyler birbirini tabiatından çıkarmaz. Ama rastgele herhangi bir şeyin değil, yalnız zıt olan ya da zıtlık taşıyan şeylerin tabiatı etkilemek ve etkilenmek olduğuna göre, etkileyen ile etkilenenin cinsçe benzer ve aynı, türce ise benzemez ve zıt olması zorunludur (tabiatça cisim cisimden, tat tattan, renk renkten etkilenir, genel olarak aynı cinsten olan aynı cinsten olandan etkilenir; bunun sebebi zıtların hepsinin aynı cinste bulunması, zıtların da birbirini etkileyip birbirinden etkilenmesidir). Dolayısıyla etkileyen ile etkilenenin bir bakıma aynı, bir bakıma ise birbirinden farklı ve benzemez olması zorunludur. Etkilenen ile etkileyen cinsçe aynı ve benzer, türce benzemez olduğuna, zıtlar da böyle olduğuna göre, açıktır ki zıtlar ve aradakiler birbirini etkileyip birbirinden etkilenebilir; çünkü genel olarak yok oluş ve oluş da bunlarda gerçekleşir.

Bu yüzden ateşin ısıtması, soğuğun soğutması ve genel olarak etkileyenin etkileneni kendine benzetmesi de artık makuldür. Çünkü etkileyen ile etkilenen zıttır, oluş da zıdda doğrudur. Dolayısıyla etkilenenin etkileyene dönüşmesi zorunludur; oluş ancak böyle zıdda doğru olur. Aynı şeyleri söylemedikleri hâlde iki tarafın da tabiata dokunması da makuldür. Çünkü bazen dayanağın etkilendiğini söyleriz (meselâ insanın iyileştiğini, ısındığını, soğuduğunu, ötekileri de aynı şekilde), bazen de soğuğun ısındığını, hastanın iyileştiğini; ikisi de doğrudur (etkileyen için de aynı şey geçerlidir: bazen insanın ısıttığını, bazen sıcağın ısıttığını söyleriz; bir bakıma etkilenen maddedir, bir bakıma zıt). Birileri buna bakarak etkileyenin ve etkilenenin aynı bir şeye sahip olması gerektiğini düşündü, ötekiler ise öbür yana bakarak bunun tersini.

Etkileme ve etkilenme hakkındaki açıklamanın hareket ettirme ve hareket etme hakkındakiyle aynı olduğunu kabul etmeliyiz. Çünkü hareket ettiren de iki anlamda söylenir: hareketin ilkesi kendisinde olan şeyin hareket ettirdiği düşünülür (çünkü ilke sebeplerin ilkidir), bir de hareket edene ve oluşa en yakın olan son şey. Etkileyen için de durum aynıdır: hekimin de şarabın da iyileştirdiğini söyleriz. İlk hareket ettirenin harekette hareketsiz olmasına bir engel yoktur (bazı durumlarda bu zorunludur da); son hareket ettiren ise her zaman kendisi hareket ederek hareket ettirir. Etkilemede de ilk etkileyen etkilenmez, son olan ise kendisi de etkilenir. Çünkü aynı maddeye sahip olmayan şeyler etkilenmeden etkiler (meselâ hekimlik sağlığı yaparken iyileştirilenden hiçbir etkiye uğramaz); yiyecek ise etkilerken kendisi de bir etkiye uğrar: etkilerken ya ısınır ya soğur ya da başka bir etkiye uğrar. Hekimlik ilke gibidir, yiyecek ise son olan ve dokunandır.

Etkileyen şeylerden biçimi maddede olmayanlar etkilenmez, maddede olanlar ise etkilenebilir. Çünkü maddenin, deyim yerindeyse, karşıtlardan herhangi biri için aynı olduğunu, bir cins gibi olduğunu söylüyoruz; sıcak olabilen şey ise ısıtıcı yanında bulunup ona yaklaşınca zorunlu olarak ısınır. Bu yüzden, söylendiği gibi, etkileyenlerin bazısı etkilenmez, bazısı etkilenebilir. Hareketteki durum etkileyenlerde de aynıdır: orada ilk hareket ettiren hareketsizdir, etkileyenlerde de ilk etkileyen etkilenmez. Etkileyen, hareketin ilkesinin kendisinden geldiği sebep anlamında sebeptir; uğruna olan şey ise etkileyen değildir (bu yüzden sağlık, mecaz dışında, etkileyen değildir). Çünkü etkileyen bulununca etkilenen bir şey olur; melekeler bulununca ise artık olmaz, zaten vardır; eidos'lar ve gayeler de bir tür melekedir. Madde ise madde olarak etkilenebilirdir. Ateş sıcağı maddede taşır; ama ayrı bir sıcak olsaydı, hiçbir etkiye uğramazdı. Bunun ayrı olması belki imkânsızdır; ama böyle bazı şeyler varsa, söylenen onlar için doğru olur. Etkilemenin ve etkilenmenin ne olduğu, hangi şeylerde bulunduğu, neden ve nasıl bulunduğu bu şekilde belirlenmiş olsun.

322b30
  1. Περὶ δὲ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν λεκτέον ἐφεξῆς, παρειλήφαμεν δὲ παρὰ τῶν πρότερον ὑπεναντίους ἀλλήλοις λόγους. οἱ μὲν γὰρ πλεῖστοι τοῦτό γε ὁμονοητικῶς λέγουσιν, ὡς τὸ μὲν ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πᾶν ἀπαθές ἐστι διὰ τὸ μηδὲν μᾶλλον ποιητικὸν ἢ παθητικὸν εἶναι θάτερον θατέρου (πάντα γὰρ ὁμοίως ὑπάρχειν ταὐτὰ τοῖς ὁμοίοις), τὰ δ᾿ ἀνόμοια καὶ τὰ διάφορα ποιεῖν καὶ πάσχειν εἰς ἄλληλα πέφυκεν. καὶ γὰρ ὅταν τὸ ἔλαττον πῦρ ὑπὸ τοῦ πλείονος φθείρηται, διὰ τὴν ἐναντίωσιν τοῦτό φασι πάσχειν· ἐναντίον γὰρ εἶναι τὸ πολὺ τῷ ὀλίγῳ. Δημόκριτος δὲ παρὰ τοὺς ἄλλους ἰδίως ἔλεξε μόνος· φησὶ γὰρ τὸ αὐτὸ καὶ ὅμοιον εἶναι τό τε ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον· οὐ γὰρ ἐγχωρεῖν τὰ ἕτερα καὶ διαφέροντα πάσχειν ὑπ᾿ ἀλλήλων, ἀλλὰ κἂν ἕτερα ὄντα ποιῇ τι εἰς ἄλληλα, οὐχ ᾗ ἕτερα ἀλλ᾿ ᾗ ταὐτόν τι ὑπάρχει, ταύτῃ τοῦτο συμβαίνειν αὐτοῖς.

Τὰ μὲν οὖν λεγόμενα ταῦτ᾿ ἐστίν, ἐοίκασι δὲ οἱ τοῦτον τὸν τρόπον λέγοντες ὑπεναντία φαίνεσθαι λέγειν. αἴτίον δὲ τῆς ἐναντιολογίας ὅτι δέον ὅλον τι θεωρῆσαι μέρος τι τυγχάνουσι λέγοντες ἑκάτεροι· τό τε γὰρ ὅμοιον καὶ τὸ πάντῃ πάντως ἀδιάφορον εὔλογον μὴ πάσχειν ὑπὸ τοῦ ὁμοίου μηδέν (τί γὰρ μᾶλλον θάτερον ἔσται ποιητικὸν ἢ θάτερον; εἴ τε¹ ὑπὸ τοῦ ὁμοίου τι πάσχειν δυνατόν, καὶ αὐτὸ ὑφ᾿ αὐτοῦ· καίτοι τούτων οὕτως ἐχόντων οὐδὲν ἂν εἴη οὔτε ἄφθαρτον οὔτε ἀκίνητον, εἴπερ τὸ ὅμοιον ᾖ ὅμοιον ποιητικόν, αὐτὸ γὰρ αὑτὸ κινήσει πᾶν)· τό τε παντελῶς ἕτερον καὶ τὸ μηδαμῇ ταὐτὸν ὡσαύτως. οὐδὲν γὰρ ἂν πάθοι λευκότης ὑπὸ γραμμῆς ἢ γραμμὴ ὑπὸ λευκότητος, πλὴν εἰ μή που κατὰ συμβεβηκός, οἷον εἰ συμβέβηκε λευκὴν ἢ μέλαιναν εἶναι τὴν γραμμήν· οὐκ ἐξίστησι γὰρ ἄλληλα τῆς φύσεως ὅσα μήτ᾿ ἐναντία μήτ᾿ ἐξ ἐναντίων ἐστίν. ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐ τὸ τυχὸν πέφυκε πάσ χειν καὶ ποιεῖν, ἀλλ᾿ ὅσα ἢ ἐναντία ἐστὶν ἢ ἐναντίωσιν ἔχει, ἀνάγκη καὶ τὸ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον τῷ γένει μὲν ὅμοιον εἶναι καὶ ταὐτό, τῷ δ᾿ εἴδει ἀνόμοιον καὶ ἐναντίον (πέφυκε γὰρ σῶμα μὲν ὑπὸ σώματος, χυμὸς δ᾿ ὑπὸ χυμοῦ, χρῶμα δ᾿ ὑπὸ χρώματος πάσχειν, ὅλως δὲ τὸ ὁμογενὲς ὑπὸ τοῦ ὁμογενοῦς. τούτου δ᾿ αἴτιον ὅτι τἀναντία ἐν ταὐτῷ γένει πάντα, ποιεῖ δὲ καὶ πάσχει τἀναντία ὑπ᾿ ἀλλήλων), ὥστ᾿ ἀνάγκη πῶς μὲν εἶναι ταὐτὰ τό τε ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον, πῶς δ᾿ ἕτερα καὶ ἀνόμοια ἀλλήλοις. ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ πάσχον καὶ τὸ ποιοῦν τῷ μὲν γένει ταὐτὰ καὶ ὅμοια τῷ δ᾿ εἴδει ἀνόμοια, τοιαῦτα δὲ τἀναντία, φανερὸν ὅτι παθητικὰ καὶ ποιητικὰ ἀλλήλων ἐστὶ τά τ᾿ ἐναντία καὶ τὰ μεταξύ· καὶ γὰρ ὅλως φθορὰ καὶ γένεσις ἐν τούτοις.

Διὸ καὶ εὔλογον ἤδη τό τε πῦρ θερμαίνειν καὶ τὸ ψυχρὸν ψύχειν, καὶ ὅλως τὸ ποιητικὸν ὁμοιοῦν ἑαυτῷ τὸ πάσχον· τό τε γὰρ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον ἐναντία ἐστί, καὶ ἡ γένεσις εἰς τοὐναντίον. ὥστ᾿ ἀνάγκη τὸ πάσχον εἰς τὸ ποιοῦν μεταβάλλειν· οὕτω γὰρ ἔσται εἰς τοὐναντίον ἡ γένεσις. καὶ κατὰ λόγον δὴ τὸ μὴ ταὐτὰ λέγοντας ἀμφοτέροις ὅμως ἅπτεσθαι τῆς φύσεως. λέγομεν γὰρ πάσχειν ὁτὲ μὲν τὸ ὑποκείμενον (οἷον ὑγιάζεσθαι τὸν ἄνθρωπον καὶ θερμαίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι καὶ τἆλλα τὸν αὐτὸν τρόπον), ὁτὲ δὲ θερμαίνεσθαι μὲν τὸ ψυχρόν, ὑγιάζεσθαι δὲ τὸ κάμνον· ἀμφότερα δ᾿ ἐστὶν ἀληθῆ (τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τοῦ ποιοῦντος· ὁτὲ μὲν γὰρ τὸν ἄνθρωπόν φαμεν θερμαίνειν, ὁτὲ δὲ τὸ θερμόν· ἔστι μὲν γὰρ ὡς ἡ ὕλη πάσχει, ἔστι δ᾿ ὡς τοὐναντίοι). οἱ μὲν οὖν εἰς ἐκεῖνο βλέψαντες ταὐτόν τι δεῖν ᾠήθησαν τὸ ποιοῦν ἔχειν καὶ τὸ πάσχον, οἱ δ᾿ εἰς θάτερα τοὐναντίον.

Τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ὑποληπτέον εἶναι περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν ὅνπερ καὶ περὶ τοῦ κινεῖν καὶ κινεῖσθαι. διχῶς γὰρ λέγεται καὶ τὸ κινοῦν· ἐν ᾧ τε γὰρ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, δοκεῖ τοῦτο κινεῖν (ἡ γὰρ ἀρχὴ πρώτη τῶν αἰτίωι), καὶ πάλιν τὸ ἔσχατον πρὸς τὸ κινούμενον καὶ τὴν γένεσιν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοῦ ποιοῦντος· καὶ γὰρ τὸν ἰατρόν φαμεν ὑγιάζειν καὶ τὸν οἶνον. τὸ μὲν οὖν πρῶτον κινοῦν οὐδὲν κωλύει ἐν μὲν κινήσει ἀκίνητον εἶναι (ἐν᾿ ἐνίων δὲ καὶ ἀναγκαῖοι), τὸ δ᾿ ἔσχατον ἀεὶ κινεῖν κινούμενον, ἐπὶ δὲ ποιήσεως τὸ μὲν πρῶτον ἀπαθές, τὸ δ᾿ ἔσχατον καὶ αὐτὸ πάσχον· ὅσα γὰρ μὴ ἔχει τὴν αὐτὴν ὕλην, ποιεῖ ἀπαθῆ ὄντα (οἷον ἡ ἰατρική, αὐτὴ γὰρ ποιοῦσα ὑγίειαν οὐδὲν πάσχει ὑπὸ τοῦ ὑγιαζομένου), τὸ δὲ σιτίον ποιοῦν καὶ αὐτὸ πάσχει τι· ἢ γὰρ θερμαίνεται ἢ ψύχεται ἢ ἄλλο τι πάσχει ἅμα ποιοῦν. ἔστι δὲ ἡ μὲν ἰατρικὴ ὡς ἀρχή, τὸ δὲ σιτίον τὸ ἔσχατον καὶ ἁπτόμενον.

Ὅσα μὲν οὖν μὴ ἐν ὕλῃ ἔχει τὴν μορφήν, ταῦτα μὲν ἀπαθῆ τῶν ποιητικῶν, ὅσα δ᾿ ἐν ὕλῃ, παθητικά. τὴν μὲν γὰρ ὕλην λέγομεν ὁμοίως ὡς εἰπεῖν τὴν αὐτὴν εἶναι τῶν ἀντικειμένων ὁποτερουοῦν, ὥσπερ γένος ὄν, τὸ δὲ δυνάμενον θερμὸν εἶναι παρόντος τοῦ θερμαντικοῦ καὶ πλησιάζοντος ἀνάγκη θερμαίνεσθαι· διό, καθάπερ εἴρηται, τὰ μὲν τῶν ποιητικῶν ἀπαθῆ τὰ δὲ παθητικά. καὶ ὥσπερ ἐπὶ κινήσεως, τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ποιητικῶν· ἐκεῖ τε γὰρ τὸ πρώτως κινοῦν ἀκίνητον, καὶ ἐπὶ τῶν ποιητικῶν τὸ πρῶτον ποιοῦν ἀπαθές. ἔστι δὲ τὸ ποιητικὸν αἴτιον ὡς ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. τὸ δ᾿ οὗ ἕνεκα οὐ ποιητικόν (διὸ ἡ ὑγίεια οὐ ποιητικόν, εἰ μὴ κατὰ μεταφοράν)· καὶ γὰρ τοῦ μὲν ποιοῦντος ὅταν ὑπάρχῃ, γίνεταί τι τὸ πάσχον, τῶν δ᾿ ἕξεων παρουσῶν οὐκέτι γίνεται, ἀλλ᾿ ἔστιν ἤδη· τὰ δ᾿ εἴδη καὶ τὰ τέλη ἕξεις τινές. ἡ δ᾿ ὕλη ᾗ ὕλη παθητικόν. τὸ μὲν οὖν πῦρ ἔχι ἐν ὕλῃ τὸ θερμόν· εἰ δέ τι εἴη θερμὸν χωριστόν, τοῦτο οὐδὲν ἂν πάσχοι. τοῦτο μὲν οὖν ἴσως ἀδύνατον εἶναι χωριστόν· εἰ δ᾿ ἐστὶν ἔνια τοιαῦτα, ἐπ᾿ ἐκείνων ἂν εἴη τὸ λεγόμενον ἀληθές. τί μὲν οὖν τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν ἐστὶ καὶ τίσιν ὑπάρχει καὶ διὰ τί καὶ πῶς, διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον.

322b208. Bölüm

Bunun nasıl gerçekleşebileceğini yeniden söyleyelim. Bazılarına göre her şey, etkileyenin en son ve en asıl kısmı bazı gözeneklerden içeri girince etkilenir. Bize göre de görmemiz, işitmemiz ve öteki bütün hislerle hissetmemiz bu şekilde olur, derler; ayrıca hava, su ve saydam şeyler aracılığıyla görmemiz de bunların gözenekleri olduğu içindir; bu gözenekler küçüklükleri yüzünden görünmez, ama sık ve sıra sıradır; saydam şeylerde daha da çoktur.

Bazıları, Empedokles gibi, bunu belli şeyler için böyle belirledi; yalnız etkileyenler ve etkilenenler için değil, gözenekleri birbirine uygun ölçülü olan şeylerin karıştığını da söylerler. Ama en düzenli şekilde ve her şey hakkında tek bir açıklamayla belirleyenler Leukippos ile Demokritos oldu; işe, tabiatça ilk olan ilkeden başladılar. Eskilerden bazılarına varlık zorunlu olarak bir ve hareketsiz göründü: boşluk yoktur, ayrı bir boşluk olmadan hareket mümkün değildir, ayıran bir şey olmadan çokluk da olamaz, dediler.

322b20
  1. Πῶς δὲ ἐνδέχεται τοῦτο συμβαίνειν, πάλιν λέγωμεν. τοῖς μὲν οὖν δοκεῖ πάσχειν ἕκαστον διά τινων πόρων εἰσιόντος τοῦ ποιοῦντος ἐσχάτου καὶ κυριωτάτου, καὶ τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ὁρᾶν καὶ ἀκούειν ἡμᾶς φασὶ καὶ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις αἰσθάνεσθαι πάσας, ἔτι δὲ ὁρᾶσθαι διά τε ἀέρος καὶ ὑδατος καὶ τῶν διαφανῶν, διὰ τὸ πόρους ἔχειν ἀοράτους μὲν διὰ μικρότητα, πυκνοὺς δὲ καὶ κατὰ στοῖχον, καὶ μᾶλλον ἔχειν τὰ διαφανῆ μᾶλλον.

Οἱ μὲν οὖν ἐπί τινων οὕτω διώρισαν, ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς, οὐ μόνον ἐπὶ τῶν ποιούντων καὶ πασχόντων, ἀλλὰ καὶ μίγνυσθαί φασιν ὅσων οἱ πόροι σύμμετροι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν· ὁδῷ δὲ μάλιστα καὶ περὶ πάντων ἑνὶ λόγῳ διωρίκασι Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος, ἀρχὴν ποιησάμενοι κατὰ φύσιν ἥπερ ἐστίν. ἐνίοις γὰρ τῶν ἀρχαίων ἔδοξε τὸ ὂν ἐξ ἀνάγκης ἓν εἶναι καὶ ἀκίνητον· τὸ μὲν γὰρ κενὸν οὐκ ὄν, κινηθῆναι δ᾿ οὐκ ἂν δύνασθαι μὴ ὄντος κενοῦ κεχωρισμένου, οὐδ᾿ αὖ πολλὰ εἶναι μὴ ὄντος τοῦ διείργοντος.

s238Biri bütünün sürekli olmadığını, bölünmüş hâlde birbirine dokunduğunu düşünse de, bunun bütünün bir değil çok olduğunu ve boşluk bulunduğunu söylemekten farkı olmaz, derler. Çünkü her yerinden bölünebilirse, hiçbir şey bir olmaz, dolayısıyla çok da olmaz, bütün boşluk olur; bir yerinden bölünebilir, bir yerinden bölünemezse, bu uydurma bir şeye benzer; bütünün bir kısmı neye kadar ve neden bu şekilde ve dolu, öteki kısmı ise bölünmüş olsun? Ayrıca aynı şekilde hareket olmadığını da söylemek zorunludur. Bu delillerden hareketle hissi aşıp onu hiçe sayarak, akla uymak gerektiği gerekçesiyle, bütünün bir ve hareketsiz olduğunu söylerler; bazıları da sonsuz olduğunu, çünkü sınır onu boşluğa karşı sınırlardı. Onlar hakikat hakkındaki görüşlerini bu şekilde ve bu sebeplerle açıkladılar. Ayrıca kavramlar düzeyinde bu sonuçlar çıkıyor gibi görünse de, işin gerçeğine bakınca böyle düşünmek deliliğe yakın görünür. Çünkü delilerden hiçbiri ateşle buzun bir olduğunu düşünecek kadar aklını yitirmez; yalnız güzel olanlar ile alışkanlık yüzünden güzel görünenler bazılarına delilikleri yüzünden farksız görünür.

Leukippos ise hisle uyuşan şeyler söyleyip ne oluşu ne yok oluşu ne hareketi ne de varlıkların çokluğunu ortadan kaldırmayacak delillere sahip olduğunu düşündü. Bu noktalarda görünenlerle uzlaştı; bir'i kuranlarla da boşluk olmadan hareketin olamayacağı konusunda uzlaştı, boşluğun olmayan olduğunu ve varlığın hiçbir parçasının olmayan olmadığını söyler.

s238

τοῦτο δ᾿ οὐδὲν διαφέρειν, εἴ τις οἴεται μὴ συνεχὲς εἶναι τὸ πᾶν ἀλλ᾿ ἅπτεσθαι διῃρημένον, τοῦ φάναι πολλὰ καὶ μὴ ἓν εἶναι καὶ κενόν. εἰ μὲν γὰρ πάντῃ διαιρετόν, οὐδὲν εἶναι ἕν, ὥστε οὐδὲ πολλά, ἀλλὰ κενὸν τὸ ὅλον· εἰ δὲ τῇ μὲν τῇ δὲ μή, πεπλασμένῳ τινὶ τοῦτ᾿ ἐοικέναι· μέχρι πόσου γὰρ καὶ διὰ τί τὸ μὲν οὕτως ἔχει τοῦ ὅλου καὶ πλῆρές ἐστι, τὸ δὲ διῃρημένον; ἔτι ὁμοίως φάναι ἀναγκαῖον μὴ εἶναι κίνησιν. ἐκ μὲν οὖν τούτων τῶν λόγων, ὑπερβάντες τὴν αἴσθησιν καὶ παριδόντες αὐτὴν ὡς τῷ λόγῳ δέον ἀκολουθεῖν, ἓν καὶ ἀκίνητον τὸ πᾶν εἶναί φασι, καὶ ἄπειρον ἔνιοι· τὸ γὰρ πέρας περαίνειν ἂν πρὸς τὸ κενόν. οἱ μὲν οὖν οὕτως καὶ διὰ ταύτας τὰς αἰτίας ἀπεφήναντο περὶ τῆς ἀληθείας· ἔτι δὲ ἐπὶ μὲν τῶν λόγων δοκεῖ ταῦτα συμβαίνειν, ἐπὶ δὲ τῶν πραγμάτων μανίᾳ παραπλήσιον εἶναι τὸ δοξάζειν οὕτως· οὐδένα γὰρ τῶν μαινομένων ἐξεστάναι τοσοῦτον ὥστε τὸ πῦρ ἐν εἶναι δοκεῖν καὶ τὸν κρύσταλλον, ἀλλὰ μόνον τὰ καλὰ καὶ τὰ φαινόμενα διὰ συνήθειαν, ταῦτ᾿ ἐνίοις διὰ τὴν μανίαν οὐδὲν δοκεῖ διαφέρειν.

Λεύκιππος δ᾿ ἔχειν ᾠήθη λόγους οἵτινες πρὸς τὴν αἴσθησιν ὁμολογούμενα λέγοντες οὐκ ἀναιρήσουσιν οὔτε γένεσιν οὔτε φθορὰν οὔτε κίνησιν καὶ τὸ πλῆθος τῶν ὄντων. ὁμολογήσας δὲ ταῦτα μὲν τοῖς φαινομένοις, τοῖς δὲ τὸ ἓν κατασκευάζουσιν ὡς οὐκ¹ ἂν

s240Çünkü asıl anlamda varlık tamamen dolu olandır; ama böyle bir varlık bir değildir, sayıca sonsuzdur ve kütlelerinin küçüklüğü yüzünden görünmez. Bunlar boşlukta hareket eder (çünkü boşluk vardır); bir araya gelince oluşu, çözülünce yok oluşu meydana getirir. Dokundukları yerde etkiler ve etkilenirler (çünkü orada bir değildirler); bir araya gelip birbirine dolanarak da şeyleri oluştururlar. Gerçekten bir olandan çokluk oluşamaz, gerçekten çok olanlardan da bir oluşamaz; bu imkânsızdır. Empedokles ile bazı başkalarının, şeylerin gözenekler aracılığıyla etkilendiğini söylemesi gibi, Leukippos'a göre de her başkalaşma ve her etkilenme bu şekilde olur: çözülme ve yok oluş boşluk aracılığıyla olur, büyüme de aynı şekilde, katı parçalar araya sızarak olur.

Empedokles'in de hemen hemen Leukippos'un söylediği gibi söylemesi zorunludur: gözenekler her yerde sürekli değilse, bazı katı ama bölünmez şeyler olmalıdır. Gözeneklerin her yerde sürekli olması ise imkânsızdır; çünkü o zaman gözeneklerin dışında başka hiçbir katı şey olmaz, her şey boşluk olur. O hâlde birbirine dokunan şeylerin bölünmez, aralarındakilerin ise boş olması zorunludur; Empedokles'in gözenek dediği bunlardır. Leukippos da etkileme ve etkilenme hakkında böyle konuşur.

Bazı şeylerin etkilediği, bazılarının etkilendiği tarzlar hakkında söylenenler hemen hemen bunlardır. Bunlar hakkında, nasıl konuştukları açıktır ve kullandıkları temel kabullerle hemen hemen uyumlu sonuçlar çıktığı görülür.

s240

κίνησιν οὖσαν ἄνευ κενοῦ τό τε κενὸν μὴ ὄν, καὶ τοῦ ὄντος οὐδὲν μὴ ὄν φησιν εἶναι. τὸ γὰρ κυρίως ὂν παμπληθὲς ὄν· ἀλλ᾿ εἶναι τὸ τοιοῦτον οὐχ ἕν, ἀλλ᾿ ἄπειρα τὸ πλῆθος καὶ ἀόρατα διὰ σμικρότητα τῶν ὄγκων. ταῦτα δ᾿ ἐν τῷ κενῷ φέρεσθαι (κενὸν γὰρ εἶναι), καὶ συνιστάμενα μὲν γένεσιν ποιεῖν, διαλυόμενα δὲ φθοράν. ποιεῖν δὲ καὶ πάσχειν ᾗ τυγχάνουσιν ἁπτόμενα (ταύτῃ γὰρ οὐχ ἓν εἶναι), καὶ συντιθέμενα δὲ καὶ περιπλεκόμενα γεννᾶν· ἐκ δὲ τοῦ κατ᾿ ἀλήθειαν ἑνὸς οὐκ ἂν γενέσθαι πλῆθος, οὐδ᾿ ἐκ τῶν ἀληθῶς πολλῶν ἕν, ἀλλ᾿ εἶναι τοῦτ᾿ ἀδύνατον, ἀλλ᾿ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς καὶ τῶν ἄλλων τινές φασι πάσχειν διὰ πόρων, οὕτω πᾶσαν ἀλλοίωσιν καὶ πᾶν τὸ πάσχειν τοῦτον γίνεσθαι τὸν τρόπον, διὰ τοῦ κενοῦ γινομένης τῆς διαλύσεως καὶ τῆς φθορᾶς, ὁμοίως δὲ καὶ τῆς αὐξήσεως, ὑπεισδυομένων στερεῶν.

Σχεδὸν δὲ καὶ Ἐμπεδοκλεῖ ἀναγκαῖον λέγειν, ὥσπερ καὶ Λεύκιππός φησιν· εἶναι γὰρ ἄττα στερεά, ἀδιαίρετα δέ, εἰ μὴ πάντῃ πόροι συνεχεῖς εἰσίν. τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον· οὐδὲν γὰρ ἔσται ἕτερον στερεὸν παρὰ τοὺς πόρους, ἀλλὰ πᾶν κενόν. ἀνάγκη ἄρα τὰ μὲν ἁπτόμενα εἶναι ἀδιαίρετα, τὰ δὲ μεταξὺ αὐτῶν κενά, οὓς ἐκεῖνος λέγει πόρους. οὕτως δὲ καὶ Λεύκιππος λέγει περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν.

Οἱ μὲν οὗν τρόποι καθ᾿ οὓς τὰ μὲν ποιεῖ τὰ δὲ πάσχει, σχεδὸν οὗτοι λέγονται· καὶ περὶ μὲν τούτων,

s242Ötekilerde ise bu daha az görülür; meselâ Empedokles'te oluşun, yok oluşun ve başkalaşmanın nasıl olacağı açık değildir. Çünkü ötekilere göre cisimlerin ilkleri bölünmezdir ve yalnız şekilce farklıdır; şeyler önce bunlardan bileşir ve en son bunlara çözülür. Empedokles'te ise öteki şeylerin oluşu ve yok oluşunun unsurlara kadar gittiği açıktır; ama bu unsurların kendilerinin yığılmış büyüklüğünün nasıl oluşup yok olduğu ne açıktır ne de söyleyebilir; çünkü Platon'un Timaios'ta yazdığı gibi ateşin ve aynı şekilde ötekilerin de bir unsuru olduğunu söylemiyor. Platon, Leukippos'la aynı şekilde konuşmamakta şu kadar ayrılır: biri bölünmezlerin katılar, öteki yüzeyler olduğunu söyler; biri her bölünmez katının sonsuz sayıda şekille belirlendiğini, öteki belli şekillerle belirlendiğini söyler; yoksa ikisi de bölünmezlerden ve belirli şekillerle sınırlandıklarından söz eder. Bunlardan oluşlar ve ayrışmalar Leukippos'a göre iki şekilde olur, boşluk aracılığıyla ve temas aracılığıyla (çünkü her şey orada bölünebilir); Platon'a göre ise yalnız temas aracılığıyla, çünkü boşluk olmadığını söyler.

Bölünmez yüzeyler hakkında daha önceki incelemelerde konuştuk. Bölünmez katılardan çıkan sonuçları daha ayrıntılı incelemeyi şimdilik bırakalım; ama kısa bir sapmayla şunu söyleyelim: bölünmezlerin her birinin etkilenmez olduğunu (çünkü boşluk aracılığı dışında etkilenemezler) ve hiçbir hâli etkileyemeyeceğini söylemek zorunludur; çünkü ne soğuk ne sert olabilirler.

s242

καὶ πῶς λέγουσι, δῆλον, καὶ πρὸς τὰς αὐτῶν θέσεις αἷς χρῶνται σχεδὸν ὁμολογουμένως φαίνεται συμβαῖνον. τοῖς δ᾿ ἄλλοις ἧττον, οἷον Ἐμπεδοκλεῖ τίνα τρόπον ἔσται γένεσις καὶ φθορὰ καὶ ἀλλοίωσις, οὐ δῆλον. τοῖς μὲν γάρ ἐστιν ἀδιαίρετα τὰ πρῶτα τῶν σωμάτων, σχήματι διαφέροντα μόνον, ἐξ ὧν πρώτων σύγκειται καὶ εἰς ἃ ἔσχατα διαλύεται· Ἐμπεδοκλεῖ δὲ τὰ μὲν ἄλλα φανερὸν ὅτι μέχρι τῶν στοιχείων ἔχει τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθοράν, αὐτῶν δὲ τούτων πῶς γίνεται καὶ φθείρεται τὸ σωρευόμενον μέγεθος, οὔτε δῆλον οὔτε ἐνδέχεται λέγειν αὐτῷ μὴ λέγοντι καὶ τοῦ πυρὸς εἶναι στοιχεῖον, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἀπάντων, ὥσπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραφε Πλάτων· τοσοῦτον γὰρ διαφέρει τοῦ μὴ τὸν αὐτὸν τρόπον Λευκίππῳ λέγειν, ὅτι ὁ μὲν στερεὰ ὁ δ᾿ ἐπίπεδα λέγει τὰ ἀδιαίρετα, καὶ ὁ μὲν ἀπείροις ὡρίσθαι σχήμασι [τῶν ἀδιαιρέτων στερεῶν ἕκαστον], ὁ δὲ ὡρισμένοις, ἐπεὶ ἀδιαίρετά γε ἀμφότεροι λέγουσι καὶ ὡρισμένα σχήμασιν. ἐκ δὴ τούτων αἱ γενέσεις καὶ αἱ διακρίσεις Λευκίππῳ μὲν [δύο τρόποι ἂν εἶεν,] διά τε τοῦ κενοῦ καὶ διὰ τῆς ἁφῆς (ταύτῃ γὰρ διαιρετὸν ἕκαστον), Πλάτωνι δὲ κατὰ τὴν ἁρὴν μόνον· κενὸν γὰρ οὐκ εἶναί φησιν.

Καὶ περὶ μὲν τῶν ἀδιαιρέτων ἐπιπέδων εἰρήκαμεν ἐν τοῖς πρότερον λόγοις· περὶ δὲ τῶν ἀδιαιρέτων στερεῶν τὸ μὲν ἐπὶ πλέον θεωρῆσαι τὸ

s244Oysa yalnız yuvarlak şekle sıcağı yüklemek saçmadır; çünkü zıddı olan soğuğun da başka bir şekle ait olması zorunludur. Bunlar, yani sıcaklık ve soğukluk bulunduğu hâlde ağırlık ve hafiflik, sertlik ve yumuşaklık bulunmasa, bu da saçma olurdu; oysa Demokritos bölünmezlerin her birinin, büyüklük fazlasına göre daha ağır olduğunu söyler; dolayısıyla daha sıcak olduğu da açıktır. Böyle oldukları hâlde birbirinden etkilenmemeleri, meselâ hafif sıcak olanın çok fazla sıcak olandan etkilenmemesi imkânsızdır. Ayrıca sert olan varsa, yumuşak olan da vardır. Yumuşak ise zaten bir etkiye uğramak bakımından yumuşak diye anılır; çünkü yumuşak, boyun eğendir. Ama yalnız şekilden başka hiçbir özellik bulunmaması da saçmadır; bulunsa ve yalnız bir tane olsa, meselâ biri soğuk, öteki sıcak olsa, bu da saçmadır; çünkü o zaman tabiatları bir olmazdı. Aynı şekilde bir tek bölünmezde birden çok özellik bulunması da imkânsızdır; çünkü bölünmez olduğu için hâlleri aynı yerde taşıyacaktır; dolayısıyla etkilenirse, meselâ soğursa, bu yönüyle başka bir şeyi de etkileyecek ya da başka bir etkiye uğrayacaktır. Öteki hâllerde de durum aynıdır; çünkü katı bölünmezlerden söz edenler de yüzey bölünmezlerden söz edenler de aynı sonuçla karşılaşır: bölünmezlerde boşluk bulunmadığı için ne seyrekleşebilir ne de yoğunlaşabilirler.

s244

συμβαῖνον ἀφείσθω τὸ νῦν, ὡς δὲ μικρὸν παρεκβᾶσιν εἰπεῖν, ἀναγκαῖον ἀπαθές τε ἕκαστον λέγειν τῶν ἀδιαιρέτων (οὐ γὰρ οἷόν τε πάσχειν ἀλλ᾿ ἢ διὰ τοῦ κενοῦ) καὶ μηδενὸς ποιητικὸν πάθους· οὔτε γὰρ ψυχρὸν οὔτε σκληρὸν οἶόν τ᾿ εἶναι. καίτοι τοῦτό γε ἄτοπον, τὸ μόνον ἀποδοῦναι τῷ περιφερεῖ σχήματι τὸ θερμόν· ἀνάγκη γὰρ καὶ τοὐναντίον τὸ ψυχρὸν ἄλλῳ τινὶ προσήκειν τῶν σχημάτων. ἄτοπον δὲ κὲν εἰ ταῦτα μὲν ὑπάρχει, λέγω δὲ θερμότης καὶ ψυχρότης, βαρύτης δὲ καὶ κουφότης καὶ σκληρότης καὶ μαλακότης μὴ ὑπάρξει· καίτοι βαρύτερόν γε κατὰ τὴν ὑπεροχήν φησιν εἶναι Δημόκριτος ἕκαστον τῶν ἀδιαιρέτων, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ θερμότερον. τοιαῦτα δ᾿ ὄντα μὴ πάσχειν ὑπ᾿ ἀλλήλων ἀδύνατον, οἷον ὑπὸ τοῦ πολὺ ὑπερβάλλοντος θερμοῦ τὸ ἡρέμα θερμόν. ἀλλὰ μὴν εἰ σκληρόν, καὶ μαλακόν. τὸ δὲ μαλακὸν ἤδη τῷ πάσχειν τι λέγεται· τὸ γὰρ ὑπεικτικὸν μαλακόν. ἀλλὰ μὴν ἄτοπον καὶ εἰ μηδὲν ὑπάρχει ἀλλ᾿ ἢ μόνον σχῆμα· καὶ εἰ ὑπάρχει, ἓν δὲ μόνον, οἷον τὸ μὲν ψυχρὸν τὸ δὲ θερμόν· οὐδὲ γὰρ ἂν μία τις εἴη ἡ φύσις αὐτῶν. ὁμοίως δὲ ἀδύνατον καὶ εἰ πλείω τῷ ἑνί· ἀδιαίρετον γὰρ ὂν ἐν τῷ αὐτῷ ἕξει τὰ πάθη, ὥστε καὶ ἐὰν πάσχῃ εἴπερ ψύχεται, ταύτῃ τι¹ καὶ ἄλλο ποιήσει ἢ πείσεται. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων παθημάτων· τοῦτο γὰρ καὶ

s246Ayrıca küçüklerin bölünmez, büyüklerin ise bölünebilir olması da saçmadır. Gerçi bugünkü durumda büyüklerin küçüklerden daha kolay kırılması makuldür: bunlar, yani büyükler, kolay çözülür, çünkü birçok şeye çarparlar; ama neden genel olarak bölünmezlik büyüklerden çok küçüklere ait olsun? Ayrıca o katıların hepsinin tabiatı bir midir, yoksa meselâ bazılarının kütlesi ateşten, bazılarınınki topraktan olur gibi birbirlerinden farklı mıdırlar? Hepsinin tabiatı bir ise, onları ayıran nedir? Ya da neden birbirine dokununca, su suya değince olduğu gibi bir olmazlar? Çünkü sonraki öncekinden hiç farklı değildir. Farklıysalar, bu farklar nelerdir? Açıktır ki olup bitenlerin ilkeleri ve sebepleri olarak şekillerden çok bunları koymak gerekir. Ayrıca tabiatları farklıysa, birbirine dokunduklarında etkileyecek de etkilenecek de olurlar. Bir de onları hareket ettiren nedir? Başka bir şeyse, etkilenebilir olurlar; her biri kendi kendisini hareket ettiriyorsa, ya bölünebilir olacak, bir yönüyle hareket ettirip öteki yönüyle hareket edecektir, ya da aynı yönüyle zıt özellikler ona ait olacak ve madde yalnız sayıca değil, kuvvece de bir olacaktır.

Hâllerin gözeneklerin hareketiyle gerçekleştiğini söyleyenlere gelince: gözenekler dolu bile olsa, gözenekler boşuna konmuştur.

s246

τοῖς στερεὰ καὶ τοῖς ἐπίπεδα λέγουσιν ἀδιαίρετα συμβαίνει τὸν αὐτὸν τρόπον· οὔτε γὰρ μανότερα οὔτε πυκνότερα οἷόν τε γίνεσθαι κενοῦ μὴ ὄντος ἐν τοῖς ἀδιαιρέτοις. ἔτι. δ᾿ ἄτοπον καὶ τὸ μικρὰ μὲν ἀδιαίρετα εἶναι, μεγάλα δὲ μή· νῦν μὲν γὰρ εὐλόγως τὰ μείζω θραύεται μᾶλλον τῶν μικρῶν· τὰ μὲν γὰρ διαλύεται ῥᾳδίως, οἷον τὰ μεγάλα· προσκόπτει γὰρ πολλοῖς· τὸ δὲ ἀδιαίρετον ὅλως διὰ τί μᾶλλον ὑπάρχει τῶν μεγάλων τοῖς μικροῖς; ἔτι δὲ πότερον μία πάντων ἡ φύσις ἐκείνων τῶν στερεῶν, ἢ διαφέρει θάτερα τῶν ἑτέρων, ὥσπερ ἂν εἰ τὰ μὲν εἴη πύρινα, τὰ δὲ γήϊνα τὸν ὄγκον; εἰ μὲν γὰρ μία φύσις ἐστὶν ἀπάντων, τί τὸ χωρίσαν; ἢ διὰ τί οὐ γίνεται ἁψάμενα ἕν, ὥσπερ ὕδωρ ὕδατος ὅταν θίγῃ; οὐδὲν γὰρ διαφέρει τὸ ὕστερον τοῦ προτέρου. εἰ δ᾿ ἕτερα, ποῖα ταῦτα; καὶ δῆλον ὡς ταῦτα θετέον ἀρχὰς καὶ αἰτίας τῶν συμβαινόντων μᾶλλον ἢ τὰ σχήματα. ἔτι δὲ διαφέροντα τὴν φύσιν, κἂν ποιῇ κἂν πάσχῃ θιγγάνοντα ἀλλήλων. ἔτι δὲ τί τὸ κινοῦν; εἰ μὲν γὰρ ἕτερον, παθητικά¹· εἰ δ᾿ αὐτὸ αὐτὸ ἕκαστον, ἢ διαιρετὸν ἔσται, κατ᾿ ἄλλo μὲν κινοῦν κατ᾿ ἄλλο δὲ κινούμενον, ἢ κατὰ ταὐτὸ τἀναντία ὑπάρξει, καὶ ἡ ὕλη οὐ μόνον ἀριθμῷ ἔσται μία ἀλλὰ καὶ δυνάμει.

Ὅσοι μὲν οὖν διὰ τῆς τῶν πόρων κινήσεως φασι

s248Çünkü bütün böyle bir şekilde etkileniyorsa, gözenekleri olmasa da kendisi sürekli olarak aynı şekilde etkilenirdi. Ayrıca saydam şeylerin ardını görme konusunda söyledikleri nasıl olabilir? Saydam şeylerin içinden ne temas noktalarından geçmek mümkündür, ne de her biri doluysa gözeneklerden; çünkü o zaman gözenekleri olmayandan ne farkı kalır? Her şey aynı şekilde dolu olacaktır. Gözenekler boş olsa (ama içlerinde cisimler bulunması zorunludur), yine aynı sonuç çıkacaktır. Hiçbir cismi almayacak kadar küçüklerse, küçük boşluğun var olduğunu, büyük boşluğun ise, ne kadar olursa olsun, var olmadığını düşünmek ya da boşluk derken bir cismin yerinden başka bir şey kastettiğini sanmak gülünçtür; dolayısıyla açıktır ki her cismin kütlesine eşit bir boşluk bulunacaktır.

Genel olarak gözenek kabul etmek gereksizdir. Çünkü etkileyen temasla hiçbir şey yapmıyorsa, gözeneklerden geçerek de yapamaz; temasla yapıyorsa, gözenekler olmasa da birbiriyle bu şekilde ilişkili olan tabiattaki şeylerin bazısı etkilenecek, bazısı etkileyecektir. Demek ki bazılarının kabul ettiği şekilde gözeneklerden söz etmenin ya yanlış ya da boş olduğu bundan açıktır. Cisimler her yerinden bölünebilir olduğuna göre gözenek kabul etmek gülünçtür; çünkü bölünebilir oldukları ölçüde ayrılabilirler.

s248

τὰ πάθη συμβαίνειν, εἰ μὲν καὶ πεπληρωμένων τῶν πόρων, περίεργον οἱ πόροι· εἰ γὰρ ταύτῃ τι πάσχει τὸ πᾶν, κἂν μὴ πόρους ἔχον ἀλλ᾿ αὐτὸ συνεχὲς ὂν πάσχοι τὸν αὐτὸν τρόπον. ἔτι δὲ πῶς ἐνδέχεται περὶ τοῦ διορᾶν συμβαίνειν ὡς λέγουσιν; οὔτε γὰρ κατὰ τὰς ἁφὰς ἐνδέχεται διιέναι διὰ τῶν διαφανῶν, οὔτε διὰ τῶν πόρων, εἰ πλήρης ἕκαστος· τί γὰρ διοίσει τοῦ μὴ ἔχειν πόρους; πᾶν γὰρ ὁμοίως ἔσται πλῆρες. ἀλλὰ μὴν εἰ καὶ κενὰ μὲν ταῦτα (ἀνάγκη δὲ σώματα ἐν αὑτοῖς ἔχειν), ταὐτὸ συμβήσεται πάλιν. εἰ δὲ τηλικαῦτα τὸ μέγεθος ὥστε μὴ δέχεσθαι σῶμα μηδέν, γελοῖον τὸ μικρὸν μὲν οἴεσθαι κενὸν εἶναι, μέγα δὲ μὴ μηδ᾿ ὁπηλικονοῦν, ἢ τὸ κενὸν ἄλλο τι οἴεσθαι λέγειν πλὴν χώραν σώματος, ὥστε δῆλον ὅτι παντὶ σώματι τὸν ὄγκον ἴσον ἔσται κενόν.

Ὅλῶς δὲ τὸ πόρους ποιεῖν περίεργον· εἰ μὲν γὰρ μηδὲν ποιεῖ κατὰ τὴν ἁφήν, οὐδὲ διὰ τῶν πόρων ποιήσει διιόν· εἰ δὲ τῷ ἅπτεσθαι, καὶ μὴ πόρων ὄντων τὰ μὲν πείσεται τὰ δὲ ποιήσει τῶν πρὸς ἄλληλα τοῦτον τὸν τρόπον πεφυκότων. ὅτι μὲν οὖν οὕτως λέγειν τοὺς πόρους ὥς τινες ὑπολαμβάνουσιν, ἢ ψεῦδος ἢ μάταιον, φανερὸν ἐκ τούτων ἐστίν· διαιρετῶν δ᾿ ὄντων πάντῃ τῶν σωμάτων πόρους ποιεῖν γελοῖον· ᾗ γὰρ διαιρετά, δύναται χωρίζεσθαι.

322b259. Bölüm

Varlıkların doğurması, etkilemesi ve etkilenmesi ne şekilde olur, bunu söyleyelim; sık sık söylenen ilkeden başlayalım. Bir şey kuvve hâlinde, öteki fiilen böyleyse, tabiatı bir yerinden etkilenip bir yerinden etkilenmemek değil, böyle olduğu ölçüde her yerinden etkilenmektir; daha çok ya da daha az böyle olduğu ölçüde de daha çok ya da daha az etkilenir. Bu anlamda gözenekten söz etmek daha yerinde olur; tıpkı madenlerde etkilenebilir maddenin sürekli damarlarının uzanması gibi. Her şey birlikte büyümüş ve bir olduğu sürece etkilenmez. Etkilemek ve etkilenmek tabiatında olan şeyler, ne birbirlerine ne başka şeylere değmedikleri sürece de aynı şekilde etkilenmez. Demek istiyorum ki ateş yalnız dokunarak değil, uzakta olsa da ısıtır: ateş havayı, hava da bedeni ısıtır, çünkü tabiatı etkilemek ve etkilenmektir. Bir şeyin bir yerinden etkilenip bir yerinden etkilenmediği görüşüne gelince, bunu baştan belirleyerek söylemeliyiz. Büyüklük her yerinden bölünebilir değilse, bölünmez bir cisim ya da yüzey varsa, hiçbir şey her yerinden etkilenebilir olmazdı, ama sürekli de olmazdı. Bu yanlışsa ve her cisim bölünebilirse, bölünmüş olup birbirine dokunmak ile bölünebilir olmak arasında hiçbir fark yoktur. Çünkü bazılarının dediği gibi temas noktalarından ayrılabiliyorsa, henüz bölünmemiş olsa bile bölünmüş olacaktır; zira bölünmesi mümkündür ve imkânsız hiçbir şey olmaz. Genel olarak, cisimler yarılarak bu şekilde etkilenmenin olması saçmadır; çünkü bu açıklama başkalaşmayı ortadan kaldırır. Oysa aynı cismin sürekli kalarak bir zaman sıvı, bir zaman donmuş olduğunu görüyoruz; bunu, Demokritos'un dediği gibi, ne bölünme ve birleşmeyle ne de dönüş ve temasla yaşamıştır. Çünkü sıvıdan donmuş hâle, ne yer değiştirerek ne de tabiatını değiştirerek gelmiştir; içinde kütlece bölünmez sert ve donmuş parçalar da yoktur; bütünü aynı şekilde bir zaman sıvıdır, bir zaman sert ve donmuştur. Ayrıca büyüme ve küçülme de mümkün olmaz; çünkü bir ekleme olacaksa, ama bütünü değişmemişse, ya bir şey karışarak ya da kendi kendine değişerek, her parçası büyümüş olmayacaktır.

Doğurmanın, etkilemenin, oluşmanın ve birbirinden etkilenmenin var olduğu, bunun hangi şekilde mümkün olduğu, bazılarının söylediği hangi şekilde ise mümkün olmadığı bu şekilde belirlenmiş olsun.

322b25
  1. Τίνα δὲ τρόπον ὑπάρχει τοῖς οὖσι γεννᾶν καὶ ποιεῖν καὶ πάσχειν, λέγωμεν λαβόντες ἀρχὴν τὴν πολλάκις εἰρημένην. εἰ γάρ ἐστι τὸ μὲν δυνάμει τὸ δ᾿ ἐντελεχείᾳ τοιοῦτον, πέφυκεν οὐ τῇ μὲν τῇ δ᾿ οὒ πάσχειν, ἀλλὰ πάντῃ καθ᾿ ὅσον ἐστὶ τοιοῦτον, ἧττον δὲ καὶ μᾶλλον ᾗ τοιοῦτον μᾶλλόν ἐστι καὶ ἧττον· καὶ ταύτῃ πόρους ἄν τις λέγοι μᾶλλον, καθάπερ ἐν τοῖς μεταλλευομένοις διατείνουσι τοῦ παθητικοῦ φλέβες συνεχεῖς. συμφυὲς μὲν οὖν ἕκαστον καὶ ἓν ὂν ἀπαθές. ὁμοίως δὲ καὶ μὴ θιγγάνοντα μήτε αὑτῶν μήτ᾿ ἄλλων, ἃ ποιεῖν πέφυκε καὶ πάσχειν. λέγω δ᾿ οἷον οὐ μόνον ἁπτόμενον θερμαίνει τὸ πῦρ, ἀλλὰ κἂν ἄποθεν ᾗ· τὸν μὲν γὰρ ἀέρα τὸ πῦρ, ὁ δ᾿ ἀὴρ τὸ σῶμα θερμαίνει, πεφυκὼς ποιεῖν καὶ πάσχειν. τὸ δὲ τῇ μὲν οἴεσθαι πάσχειν τῇ δὲ μή, διορίσαντας ἐν ἀρχῇ τοῦτο λεκτέον. εἰ μὲν γὰρ μὴ πάντῃ διαιρετὸν τὸ μέγεθος, ἀλλ᾿ ἔστι σῶμα ἀδιαίρετον ἢ πλάτος, οὐκ ἂν εἴη πάντῃ παθητικόν, ἀλλ᾿ οὐδὲ συνεχὲς οὐδέν· εἰ δὲ τοῦτο ψεῦδος καὶ πᾶν σῶμα διαιρετόν, οὐδὲν διαφέρει διῃρῆσθαι μὲν ἅπτεσθαι δέ, ἢ διαιρετόν εἶναι· εἰ γὰρ διακρίνεσθαι δύναται κατὰ τὰς ἁφάς, ὥσπερ φασί τινες, κἂν μήπω ᾖ διῃρημένον, ἔσται διῃρημένον· μένον· δυνατὸν γὰρ διαιρεθῆναι· γίνεται γὰρ οὐδὲν ἀδύνατον. ὅλως δὲ τὸ τοῦτον γίνεσθαι τὸν τρόπον σχιζομένων τῶν σωμάτων ἄτοπον· ἀναιρεῖ γὰρ οὗτος ὁ λόγος ἀλλοίωσιν, ὁρῶμεν δὲ τὸ αὐτὸ σῶμα συνεχὲς ὂν ὁτὲ μὲν ὑγρὸν ὁτὲ δὲ πεπηγός, οὐ διαιρέσει καὶ συνθέσει τοῦτο παθόν, οὐδὲ τροπῇ καὶ διαθιγῇ, καθάπερ λέγει Δημόκριτος· οὔτε γὰρ μετατεθὲν οὔτε μεταβαλὸν τὴν φύσιν πεπηγὸς ἐξ ὑγροῦ γέγονεν· οὐδ᾿ ἐνυπάρχει τὰ σκληρὰ καὶ πεπηγότα ἀδιαίρετα τοὺς ὄγκους· ἀλλ᾿ ὁμοίως ἅπαν ὑγρόν, ὁτὲ δὲ σκληρὸν καὶ πεπηγός ἐστιν. ἔτι δ᾿ οὐδ᾿ αὔξησιν οἷόν τ᾿ εἶναι καὶ φθίσιν· οὐ γὰρ ὁτιοῦν ἔσται γεγονὸς μεῖζον, εἴπερ ἔσται πρόσθεσις, καὶ μὴ πᾶν μεταβεβληκός, ἢ μιχθέντος τινὸς ἢ καθ᾿ αὑτὸ μεταβαλόντος.

Ὅτι μὲν οὖν ἔστι τὸ γεννᾶν καὶ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ γίνεσθαί τε καὶ πάσχειν ὑπ᾿ ἀλλήλων, καὶ τίνα τρόπον ἐνδέχεται, καὶ τίνα φασὶ μέν τινες οὐκ ἐνδέχεται δέ, διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον.

322b25_210. Bölüm

Geriye aynı yöntemle karışmayı incelemek kalıyor; çünkü bu, baştan önümüze koyduğumuz konuların üçüncüsüydü. Karışmanın ne olduğunu, karışık olanın ne olduğunu, varlıklardan hangilerinde ve nasıl bulunduğunu, ayrıca karışma diye bir şey olup olmadığını, yoksa bunun yanlış mı olduğunu incelemeliyiz. Çünkü bazılarına göre bir şeyin başka bir şeyle karışması imkânsızdır: karışanlar hâlâ var ve başkalaşmamış iseler, şimdi öncekinden daha çok karışmış sayılmazlar, aynı durumdadırlar, derler; biri yok olmuşsa karışmamışlardır, biri vardır, öteki yoktur; oysa karışma, ikisi aynı durumdayken olur. Bir araya gelince karışanların ikisi de yok olmuşsa, durum yine aynıdır; çünkü hiç var olmayan şeyler karışmış olamaz.

Bu delil, karışmanın oluştan ve yok oluştan, karışık olanın da oluşabilir ve yok olabilir olandan nasıl ayrıldığını belirlemeye çalışıyor gibidir; çünkü karışma varsa farklı olması gerektiği açıktır. Dolayısıyla bunlar açığa çıkarsa, ortaya konan aporialar da çözülebilir.

Maddenin yanarken ateşle karıştığını ya da karıştığını söylemeyiz; ne kendi parçalarıyla ne de ateşle; ateşin oluştuğunu, maddenin ise yok olduğunu söyleriz. Aynı şekilde besinin bedenle karıştığını ya da şeklin balmumuyla karışarak kütleye şekil verdiğini de söylemeyiz. Cisim ile beyaz da, genel olarak hâller ve melekeler de şeylerle karışamaz; çünkü korundukları görülür. Beyaz ile bilgi de karışamaz, ayrı olmayan başka şeylerden hiçbiri de karışamaz. Bir zamanlar her şeyin bir arada ve karışmış olduğunu söyleyenler bu noktada iyi konuşmuyor; çünkü her şey her şeyle karışamaz, karışanların her birinin ayrı olarak var olması gerekir; hâllerden ise hiçbiri ayrı değildir. Varlıklardan bazıları kuvve hâlinde, bazıları fiilen olduğuna göre, karışan şeylerin bir bakıma var olması, bir bakıma olmaması mümkündür: onlardan oluşan şey fiilen başka bir şeydir, ama her biri karışmadan önce ne idiyse kuvve hâlinde hâlâ odur ve yok olmamıştır; delilin daha önce aporia olarak ortaya koyduğu da buydu. Karışan şeylerin de önce ayrı hâlden bir araya geldiği ve yeniden ayrılabildiği görülür. Demek ki ne cisim ile beyaz gibi fiilen varlıklarını sürdürürler ne de yok olurlar, ne biri ne ikisi; çünkü kuvveleri korunur. Bu yüzden bunu bir yana bırakalım; bununla bağlantılı aporiayı ise ayırt etmeliyiz: karışma hisse göre bir şey midir?

Karışan şeyler küçük parçalara bölünüp her biri hisle ayırt edilemeyecek şekilde yan yana konduğunda karışmış olur mu, olmaz mı? Yoksa karışma, karışanların her parçasının öbürünün her parçasının yanında bulunması mıdır? Karışma ilk anlamda da söylenir; meselâ her arpa tanesi bir buğday tanesinin yanına konunca arpanın buğdayla karıştığı söylenir. Ama her cisim bölünebiliyorsa ve bir cisim başka bir cisimle karışınca homoiomer bir şey oluyorsa, her parçanın her parçanın yanında olması gerekir. En küçük parçalara bölünmek mümkün olmadığına, bileşim ile karışma da aynı değil, farklı olduğuna göre, açıktır ki karışan şeyler küçük parçalar hâlinde korunuyorsa karışmış sayılmamalıdır (çünkü o zaman bileşim olur, kaynaşma ya da karışma olmaz; parça da bütünle aynı orana sahip olmaz. Oysa karışma varsa karışmış olanın homoiomer olması, suyun parçasının su olması gibi kaynaşmış olanın parçasının da kaynaşmış olması gerektiğini söylüyoruz. Karışma küçük parçalar hâlinde bileşimse, bunların hiçbiri gerçekleşmez; şeyler yalnız hisse göre karışmış olur; aynı şey keskin görmeyen biri için karışmış, Lynkeus için ise hiç karışmamış olur). Bölünmeyle de, her parçanın her parçanın yanında bulunacağı şekilde karışmaz; çünkü böyle bölünmek imkânsızdır. O hâlde ya karışma yoktur ya da bunun nasıl gerçekleşebileceğini yeniden söylememiz gerekir.

Dediğimiz gibi, varlıklardan bazıları etkileyici, bazıları da onlardan etkilenebilir. Maddesi aynı olanlar karşılıklıdır: birbirini etkileyebilir ve birbirinden etkilenebilir. Maddesi aynı olmayanlar ise etkilenmeden etkiler. Bunların karışması yoktur; bu yüzden hekimlik de, sağlık da bedenlere karışarak sağlık meydana getirmez. Etkileyen ve etkilenebilen şeylerden kolay bölünenler ise, çok olan aza, büyük olan küçüğe eklenince karışma meydana getirmez, baskın gelenin büyümesini meydana getirir; çünkü biri baskın gelene dönüşür. Meselâ bir damla şarap on bin testi suyla karışmaz; eidos'u çözülür ve bütün suya dönüşür. Kuvvelerde bir şekilde denk olduklarında ise her biri kendi tabiatından baskın gelene doğru değişir, ama öteki olmaz; arada ve ortak bir şey olur.

Demek ki etkileyenler arasında zıtlık taşıyanların karışabilir olduğu açıktır; çünkü bunlar birbirinden etkilenebilir. Küçük parçalar küçük parçaların yanına konunca daha iyi karışır; çünkü birbirini daha kolay ve daha çabuk dönüştürür. Çok olan ise bunu çok olanın etkisiyle uzun zamanda yapar. Bu yüzden bölünebilir ve etkilenebilir şeylerden kolay sınırlananlar karışabilir (çünkü bunlar kolayca küçük parçalara bölünür; kolay sınırlanan olmak da buydu); meselâ cisimler içinde en çok sıvılar karışabilir; çünkü yapışkan olmadıkça bölünebilir şeyler içinde en kolay sınırlanan sıvıdır; yapışkan olanlar ise yalnız kütleyi çoğaltır ve büyütür. Biri yalnız ya da çok fazla etkilenebilir, öteki pek az etkilenebilir olduğunda, ikisinden oluşan karışım ya hiç ya da az miktarda artar; kalay ile tunçta olan budur. Çünkü bazı varlıklar birbirine karşı adeta kekeler ve iki yana kayar: biraz karışmış gibi görünürler, biri alıcı, öteki eidos gibi. Bunlarda olan budur: kalay, tuncun maddesi olmayan bir hâl gibi olduğundan neredeyse kaybolur ve karıştıktan sonra yalnız renk vererek ayrılır. Aynı şey başka şeylerde de olur.

Söylenenlerden şu da açıktır: karışma vardır; ne olduğu, neden olduğu ve varlıklardan hangilerinin karışabildiği de açıktır; çünkü bazı şeyler hem birbirinden etkilenebilir hem kolay sınırlanır ve kolay bölünür niteliktedir. Bunların karışınca yok olması zorunlu değildir, ama mutlak olarak hâlâ aynı kalmaları da; karışmaları ne bir bileşimdir ne de hisse göre bir şeydir. Karışabilir olan, kolay sınırlanan, etkilenebilir ve etkileyebilir olan ve böyle bir şeyle karışandır (çünkü karışabilir, kendisiyle aynı adı taşıyan şeye göre karışabilirdir); karışma da başkalaşmış karışanların birleşmesidir.

322b25_2
  1. Λοιπὸν δὲ θεωρῆσαι περὶ μίξεως κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τῆς μεθόδου· τοῦτο γὰρ ἦν τρίτον τῶν προτεθέντων ἐξ ἀρχῆς. σκεπτέον δὲ τί τ᾿ ἐστὶν ἡ μίξις καὶ τί τὸ μικτόν, καὶ τίσιν ὑπάρχει τῶν ὄντων καὶ πῶς, ἔτι δὲ πότερον ἔστι μίξις ἢ τοῦτο ψεῦδος· ἀδύνατον γάρ ἐστι μιχθῆναί τι ἔτερον ἑτέρῳ, καθάπερ λέγουσί τινες· ὄντων μὲν γὰρ ἔτι τῶν μιχθέντων καὶ μὴ ἠλλοιωμένων οὐδὲν μᾶλλον λον νῦν μεμῖχθαί φασιν ἢ πρότερον, ἀλλ᾿ ὁμοίως ἔχειν, θατέρου δὲ φθαρέντος οὐ μεμῖχθαι, ἀλλὰ τὸ μὲν εἶναι τὸ δ᾿ οὐκ εἶναι, τὴν δὲ μίξιν ὁμοίως ἐχόντων εἶναι· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ εἰ ἀμφοτέρων συνελθόντων ἔφθαρται τῶν μιγνυμένων ἑκάτερον· οὐ γὰρ εἶναι μεμιγμένα τά γε ὅλως οὐκ ὄντα.

Οὗτος μὲν οὖν ὁ λόγος ἔοικε ζητεῖν διορίσαι τί διαφέρει μίξις γενέσεως καὶ φθορᾶς, καὶ τί τὸ μικτὸν τοῦ γεννητοῦ καὶ φθαρτοῦ· δῆλον γὰρ ὡς δεῖ διαφέρειν, εἴπερ ἔστιν. ὥστε τούτων ὄντων φανερῶν τὰ διαπορηθέντα λύοιντ᾿ ἄν.

Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὴν ὕλην τῷ πυρὶ μεμῖχθαί φαμεν οὐδὲ μίγνυσθαι καιομένην, οὔτ᾿ αὐτὴν αὑτῆς τοῖς μορίοις οὔτε τῷ πυρί, ἀλλὰ τὸ μὲν πῦρ γίνεσθαι, τὴν δὲ φθείρεσθαι. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον οὔτε τῷ σώματι τὴν τροφὴν οὔτε τὸ σχῆμα τῷ κηρῷ μιγνύμενον σχηματίζειν τὸν ὄγκον· οὐδὲ τὸ σῶμα καὶ τὸ λευκὸν οὐδ᾿ ὅλως τὰ πάθη καὶ τὰς ἔξεις οἷόν τε μίγνυσθαι τοῖς πράγμασιν· σωζόμενα γὰρ ὁρᾶται. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ λευκόν γε καὶ τὴν ἐπιστήμην ἐνδέχεται μιχθῆναι, οὐδ᾿ ἄλλο τῶν μὴ χωριστῶν οὐδέν. ἀλλὰ τοῦτο λέγουσιν οὐ καλῶς οἱ πάντα ποτὲ ὁμοῦ φάσκοντες εἶναι καὶ μεμῖχθαι· οὐ γὰρ ἅπαν ἅπαντι μικτόν, ἀλλ᾿ ὑπάρχειν δεῖ χωριστὸν ἑκάτερον τῶν μιχθέντων· τῶν δὲ παθῶν οὐδὲν χωριστόν. ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶ τὰ μὲν δυνάμει τὰ δ᾿ ἐνεργείᾳ τῶν ὄντων, ἐνδέχεται τὰ μιχθέντα εἶναί πως καὶ μὴ εἶναι, ἐνεργείᾳ μὲν ἑτέρου ὄντος τοῦ γεγονότος ἐξ αὐτῶν, δυνάμει δ᾿ ἔτι ἑκατέρου ἅπερ ἦσαν πρὶν μιχθῆναι, καὶ οὐκ ἀπολωλότα· τοῦτο γὰρ ὁ λόγος διηπόρει πρότερον· φαίνεται δὲ τὰ μιγνύμενα πρότερόν τε ἐκ κεχωρισμένων συνιόντα καὶ δυνάμενα χωρίζεσθαι πάλιν. οὔτε διαμένουσιν οὖν ἐνεργείᾳ ὥσπερ τὸ σῶμα καὶ τὸ λευκόν, οὔτε φθείρονται, οὔτε θάτερον οὔτ᾿ ἄμφω· σώζεται γὰρ ἡ δύναμις αὐτῶν. διὸ ταῦτα μὲν ἀφείσθω· τὸ δὲ συνεχὲς τούτοις ἀπόρημα διαιρετέον, πότερον ἡ μίξις πρὸς τὴν αἴσθησιν τί ἐστιν.

Ὅταν γὰρ οὕτως εἰς μικρὰ διαιρεθῇ τὰ μιγνύμενα, καὶ τεθῇ παῤ ἄλληλα τοῦτον τὸν τρόπον ὥστε μὴ δῆλον ἕκαστον εἶναι τῇ αἰσθήσει, τότε μέμικται ἢ οὔ, ἀλλ᾿ ἔστιν ὥστε ὁτιοῦν παῤ ὁτιοῦν εἶναι μόριον τῶν μιχθέντων; λέγεται μὲν οὖν ἐκείνως, οἷον κριθὰς μεμῖχθαι πυροῖς, ὅταν ἡτισοῦν παῤ ὁντινοῦν τεθῇ. εἰ δ᾿ ἐστὶ πᾶν σῶμα διαιρετόν, εἴπερ καὶ ἔστι σῶμα σώματι μικτὸν ὁμοιομερές, ὁτιοῦν ἂν δέοι μέρος γίνεσθαι παῤ ὁτιοῦν. ἐπεὶ δ᾿ οὐκ ἔστιν εἰς τἀλάχιστα διαιρεθῆναι, οὔτε σύνθεσις ταὐτὸ καὶ μίξις ἀλλ᾿ ἕτερον, δῆλον ὡς οὔτε κατὰ μικρὰ σωζόμενα δεῖ τὰ μιγνύμενα φάναι μεμῖχθαι (σύνθεσις γὰρ ἔσται καὶ οὐ κρᾶσις οὐδὲ μίξις, οὐδ᾿ ἕξει τὸν αὐτὸν λόγον τῷ ὅλῳ τὸ μόριον. φαμὲν δὲ δεῖν,1 εἴπερ μέμικται,2 τὸ μιχθὲν ὁμοιομερὲς εἶναι, καὶ ὥσπερ τοῦ ὕδατος τὸ μέρος ὕδωρ, οὕτω καὶ τοῦ κραθέντος. ἂν δ᾿ ᾗ κατὰ μικρὰ σύνθεσις ἡ μίξις, οὐθὲν συμβήσεται τούτων, ἀλλὰ μόνον μεμιγμένα πρὸς τὴν αἴσθησιν· καὶ τὸ αὐτὸ τῷ μὲν μεμιγμένον, ἐὰν μὴ βλέπῃ ὀξύ, τῷ Λυγκεῖ δ᾿ οὐδὲν μεμιγμένον οὔτε τῇ διαιρέσει ὥστε ὁτιοῦν παῤ ὁτιοῦν μέρος· ἀδύνατον γὰρ οὕτω διαιρεθῆναι. ἢ οὖν οὐκ ἔστι μίξις, ἢ λεκτέον τοῦτο πῶς ἐνδέχεται γίνεσθαι πάλιν.

Ἔστι δή, ὡς ἔφαμεν, τῶν ὄντων τὰ μὲν ποιητικά, τὰ δ᾿ ὑπὸ τούτων παθητικά. τὰ μὲν οὖν ἀντιστρέφει, ὅσων ἡ αὐτὴ ὕλη ἐστί, καὶ ποιητικὰ ἀλλήλων καὶ παθητικὰ ὑπ᾿ ἀλλήλων· τὰ δὲ ποιεῖ ἀπαθῆ ὄντα, ὅσων μὴ ἡ αὐτὴ ὕλη. τούτων μὲν οὖν οὐκ ἔστι μίξις· διὸ οὐδ᾿ ἡ ἰατρικὴ ποιεῖ ὑγίειαν οὐδ᾿ ἡ ὑγίεια μιγνυμένη τοῖς σώμασιν. τῶν δὲ ποιητικῶν καὶ παθητικῶν ὅσα εὐδιαίρετα, πολλὰ μὲν ὀλίγοις καὶ μεγάλα μικροῖς συντιθέμενα οὐ ποιεῖ μίξιν, ἀλλ᾿ αὔξησιν τοῦ κρατοῦντος· μεταβάλλει γὰρ θάτερον εἰς τὸ κρατοῦν, οἷον σταλαγμὸς οἴνου μυρίοις χοεῦσιν ὕδατος οὐ μίγνυται· λύεται γὰρ τὸ εἶδος καὶ μεταβάλλει εἰς τὸ πᾶν ὕδωρ. ὅταν δὲ ταῖς δυνάμεσιν ἰσάζῃ πως, τότε μεταβάλλει μὲν ἑκάτερον εἰς τὸ κρατοῦν ἐκ τῆς αὑτοῦ φύσεως, οὐ γίνεται δὲ θάτερον, ἀλλὰ μεταξὺ καὶ κοινόν.

Φανερὸν οὖν ὅτι ταῦτ᾿ ἐστὶ μικτὰ ὅσα ἐναντίωσιν ἔχει τῶν ποιούντων· ταῦτα γὰρ δὴ ὑπ᾿ ἀλλήλων ἐστὶ παθητικά. καὶ μικρὰ δὲ μικροῖς παρατιθέμενα μίγνυται μᾶλλον· ῥᾷον γὰρ καὶ θᾶττον ἄλληλα μεθίστησιν. τὸ δὲ πολὺ καὶ ὑπὸ πολλοῦ χρονίως τοῦτο δρᾷ. διὸ τὰ εὐόριστα τῶν διαιρετῶν καὶ παθητικῶν μικτά (διαιρεῖται γὰρ εἰς μικρὰ ταῦτα ῥᾳδίως· τοῦτο γὰρ ἦν τὸ εὐορίστῳ εἶναι), οἷον τὰ ὑγρὰ μικτὰ μάλιστα τῶν σωμάτων· εὐόριστον γὰρ μάλιστα τὸ ὑγρὸν τῶν διαιρετῶν, ἐὰν μὴ γλίσχρον ᾖ· ταῦτα γὰρ δὴ πλείω καὶ μείζω μόνον ποιεῖ τὸν ὄγκον. ὅταν δ᾿ ᾖ θάτερον μόνον παθητικὸν ἢ σφόδρα, τὸ δὲ πάμπαν ἡρέμα, ἢ οὐδὲν πλεῖον τὸ μιχθὲν ἐξ ἀμφοῖν ἢ μικρόν, ὅπερ συμβαίνει περὶ τὸν καττίτερον καὶ τὸν χαλκόν. ἔνια γὰρ ψελλίζεται πρὸς ἄλληλα τῶν ὄντων καὶ ἐπαμφοτερίζει· φαίνεται γάρ πως καὶ μικτὰ ἠρέμα, καὶ ὡς θάτερον μὲν δεκτικὸν θάτερον δ᾿ εἶδος. ὅπερ ἐπὶ τούτων συμβαίνει· ὁ γὰρ καττίτερος ὡς πάθος τι ὢν ἄνευ ὕλης τοῦ χαλκοῦ σχεδὸν ἀφανίζεται, καὶ μιχθεὶς ἄπεισι χρωματίσας μόνον. ταὐτὸ δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐφ᾿ ἑτέρων.

Φανερὸν τοίνυν ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ ὅτι ἔστι μίξις καὶ τί ἐστι καὶ διὰ τί, καὶ ποῖα μικτὰ τῶν ὄντων, ἐπείπερ ἐστὶν ἔνια τοιαῦτα οἷα παθητικά τε ὑπ᾿ ἀλλήλων καὶ εὐόριστα καὶ εὐδιαίρετα· ταῦτα γὰρ οὔτ᾿ ἐφθάρθαι ἀνάγκη μεμιγμένα οὔτ᾿ ἔτι ταὐτὰ ἁπλῶς εἶναι, οὔτε σύνθεσιν εἶναι τὴν μίξιν αὐτῶν, οὔτε πρὸς τὴν αἴσθησιν· ἀλλ᾿ ἔστι μικτὸν μὲν ὃ ἂν εὐόριστον ὂν παθητικὸν ᾖ καὶ ποιητικὸν καὶ τοιούτῳ μικτόν (πρὸς ὁμώνυμον γὰρ τὸ μικτόν), ἡ δὲ μίξις τῶν μικτῶν ἀλλοιωθέντων ἕνωσις.

322b20_2II. Kitap

Oluş ve Yok Oluş Üzerine II

1. Bölüm

Karışma, temas, etkileme ve etkilenme hakkında, bunların tabiatça değişen şeylerde nasıl bulunduğunu, ayrıca mutlak oluş ve yok oluş hakkında, nasıl ve neyin oluşu olduğunu, hangi sebeple olduğunu söyledik. Aynı şekilde başkalaşma hakkında da, başkalaşmanın ne olduğunu ve bunların arasında ne fark bulunduğunu söyledik. Geriye cisimlerin unsurları denen şeyleri incelemek kalıyor.

Tabiatça meydana gelmiş bütün ousia'ların oluşu ve yok oluşu hissedilir cisimler olmadan gerçekleşmez. Bunların dayanağı olan madde hakkında bazıları tek olduğunu söyler; meselâ havayı ya da ateşi ya da bunların arasında bir şeyi, hem cisim hem ayrı bir şey olarak kabul ederler. Bazıları ise birden çok olduğunu söyler: bazıları ateş ve toprak, bazıları bunlara üçüncü olarak havayı, bazıları da Empedokles gibi dördüncü olarak suyu ekler. Şeylerde oluş ve yok oluş, bunların birleşmesi ve ayrışması ya da başkalaşmasıyla gerçekleşir.

Birleşme ve ayrışma yoluyla ya da başka bir değişme yoluyla değişince oluşu ve yok oluşu meydana getiren ilk şeylere ilkeler ve unsurlar demenin doğru olduğu üzerinde anlaşılmış olsun. Ama söylenenlerin dışında tek bir madde kabul edip bunu cisimsel ve ayrı sayanlar yanılıyor; çünkü bu cismin hissedilir bir zıtlık olmadan var olması imkânsızdır. Bazılarının ilke dediği bu sonsuzun ya hafif ya ağır ya soğuk ya da sıcak olması zorunludur. Timaios'ta yazılana gelince, orada hiçbir belirleme yoktur; çünkü Platon her şeyi alan şeyin unsurlardan ayrı olup olmadığını açıkça söylememiş, unsur denen şeylerin dayanağı olarak onlardan önce gelen bir şey bulunduğunu, altının altından eşyanın dayanağı olduğu gibi, söyledikten sonra ondan hiç yararlanmamıştır. (Gerçi bu da böyle söylendiğinde doğru söylenmiş olmaz: başkalaşmanın söz konusu olduğu şeylerde durum böyledir, ama oluşun ve yok oluşun söz konusu olduğu şeylere, kendisinden oluştukları şeyin adını vermek imkânsızdır. Oysa Platon, her birine altın demenin açık ara en doğru söz olduğunu söyler.) Ama unsurlar katı olduğu hâlde çözümlemeyi yüzeylere kadar götürür; oysa sütanasının, yani ilk maddenin yüzeyler olması imkânsızdır. Biz ise hissedilir cisimlerin bir maddesi olduğunu, ama bunun ayrı olmadığını, her zaman bir zıtlıkla birlikte bulunduğunu ve unsur denen şeylerin bundan oluştuğunu söylüyoruz. Bunlar hakkında başka yerde daha ayrıntılı belirleme yaptık. Bununla birlikte ilk cisimler de maddeden bu şekilde çıktığına göre, onlar hakkında da belirleme yapmalıyız; ilkenin ve ilk olanın ayrı olmayan, ama zıtların dayanağı olan madde olduğunu düşünüyoruz. Çünkü ne sıcak soğuğun maddesidir ne de soğuk sıcağın; ikisinin dayanağı maddedir. Dolayısıyla ilk ilke kuvve hâlinde hissedilir cisim, ikincisi zıtlıklar, meselâ sıcaklık ve soğukluk, üçüncüsü de artık ateş, su ve bu türden şeylerdir. Bunlar birbirine dönüşür, ama Empedokles'in ve başkalarının dediği şekilde değil (o zaman başkalaşma olmazdı); zıtlıklar ise değişmez. Yine de cismin ilkelerinin ne türden ve kaç tane olduğunu söylememiz gerekir; çünkü ötekiler onları kabul edip kullanır, ama neden bunlar olduklarını ya da neden bu kadar olduklarını hiç söylemez.

322b20_2
  1. Περὶ μὲν οὖν μίξεως καὶ ἁφῆς καὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν εἴρηται πῶς ὑπάρχει τοῖς μεταβάλλουσι κατὰ φύσιν, ἔτι δὲ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς τῆς ἁπλῆς, πῶς καὶ τίνος¹ ἐστὶ καὶ διὰ τίν᾿ αἰτίαν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ἀλλοιώσεως εἴρηται, τί τὸ ἀλλοιοῦσθαι καὶ τίν᾿ ἔχει διαφορὰν αὐτῶν. λοιπὸν δὲ θεωρῆσαι περὶ τὰ καλούμενα στοιχεῖα τῶν σωμάτων.

Γένεσις μὲν γὰρ καὶ φθορὰ πάσαις ταῖς φύσει συνεστώσαις οὐσίαις οὐκ ἄνευ τῶν αἰσθητῶν σωμάτων· τούτων δὲ τὴν ὑποκειμένην ὕλην οἱ μέν φασιν εἶναι μίαν, οἷον ἀέρα τιθέντες ἢ πῦρ ἤ τι μεταξὺ τούτων, σῶμά τε ὂν καὶ χωριστόν, οἱ δὲ πλείω τὸν ἀριθμὸν ἑνός, οἱ μὲν πῦρ καὶ γῆν, οἱ δὲ ταῦτά τε καὶ ἀέρα τρίτον, οἱ δὲ καὶ ὕδωρ τούτων τέταρτον, ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς· ἐξ ὧν συγκρινομένων καὶ διακρινομένων ἢ ἀλλοιουμένων συμβαίνειν τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθορὸν τοῖς πράγμασιν.

Ὅτι μὲν οὖν τὰ πρῶτα ἀρχὰς καὶ στοιχεῖα καλῶς ἔχει λέγειν, ἔστω συνομολογούμενον, ἐξ ὧν μεταβαλλόντων ἢ κατὰ σύγκρισιν καὶ διάκρισιν ἢ κατ᾿ ἄλλην μεταβολὴν συμβαίνει γένεσιν εἶναι καὶ φθοράν. ἀλλ᾿ οἱ μὲν ποιοῦντες μίαν ὕλην παρὰ τὰ εἰρημένα, ταύτην δὲ σωματικὴν καὶ χωριστήν, ἁμαρτάνουσιν· ἀδύνατον γὰρ ἄνευ ἐναντιώσεως εἶναι τὸ σῶμα τοῦτο αἰσθητῆς¹· ἢ γὰρ κοῦφον ἢ βαρὺ ἢ ψυχρὸν ἢ θερμὸν ἀνάγκη εἶναι τὸ ἄπειρον τοῦτο, ὃ λέγουσί τινες εἶναι τὴν ἀρχήν. ὡς δ᾿ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραπται, οὐδένα ἔχει διορισμόν· οὐ γὰρ εἴρηκε σαφῶς τὸ πανδεχές, εἰ χωρίζεται τῶν στοιχείων. οὐδὲ χρῆται οὐδέν, φήσας εἶναι ὑποκείμενόν τι τοῖς καλουμένοις στοιχείοις πρότερον, οἷον χρυσὸν τοῖς ἔργοις τοῖς χρυσοῖς. (καίτοι καὶ τοῦτο οὐ καλῶς λέγεται τοῦτον τὸν τρόπον λεγόμενον, ἀλλ᾿ ὧν μὲν ἀλλοίωσις, ἔστιν οὕτως, ὧν δὲ γένεσις καὶ φθορά, ἀδύνατον ἐκεῖνο προσαγορεύεσθαι ἐξ οὗ γέγονεν. καίτοι γέ φησι μακρῷ ἀληθέστατον εἶναι χρυσὸν λέγειν ἕκαστον εἶναι.) ἀλλὰ τῶν στοιχείων ὄντων στερεῶν μέχρι ἐπιπέδων ποιεῖται τὴν ἀνάλυσιν· ἀδύνατον δὲ τὴν τιθήνην καὶ τὴν ὕλην τὴν πρώτην τὰ ἐπίπεδα εἶναι. ἡμεῖς δὲ φαμὲν μὲν εἶναί τινα ὕλην τῶν σωμάτων τῶν αἰσθητῶν, ἀλλὰ ταύτην οὐ χωριστὴν ἀλλ᾿ ἀεὶ μετ᾿ ἐναντιώσεως, ἐξ ἧς γίνεται τὰ καλούμενα στοιχεῖα. διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν ἑτέροις ἀκριβέστερον. οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἐπειδὴ καὶ τὸν τρόπον τοῦτόν ἐστιν ἐκ τῆς ὕλης τὰ σώματα τὰ πρῶτα, διοριστέον καὶ περὶ τούτων, ἀρχὴν μὲν καὶ πρώτην οἰομένοις εἶναι τὴν ὕλην τὴν ἀχώριστον μέν, ὑποκειμένην δὲ τοῖς ἐναντίοις· οὔτε γὰρ τὸ θερμὸν ὕλη τῷ ψυχρῷ οὔτε τοῦτο τῷ θερμῷ, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον ἀμφοῖν. ὥστε πρῶτον μὲν τὸ δυνάμει σῶμα αἰσθητὸν ἀρχή, δεύτερον δ᾿ αἱ ἐναντιώσεις, λέγω δ᾿ οἷον θερμότης καὶ ψυχρότης, τρίτον δ᾿ ἤδη πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ τὰ τοιαῦτα· ταῦτα μὲν γὰρ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, καὶ οὐχ ὡς Ἐμπεδοκλῆς καὶ ἕτεροι λέγουσιν (οὐδὲ γὰρ ἂν ἦν ἀλλοίωσις), αἱ δ᾿ ἐναντιώσεις οὐ μεταβάλλουσιν. ἀλλ᾿ οὐδὲν ἧττον καὶ ὣς σώματος ποίας καὶ πόσας λεκτέον ἀρχάς· οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι ὑποθέμενοι χρῶνται, καὶ οὐδὲν λέγουσι διὰ τί αὗται ἢ τοσαῦται.

322b52. Bölüm

Hissedilir cismin, yani dokunulabilir olanın ilkelerini aradığımıza, dokunulabilir de hissi dokunma olan şey olduğuna göre, bütün zıtlıkların değil, yalnız dokunmaya ait zıtlıkların cismin eidos'larını ve ilkelerini oluşturduğu açıktır. Çünkü cisimler zıtlıkla, hem de dokunulabilir zıtlıkla ayrılır. Bu yüzden ne beyazlık ve siyahlık ne tatlılık ve acılık ne de öteki hissedilir zıtlıklardan herhangi biri unsur oluşturur. Gerçi görme dokunmadan önce gelir, dolayısıyla görmenin dayanağı da önce gelir; ama o, dokunulabilir cismin dokunulabilir olması bakımından bir hâli değildir, başka bir bakımdan hâlidir, tabiatça önce gelse bile.

Dokunulabilir şeylerin kendileri arasında hangilerinin ilk farklar ve zıtlıklar olduğunu ayırt etmeliyiz. Dokunmaya göre zıtlıklar şunlardır: sıcak ve soğuk, kuru ve yaş, ağır ve hafif, sert ve yumuşak, yapışkan ve kırılgan, pürüzlü ve düz, kalın ve ince. Bunlardan ağır ve hafif etkileyici ya da etkilenebilir değildir; çünkü başka bir şeyi etkilemeleri ya da başka bir şeyden etkilenmeleri bakımından böyle anılmazlar. Oysa unsurların birbirini etkileyebilir ve birbirinden etkilenebilir olması gerekir; çünkü karışır ve birbirine dönüşürler. Sıcak ve soğuk, yaş ve kuru ise kimi etkileyici, kimi etkilenebilir olmaları bakımından böyle anılır. Sıcak, aynı cinsten olanları bir araya getirendir (ateşin yaptığı söylenen ayırma, aynı soydan olanları bir araya getirmektir; çünkü yabancı olanları çıkarır); soğuk, aynı soydan olanları da olmayanları da aynı şekilde toplayıp bir araya getirendir; yaş, kendine ait bir sınırla sınırlanmamış ama kolay sınırlanan; kuru ise kendine ait bir sınırla kolay sınırlanan, ama zor sınırlanandır. İnce ve kalın, yapışkan ve kırılgan, sert ve yumuşak ve öteki farklar bunlardan gelir. Yaşın özelliği doldurmaktır, çünkü sınırlanmamıştır ama kolay sınırlanır ve dokunduğu şeye uyar; ince de doldurucudur (çünkü ince parçalıdır ve küçük parçalı olan doldurur, zira bütünüyle bütüne dokunur; ince de en çok böyledir); dolayısıyla ince yaşa, kalın da kuruya ait olacaktır. Yine yapışkan yaşa aittir (yapışkan, belli bir etkiye uğramış yaştır, meselâ zeytinyağı); kırılgan ise kuruya; çünkü kırılgan tamamen kurudur, öyle ki yaşlık eksikliği yüzünden katılaşmıştır. Ayrıca yumuşak yaşa aittir (yumuşak, kendi içine çöken ve yer değiştirmeyendir; yaşın yaptığı da budur; bu yüzden yaş yumuşak değildir, ama yumuşak yaşa aittir); sert ise kuruya; çünkü sert katılaşmış olandır, katılaşmış da kurudur. Kuru ve yaş birçok anlamda söylenir: kuruya hem yaş hem ıslak karşıttır, yaşa da hem kuru hem katılaşmış karşıttır; bunların hepsi ilk söylenen kuruya ve yaşa aittir. Kuru ıslağa karşıt olduğuna, ıslak yüzeyinde yabancı bir yaşlık bulunan, sırılsıklam da bunun derinlere işlediği, kuru da bundan yoksun olan şey olduğuna göre, ıslağın yaşa, ona karşıt olan kurunun da ilk kuruya ait olacağı açıktır. Yaş ile katılaşmış için de durum aynıdır: yaş, kendine ait bir yaşlığı olan; sırılsıklam, derinlerinde yabancı bir yaşlık bulunan; katılaşmış da bundan yoksun olandır. Dolayısıyla bunlardan da biri kuruya, öteki yaşa ait olacaktır. Demek ki öteki bütün farkların ilk dört farka indirgendiği açıktır. Bunlar ise artık daha azına indirgenmez: sıcak, yaş olan ya da kuru olan şey değildir; yaş da sıcak olan ya da soğuk olan şey değildir; soğuk ve kuru ne birbirinin altına ne de sıcağın ve yaşın altına girer. Dolayısıyla bunların dört olması zorunludur.

322b5
  1. Ἐπεὶ οὖν ζητοῦμεν αἰσθητοῦ σώματος ἀρχάς, τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ἁπτοῦ, ἁπιὸν δ᾿ οὗ ἡ αἴσθησις ἁφή, φανερὸν ὅτι οὐ πᾶσαι αἱ ἐναντιώσεις σώματος εἴδη καὶ ἀρχὰς ποιοῦσιν, ἀλλὰ μόνον αἱ κατὰ τὴν ἁφήν· κατ᾿ ἐναντίωσίν τε γὰρ διαφέρουσι, καὶ κατὰ ἁπτὴν ἐναντίωσιν. διὸ οὔτε λευκότης καὶ μελανία οὔτε γλυκύτης καὶ πικρότης, ὁμοίως δ᾿ οὐδὲ τῶν ἄλλων τῶν αἰσθητῶν ἐναντιώσεων οὐδὲν ποιεῖ στοιχεῖον. καίτοι πρότερον ὄψις ἁφῆς, ὥστε καὶ τὸ ὑποκείμενον πρότερον. ἀλλ᾿ οὐκ ἔστι σώματος ἁπτοῦ πάθος ᾗ ἀπτόν, ἀλλὰ καθ᾿ ἕτερον, καὶ εἰ ἔτυχε τῇ φύσει πρότερον.

Αὐτῶν δὲ πρῶτον τῶν ἁπτῶν διαιρετέον ποῖαι πρῶται διαφοραὶ καὶ ἐναντιώσεις. εἰσὶ δ᾿ ἐναντιώσεις κατὰ τὴν ἁρὴν αἵδε, θερμὸν ψυχρόν, ξηρὸν ὑγρόν, βαρὺ κοῦφον, σκληρὸν μαλακόν, γλίσχρον κραῦρον, τραχὺ λεῖον, παχὺ λεπτόν. τούτων δὲ βαρὺ μὲν καὶ κοῦφον οὐ ποιητικὰ οὐδὲ παθητικά· οὐ γὰρ τῷ ποιεῖν τι ἕτερον ἢ πάσχειν ὑφ᾿ ἑτέρου λέγονται. δεῖ δὲ ποιητικὰ εἶναι ἀλλήλων καὶ παθητικὰ τὰ στοιχεῖα· μίγνυται γὰρ καὶ μεταβάλλει εἰς ἄλληλα. θερμὸν δὲ καὶ ψυχρὸν καὶ ὑγρὸν καὶ ξηρὸν τὰ μὲν τῷ ποιητικὰ εἶνσι τὰ δὲ τῷ παθητικὰ λέγεται· θερμὸν γάρ ἐστι τὸ συγκρῖνον τὰ ὁμογενῆ (τὸ γὰρ διακρίνειν, ὅπερ φασὶ ποιεῖν τὸ πῦρ, συγκρίνειν ἐστὶ τὰ ὁμόφυλα· συμβαίνει γὰρ ἐξαιρεῖν τὰ ἀλλότρια), ψυχρὸν δὲ τὸ συνάγον καὶ συγκρῖνον ὁμοίως τά τε συγγενῆ καὶ τὰ μὴ ὁμόφυλα, ὑγρὸν δὲ τὸ ἀόριστον οἰκείῳ ὅρῳ εὐόριστον ὄν, ξηρὸν δὲ τὸ εὐόριστον μὲν οἰκείῳ ὅρῳ, δυσόριστον δέ. τὸ δὲ λεπτὸν καὶ παχὺ καὶ γλίσχρον καὶ κραῦρον καὶ σκληρὸν καὶ μαλακὸν καὶ αἱ ἄλλαι διαφοραὶ ἐκ τούτων· ἐπεὶ γὰρ τὸ ἀναπληστικόν ἐστι τοῦ ὑγροῦ διὰ τὸ μὴ ὡρίσθαι μὲν εὐόριστον δ᾿ εἶναι καὶ ἀκολουθεῖν τῷ ἁπτομένῳ, τὸ δὲ λεπτὸν ἀναπληστικόν (λεπτομερές γάρ, καὶ τὸ μικρομερὲς ἀναπληστικόν· ὅλον γὰρ ὅλου ἅπτεται· τὸ δὲ λεπτὸν μάλιστα τοιοῦτοι), φανερὸν ὅτι τὸ μὲν λεπτὸν ἔσται τοῦ ὑγροῦ, τὸ δὲ παχὺ τοῦ ξηροῦ. πάλιν δὲ τὸ μὲν γλίσχρον τοῦ ὑγροῦ (τὸ γὰρ γλίσχρον ὑγρὸν πεπονθός τί ἐστιν, οἷον τὸ ἔλαιον), τὸ δὲ κραῦρον τοῦ ξηροῦ· κραῦρον γὰρ τὸ τελέως ξηρόν, ὥστε καὶ πεπηγέναι δι᾿ ἔλλειψιν ὑγρότητος. ἔτι τὸ μὲν μαλακὸν τοῦ ὑγροῦ (μαλακὸν γὰρ τὸ ὑπεῖκον εἰς ἑαυτὸ καὶ μὴ μεθιστάμενον, ὅπερ ποιεῖ τὸ ὑγρόν· διὸ καὶ οὐκ ἔστι τὸ ὑγρὸν μαλακόν, ἀλλὰ τὸ μαλακὸν τοῦ ὑγροῦ), τὸ δὲ σκληρὸν τοῦ ξηροῦ· σκληρὸν γάρ ἐστι τὸ πεπηγός, τὸ δὲ πεπηγὸς ξηρόν. λέγεται δὲ ξηρὸν καὶ ὑγρὸν πλεοναχῶς· ἀντίκειται γὰρ τῷ ξηρῷ καὶ τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ διερόν, καὶ πάλιν τῷ ὑγρῷ καὶ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ πεπηγός· ἅπαντα δὲ ταῦτ᾿ ἐστὶ τοῦ ξηροῦ καὶ τοῦ ὑγροῦ τῶν πρώτων λεχθέντων. ἐπεὶ γὰρ ἀντίκειται τῷ διερῷ τὸ ξηρόν, καὶ διερὸν μέν ἐστι τὸ ἔχον ἀλλοτρίαν ὑγρότητα ἐπιπολῆς, βεβρεγμένον δὲ τὸ εἰς βάθος, ξηρὸν δὲ τὸ ἐστερημένον ταύτης, φανερὸν ὅτι τὸ μὲν διερὸν ἔσται τοῦ ὑγροῦ, τὸ δ᾿ ἀντικείμενον ξηρὸν τοῦ πρώτου ξηροῦ. πάλιν δὲ τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ πεπηγὸς ὡσαύτως· ὑγρὸν μὲν γάρ ἐστι τὸ ἔχον οἰκείαν ὑγρότητα, βεβρεγμένον δὲ τὸ ἔχον ἀλλοτρίαν ὑγρότητα ἐν τῷ βάθει, πεπηγὸς δὲ τὸ ἐστερημένον ταύτης. ὥστε καὶ τούτων ἔσται τὸ μὲν ξηροῦ τὸ δὲ ὑγροῦ. δῆλον τοίνυν ὅτι πᾶσαι αἱ ἄλλαι διαφοραὶ ἀνάγονται εἰς τὰς πρώτας τέτταρας. αὗται δὲ οὐκέτι εἰς ἐλάττους· οὔτε γὰρ τὸ θερμὸν ὅπερ ὑγρὸν ἢ ὅπερ ξηρόν, οὔτε τὸ ὑγρὸν ὅπερ θερμὸν ἢ ὅπερ ψυχρόν, οὔτε τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ξηρὸν οὔθ᾿ ὑπ᾿ ἄλληλ᾿ οὔθ᾿ ὑπὸ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ὑγρόν εἰσιν· ὥστ᾿ ἀνάγκη τέτταρας εἶναι ταύτας.

322b25_33. Bölüm

Unsurlar dört olduğuna, dördünden altı çift kurulabildiğine, zıtların ise tabiatı birbiriyle çift olmak olmadığına göre (aynı şeyin hem sıcak hem soğuk, ya da hem kuru hem yaş olması imkânsızdır), unsurların çiftlerinin dört olacağı açıktır: sıcak ve kuru, sıcak ve yaş, yine soğuk ve yaş, soğuk ve kuru. Bunlar da makul bir şekilde basit görünen cisimlere, yani ateşe, havaya, suya ve toprağa denk düşmüştür: ateş sıcak ve kurudur, hava sıcak ve yaştır (çünkü hava bir tür buhardır), su soğuk ve yaştır, toprak soğuk ve kurudur. Dolayısıyla farkların ilk cisimlere dağıtılması da, bunların sayısı da makuldür. Basit cisimleri unsur sayanların hepsi bir, iki, üç ya da dört unsur kabul eder. Yalnız bir unsur söyleyip ötekileri yoğunlaşma ve seyrelmeyle türetenler, aslında iki ilke kabul etmiş olur: seyrek ve yoğun ya da sıcak ve soğuk. Çünkü yaratıcı olanlar (dēmiourgoi) bunlardır, bir ise madde gibi dayanaktır. Doğrudan iki unsur kabul edenler, Parmenides'in ateş ve toprak demesi gibi, aradakileri, yani havayı ve suyu bunların karışımı sayar. Üç unsur söyleyenler de böyle yapar, Platon'un "bölümlemeler"de yaptığı gibi; çünkü ortadakini bir karışım yapar. İki ve üç unsur kabul edenler hemen hemen aynı şeyi söyler; yalnız birileri ortayı ikiye böler, ötekiler onu tek sayar. Bazıları ise doğrudan dört unsur söyler, Empedokles gibi; ama o da bunları ikiye indirger, çünkü öteki hepsini ateşin karşısına koyar.

Ateş, hava ve söylenenlerin her biri basit değil, karışıktır. Basit olanlar bunlara benzer, ama bunlarla aynı değildir; meselâ ateşe benzer bir şey varsa ateş niteliklidir, ateş değildir; havaya benzeyen de hava niteliklidir; ötekiler için de aynı şey geçerlidir. Ateş sıcaklığın aşırılığıdır, tıpkı buzun soğukluğun aşırılığı olması gibi; çünkü donma ve kaynama birer aşırılıktır, biri soğukluğun, öteki sıcaklığın. O hâlde buz soğuk yaşın donması ise, ateş de sıcak kurunun kaynaması olacaktır. Bu yüzden ne buzdan ne de ateşten hiçbir şey oluşur.

Basit cisimler dört olduğuna göre, her iki yerden her birine ikisi aittir: ateş ve hava sınıra doğru gidenlerin yerine, toprak ve su ise merkeze doğru gidenlerin yerine aittir. Uçta olan ve en saf olanlar ateş ile topraktır; ortada olan ve daha karışık olanlar ise su ile havadır. Her çiftin üyeleri ötekinin üyelerine zıttır: ateşe su, havaya toprak zıttır; çünkü bunlar zıt hâllerden meydana gelmiştir. Bununla birlikte dört tane olsalar da her biri mutlak olarak tek bir özelliğe aittir: toprak soğuktan çok kuruya, su yaştan çok soğuğa, hava sıcaktan çok yaşa, ateş de kurudan çok sıcağa.

322b25_3
  1. Ἐπεὶ δὲ τέτταρα τὰ στοιχεῖα, τῶν δὲ τεττάρων ἓξ αἱ συζεύξεις, τὰ δ᾿ ἐναντία οὐ πέφυκε συνδυάζεσθαι (θερμὸν γὰρ καὶ ψυχρὸν εἶναι τὸ αὐτὸ καὶ πάλιν ξηρὸν καὶ ὑγρὸν ἀδύνατα), φανερὸν ὅτι τέτταρες ἔσονται αἱ τῶν στοιχείων συζεύξεις, θερμοῦ καὶ ξηροῦ, καὶ θερμοῦ καὶ ὑγροῦ, καὶ πάλιν ψυχροῦ καὶ ὑγροῦ, καὶ ψυχροῦ καὶ ξηροῦ. καὶ ἠκολούθηκε κατὰ λόγον τοῖς ἁπλοῖς φαινομένοις σώμασι, πυρὶ καὶ ἀέρι καὶ ὕδατι καὶ γῇ· τὸ μὲν γὰρ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν, ὁ δ᾿ ἀὴρ θερμὸν καὶ ὑγρόν (οἷον ἀτμὶς γὰρ ὁ ἀήρ), τὸ δ᾿ ὕδωρ ψυχρὸν καὶ ὑγρόν, ἡ δὲ γῆ ψυχρὸν καὶ ξηρόν, ὥστ᾿ εὐλόγως διανέμεσθαι τὰς διαφορὰς τοῖς πρώτοις σώμασι, καὶ τὸ πλῆθος αὐτῶν εἶναι κατὰ λόγον. ἅπαντες γὰρ οἱ τὰ ἁπλᾶ σώματα στοιχεῖα ποιοῦντες οἱ μὲν ἕν, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ τρία, οἱ δὲ τέτταρα ποιοῦσιν. ὅσοι μὲν οὗν ἓν μόνον λέγουσιν, εἶτα πυκνώσει καὶ μανώσει τἆλλα γεννῶσι, τούτοις συμβαίνει δύο ποιεῖν τὰς ἀρχάς, τό τε μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν ἢ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν· ταῦτα γὰρ τὰ δημιουργοῦντα, τὸ δ᾿ ἓν ὑπόκειται καθάπερ ὕλη. οἱ δ᾿ εὐθὺς δύο ποιοῦντες, ὥσπερ Παρμενίδης πῦρ καὶ γῆν, τὰ μεταξὺ μίγματα ποιοῦσι τούτων, οἷον ἀέρα καὶ ὕδωρ. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ τρία λέγοντες, καθάπερ Πλάτων ἐν ταῖς διαιρέσεσιν· τὸ γὰρ μέσον μῖγμα ποιεῖ. καὶ σχεδὸν ταὐτὰ λέγουσιν οἵ τε δύο καὶ οἱ τρία ποιοῦντες· πλὴν οἱ μὲν τέμνουσιν εἰς δύο τὸ μέσον, οἱ δ᾿ ἓν μόνον ποιοῦσιν. ἔνιοι δ᾿ εὐθὺς τέτταρα λέγουσιν, οἷον Ἐμπεδοκλῆς. συνάγει δὲ καὶ οὗτος εἰς τὰ δύο· τῷ γὰρ πυρὶ τἆλλα πάντα ἀντιτίθησιν.

Οὐκ ἔστι δὲ τὸ πῦρ καὶ ὁ ἀὴρ καὶ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἁπλοῦν, ἀλλὰ μικτόν. τὰ δ᾿ ἁπλᾶ τοιαῦτα μέν ἐστιν, οὐ μέντοι ταὐτά, οἷον εἴ τι τῷ πυρὶ ὅμοιον, πυροειδές, οὐ πῦρ, καὶ τὸ τῷ ἀέρι ἀεροειδές· ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων. τὸ δὲ πῦρ ἐστὶν ὑπερβολὴ θερμότητος, ὥσπερ καὶ κρύσταλλος ψυχρότητος· ἡ γὰρ πῆξις καὶ ἡ ζέσις ὑπερβολαί τινές εἰσιν, ἡ μὲν ψυχρότητος, ἡ δὲ θερμότητος. εἰ οὖν ὁ κρύσταλλός ἐστι πῆξις ὑγροῦ ψυχροῦ, καὶ τὸ πῦρ ἔσται ζέσις ξηροῦ θερμοῦ. διὸ καὶ οὐδὲν οὔτ᾿ ἐκ κρυστάλλου γίνεται οὔτ᾿ ἐκ πυρός.

Ὄντων δὲ τεττάρων τῶν ἁπλῶν σωμάτων, ἑκάτερον τοῖν δυοῖν ἑκατέρου τῶν τόπων ἐστίν· πῦρ μὲν γὰρ καὶ ἀὴρ τοῦ πρὸς τὸν ὅρον φερομένου, γῆ δὲ καὶ ὕδωρ τοῦ πρὸς τὸ μέσον. καὶ ἄκρα μὲν καὶ εἰλικρινέστατα πῦρ καὶ γῆ, μέσα δὲ καὶ με μιγμένα μᾶλλον ὕδωρ καὶ ἀήρ. καὶ ἑκάτερα ἑκατέροις ἐναντία· πυρὶ μὲν γὰρ ἐναντίον ὕδωρ, ἀέρι δὲ γῆ· ταῦτα γὰρ ἐκ τῶν ἐναντίων παθημάτων συνέστηκεν. οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἁπλῶς γε τέτταρα ὄντα ἑνὸς ἕκαστόν ἐστι, γῆ μὲν ξηροῦ μᾶλλον ἢ ψυχροῦ, ὕδωρ δὲ ψυχροῦ μᾶλλον ἢ ὑγροῦ, ἀὴρ δ᾿ ὑγροῦ μᾶλλον ἢ θερμοῦ, πῦρ δὲ θερμοῦ μᾶλλον ἢ ξηροῦ.

322b5_24. Bölüm

Daha önce basit cisimlerin birbirinden oluştuğu belirlendiğine, aynı zamanda his bakımından da oluştukları görüldüğüne göre (yoksa başkalaşma olmazdı; çünkü başkalaşma dokunulabilir şeylerin hâllerine göre olur), birbirlerine dönüşmenin tarzının ne olduğunu, her birinin her birinden oluşmasının mümkün olup olmadığını, yoksa bazılarının mümkün, bazılarının imkânsız mı olduğunu söylemeliyiz. Hepsinin tabiatının birbirine dönüşmek olduğu açıktır. Çünkü oluş zıtlara doğru ve zıtlardan olur; bütün unsurlar da farkları zıt olduğu için birbirine karşı zıtlık taşır. Bazılarında iki fark da zıttır, meselâ ateşte ve suda (biri kuru ve sıcak, öteki yaş ve soğuktur); bazılarında yalnız biri zıttır, meselâ havada ve suda (biri yaş ve sıcak, öteki yaş ve soğuktur). Dolayısıyla genel olarak her şeyin tabiatça her şeyden oluştuğu açıktır; tek tek nasıl olduğunu görmek de artık zor değil. Her biri her birinden oluşacak, ama daha hızlı ya da daha yavaş, daha kolay ya da daha zor oluşla ayrılacaklar. Çünkü birbiriyle ortak bir özelliği olanların dönüşmesi hızlı, olmayanlarınki yavaştır; zira bir şeyin değişmesi çok şeyin değişmesinden kolaydır. Meselâ birinin değişmesiyle ateşten hava olur (biri sıcak ve kuru, öteki sıcak ve yaştı; dolayısıyla kuru yaşa yenik düşerse hava olur). Yine havadan su olur, eğer sıcak soğuğa yenik düşerse (biri sıcak ve yaş, öteki soğuk ve yaştı; dolayısıyla sıcak değişince su olur). Aynı şekilde sudan toprak, topraktan ateş olur; çünkü her çiftin ikisi de birbiriyle ortak bir özelliğe sahiptir: su yaş ve soğuk, toprak soğuk ve kurudur; dolayısıyla yaş yenik düşerse toprak olur. Yine ateş kuru ve sıcak, toprak soğuk ve kuru olduğundan, soğuk yok olursa topraktan ateş olur.

Demek ki açıktır: basit cisimlerin oluşu bir döngü hâlindedir ve sırada birbirini izleyenlerde ortak özellikler bulunduğu için bu değişme tarzı en kolayıdır. Ateşten su, havadan toprak, yine sudan ve topraktan hava ve ateş oluşabilir, ama daha zordur; çünkü değişme daha çok özelliği içerir. Sudan ateş olacaksa hem soğuğun hem yaşın, topraktan hava olacaksa hem soğuğun hem kurunun yok olması zorunludur. Ateşten ve havadan su ve toprak olacaksa da aynı şekilde ikisinin de değişmesi zorunludur. Bu oluş daha uzun sürer. Ama her birinden bir özellik yok olursa, dönüşme daha kolaydır, ama birbirlerine değil: ateşten ve sudan toprak ve hava, havadan ve topraktan ise ateş ve su olur. Suyun soğuğu, ateşin de kurusu yok olunca hava olur (birinin sıcağı, ötekinin yaşı kalır); ateşin sıcağı, suyun da yaşı yok olunca toprak olur, çünkü birinin kurusu, ötekinin soğuğu kalır. Aynı şekilde havadan ve topraktan da ateş ve su olur: havanın sıcağı, toprağın da kurusu yok olunca su olur (birinin yaşı, ötekinin soğuğu kalır); havanın yaşı, toprağın da soğuğu yok olunca ateş olur, çünkü birinin sıcağı, ötekinin kurusu kalır; bunlar da ateşin özellikleriydi. Ateşin oluşu hisle de uyuşur; çünkü ateş en çok alevdir, alev de yanan dumandır, duman ise hava ile topraktan oluşur.

Sırada birbirini izleyen unsurlarda ise her birinden bir özellik yok olunca hiçbir cisme dönüşme olamaz; çünkü ikisinde ya aynı ya da zıt özellikler kalır. İki aynıdan da bir cisim oluşamaz; meselâ ateşin kurusu, havanın da yaşı yok olursa, ikisinde de sıcak kalır; ikisinin de sıcağı yok olursa zıtlar, kuru ve yaş kalır. Ötekilerde de durum aynıdır; çünkü sırada birbirini izleyen bütün unsurlarda bir özellik aynı, öteki zıttır. Böylece şu da açıktır: birden bire dönüşenler bir özellik yok olunca oluşur, ikiden bire dönüşenler ise daha çok özellik yok olunca. Her şeyin her şeyden oluştuğunu ve birbirine dönüşmenin hangi şekilde gerçekleştiğini söylemiş olduk.

322b5_2
  1. Ἐπεὶ δὲ διώρισται πρότερον ὅτι τοῖς ἁπλοῖς σώμασιν ἐξ ἀλλήλων ἡ γένεσις, ἅμα δὲ καὶ κατὰ τὴν αἴσθησιν φαίνεται γινόμενα (οὐ γὰρ ἂν ἦν ἀλλοίωσις κατὰ γὰρ τὰ τῶν ἁπτῶν πάθη ἡ ἀλλοίωσίς ἐστιν), λεκτέον τίς ὁ τρόπος τῆς εἰς ἄλληλα μεταβολῆς, καὶ πότερον ἅπαν ἐξ ἅπαντος γίνεσθαι δυνατὸν ἢ τὰ μὲν δυνατὸν τὰ δ᾿ ἀδύνατον. ὅτι μὲν οὖν ἅπαντα πέφυκεν εἰς ἄλληλα μεταβάλλειν, φανερόν· ἡ γὰρ γένεσις εἰς ἐναντία καὶ ἐξ ἐναντίων, τὰ δὲ στοιχεῖα πάντα ἔχει ἐναντίωσιν πρὸς ἄλληλα διὰ τὸ τὰς διαφορὰς ἐναντίας εἶναι· τοῖς μὲν γὰρ ἀμφότεραι ἐναντίαι, οἷον πυρὶ καὶ ὕδατι (τὸ μὲν γὰρ ξηρὸν καὶ θερμόν, τὸ δ᾿ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν), τοῖς δ᾿ ἡ ἑτέρα μόνον, οἷον ἀέρι καὶ ὕδατι (τὸ μὲν γὰρ ὑγρὸν καὶ θερμόν, τὸ δὲ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν), ὥστε καθόλου μὲν φανερὸν ὅτι πᾶν ἐκ παντὸς γίνεσθαι πέφυκεν, ἤδη δὲ καθ᾿ ἕκαστον οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν πῶς· ἅπαντα μὲν γὰρ ἐξ ἁπάντων ἔσται, διοίσει δὲ τῷ θᾶττον καὶ βραδύτερον καὶ τῷ ῥᾷον καὶ χαλεπώτερον. ὅσα μὲν γὰρ ἔχει σύμβολα πρὸς ἄλληλα, ταχεῖα τούτων ἡ μετάβασις, ὅσα δὲ μὴ ἔχει, βραδεῖα, διὰ τὸ ῥᾷον εἶναι τὸ ἓν ἢ τὰ πολλὰ μεταβάλλειν, οἷον ἐκ πυρὸς μὲν ἔσται ἀὴρ θατέρου μεταβάλλοντος (τὸ μὲν γὰρ ἦν θερμὸν καὶ ξηρόν, τὸ δὲ θερμὸν καὶ ὑγρόν, ὥστε ἂν κρατηθῇ τὸ ξηρὸν ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ, ἀὴρ ἔστα). πάλιν δὲ ἐξ ἀέρος ὕδωρ, ἐὰν κρατηθῇ τὸ θερμὸν ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ (τὸ μὲν γὰρ ἦν θερμὸν καὶ ὑγρόν, τὸ δὲ ψυχρὸν καὶ ὑγρόν, ὥστε μεταβάλλοντος τοῦ θερμοῦ ὕδωρ ἔστα). τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐξ ὕδατος γῆ καὶ ἐκ γῆς πῦρ· ἔχει γὰρ ἄμφω πρὸς ἄμφω σύμβολα· τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν, ἡ δὲ γῆ ψυχρὸν καὶ ξηρόν, ὥστε κρατηθέντος τοῦ ὑγροῦ γῆ ἔσται. καὶ πάλιν ἐπεὶ τὸ μὲν πῦρ ξηρὸν καὶ θερμόν, ἡ δὲ γῆ ψυχρὸν καὶ ξηρόν, ἐὰν φθαρῇ τὸ ψυχρόν, πῦρ ἔσται ἐκ γῆς.

Ὥστε φανερὸν ὅτι κύκλῳ τε ἔσται ἡ γένεσις τοῖς ἁπλοῖς σώμασι, καὶ ῥᾷστος οὗτος ὁ τρόπος τῆς μεταβολῆς διὰ τὸ σύμβολα ἐνυπάρχειν τοῖς ἐφεξῆς. ἐκ πυρὸς δὲ ὕδωρ καὶ ἐξ ἀέρος γῆν καὶ πάλιν ἐξ ὕδατος καὶ γῆς ἀέρα καὶ πῦρ ἐνδέχεται μὲν γίνεσθαι, χαλεπώτερον δὲ διὰ τὸ πλειόνων εἶναι τὴν μεταβολήν· ἀνάγκη γάρ, εἰ ἔσται ἐξ ὕδατος πῦρ, φθαρῆναι καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ὑγρόν, καὶ πάλιν εἰ ἐκ γῆς ἀήρ, φθαρῆναι καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ξηρόν. ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ ἐκ πυρὸς καὶ ἀέρος ὕδωρ καὶ γῆ, ἀνάγκη ἀμφότερα μεταβάλλειν. αὕτη μὲν οὖν χρονιωτέρα ἡ γένεσις· ἐὰν δ᾿ ἑκατέρου φθαρῇ θάτερον, ῥᾴων μέν, οὐκ εἰς ἄλληλα δὲ ἡ μετάβασις, ἀλλ᾿ ἐκ πυρὸς μὲν καὶ ὕδατος ἔσται γῆ καὶ ἀήρ, ἐξ ἀέρος δὲ καὶ γῆς πῦρ καὶ ὕδωρ. ὅταν μὲν γὰρ τοῦ ὕδατος φθαρῇ τὸ ψυχρὸν τοῦ δὲ πυρὸς τὸ ξηρόν, ἀὴρ ἔσται (λείπεται γὰρ τοῦ μὲν τὸ θερμὸν τοῦ δὲ τὸ ὑγρόν), ὅταν δὲ τοῦ μὲν πυρὸς τὸ θερμὸν τοῦ δ᾿ ὕδατος τὸ ὑγρόν, γῆ διὰ τὸ λείπεσθαι τοῦ μὲν τὸ ξηρὸν τοῦ δὲ τὸ ψυχρόν. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐξ ἀέρος καὶ γῆς πῦρ καὶ ὕδωρ· ὅταν μὲν γὰρ τοῦ ἀέρος φθαρῇ τὸ θερμὸν τῆς δὲ γῆς τὸ ξηρόν, ὕδωρ ἔσται (λείπεται γὰρ τοῦ μὲν τὸ ὑγρὸν τῆς δὲ τὸ ψυχρόν), ὅταν δὲ τοῦ μὲν ἀέρος τὸ ὑγρὸν τῆς δὲ γῆς τὸ ψυχρόν, πῦρ διὰ τὸ λείπεσθαι τοῦ μὲν τὸ θερμὸν τῆς δὲ τὸ ξηρόν, ἅπερ ἦν πυρός. ὁμολογουμένη δὲ καὶ τῇ αἰσθήσει ἡ τοῦ πυρὸς γένεσις· μάλιστα μὲν γὰρ πῦρ ἡ φλόξ, αὕτη δ᾿ ἐστὶ καπνὸς καιόμενος, ὁ δὲ καπνὸς ἐξ ἀέρος καὶ γῆς.

Ἐν δὲ τοῖς ἐφεξῆς οὐκ ἐνδέχεται φθαρέντος ἐν ἑκατέρῳ θατέρου τῶν στοιχείων γενέσθαι μετάβασιν εἰς οὐδὲν τῶν σωμάτων διὰ τὸ λείπεσθαι ἐν ἀμφοῖν ἢ ταὐτὰ ἢ τἀναντία. ἐξ οὐδετέρων δὲ ἐγχωρεῖ γίνεσθαι σῶμα, οἷον εἰ τοῦ μὲν πυρὸς φθαρείη τὸ ξηρόν, τοῦ δ᾿ ἀέρος τὸ ὑγρόν· λείπεται γὰρ ἐν ἀμφοῖν τὸ θερμόν· ἐὰν δ᾿ ἐξ ἑκατέρου τὸ θερμόν, λείπεται τἀναντία, ξηρὸν καὶ ὑγρόν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις· ἐν ἅπασι γὰρ τοῖς ἐφεξῆς ἐνυπάρχει τὸ μὲν ταὐτὸ τὸ δ᾿ ἐναντίον. ὥσθ᾿ ἅμα δῆλον ὅτι τὰ μὲν ἐξ ἑνὸς εἰς ἓν μεταβαίνοντα ἑνὸς φθαρέντος γίνεται, τὰ δ᾿ ἐκ δυοῖν εἰς ἓν πλειόνων. ὅτι μὲν οὖν ἅπαντα ἐκ παντὸς γίνεται, καὶ τίνα τρόπον εἰς ἄλληλα μετάβασις γίνεται, εἴρηται.

322b355. Bölüm

Yine de bunları şu şekilde de inceleyelim. Bazılarının düşündüğü gibi tabii cisimlerin maddesi su, hava ve bu türden şeylerse, bunların ya bir ya iki ya da daha çok olması zorunludur. Hepsinin bir olması, meselâ her şeyin hava ya da su ya da ateş ya da toprak olması mümkün değildir, madem ki değişme zıtlara doğrudur. Çünkü her şey hava olsaydı, hava yerinde kaldığı sürece başkalaşma olurdu, oluş olmazdı. Ayrıca kimse, suyun aynı zamanda hava ya da başka herhangi bir şey olduğunu düşünmez. Öyleyse bir zıtlık ve fark bulunacak, öteki parça, yani ateş, bunun bir tarafına, meselâ sıcaklığa sahip olacaktır. Ama ateş sıcak hava olmayacaktır; çünkü böyle bir şey başkalaşma olurdu ve öyle görünmüyor. Öte yandan ateşten hava oluşacaksa, bu sıcağın zıddına değişmesiyle olacaktır. O hâlde havada bu zıt bulunacak ve hava soğuk bir şey olacaktır. Dolayısıyla ateşin sıcak hava olması imkânsızdır; çünkü aynı şey aynı anda hem sıcak hem soğuk olurdu. Demek ki ikisi de aynı başka bir şey olacak ve başka bir ortak madde bulunacaktır.

Aynı açıklama hepsi için geçerlidir: bunlardan hiçbiri, her şeyin kendisinden çıktığı tek şey değildir. Bunların dışında başka bir şey de değildir; meselâ hava ile suyun ya da hava ile ateşin ortasında, havadan ve ateşten kalın, ötekilerden ince bir şey. Çünkü o şey zıtlık eklenmiş hava ve ateş olacaktır; ama zıtlardan biri yoksunluktur. Dolayısıyla bazılarının sonsuz ve kuşatan dediği şey gibi o da hiçbir zaman tek başına var olamaz. Demek ki bunlardan herhangi biri aynı ölçüde ilk maddedir, ya da hiçbiri değildir.

Bunlardan önce hissedilir hiçbir şey yoksa, bunlar her şey olacaktır. O hâlde ya hep yerinde kalıp birbirine dönüşmezler ya da dönüşürler; dönüşüyorlarsa ya hepsi dönüşür ya da Platon'un Timaios'ta yazdığı gibi bazıları dönüşür, bazıları dönüşmez. Birbirlerine dönüşmeleri gerektiği daha önce gösterildi. Birinin başkasından aynı hızla oluşmadığı da daha önce söylendi: ortak özelliği olanlar birbirinden daha hızlı, olmayanlar daha yavaş oluşur. Değiştikleri zıtlık bir tane olsaydı, iki unsur bulunması zorunlu olurdu; çünkü hissedilmeyen ve ayrılmaz olan madde bunların ortasıdır. Ama daha çok unsur görüldüğüne göre, zıtlıklar en az iki olur. İki zıtlık olunca unsurların üç olması mümkün değildir, dört olmalıdır; nitekim öyle görünür; çünkü çiftlerin sayısı budur: altı çift kurulabilir, ama bunlardan ikisi birbirine zıt olduğu için oluşamaz.

Bunları daha önce söyledik. Birbirlerine dönüştükleri için içlerinden birinin, ister uçta ister ortada olsun, ilke olmasının imkânsızlığı şuradan açıktır. Uçtakilerde olamaz, çünkü o zaman her şey ateş ya da toprak olurdu; bu da her şeyin ateşten ya da topraktan olduğunu söylemekle aynıdır. Ortadakinin de ilke olmadığı, yani bazılarının düşündüğü gibi havanın hem ateşe hem suya, suyun hem havaya hem toprağa dönüşüp uçtakilerin ise artık birbirine dönüşmediği şuradan açıktır: bu süreç bir yerde durmalı, iki yöne doğru bir doğru boyunca sonsuza gitmemelidir; yoksa tek bir unsurda sonsuz zıtlık bulunurdu. Toprak Γ, su Υ, hava Α, ateş Π olsun. Α hem Π'ye hem Υ'ye dönüşüyorsa, Α ile Π arasında bir zıtlık olacaktır; bunlar beyazlık ve siyahlık olsun. Yine Α Υ'ye dönüşüyorsa, başka bir zıtlık olacaktır; çünkü Υ ile Π aynı değildir. Bu da kuruluk ve yaşlık olsun: Ξ kuruluk, Υ yaşlık. Beyaz yerinde kalırsa su yaş ve beyaz olacak; kalmazsa su siyah olacak; çünkü değişme zıtlara doğrudur. O hâlde suyun ya beyaz ya siyah olması zorunludur. İlki olsun. Aynı şekilde Π'de de Ξ, yani kuruluk bulunacaktır. Demek ki Π'nin, yani ateşin de suya dönüşmesi olacaktır; çünkü zıt özellikler taşırlar: ateş önce siyahtı, sonra kuru; su ise yaştı, sonra beyaz. Açıktır ki hepsi birbirine dönüşebilecek, bu örnekte de Γ'de, yani toprakta, kalan iki özellik, siyah ve yaş, ortak özellikler olarak bulunacaktır; çünkü bunlar henüz bir şekilde çift olmamıştır.

Sonsuza gidilemeyeceği, yani bundan önce göstermek üzere olduğumuz şey de şuradan açıktır. Π olan ateş geri dönmeden başka bir şeye, meselâ Ψ'ye dönüşürse, ateşle Ψ arasında söylenenlerden başka bir zıtlık bulunacaktır; çünkü Ψ, Γ, Υ, Α, Π'den hiçbiriyle aynı varsayılmamıştır. Π'de Κ, Ψ'de Φ bulunsun. O zaman Κ, Γ, Υ, Α, Π'nin hepsinde bulunacaktır; çünkü bunlar birbirine dönüşür. Ama bu henüz gösterilmemiş olsun; şu kadarı açık: Ψ de başka bir şeye dönüşürse, hem Ψ'de hem Π olan ateşte başka bir zıtlık bulunacaktır. Aynı şekilde eklenen her yeni unsurla birlikte öncekilerde de bir zıtlık bulunacak; dolayısıyla unsurlar sonsuzsa tek bir unsurda sonsuz zıtlık bulunacaktır. Öyleyse hiçbir şeyi ne tarif etmek ne de oluşturmak mümkün olur; çünkü bir şey başka bir şeyden oluşacaksa, o kadar zıtlıktan, hatta daha çoğundan geçmek gerekir. Dolayısıyla bazı unsurlara hiçbir zaman dönüşme olmaz, meselâ aradakiler sonsuzsa; unsurlar sonsuzsa da bu zorunludur. Ayrıca zıtlıklar sonsuzsa, havadan ateşe bile dönüşme olmaz. Her şey bir de olur; çünkü Π'nin altındakilerde üstündekilerin, üstündekilerde de altındakilerin bütün zıtlıklarının bulunması zorunludur; dolayısıyla her şey bir olacaktır.

322b35
  1. Οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἔτι καὶ ὧδε θεωρήσωμεν περὶ αὐτῶν. εἰ γάρ ἐστι τῶν φυσικῶν σωμάτων ὕλη, ὥσπερ καὶ δοκεῖ ἐνίοις, ὕδωρ καὶ ἀὴρ καὶ τὰ τοιαῦτα, ἀνάγκη ἤτοι ἓν ἢ δύο εἶναι ταῦτα ἢ πλείω. ἓν μὲν δὴ πάντα οὐχ οἷόν τε, οἷον ἀέρα πάντα ἢ ὕδωρ ἢ πῦρ ἢ γῆν, εἴπερ ἡ μεταβολὴ εἰς τἀναντία. εἰ γὰρ εἴη ἀήρ, εἰ μὲν ὑπομένει, ἀλλοίωσις ἔσται ἀλλ᾿ οὐ γένεσις. ἅμα δ᾿ οὐδ᾿ οὕτω δοκεῖ, ὥστε ὕδωρ εἶναι ἅμα καὶ ἀέρα ἢ ἄλλ᾿ ὁτιοῦν, ἔσται δή τις ἐναντίωσις καὶ διαφορὰ ἧς ἕξει τι θάτερον μόριον τὸ πῦρ οἷον θερμότητα. ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔσται τό γε πῦρ ἀὴρ θερμός· ἀλλοίωσίς τε γὰρ τὸ τοιοῦτον, καὶ οὐ φαίνεται. ἅμα δὲ πάλιν εἰ ἔσται ἐκ πυρὸς ἀήρ, τοῦ θερμοῦ εἰς τοὐναντίον μεταβάλλοντος ἔσται. ὑπάρξει ἄρα τῷ ἀέρι τοῦτο, καὶ ἔσται ὁ ἀὴρ ψυχρόν τι. ὥστε ἀδύνατον τὸ πῦρ ἀέρα θερμὸν εἶναι· ἅμα γὰρ τὸ αὐτὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν ἔσται. ἄλλο τι ἄῤ ἀμφότερα τὸ αὐτὸ ἔσται, καὶ ἄλλη τις ὕλη κοινή.

Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος περὶ ἁπάντων, ὅτι οὐκ ἔστιν ἓν τούτων ἐξ οὗ τὰ πάντα. οὐ μὴν οὐδ᾿ ἄλλο τί γε παρὰ ταῦτα, οἷον μέσον τι ἀέρος καὶ ὕδατος ἢ ἀέρος καὶ πυρός, ἀέρος μὲν παχύτερον καὶ πυρός, τῶν δὲ λεπτότερον· ἔσται γὰρ ἀὴρ καὶ πῦρ ἐκεῖνο μετ᾿ ἐναντιότητος· ἀλλὰ στέρησις τὸ ἕτερον τῶν ἐναντίων· ὥστ᾿ οὐκ ἐνδέχεται μονοῦσθαι ἐκεῖνο οὐδέποτε, ὥσπερ φασί τινες τὸ ἄπειρον καὶ τὸ περιέχον. ὁμοίως ἄρα ὁτιοῦν τούτων ἢ οὐδέν.

Εἰ οὖν μηδὲν αἰσθητόν γε πρότερον τούτων, ταῦτα ἂν εἴη πάντα. ἀνάγκη τοίνυν ἢ ἀεὶ μένοντα καὶ ἀμετάβλητα εἰς ἄλληλα, ἢ μεταβάλλοντα, καὶ ἢ ἅπαντα, ἢ τὰ μὲν τὰ δ᾿ οὔ, ὥσπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ Πλάτων ἔγραψεν. ὅτι μὲν τοίνυν μεταβάλλειν ἀνάγκη εἰς ἄλληλα, δέδεικται πρότερον· ὅτι δ᾿ οὐχ ὁμοίως ταχέως ἄλλο ἐξ ἄλλου, εἴρηται πρότερον, ὅτι τὰ μὲν ἔχοντα σύμβολον θᾶττον γίνεται ἐξ ἀλλήλων, τὰ δ᾿ οὐκ ἔχοντα βραδύτερον. εἰ μὲν τοίνυν ἡ ἐναντιότης μία ἐστὶ καθ᾿ ἣν μεταβάλλουσιν, ἀνάγκη δύο εἶναι· ἡ γὰρ ὕλη τὸ μέσον ἀναίσθητος οὖσα καὶ ἀχώριστος. ἐπεὶ δὲ πλείω ὁρᾶται ὄντα, δύο ἂν εἶεν αἱ ἐλάχισται. δύο δ᾿ ὄντων οὐχ οἷόν τε τρία εἶναι, ἀλλὰ τέσσαρα, ὥσπερ φαίνεται· τοσαῦται γὰρ αἱ συζυγίαι· ἓξ γὰρ οὐσῶν τὰς δύο ἀδύνατον γενέσθαι διὰ τὸ ἐναντίας εἶναι ἀλλήλαις.

Περὶ μὲν οὖν τούτων εἴρηται πρότερον· ὅτι δ᾿ ἐπειδὴ μεταβάλλουσιν εἰς ἄλληλα, ἀδύνατον ἀρχήν τινα εἶναι αὐτῶν ἢ ἐπὶ τῷ ἄκρῳ ἢ μέσῳ, ἐκ τῶνδε δῆλον. ἐπὶ μὲν οὖν τοῖς ἄκροις οὐκ ἔσται, ὅτι πῦρ ἔσται ἢ γῆ πάντα· καὶ ὁ αὐτὸς λόγος τῷ φάναι ἐκ πυρὸς ἢ γῆς εἶναι πάντα· ὅτι δ᾿ οὐδὲ μέσον, ὥσπερ δοκεῖ τισὶν ἀὴρ μὲν καὶ εἰς πῦρ μεταβάλλειν καὶ εἰς ὕδωρ, ὕδωρ δὲ καὶ εἰς ἀέρα καὶ εἰς γῆν, τὰ δ᾿ ἔσχατα οὐκέτι εἰς ἄλληλα ἐκ τῶνδε δῆλον1 δεῖ μὲν γὰρ στῆναι καὶ μὴ εἰς ἄπειρον τοῦτο ἰέναι ἐπ᾿ εὐθείας ἐφ᾿ ἑκάτερα· ἄπειροι γὰρ αἱ ἐναντιότητες ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ἔσονται. γῆ ἐφ᾿ ᾧ Γ, ὕδωρ ἐφ᾿ ᾧ Υ, ἀὴρ ἐφ᾿ ᾧ Α, πῦρ ἐφ᾿ ᾧ Π. εἰ δὴ τὸ A μεταβάλλει εἰς τὸ Π καὶ Υ, ἐναντιότης ἔσται τῶν ΑΠ. ἔστω ταῦτα λευκότης καὶ μελανία. πάλιν εἰ εἰς τὸ Υ τὸ Α, ἔσται ἄλλη· οὐ γὰρ ταὐτὸ τὸ καὶ Π. ἔστω δὲ ξηρότης καὶ ὑγρότης, τὸ μὲν Ξ ξηρότης, τὸ δὲ Υ ὑγρότης. οὐκοῦν εἰ μὲν μένει τὸ λευκόν, ὑπάρξει τὸ ὕδωρ ὑγρὸν καὶ λευκόν, εἰ δὲ μή, μέλαν ἔσται τὸ ὕδωρ· εἰς τἀναντία γὰρ ἡ μεταβολή. ἀνάγκη ἄρα ἢ λευκὸν ἢ μέλαν εἶναι τὸ ὕδωρ. ἔστω δὴ τὸ πρῶτον. ὁμοίως τοίνυν καὶ τῷ Π τὸ Ξ ὑπάρξει ἡ ξηρότης. ἔσται ἄρα καὶ τῷ Π τῷ πυρὶ μεταβολὴ εἰς τὸ ὕδωρ· ἐναντία γὰρ ὑπάρχει· τὸ μὲν γὰρ πῦρ τὸ πρῶτον μέλαν ἦν, ἔπειτα δὲ ξηρόν, τὸ δ᾿ ὕδωρ ὑγρόν, ἔπειτα δὲ λευκόν. φανερὸν δὴ ὅτι πᾶσιν ἐξ ἀλλήλων ἔσται ἡ μεταβολή, καὶ ἐπί γε τούτων, ὅτι καὶ ἐν τῷ Γ τῇ γῇ ὑπάρξει τὰ λοιπὰ καὶ δύο σύμβολα, τὸ μέλαν καὶ τὸ ὑγρόν· ταῦτα γὰρ οὐ συνδεδύασταί πως.

Ὅτι δ᾿ εἰς ἄπειρον οὐχ οἷόν τ᾿ ἰέναι, ὅπερ μελλήσαντες δείξειν ἐπὶ τοῦτο ἔμπροσθεν ἤλθομεν, δῆλον ἐκ τῶνδε. εἰ γὰρ πάλιν τὸ πῦρ, ἐφ᾿ Π, εἰς ἄλλο μεταβαλεῖ καὶ μὴ ἀνακάμψει, οἷον εἰς τὸ Ψ, ἐναντιότης τις τῷ πυρὶ καὶ τῷ Ψ ἄλλ ὑπάρξει τῶν εἰρημένων· οὐδενὶ γὰρ τὸ αὐτὸ ὑπόκειται τῶν Γ Υ Α Π τὸ Ψ. ἔστω δὴ τῷ μὲν Π τὸ Κ, τῷ δὲ Ψ τὸ Φ. τὸ δὴ Κ πᾶσιν ὑπάρξει τοῖς Γ Υ Α Π· μεταβάλλουσι γὰρ εἰς ἄλληλα. ἀλλὰ γὰρ τοῦτο μὲν ἔστω μήπω δεδειγμένον ἀλλ᾿ ἐκεῖνο δῆλον, ὅτι εἰ πάλιν τὸ Ψ εἰς ἄλλο, ἄλλη ἐναντιότης καὶ τῷ Ψ ὑπάρξει καὶ τῷ πυρὶ τῷ Π. ὁμοίως δ᾿ ἀεὶ μετὰ τοῦ προστιθεμένου ἐναντιότης τις ὑπάρξει τοῖς ἔμπροσθεν, ὥστ᾿ εἰ ἄπειρα, καὶ ἐναντιότητες ἄπειροι τῷ ἑνὶ ὑπάρξουσιν. εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἔσται οὔτε ὁρίσασθαι οὐδὲν οὔτε γενέσθαι· δεήσει γάρ, εἰ ἄλλο ἔσται ἐξ ἄλλου, τοσαύτας διεξελθεῖν ἐναντιότητας, καὶ ἔτι πλείους, ὥστ᾿ εἰς ἔνια μὲν οὐδέποτ᾿ ἔσται μεταβολή, οἷον εἰ ἄπειρα τὰ μεταξύ· ἀνάγκη δ᾿ , εἴπερ ἄπειρα τὰ στοιχεῖα· ἔτι δ᾿ οὐδ᾿ ἐξ ἀέρος εἰς πῦρ, εἰ ἄπειροι αἱ ἐναντιότητες. γίνεται δὲ καὶ πάντα ἕν· ἀνάγκη γὰρ πάσας ὑπάρχειν τοῖς μὲν κάτω τοῦ Π τὰς τῶν ἄνωθεν, τούτοις δὲ τὰς τῶν κάτωθεν, ὥστε πάντα ἓν ἔσται.

322b156. Bölüm

Cisimlerin unsurlarının birden çok olduğunu, öyle ki birbirine dönüşmediklerini söyleyenlere, Empedokles'in dediği gibi, unsurların birbiriyle nasıl karşılaştırılabilir olduğunu söyleyebildiklerine şaşmak gerekir. Oysa o şöyle der: "Bunların hepsi eşittir." Eşitlik kemiyet bakımındansa, karşılaştırılabilir şeylerin hepsinde, onları ölçen aynı bir şeyin bulunması zorunludur; meselâ bir kotyle sudan on kotyle hava oluşsa, ikisi aynı şeyle ölçüldüğüne göre aynı bir şeydi demektir. Ama kemiyet bakımından, kemiyetten kemiyet oluşur gibi değil de kuvveleri bakımından karşılaştırılabilirlerse, meselâ bir kotyle su on kotyle hava kadar soğutabiliyorsa, bu şekilde de kemiyet bakımından karşılaştırılabilirler, ama kemiyet oldukları için değil, bir şeye güçleri yettiği için. Kuvveler kemiyet ölçüsüyle değil, orantıyla da karşılaştırılabilir; meselâ şu ne kadar beyazsa bu o kadar sıcaktır. "Ne kadar" sözü keyfiyette benzeri, kemiyette eşiti anlatır. Cisimler değişmez oldukları hâlde orantıyla değil de kuvvelerin ölçüsüyle karşılaştırılabiliyorsa, yani bu kadar ateş ile birkaç katı hava eşit ölçüde ya da benzer şekilde sıcaksa, bu saçma görünür; çünkü aynı şeyin daha çoğu, aynı cinsten olduğu için böyle bir orana sahip olacaktır.

Empedokles'e göre büyüme de olmaz, ancak ekleme yoluyla olur; çünkü ateşi ateş büyütür: toprak kendi gövdesini büyütür, aither'i de aither, bunlar ise eklenir; oysa büyüyen şeylerin böyle büyüdüğü düşünülmez. Tabii oluşu açıklamak ise çok daha zordur. Çünkü tabiatça oluşan her şey ya hep bu şekilde ya da çoğunlukla bu şekilde oluşur; hep ve çoğunlukla olanın dışında kalanlar ise kendiliğinden ve talihten olur. Peki insandan hep ya da çoğunlukla insan, buğdaydan zeytin değil de buğday oluşmasının sebebi nedir? Ya da şöyle bir araya gelirse kemik oluşmasının? Çünkü onun dediği gibi, şeyler nasıl rastgele bir araya gelirse hiçbir şey oluşmaz; belli bir orana göre oluşur. Bunun sebebi nedir peki? Elbette ateş ya da toprak değil. Sevgi ve Nefret de değil; çünkü biri yalnız birleşmenin, öteki ayrışmanın sebebidir. Sebep her şeyin ousia'sıdır, onun dediği gibi yalnız "karışma ve karışmış olanların ayrışması" değil. Bunlar için talih adı kullanılır, oran değil; çünkü rastgele karışmak mümkündür. Tabiatça var olanların sebebi böyle olmalarıdır; her şeyin tabiatı da budur, ama o bu konuda hiçbir şey söylemez. Demek ki tabiat hakkında hiçbir şey söylemez. Oysa iyi ve güzel olan da budur; o ise yalnız karışmayı över. Hem unsurları ayıran Nefret değildir, tabiatça tanrıdan önce gelen unsurları Sevgi ayırır; oysa bunlar da tanrıdır.

Ayrıca hareket hakkında da gelişigüzel konuşur. Sevgi ile Nefret'in hareket ettirdiğini söylemek yetmez, eğer Sevgi olmak şu türden bir hareket, Nefret olmak da şu türden bir hareket değilse. O hâlde bunu ya tarif etmeli ya varsaymalı ya da ispat etmeliydi; kesin ya da gevşek bir şekilde, ya da başka bir şekilde. Ayrıca cisimlerin hem zorla, tabiata aykırı olarak, hem de tabiata uygun olarak hareket ettiği görüldüğüne göre (meselâ ateş yukarı zorla gitmez, aşağı zorla gider), tabiata uygun olan da zorla olana zıt olduğuna ve zorla hareket bulunduğuna göre, tabiata uygun hareket de vardır. Peki bu hareketi Sevgi mi hareket ettirir, yoksa değil mi? Tersine, toprağı aşağı götüren hareket ayrışmaya benzer; tabiata uygun hareketin sebebi Sevgi'den çok Nefret'tir. Dolayısıyla genel olarak Sevgi daha çok tabiata aykırı olacaktır. Sevgi ya da Nefret hareket ettirmiyorsa, cisimlerin kendilerinin hiçbir hareketi de durması da yoktur, düpedüz. Bu ise saçmadır. Üstelik hareket ettikleri de görülür: Nefret ayırdı, ama aither yukarı Nefret tarafından götürülmedi; Empedokles bir yerde bunun talihle olur gibi olduğunu söyler ("o zaman koşarken öyle denk geldi, çoğu zaman başka türlü"), bir yerde de ateşin tabiatının yukarı gitmek olduğunu söyler; aither ise, der, "uzun köklerle toprağın altına daldı." Aynı zamanda kosmosun şimdi Nefret'in hâkimiyetinde de, daha önce Sevgi'nin hâkimiyetinde de aynı durumda olduğunu söyler. O hâlde ilk hareket ettiren ve hareketin sebebi nedir? Elbette Sevgi ve Nefret değil; bunlar, eğer ilke o ise, belli bir hareketin sebepleridir.

Psykhēnin unsurlardan ya da onlardan biri olması da saçmadır. Çünkü psykhē'nin başkalaşmaları, meselâ musikili olup yeniden musikisiz olması, hatırlama ya da unutma nasıl olacak? Açıktır ki psykhē ateşse, ateş olarak ateşe ait olan hâller ona ait olacaktır; karışıksa cisimsel hâller; oysa bunlardan hiçbiri cisimsel değildir.

322b15
  1. Θαυμάσειε δ᾿ ἄν τις τῶν λεγόντων πλείω ἑνὸς τὰ στοιχεῖα τῶν σωμάτων ὥστε μὴ μεταβάλλειν εἰς ἄλληλα, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησί, πῶς ἐνδέχεται λέγειν αὐτοῖς εἶναι συμβλητὰ τὰ στοιχεῖα. καίτοι λέγει οὕτω· “ταῦτα γὰρ ἶσά τε πάντα.” εἰ μὲν οὖν κατὰ τὸ ποσόν, ἀνάγκη ταὐτό τι εἶναι ὑπάρχον ἅπασι τοῖς συμβλητοῖς ᾧ μετροῦνται, οἷον εἰ ἐξ ὕδατος κοτύλης εἶεν ἀέρος δέκα· τὸ αὐτό τι ἦν ἄρα ἄμφω, εἰ μετρεῖται τῷ αὐτῷ. εἰ δὲ μὴ οὕτω κατὰ τὸ ποσὸν συμβλητὰ ὡς ποσὸν ἐκ ποσοῦ, ἀλλ᾿ ὅσον δύναται, οἷον εἰ κοτύλη ὕδατος ἴσον δύναται ψύχειν καὶ δέκα ἀέρος, καὶ οὕτως κατὰ τὸ ποσὸν οὐχ ᾗ ποσὸν συμβλητά, ἀλλ᾿ ᾗ δύνανταί τι. εἴη δ᾿ ἂν καὶ μὴ τῷ τοῦ ποσοῦ μέτρῳ συμβάλλεσθαι τὰς δυνάμεις, ἀλλὰ κατ᾿ ἀναλογίαν, οἷον ὡς τόδε λευκὸν τόδε θερμόν. τὸ δ᾿ ὡς τόδε σημαίνει ἐν μὲν ποιῷ τὸ ὅμοιον, ἐν δὲ ποσῷ τὸ ἴσον. ἄτοπον δὴ φαίνεται, εἰ τὰ σώματα ἀμετάβλητα ὄντα μὴ ἀναλογίᾳ συμβλητά ἐστιν, ἀλλὰ μέτρῳ τῶν δυνάμεων καὶ τῷ εἶναι ἴσως¹ θερμὸν ἢ ὁμοίως2 πυρὸς τοσονδὶ καὶ ἀέρος πολλαπλάσιον· τὸ γὰρ αὐτὸ πλεῖον τῷ ὁμογενὲς εἶναι τοιοῦτον ἕξει τὸν λόγον.

Ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ αὔξησις ἂν εἴη κατ᾿ Ἐμπεδοκλέα, ἀλλ᾿ ἢ κατὰ πρόσθεσιν· πυρὶ γὰρ αὔξει τὸ πῦρ· “αὕξει δὲ χθὼν μὲν σφέτερον δέμας,3 αἰθέρα δ᾿ αἰθήρ.” ταῦτα δὲ προστίθεται· δοκεῖ δ᾿ οὐχ οὕτως αὔξεσθαι τὰ αὐξανόμενα. πολὺ δὲ χαλεπώτερον ἀποδοῦναι περὶ γενέσεως τῆς κατὰ φύσιν. τὰ γὰρ γινόμενα φύσει πάντα γίνεται ἢ ἀεὶ ὡδὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὰ δὲ παρὰ τὸ ἀεὶ καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀπὸ ταὐτομάτου καὶ ἀπὸ τύχης. τί οὖν τὸ αἴτιον τοῦ ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπον ἢ ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ ἐκ τοῦ πυροῦ πυρὸν ἀλλὰ μὴ ἐλαίαν; ἢ καί, ἐὰν ὡδὶ συντεθῆ, ὀστοῦν; οὐ γὰρ ὅπως ἔτυχε συνελθόντων οὐδὲν γίνεται, καθ᾿ ἃ4 ἐκεῖνός φησιν, ἀλλὰ λόγῳ τινί. τί οὖν τούτων αἴτιον; οὐ γὰρ δὴ πῦρ γε ἢ γῆ. ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ἡ φιλία καὶ τὸ νεῖκος· συγκρίσεως γὰρ μόνον, τὸ δὲ διακρίσεως αἴτιον. τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ἡ οὐσία ἡ ἑκάστου, ἀλλ᾿ οὐ μόνον “μίξις τε διάλλαξίς τε μιγέντων,” ὥσπερ ἐκεῖνός φησιν. τύχη δ᾿ ἐπὶ τούτων ὀνομάζεται, ἀλλ᾿ οὐ λόγος· ἔστι γὰρ μιχθῆναι ὡς ἔτυχεν. τῶν δὴ φύσει ὄντων αἴτιον τὸ οὕτως ἔχειν, καὶ ἡ ἑκάστου φύσις αὕτη, περὶ ἧς οὐδὲν λέγει. οὐδὲν ἄρα περὶ φύσεως λέγει. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ εὖ τοῦτο καὶ ἀγαθόν· ὁ δὲ τὴν μίξιν μόνον ἐπαινεῖ. καίτοι τά γε στοιχεῖα διακρίνει οὐ τὸ νεῖκος, ἀλλ᾿ ἡ φιλία τὰ φύσει πρότερα τοῦ θεοῦ· θεοὶ δὲ καὶ ταῦτα.

Ἔτι δὲ περὶ κινήσεως ἁπλῶς λέγει· οὐ γὰρ ἱκανὸν εἰπεῖν διότι ἡ φιλία καὶ τὸ νεῖκος κινεῖ, εἰ μὴ τοῦτ᾿ ἦν φιλίᾳ εἶναι τὸ κινήσει τοιᾳδί, νείκει δὲ τὸ τοιᾳδί. ἔδει οὖν ἢ ὁρίσασθαι ἢ ὑποθέσθαι ἢ ἀποδεῖξαι, ἢ ἀκριβῶς ἢ μαλακῶς, ἢ ἄλλως γέ πως. ἔτι δ᾿ ἐπεὶ. φαίνεται καὶ βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν κινούμενα τὰ σώματα, καὶ κατὰ φύσιν (οἷον τὸ πῦρ ἄνω μὲν οὐ βίᾳ, κάτω δὲ βίᾳ), τῷ δὲ βίᾳ τὸ κατὰ φύσιν ἐναντίον, ἔστι δὲ τὸ βίᾳ, ἔστιν ἄρα καὶ τὸ κατὰ φύσιν κινεῖσθαι. ταύτην οὖν ἡ φιλία κινεῖ, ἢ οὔ; τοὐναντίον γὰρ τὴν γῆν κάτω¹ καὶ διακρίσει ἔοικεν· καὶ μᾶλλον τὸ νεῖκος αἴτιον τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως ἢ ἡ φιλία. ὥστε καὶ ὅλως παρὰ φύσιν ἡ φιλία ἂν εἴη μᾶλλον. ἁπλῶς δὲ εἰ μὴ ἡ φιλία ἢ τὸ νεῖκος κινεῖ, αὐτῶν τῶν σωμάτων οὐδεμία κίνησίς ἐστιν οὐδὲ μονή. ἀλλ᾿ ἄτοπον. ἔτι δὲ καὶ φαίνεται κινούμενα· διέκρινε μὲν γὰρ τὸ νεῖκος, ἠνέχθη δ᾿ ἄνω ὁ αἰθὴρ οὐχ ὑπὸ τοῦ νείκους, ἀλλ᾿ ὁτὲ μέν φησιν ὥσπερ ἀπὸ τύχης (“ οὕτω γὰρ συνέκυρσε θέων τότε, πολλάκι δ᾿ ἄλλως ”), ὁτὲ δέ φησι πεφυκέναι τὸ πῦρ ἄνω φέρεσθαι, ὁ δ᾿ αἰθήρ, φησί, “μακρῇσι κατὰ χθόνα δύετο ῥίζαις.” ἄμα δὲ καὶ τὸν κόσμον ὁμοίως ἔχειν φησὶν ἐπί τε τοῦ νείκους νῦν καὶ πρότερον ἐπὶ τῆς φιλίας. τί οὖν ἐστὶ τὸ κινοῦν πρῶτον καὶ αἴτιον τῆς κινήσεως; οὐ γὰρ δὴ ἡ φιλία καὶ τὸ νεῖκος, ἀλλά τινος κινήσεως ταῦτα σἴτια, εἴ ἐστιν¹ ἐκεῖνο ἀρχή.

Ἄτοπον δὲ καὶ εἰ ἡ ψυχὴ ἐκ τῶν στοιχείων ἢ ἕν τι αὐτῶν· αἱ γὰρ ἀλλοιώσεις αἱ τῆς ψυχῆς πῶς ἔσονται, οἶον τὸ μουσικὸν εἶναι καὶ πάλιν ἄμουσον, ἢ μνήμη ἢ λήθη; δῆλον γὰρ ὅτι εἰ μὲν πῦρ ἡ ψυχή, τὰ πάθη ὑπάρξει αὐτῇ ὅσα πυρὶ ᾗ πῦρ· εἰ δὲ μικτόν, τὰ σωματικά· τούτων δ᾿ οὐδὲν σωματικόν.

322b15_27. Bölüm

Ama bunlar başka bir incelemenin işidir. Cisimlerin kendilerinden meydana geldiği unsurlara gelince: ortak bir şeyleri olduğunu ya da birbirlerine dönüştüklerini kabul edenler, bunlardan birini kabul ederlerse ötekini de kabul etmek zorunda kalırlar. Birbirlerinden oluşmayı kabul etmeyenlerin, ve her birinden oluşmayı da duvardan tuğla çıkması gibi olmak dışında kabul etmeyenlerin, et, kemik ve öteki şeylerden herhangi birinin onlardan nasıl oluşacağını açıklaması tuhaftır. Söylenen şey, unsurları birbirinden türetenler için de bir aporia doğurur: bunlardan, kendilerinden ayrı başka bir şey nasıl oluşur? Demek istiyorum ki ateşten su, sudan da ateş oluşabilir; çünkü ortak bir dayanak vardır. Ama et ve ilik de bunlardan oluşur; bunlar nasıl oluşur? Empedokles gibi konuşanlara göre bunun tarzı ne olacak? Duvarın tuğla ve taşlardan bileşmesi gibi bir bileşim olması zorunludur; bu karışım da unsurlar korunarak, ama küçük parçalar hâlinde yan yana konarak meydana gelecektir. Et ve ötekilerin her biri de böyle oluşur. O zaman etin herhangi bir parçasından ateş ve su oluşmaz; tıpkı balmumunun şu parçasından küre, başka bir parçasından piramit oluşabilmesi gibi. Oysa her birinin her parçadan oluşması mümkündü. Bizim açıklamamıza göre etin herhangi bir parçasından ikisi de bu şekilde oluşur; öteki şekilde konuşanlara göre ise mümkün değildir, ancak duvardan taş ve tuğla çıkması gibi, her biri başka bir yerden ve parçadan çıkar. Unsurlar için tek bir madde kabul edenler için de bir aporia vardır: soğuk ve sıcak ya da ateş ve toprak gibi iki şeyden bir şey nasıl oluşacak? Et ikisinden oluşuyor ve ikisinden hiçbiri değilse, korunan unsurların bileşimi de değilse, ikisinden çıkanın madde olmasından başka ne kalır? Çünkü birinin yok olması ya ötekini ya da maddeyi meydana getirir.

Acaba şöyle mi? Daha çok ve daha az sıcak ve soğuk bulunduğuna göre, biri mutlak olarak fiilen olduğunda öteki kuvve hâlinde olacaktır; ama tamamen değil de, karışınca birbirinin aşırılıklarını yok ettikleri için, sıcak olarak soğuk, soğuk olarak sıcak olduğunda, o zaman ne madde ne de o zıtların her biri mutlak olarak fiilen olur, ara bir şey olur; kuvve hâlinde soğuktan daha çok sıcak olmasına ya da tersine göre, bu orana göre kuvve hâlinde soğuğun iki katı ya da üç katı ya da başka bir şekilde sıcak olur. Öteki şeyler zıtlar ya da unsurlar karışınca oluşacak, unsurlar da kuvve hâlinde bir şekilde var olan o zıtlardan oluşacaktır; ama madde gibi değil, söylenen şekilde. Böyle olunca karışma, öteki şekilde ise madde meydana gelir. Zıtlar da, ilk incelemelerdeki belirlemeye göre, etkilenir; çünkü fiilen sıcak olan kuvve hâlinde soğuk, fiilen soğuk olan da kuvve hâlinde sıcaktır; dolayısıyla denk değillerse birbirine dönüşürler. Öteki zıtlarda da durum aynıdır. Önce unsurlar böyle dönüşür; bunlardan da et, kemik ve bu türden şeyler oluşur: sıcak soğuk, soğuk da sıcak olur ve orta noktaya varırlar; çünkü orada ikisi de yoktur, orta ise geniştir ve bölünmez değildir.

322b15_2
  1. Ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦτων ἑτέρας ἔργον ἐστὶ θεωρίας. περὶ δὲ τῶν στοιχείων ἐξ ὧν τὰ σώματα συνέστηκεν, ὅσοις μὲν δοκεῖ τι εἶναι κοινὸν ἢ μεταβάλλειν εἰς ἅλληλα, ἀνάγκη εἰ θάτερον τούτων, καὶ θάτερον συμβαίνειν· ὅσοι δὲ μὴ ποιοῦσιν ἐξ ἀλλήλων γένεσιν μηδ᾿ ὡς ἐξ ἑκάστου, πλὴν ὡς ἐκ τοίχου πλίνθους, ἄτοπον πῶς ἐξ ἐκείνων ἔσονται σάρκες καὶ ὀστᾶ καὶ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν. ἔχει δὲ τὸ λεγόμενον ἀπορίαν καὶ τοῖς ἐξ ἀλλήλων γεννῶσιν, τίνα τρόπον γίνεται ἐξ αὐτῶν ἕτερόν τι παρ᾿ αὐτά. λέγω δ᾿ οἶον ἔστιν ἐκ πυρὸς ὕδωρ καὶ ἐκ τούτου γίνεσθαι πῦρ· ἔστι γάρ τι κοινὸν τὸ ὑποκείμενον. ἀλλὰ δὴ καὶ σὰρξ ἐξ αὐτῶν γίνεται καὶ μυελός· ταῦτα δὴ γίνεται πῶς; ἐκείνοις τε γὰρ τοῖς λέγουσιν ὡς Ἐμπεδοκλῆς τίς ἔσται τρόπος; ἀνάγκη γὰρ σύνθεσιν εἶναι καθάπερ ἐκ πλίνθων καὶ λίθων τοῖχος· καὶ τὸ μῖγμα δὲ τοῦτο ἐκ σωζομένων μὲν ἔσται τῶν στοιχείων, κατὰ μικρὰ δὲ παρ᾿ ἄλληλα συγκειμένων. οὕτω δὴ σὰρξ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον. συμβαίνει δὴ μὴ ἐξ ὁτουοῦν μέρους σαρκὸς γίνεσθαι πῦρ καὶ ὕδωρ, ὥσπερ ἐκ κηροῦ γένοιτ᾿ ὅν ἐκ μὲν τουδὶ τοῦ μέρους σφαῖρα, πυραμὶς δ᾿ ἐξ ἄλλου τινός· ἀλλ᾿ ἐνεδέχετό γε ἐξ ἑκατέρου ἑκάτερον γενέσθαι. τοῦτο μὲν δὴ τοῦτον γίνεται τὸν τρόπον ἐκ τῆς σαρκὸς ἐξ ὁτουοῦν ἄμφω τοῖς δ᾿ ἐκείνως λέγουσιν οὐκ ἐνδέχεται, ἀλλ᾿ ὡς ἐκ τοίχου λίθος καὶ πλίνθος, ἑκάτερον ἐξ ἄλλου τόπου καὶ μέρους. ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ποιοῦσι μίαν αὐτῶν ὕλην ἔχει τινὰ ἀπορίαν, πῶς ἔσται τι ἐξ ἀμφοτέρων, οἶον ψυχροῦ καὶ θερμοῦ ἢ πυρὸς καὶ γῆς. εἰ γάρ ἐστιν ἡ σὰρξ ἐξ ἀμφοῖν καὶ μηδέτερον ἐκείνων, μηδ᾿ αὗ σύνθεσις σωζομένων, τί λείπεται πλὴν ὕλην εἶναι τὸ ἐξ ἐκείνων; ἡ γὰρ θατέρου φθορὰ ἢ θάτερον ποιεῖ ἢ τὴν ὕλην.

Ἆῤ οὖν ἐπειδή ἐστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον θερμὸν καὶ ψυχρόν, ὅταν μὲν ἀπλῶς ᾖ θάτερον ἐντελεχείᾳ. δυνάμει θάτερον ἔσται· ὅταν δὲ μὴ παντελῶς, ἀλλ᾿ ὡς μὲν θερμὸν ψυχρόν, ὡς δὲ ψυχρὸν θερμὸν διὰ τὸ μιγνύμενα φθείρειν τὰς ὑπεροχὰς ἀλλήλων, τότε οὔθ᾿ ἡ ὕλη ἔσται οὔτε ἐκείνων τῶν ἐναντίων ἑκάτερον ἐντελεχείᾳ ἁπλῶς, ἀλλὰ μεταξύ· κατὰ δὲ τὸ δυνάμει μᾶλλον εἶναι θερμὸν ἢ ψυχρὸν ἢ τοὐναντίον, κατὰ τοῦτον τὸν λόγον διπλασίως θερμὸν δυνάμει ἢ ψυχρόν, ἢ τριπλασίως, ἢ κατ᾿ ἄλλον τρόπον τοιοῦτον; ἔσται δὴ μιχθέντων τἆλλ᾿ ἐκ τῶν ἐναντίων ἢ τῶν στοιχείων, καὶ τὰ στοιχεῖα ἐξ ἐκείνων δυνάμει πως ὄντων, οὐχ οὕτω δὲ ὡς ἡ ὕλη, ἀλλὰ τὸν εἰρημένον τρόπον· καὶ ἔστιν οὕτω μὲν μίξις, ἐκείνως δὲ ὕλη τὸ γινόμενον. ἐπεὶ δὲ καὶ πάσχει τἀναντία κατὰ τὸν ἐν τοῖς πρώτοις διορισμόν· ἔστι γὰρ τὸ ἐνεργείᾳ θερμὸν δυνάμει ψυχρὸν καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ψυχρὸν δυνάμει θερμόν, ὥστε ἐὰν μὴ ἰσάζῃ, μεταβάλλει εἰς ἄλληλα. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐναντίων· καὶ πρῶτον οὕτω τὰ στοιχεῖα μεταβάλλει, ἐκ δὲ τούτων σάρκες καὶ ὀστᾶ καὶ τὰ τοιαῦτα, τοῦ μὲν θερμοῦ γινομένου ψυχροῦ, τοῦ δὲ ψυχροῦ θερμοῦ, ὅταν πρὸς τὸ μέσον

334bAynı şekilde kuru ve yaş ve bu türden şeyler de bir orta durumda et, kemik ve öteki şeyleri meydana getirir.

334b

ἔλθῃ· ἐνταῦθα γὰρ οὐδέτερον, τὸ δὲ μέσον πολὺ καὶ οὐκ ἀδιαίρετον. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ξηρὸν καὶ ὑγρὸν καὶ τὰ τοιαῦτα κατὰ μεσότητα ποιοῦσι σάρκα καὶ ὀστοῦν καὶ τἆλλα.

334b308. Bölüm

Merkezin çevresindeki yerde bulunan bütün karışık cisimler, basit cisimlerin hepsinden bileşiktir. Hepsinde toprak bulunur, çünkü her biri en çok ve en fazla miktarda kendi yerindedir. Su bulunur, çünkü bileşik olanın sınırlanması gerekir, basit cisimler içinde kolay sınırlanan da yalnız sudur; ayrıca toprak yaş olmadan bir arada duramaz, onu bir arada tutan budur; toprağın içinden yaş tamamen çıkarılsaydı dağılıp giderdi. Toprak ve su bu sebeplerle bulunur; hava ve ateş ise toprağa ve suya zıt oldukları için bulunur: bir ousia'nın bir ousia'ya zıt olabileceği ölçüde, toprak havaya, su ateşe zıttır. Oluşlar zıtlardan olduğuna ve bileşikte zıtların bir uçları bulunduğuna göre, öteki uçların da bulunması zorunludur; dolayısıyla her bileşikte bütün basit cisimler bulunacaktır. Her şeyin beslenmesi de buna tanıklık ediyor gibidir: her şey kendisini oluşturan şeylerle beslenir ve hepsi birden çok şeyle beslenir. Tek bir şeyle, meselâ bitkiler yalnız suyla besleniyor gibi görünenler de birden çok şeyle beslenir; çünkü suya toprak karışmıştır.

334b30
  1. Ἅπαντα δὲ τὰ μικτὰ σώματα, ὅσα περὶ τὸν τοῦ μέσου τόπον ἐστίν, ἐξ ἁπάντων σύγκειται τῶν ἁπλῶν. γῆ μὲν γὰρ ἐνυπάρχει πᾶσι διὰ τὸ ἕκαστον εἶναι μάλιστα καὶ πλεῖστον ἐν τῷ οἰκείῳ τόπῳ, ὕδωρ δὲ διὰ τὸ δεῖν μὲν ὁρίζεσθαι τὸ σύνθετον, μόνον δ᾿ εἶναι τῶν ἁπλῶν εὐόριστον τὸ ὕδωρ, ἔτι δὲ καὶ τὴν γῆν ἄνευ τοῦ ὑγροῦ μὴ δύνασθαι συμμένειν, ἀλλὰ τοῦτ᾿ εἶναι τὸ συνέχον· εἰ γὰρ ἐξαιρεθείη τελέως ἐξ αὐτῆς τὸ ὑγρόν, διαπίπτοι ἄν. Γῆ μὲν οὖν καὶ ὕδωρ διὰ ταύτας ἐνυπάρχει τὰς αἰτίας, ἀὴρ δὲ καὶ πῦρ, ὅτι ἐναντία ἐστὶ γῇ καὶ ὕδατι· γῆ μὲν γὰρ ἀέρι, ὕδωρ δὲ πυρὶ ἐναντίον ἐστίν, ὡς ἐνδέχεται οὐσίαν οὐσίᾳ ἐναντίαν εἶναι. ἐπεὶ οὖν αἱ γενέσεις ἐκ τῶν ἐναντίων εἰσίν, ἐνυπάρχει δὲ θάτερα ἄκρα τῶν ἐναντίων, ἀνάγκη καὶ θάτερα ἐνυπάρχειν, ὥστ᾿ ἐν ἅπαντι τῷ συνθέτῳ πάντα τὰ ἁπλᾶ ἐνέσται. μαρτυρεῖν δ᾿ ἔοικε καὶ ἡ τροφὴ ἑκάστων· ἅπαντα μὲν γὰρ τρέφεται τοῖς αὐτοῖς ἐξ ὧνπερ ἐστίν, ἄπαντα δὲ πλείοσι τρέφεται. καὶ γὰρ ἅπερ ἄν δόξειεν ἑνὶ μόνῳ τρέφεσθαι, τῷ ὕδατι τὰ φυτά, πλείοσι τρέφεται· μέμικται γὰρ τῷ ὕδατι

335aBu yüzden çiftçiler de karıştırarak sulamaya çalışır. Besin maddeye aittir, beslenen ise maddeyle bir arada alınmış biçim ve eidos'tur; dolayısıyla, hepsi birbirinden oluştuğu hâlde basit cisimler içinde yalnız ateşin beslenmesi, öncekilerin de söylediği gibi, artık makuldür. Çünkü yalnız ateş, en çok da ateş eidos'a aittir, zira tabiatı sınıra doğru gitmektir. Her birinin tabiatı kendi yerine gitmektir; hepsinin biçimi ve eidos'u ise sınırlardadır. Bütün cisimlerin basit cisimlerin hepsinden meydana geldiğini söylemiş olduk.

335a

γῆ· διὸ καὶ οἱ γεωργοὶ πειρῶνται μίξαντες ἄρδειν. ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶν ἡ μὲν τροφὴ τῆς ὕλης, τὸ δὲ τρεφόμενον συνειλημένον τῇ ὕλῃ ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος, εὔλογον ἤδη τὸ μόνον τῶν ἁπλῶν σωμάτων τρέφεσθαι τὸ πῦρ ἁπάντων ἐξ ἀλλήλων γινομένων, ὥσπερ καὶ οἱ πρότεροι λέγουσιν· μόνον γάρ ἐστι καὶ μάλιστα τοῦ εἴδους τὸ πῦρ διὰ τὸ πεφυκέναι φέρεσθαι πρὸς τὸν ὅρον. ἕκαστον δὲ πέφυκεν εἰς τὴν ἑαυτοῦ χώραν φέρεσθαι· ἡ δὲ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος ἀπάντων ἐν τοῖς ὅροις. ὅτι μὲν οὖν ἄπαντα τὰ σώματα ἐξ ἁπάντων συνέστηκε τῶν ἁπλῶν, εἴρηται.

335a209. Bölüm

Bazı şeyler oluşabilir ve yok olabilir olduğuna, oluş da merkezin çevresindeki yerde gerçekleştiğine göre, her oluş için ortak olarak, oluşun ilkelerinin kaç tane ve ne olduğunu söylemeliyiz; çünkü önce küllî olanlar hakkında bir kavrayış edinirsek cüzî olanları daha kolay inceleriz.

Bu ilkeler sayıca eşit ve cinsçe aynıdır: ezelî ve ilk olan şeylerdeki ilkelerle. Biri madde gibi, öteki biçim gibidir. Bir de üçüncünün bulunması gerekir; çünkü ilk şeylerde olduğu gibi burada da iki ilke doğurmaya yetmez. Oluşabilir şeyler için madde olarak sebep, var olabilen ve olmayabilen şeydir. Bazı şeyler zorunlu olarak vardır, meselâ ezelî şeyler; bazıları ise zorunlu olarak yoktur. Bunlardan birincilerinin olmaması, ikincilerinin ise olması imkânsızdır; çünkü zorunlu olanın aksine başka türlü olamazlar. Bazı şeyler ise hem var olabilir hem olmayabilir; oluşabilir ve yok olabilir olan budur: bir zaman vardır, bir zaman yoktur. Dolayısıyla oluş ve yok oluşun var olabilen ve olmayabilen şeyle ilgili olması zorunludur. Bu yüzden oluşabilir şeylerin madde olarak sebebi budur; uğruna olunan şey olarak sebebi ise biçim ve eidos'tur; bu da her şeyin ousia'sının tarifidir.

Üçüncü ilke de bulunmalıdır; herkes onu rüyasında görür gibidir, ama kimse onu söylemez. Bazıları eidos'ların tabiatının oluş için yeterli sebep olduğunu düşündü, Phaidon'daki Sokrates gibi. O da ötekileri hiçbir şey söylememekle eleştirdikten sonra, varlıklardan bazılarının eidos'lar, bazılarının eidos'lardan pay alanlar (methexis) olduğunu, her şeyin eidos'a göre var olduğunun, pay almaya göre oluştuğunun, payını kaybetmeye göre de yok olduğunun söylendiğini kabul eder; dolayısıyla bunlar doğruysa, eidos'ların zorunlu olarak hem oluşun hem yok oluşun sebebi olduğunu düşünür. Bazıları ise maddenin kendisini sebep sayar; çünkü hareketin ondan geldiğini söylerler. İkisi de iyi konuşmuyor. Eidos'lar sebepse, hem eidos'lar hem onlardan pay alanlar hep var olduğu hâlde, neden hep ve kesintisiz olarak doğurmuyorlar da bazen doğurup bazen doğurmuyorlar? Ayrıca bazı durumlarda sebebin başka bir şey olduğunu görüyoruz: sağlığı hekim, epistēmēyi bilgili kişi meydana getirir, hem sağlığın kendisi hem epistēmē hem de onlardan pay alanlar var olduğu hâlde; kuvveye göre yapılan öteki şeylerde de durum aynıdır. Biri maddenin hareket yüzünden doğurduğunu söylese, öyle konuşanlardan daha tabii bir açıklama yapmış olurdu; çünkü başkalaştıran ve şeklini değiştiren, doğurmanın daha çok sebebidir. Tabiatça olanlarda da tekhnēyle olanlarda da, hareket ettirebilen şeye her durumda etkileyen demeye alışkınız. Ama bunlar da doğru konuşmuyor. Çünkü etkilenmek ve hareket ettirilmek maddeye aittir, hareket ettirmek ve etkilemek ise başka bir kuvveye aittir (tekhnēyle ve tabiatça oluşan şeylerde bu açıktır: su kendisinden bir canlı, odun da bir yatak yapmaz; onu tekhnē yapar). Dolayısıyla bunlar bu yüzden de, daha asıl sebebi atladıkları için de doğru konuşmuyor; çünkü özü ve biçimi dışarıda bırakıyorlar. Ayrıca eidos'a ait sebebi kaldırarak, cisimlerin doğurmasını sağlayan kuvveleri onlara fazlasıyla alet gibi yüklüyorlar. Söyledikleri gibi sıcağın tabiatı ayırmak, soğuğunki bir araya getirmek, ötekilerin her birininki de kiminin etkilemek, kiminin etkilenmek olduğundan, öteki her şeyin bunlardan ve bunlar yüzünden oluştuğunu ve yok olduğunu söylerler. Oysa ateşin kendisinin de hareket ettirildiği ve etkilendiği görülür. Üstelik birinin oluşan şeylerin sebebini testereye ve her bir alete yüklemesine benzer bir şey yapıyorlar; çünkü testere kesince bölünme, rende rendeleyince düzleşme zorunludur; öteki şeylerde de durum aynıdır. Dolayısıyla ateş ne kadar etkileyip hareket ettirse de, nasıl hareket ettirdiğine, yani aletlerden daha aşağı bir şekilde hareket ettirdiğine bakmıyorlar. Biz ise sebepler hakkında daha önce küllî olarak konuştuk; şimdi de madde ve biçim hakkında belirleme yaptık.

335a20
  1. Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶν ἔνια γενητὰ καὶ φθαρτά, καὶ ἡ γένεσις τυγχάνει οὖσα ἐν τῷ περὶ τὸ μέσον τόπῳ, λεκτέον περὶ πάσης γενέσεως ὁμοίως πόσαι τε καὶ τίνες αὐτῆς αἱ ἀρχαί· ῥᾷον γὰρ οὕτω τὰ καθ᾿ ἕκαστον θεωρήσομεν, ὅταν περὶ τῶν καθόλου λάβωμεν πρῶτον.

Εἰσὶν οὖν καὶ τὸν ἀριθμὸν ἴσαι καὶ τῷ γένει αἱ αὐταὶ αἵπερ ἐν τοῖς ἀϊδίοις τε καὶ πρώτοις· ἡ μὲν γάρ ἐστιν ὡς ὕλη, ἡ δ᾿ ὡς μορφή. δεῖ δὲ καὶ τὴν τρίτην ἔτι προσυπάρχειν· οὐ γὰρ ἱκαναὶ πρὸς τὸ γεννῆσαι αἱ δύο, καθάπερ οὐδ᾿ ἐν τοῖς πρώτοις. ὡς μὲν οὖν ὕλη τοῖς γενητοῖς ἐστὶν αἴτιον τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι. τὰ μὲν γὰρ ἐξ ἀνάγκης ἐστίν, οἷον τὰ ἀΐδια, τὰ δ᾿ ἐξ ἀνάγκης οὐκ ἔστιν. τούτων δὲ τὰ μὲν ἀδύνατον μὴ εἶναι, τὰ δὲ ἀδύνατον εἶναι διὰ τὸ μὴ ἐνδέχεσθαι παρὰ τὸ ἀναγκαῖον ἄλλως ἔχειν. ἔνια δὲ καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι δυνατά, ὅπερ ἐστὶ τὸ γενητὸν καὶ φθαρτόν· ποτὲ μὲν γάρ ἐστι τοῦτο, ποτὲ δ᾿ οὔκ ἐστιν. ὥστ᾿ ἀνάγκη γένεσιν εἶναι καὶ φθορὰν περὶ τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι. διὸ καὶ ὡς μὲν ὅλη τοῦτ᾿ ἐστὶν αἴτιον τοῖς γενητοῖς, ὡς δὲ τὸ οὗ ἕνεκεν ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος· τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὁ λόγος ὁ τῆς ἑκάστου οὐσίας.

Δεῖ δὲ προσεῖναι καὶ τὴν τρίτην, ἢν ἅπαντες μὲν ὀνειρώττουσι, λέγει δ᾿ οὐδείς, ἀλλ᾿ οἱ μὲν ἱκανὴν ᾠήθησαν αἰτίαν εἶναι πρὸς τὸ γίνεσθαι τὴν τῶν εἰδῶν φύσιν, ὥσπερ ὁ ἐν Φαίδωνι Σωκράτης· καὶ γὰρ ἐκεῖνος, ἐπιτιμήσας τοῖς ἄλλοις ὡς οὐδὲν εἰρηκόσιν, ὑποτίθεται ὅτι ἐστὶ τῶν ὄντων τὰ μὲν εἴδη τὰ δὲ μεθεκτικὰ τῶν εἰδῶν, καὶ ὅτι εἶναι μὲν ἕκαστον λέγεται κατὰ τὸ εἶδος, γίνεσθαι δὲ κατὰ τὴν μετάληψιν καὶ φθείρεσθαι κατὰ τὴν ἀποβολήν, ὥστ᾿ εἰ ταῦτα ἀληθῆ, τὰ εἴδη οἴεται ἐξ ἀνάγκης αἴτια εἶναι καὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς. οἱ δ᾿ αὐτὴν τὴν ὕλην· ἀπὸ ταύτης γὰρ εἶναι τὴν κίνησιν. οὐδέτεροι δὲ λέγουσι καλῶς. εἰ μὲν γάρ ἐστιν αἴτια τὰ εἴδη, διὰ τί οὐκ ἀεὶ γεννᾷ συνεχῶς, ἀλλὰ ποτὲ μὲν ποτὲ δ᾿ οὔ, ὄντων καὶ τῶν εἰδῶν ἀεὶ καὶ τῶν μεθεκτικῶν; ἔτι δ᾿ ἐπ᾿ ἐνίων θεωροῦμεν ἄλλο τὸ σἴτιον ὄν· ὑγίειαν γὰρ ὁ ἰατρὸς ἐμποιεῖ καὶ ἐπιστήμην ὁ ἐπιστήμων, οὔσης καὶ ὑγιείας αὐτῆς καὶ ἐπιστήμης καὶ τῶν μεθεκτικῶν· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν κατὰ δύναμιν πραττομένων. εἰ δὲ τὴν ὕλην τις φήσειε γεννᾶν διὰ τὴν κίνησιν, φυσικώτερον μὲν ἂν λέγοι τῶν οὕτω λεγόντων· τὸ γὰρ ἀλλοιοῦν καὶ τὸ μετασχηματίζον αἰτιώτερόν τε τοῦ γεννᾶν, καὶ ἐν ἅπασιν εἰώθαμεν τοῦτο λέγειν τὸ ποιοῦν, ὁμοίως ἔν τε τοῖς φύσει καὶ ἐν τοῖς ἀπὸ τέχνης, ὃ ἂν ᾗ κινητικόν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οὗτοι οὐκ ὀρθῶς λέγουσιν· τῆς μὲν γὰρ ὕλης τὸ πάσχειν ἐστὶ καὶ τὸ κινεῖσθαι, τὸ δὲ κινεῖν καὶ τὸ ποιεῖν ἑτέρας δυνάμεως (δῆλον δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τέχνῃ καὶ ἐπὶ τῶν φύσει γινομένων· οὐ γὰρ αὐτὸ ποιεῖ τὸ ὕδωρ ζῷον ἐξ αὐτοῦ, οὐδὲ τὸ ξύλον κλίνην, ἀλλ᾿ ἡ τέχνη). ὥστε καὶ οὗτοι διὰ τοῦτο λέγουσιν οὐκ ὀρθῶς, καὶ ὅτι παραλείπουσι τὴν κυριωτέραν αἰτίαν· ἐξαιροῦσι γὰρ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὴν μορφήν. ἔτι δὲ καὶ τὰς δυνάμεις ἀποδιδόασι τοῖς σώμασι, δι᾿ ἃς γεννῶσι, λίαν ὀργανικῶς, ἀφαιροῦντες τὴν κατὰ τὸ εἶδος αἰτίαν. ἐπειδὴ γὰρ πέφυκεν, ὥς φασι, τὸ μὲν θερμὸν διακρίνειν τὸ δὲ ψυχρὸν συνιστάναι, καὶ τῶν ἄλλων ἔκαστον τὸ μὲν ποιεῖν τὸ δὲ πάσχειν, ἐκ τούτων λέγουσι καὶ διὰ τούτων ἅπαντα τἆλλα γίνεσθαι καὶ φθείρεσθαι· φαίνεται δὲ καὶ τὸ πῦρ αὐτὸ κινούμενον καὶ πάσχον. ἔτι δὲ παραπλήσιον ποιοῦσιν ὥσπερ εἴ τις τῷ πρίονι καὶ ἑκάστῳ τῶν ὀργάνων ἀπονέμοι τὴν αἰτίαν τῶν γινομένων· ἀνάγκη γὰρ πρίοντος διαιρεῖσθαι καὶ ξέοντος λεαίνεσθαι, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. ὥστ᾿ εἰ ὅτι μάλιστα ποιεῖ καὶ κινεῖ τὸ πῦρ, ἀλλὰ πῶς κινεῖ οὐ προσθεωροῦσιν,¹ ὅτι χεῖρον ἢ τὰ ὄργανα. ἡμῖν δὲ καθόλου τε πρότερον εἴρηται περὶ τῶν αἰτίων, καὶ νῦν διώρισται περί τε τῆς ὕλης καὶ τῆς μορφῆς.

335a1010. Bölüm

Ayrıca yer değiştirme hareketinin ezelî olduğu gösterildiğine göre, bu böyle olunca oluşun da kesintisiz olması zorunludur; çünkü yer değiştirme, doğurucu olanı yaklaştırıp uzaklaştırarak oluşu aralıksız meydana getirecektir. Aynı zamanda daha önce söylenenin, yani değişmelerin ilkinin oluş değil yer değiştirme olduğunun doğru söylendiği de açıktır. Çünkü olanın, olmayanın oluşunun sebebi olması, olmayanın olanın varlığının sebebi olmasından çok daha makuldür. Yer değiştiren vardır, oluşan ise henüz yoktur; bu yüzden yer değiştirme oluştan önce gelir. Oluşun ve yok oluşun şeylerde kesintisiz olduğu varsayıldığına ve gösterildiğine, oluşmanın sebebinin de yer değiştirme olduğunu söylediğimize göre, açıktır ki yer değiştirme tek olsaydı ikisinin birden olması mümkün olmazdı, çünkü zıttırlar; zira aynı ve aynı durumda kalan şeyin tabiatı hep aynı şeyi meydana getirmektir. Öyleyse ya hep oluş ya hep yok oluş olurdu. Oysa hareketlerin birden çok ve zıt olması gerekir; ya yönleri ya da düzensizlikleri bakımından; çünkü zıt şeylerin sebepleri de zıttır.

Bu yüzden oluşun ve yok oluşun sebebi ilk yer değiştirme değil, eğik çember boyuncaki harekettir; çünkü onda hem süreklilik hem de iki hareketle hareket etme vardır. Oluş ve yok oluş hep kesintisiz olacaksa, bu değişmeler tükenmesin diye bir şeyin hep hareket etmesi, yalnız biri gerçekleşmesin diye de iki hareketin bulunması zorunludur. Sürekliliğin sebebi bütünün yer değiştirmesi, yaklaşıp uzaklaşmanın sebebi ise eğimdir; çünkü cisim bazen uzaklaşır, bazen yaklaşır. Aralık eşit olmadığı için hareket düzensiz olacaktır; dolayısıyla yaklaşıp yakında olarak doğuruyorsa, aynı şey uzaklaşıp uzağa giderek yok eder; sık sık yaklaşarak doğuruyorsa, sık sık uzaklaşarak da yok eder; çünkü zıt şeylerin sebepleri de zıttır. Tabii yok oluş ve oluş da eşit zamanda gerçekleşir. Bu yüzden her şeyin zamanları ve ömürleri bir sayıya sahiptir ve onunla belirlenir; çünkü her şeyin bir düzeni vardır, her ömür ve her zaman bir devirle ölçülür; ama hepsi aynı devirle değil, bazıları daha kısa, bazıları daha uzun bir devirle ölçülür: bazılarının ölçüsü bir yıl, bazılarınınki daha uzun, bazılarınınki daha kısa bir devirdir.

His bakımından görülenler de bizim açıklamalarımızla uyuşuyor gibidir. Güneş yaklaşınca oluş, uzaklaşınca küçülme olduğunu, ikisinin de eşit zamanda olduğunu görüyoruz; çünkü tabii yok oluşun ve oluşun zamanı eşittir. Ama birbirleriyle karışıp kaynaşmaları yüzünden şeylerin çoğu zaman daha kısa sürede yok olduğu olur. Madde düzensiz olduğu ve her yerde aynı olmadığı için oluşların da düzensiz olması, bazılarının daha hızlı, bazılarının daha yavaş olması zorunludur; dolayısıyla bunların oluşu yüzünden başkalarının yok oluşu meydana gelir.

Söylendiği gibi, oluş ve yok oluş hep kesintisiz olacak ve söylediğimiz sebeple hiçbir zaman tükenmeyecektir. Bu da makul bir şekilde böyle olmuştur. Çünkü tabiatın her şeyde hep daha iyi olana yöneldiğini söylüyoruz; var olmak da var olmamaktan daha iyidir ("var olmak"ı kaç anlamda söylediğimizi başka yerde anlattık); ama ilkeden uzak durdukları için bu her şeyde bulunamaz; tanrı da bütünü kalan yolla tamamladı, oluşu aralıksız kıldı. Varlık ancak böyle en çok birbirine bağlanabilirdi; çünkü hep oluşmak ve oluş, ousia'ya en yakın şeydir. Bunun sebebi, defalarca söylendiği gibi, çember boyunca yer değiştirmedir; çünkü yalnız o süreklidir. Bu yüzden hâllerine ve kuvvelerine göre birbirine dönüşen öteki şeyler de, meselâ basit cisimler, çember boyunca yer değiştirmeyi taklit eder (mimēsis): sudan hava, havadan ateş, ateşten yeniden su oluşunca, oluşun geri döndüğü için bir çember çizdiğini söyleriz. Dolayısıyla çemberi taklit eden düz yer değiştirme de süreklidir.

Bundan, bazılarının aporia olarak ortaya attığı şey de açık olur: cisimlerin her biri kendi yerine gittiği hâlde, neden sonsuz zaman içinde cisimler birbirinden ayrılıp dağılmadı? Bunun sebebi birbirlerine dönüşmeleridir. Her biri kendi yerinde kalsaydı ve komşusu tarafından değiştirilmeseydi, çoktan ayrılıp dağılmış olurlardı. Yer değiştirme iki katlı olduğu için değişirler; değiştikleri için de hiçbiri belirlenmiş hiçbir yerde kalamaz.

Oluşun ve yok oluşun var olduğu, hangi sebeple var olduğu, oluşabilir ve yok olabilir olanın ne olduğu söylenenlerden açıktır. Başka yerlerde daha önce söylendiği gibi, hareket olacaksa onu hareket ettiren bir şeyin bulunması zorunlu olduğuna göre, hareket hep olacaksa hareket ettirenin de hep var olması gerekir; hareket sürekliyse, hareket ettiren bir ve aynı, hareketsiz, oluşmamış ve başkalaşmayan bir şey olmalıdır. Çember boyunca hareketler birden çok olsa da, birden çok olsalar bile hepsinin bir şekilde tek bir ilkenin altında olması zorunludur. Zaman sürekli olduğuna göre hareketin de sürekli olması zorunludur, madem ki hareket olmadan zamanın var olması imkânsızdır. O hâlde zaman sürekli bir şeyin sayısıdır, yani çember boyunca hareketin sayısıdır; bunu baştaki incelemelerde belirledik. Hareket, hareket eden şey sürekli olduğu için mi, yoksa içinde hareket edilen şey, yani yer ya da hâl sürekli olduğu için mi süreklidir? Açıktır ki hareket eden şey sürekli olduğu için. Çünkü hâl, ait olduğu şey sürekli olduğu için değilse nasıl sürekli olabilir? İçinde hareket edilen şey sayesinde de sürekliyse, bu yalnız yerde olur; çünkü yerin bir büyüklüğü vardır. Bunlardan da yalnız çember boyunca olan süreklidir, öyle ki hep kendi kendisiyle süreklidir. O hâlde sürekli hareketi meydana getiren budur: çember boyunca yer değiştiren cisim; hareket de zamanı meydana getirir.

335a10
  1. Ἔτι δὲ ἐπεὶ ἡ κατὰ τὴν φορὰν κίνησις δέδεικται ὅτι ἀΐδιος, ἀνάγκη τούτων ὄντων καὶ γένεσιν εἶναι συνεχῶς· ἡ γὰρ φορὰ ποιήσει τὴν γένεσιν ἐνδελεχῶς διὰ τὸ προσάγειν καὶ ἀπάγειν τὸ γεννυητικόν. ἄμα δὲ δῆλον ὅτι καὶ τὰ πρότερον καλῶς εἴρηται, τὸ πρώτην τῶν μεταβολῶν τὴν φορὰν ἀλλὰ μὴ τὴν γένεσιν εἰπεῖν· πολὺ γὰρ εὐλογώτερον τὸ ὂν τῷ μὴ ὄντι γενέσεως αἴτιον εἶναι ἢ τὸ μὴ ὂν τῷ ὄντι τοῦ εἶναι. τὸ μὲν οὖν φερόμενον ἔστι, τὸ δὲ γινόμενον οὐκ ἔστιν· διὸ καὶ ἡ φορὰ προτέρα τῆς γενέσεως. ἐπεὶ δ᾿ ὑπόκειται καὶ δέδεικται συνεχὴς οὖσα τοῖς πράγμασι καὶ γένεσις καὶ φθορά, φαμὲν δ᾿ αἰτίαν εἶναι τὴν φορὰν τοῦ γίνεσθαι, φανερὸν ὅτι μιᾶς μὲν οὔσης τῆς φορᾶς οὐκ ἐνδέχεται γίνεσθαι ἄμφω διὰ τὸ ἐναντία εἶναι· τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως ἔχον ἀεὶ τὸ αὐτὸ πέφυκε ποιεῖν. ὥστε ἤτοι γένεσις ἀεὶ ἔσται ἢ φθορά. δεῖ δὲ πλείους εἶναι τὰς κινήσεις καὶ ἐναντίας, ἢ τῇ φορᾷ ἢ τῇ ἀνωμαλίᾳ· τῶν γὰρ ἐναντίων τἀναντία αἴτια.

Διὸ καὶ οὐχ ἡ πρώτη φορὰ αἰτία ἐστὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς, ἀλλ᾿ ἡ κατὰ τὸν λοξὸν κύκλον· ἐν ταύτῃ γὰρ καὶ τὸ συνεχές ἐστι καὶ τὸ κινεῖσθαι δύο κινήσεις· ἀνάγκη γάρ, εἴ γε ἀεὶ ἔσται συνεχὴς γένεσις καὶ φθορά, ἀεὶ μέν τι κινεῖσθαι, ἵνα μὴ ἐπιλείπωσιν αὗται αἱ μεταβολαί, δύο δ᾿, ὅπως μὴ θάτερον συμβαίνῃ μόνον. τῆς μὲν οὖν συνεχείας ἡ τοῦ ὅλου φορὰ αἰτία, τοῦ δὲ προσιέναι καὶ ἀπιέναι ἡ ἔγκλισις· συμβαίνει γὰρ ὁτὲ μὲν πόρρω γίνεσθαι ὁτὲ δ᾿ ἐγγύς. ἀνίσου δὲ τοῦ διαστήματος ὄντος ἀνώμαλος ἔσται ἡ κίνησις· ὥστ᾿ εἰ τῷ προσιέναι καὶ ἐγγὺς εἶναι γεννᾷ, τῷ ἀπιέναι ταὐτὸν τοῦτο καὶ πόρρω γίνεσθαι φθείρει, καὶ εἰ τῷ πολλάκις προσιέναι γεννᾷ, καὶ τῷ πολλάκις ἀπελθεῖν φθείρει· τῶν γὰρ ἐναντίων τἀναντία αἴτια. καὶ ἐν ἴσῳ χρόνῳ καὶ ἡ φθορὰ καὶ ἡ γένεσις ἡ κατὰ φύσιν. διὸ καὶ οἱ χρόνοι καὶ οἱ βίοι ἑκάστων ἀριθμὸν ἔχουσι καὶ τούτῳ διορίζονται· πάντων γάρ ἐστι τάξις, καὶ πᾶς βίος καὶ χρόνος μετρεῖται περιόδῳ, πλὴν οὐ τῇ αὐτῇ πάντες, ἀλλ᾿ οἱ μὲν ἐλάττονι οἱ δὲ πλείονι· τοῖς μὲν γὰρ ἐνιαυτός, τοῖς δὲ μείζων, τοῖς δὲ ἐλάττων περίοδός¹ ἐστι τὸ μέτρον.

Φαίνεται δὲ καὶ τὰ2 κατὰ τὴν αἴσθησιν ὁμολογούμενα τοῖς παρ᾿ ἡμῶν λόγοις· ὁρῶμεν γὰρ ὅτι προσιόντος μὲν τοῦ ἡλίου γένεσίς ἐστιν, ἀπιόντος δὲ φθίσις, καὶ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἑκάτερον· ἴσος γὰρ ὁ χρόνος τῆς φθορᾶς καὶ τῆς γενέσεως τῆς κατὰ φύσιν. ἀλλὰ συμβαίνει πολλάκις ἐν ἐλάττονι φθείρεσθαι διὰ τὴν πρὸς ἄλληλα σύγκρασιν· ἀνωμάλου γὰρ οὕσης τῆς ὕλης καὶ οὐ πανταχοῦ τῆς αὐτῆς ἀνάγκη καὶ τὰς γενέσεις ἀνωμάλους εἶναι καὶ τὰς μὲν θάττους τὰς δὲ βραδυτέρας, ὥστε συμβαίνει διὰ τὴν τούτων γένεσιν ἄλλοις γίνεσθαι φθοράν.

Ἀεὶ δ᾿, ὥσπερ εἴρηται, συνεχὴς ἔσται ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά, καὶ οὐδέποτε ὑπολείψει δι᾿ ἣν εἴπομεν αἰτίαν. τοῦτο δ᾿ εὐλόγως συμβέβηκεν· ἐπεὶ γὰρ ἐν ἅπασιν ἀεὶ τοῦ βελτίονος ὀρέγεσθαί φαμεν τὴν φύσιν, βέλτιον δὲ τὸ εἶναι ἢ τὸ μὴ εἶναι (τὸ δ᾿ εἶναι ποσαχῶς λέγομεν, ἐν ἄλλοις εἴρηται), τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον ἐν ἅπασιν ὑπάρχειν διὰ τὸ πόρρω τῆς ἀρχῆς ἀφίστασθαι, τῷ λειπομένῳ τρόπῳ συνεπλήρωσε τὸ ὅλον ὁ θεός, ἐνδελεχῆ3 ποιήσας τὴν γένεσιν· οὕτω γὰρ ἐν μάλιστα συνείροιτο τὸ εἶναι διὰ τὸ ἐγγύτατα εἶναι τῆς οὐσίας τὸ γίνεσθαι ἀεὶ καὶ τὴν γένεσιν. τούτου δ᾿ αἴτιον, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις, ἡ κύκλῳ φορά· μόνη γὰρ συνεχής. διὸ καὶ τἆλλα ὅσα μεταβάλλει εἰς ἄλληλα κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰς δυνάμεις, οἶον τὰ ἀπλᾶ σώματα, μιμεῖται τὴν κύκλῳ φοράν· ὅταν γὰρ ἐξ ὕδατος ἀὴρ γένηται καὶ ἐξ ἀέρος πῦρ καὶ πάλιν ἐκ πυρὸς ὕδωρ, κύκλῳ φαμὲν περιεληλυθέναι τὴν γένεσιν διὰ τὸ πάλιν ἀνακάμπτειν. ὥστε καὶ ἡ εὐθεῖα φορὰ μιμουμένη τὴν κύκλῳ συνεχής ἐστιν.

Ἅμα δὲ δῆλον ἐκ τούτων ὅ τινες ἀποροῦσιν, διὰ τί, ἑκάστου τῶν σωμάτων εἰς τὴν οἰκείαν φερομένου χώραν, ἐν τῷ ἀπείρῳ χρόνῳ οὐ διεστᾶσι τὰ σώματα. αἴτιον γὰρ τούτου ἐστὶν ἡ εἰς ἄλληλα μετάβασις· εἰ γὰρ ἕκαστον ἔμενεν ἐν τῇ αὐτοῦ χώρᾳ καὶ μὴ μετέβαλλεν ὑπὸ τοῦ πλησίον, ἤδῃ ἄν διεστήκεσαν. μεταβάλλει μὲν οὖν διὰ τὴν φορὰν διπλῆν οὖσαν· διὰ δὲ τὸ μεταβάλλειν οὐκ ἐνδέχεται μένειν οὐδὲν αὐτῶν ἐν οὐδεμιᾷ χώρᾳ εταγμένῃ.

Διότι μὲν οὖν ἔστι γένεσις καὶ φθορὰ καὶ διὰ τίν᾿ αἰτίαν, καὶ τί τὸ γενητὸν καὶ φθαρτόν, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων. ἐπεὶ δ᾿ ἀνάγκη εἶναί τι τὸ κινοῦν, εἰ κίνησις ἔσται, ὥσπερ εἴρηται πρότερον τερον ἐν ἑτέροις, καὶ εἰ ἀεί, ὅτι ἀεί τι δεῖ εἶναι, καὶ εἰ συνεχής, ἓν τὸ αὐτὸ καὶ ἀκίνητον καὶ ἀγένητον καὶ ἀναλλοίωτον· καὶ εἰ πλείους εἶεν αἱ κύκλῳ κινήσεις, πλείους μέν, πάσας δέ πως εἶναι ταύτας ἀνάγκη ὑπὸ μίαν ἀρχήν· συνεχοῦς δ᾿ ὄντος τοῦ χρόνου ἀνάγκη τὴν κίνησιν συνεχῆ εἶναι, εἶπερ ἀδύνατον χρόνον χωρὶς κινήσεως εἶναι. συνεχοῦς ἄρα τινὸς ἀριθμὸς ὁ χρόνος, τῆς κύκλῳ ἄρα, καθάπερ ἐν τοῖς ἐν ἀρχῇ λόγοις διωρίσθη. συνεχὴς δ᾿ ἡ κίνησις πότερον τῷ τὸ κινούμενον συνεχὲς εἶναι ἢ τῷ τὸ ἐν ᾧ κινεῖται, οἶον τὸν τόπον λέγω ἢ τὸ πάθος; δῆλον δὴ ὅτι τῷ τὸ κινούμενον· πῶς γὰρ τὸ πάθος συνεχὲς ἀλλ᾿ ἢ τῷ τὸ πρᾶγμα ᾧ συμβέβηκε συνεχὲς εἶναι; εἰ δὲ καὶ τῷ ἐν ὧ, μόνῳ τοῦτο τῷ τόπῳ ὑπάρχει· μέγεθος γάρ τι ἔχει. τούτου δὲ τὸ κύκλῳ μόνον συνεχές, ὥστε αὐτὸ αὐτῷ ἀεὶ συνεχές. τοῦτο ἄρα ἐστὶν ὃ ποιεῖ συνεχῆ κίνησιν, τὸ κύκλῳ σῶμα φερόμενον· ἡ δὲ κίνησις τὸν χρόνον.

335a3011. Bölüm

Oluşa, başkalaşmaya ya da genel olarak değişmeye göre sürekli hareket eden şeylerde, bir şeyin ötekinden sonra kesintisiz olarak birbirini izleyerek var olduğunu ve oluştuğunu gördüğümüze göre, zorunlu olarak olacak bir şey var mıdır, yoksa hiçbir şey zorunlu değil de her şeyin olmaması mı mümkündür, bunu incelemeliyiz. Bazı şeylerin olmamasının mümkün olduğu açıktır; "olacak" ile "olmak üzere" de bu yüzden hemen birbirinden ayrılır. Çünkü "olacak" demek doğru olan şeyin bir zaman "var" denmesinin de doğru olması gerekir; şimdi "olmak üzere" demek doğru olan şeyin ise olmamasına hiçbir engel yoktur; nitekim yürümek üzere olan biri yürümeyebilir. Genel olarak, varlıklardan bazılarının olmaması da mümkün olduğuna göre, oluşan şeylerin de böyle olacağı ve bunun zorunlu olarak gerçekleşmeyeceği açıktır. Peki her şey böyle midir, yoksa değil midir de bazı şeylerin oluşması mutlak olarak zorunlu mudur; var olmada bazı şeylerin olmaması imkânsız, bazılarınınki mümkün olduğu gibi, oluşta da durum böyle midir? Meselâ gündönümlerinin olması zorunlu mudur, olmamaları mümkün değil midir?

Sonraki olacaksa öncekinin oluşması zorunluysa (meselâ ev olacaksa temelin, temel olacaksa çamurun), temel olduğunda da evin olması zorunlu mudur? Yoksa evin de mutlak olarak olması zorunlu değilse, artık zorunlu değil midir? Evin olması mutlak olarak zorunluysa, temel olunca da evin olması zorunludur; çünkü önceki sonrakine, o olacaksa önce bunun olması zorunlu olacak şekilde bağlıydı. O hâlde sonrakinin olması zorunluysa, öncekinin olması da zorunludur; önceki olunca da sonrakinin olması zorunludur, ama öncekinden ötürü değil, sonrakinin zorunlu olarak olacağı varsayıldığı için. Demek ki sonrakinin var olmasının zorunlu olduğu şeylerde ilişki karşılıklıdır ve önceki olunca sonrakinin olması her zaman zorunludur.

Dizi aşağıya doğru sonsuza giderse, sonraki şu şeyin olması mutlak olarak değil, ancak varsayıma bağlı olarak zorunlu olur; çünkü her zaman ondan önce başka bir şey bulunması gerekecek ve o şey yüzünden bunun olması zorunlu olacaktır. Dolayısıyla sonsuzun ilkesi yoksa, olmasını zorunlu kılacak ilk bir şey de olmayacaktır. Sınırı olan dizilerde de, meselâ temel olunca ev olacaksa, evin olmasının mutlak olarak zorunlu olduğunu doğru olarak söylemek mümkün olmayacaktır. Çünkü temel olunca evin olması her zaman zorunlu değilse, hep var olmayabilecek bir şeyin hep var olduğu sonucu çıkar. Oysa oluşu zorunluysa, bunun oluşta hep var olması gerekir; çünkü zorunlu olan ile hep olan birbirine eşlik eder: var olması zorunlu olanın olmaması mümkün değildir. Dolayısıyla bir şey zorunlu olarak varsa ezelîdir, ezelîyse de zorunlu olarak vardır. O hâlde bir şeyin oluşu zorunluysa, bu oluş ezelîdir; ezelîyse de zorunludur.

Demek ki bir şeyin oluşu mutlak olarak zorunluysa, bu oluşun dönüp dolaşması ve başa dönmesi zorunludur. Çünkü oluşun ya sınırı vardır ya yoktur; yoksa ya bir doğru boyunca ya da bir çember boyunca ilerler. Bunlardan, oluş ezelî olacaksa, doğru boyunca olması mümkün değildir; çünkü ne aşağıya doğru, olacak şeylerde aldığımız gibi, ne de yukarıya doğru, olmuş şeylerde aldığımız gibi, hiçbir ilke yoktur. Oysa bir ilkenin bulunması, sınırlı olmayan oluşun da ezelî olması zorunludur. Bu yüzden oluşun çember boyunca olması zorunludur. O hâlde ilişkinin karşılıklı olması zorunlu olacaktır: meselâ şu zorunluysa, önceki de zorunludur; önceki zorunluysa, sonrakinin olması da zorunludur. Bu da hep, kesintisiz böyle gider; iki şey üzerinden ya da çok şey üzerinden söylemek arasında hiçbir fark yoktur. Mutlak zorunluluk, demek ki çember boyunca harekette ve oluştadır. Oluş çember boyuncaysa, her şeyin oluşması ve oluşmuş olması zorunludur; zorunluysa da bunların oluşu çember boyuncadır.

Bu da makuldür; çünkü çember boyunca hareketin, yani göğün hareketinin başka yoldan da ezelî olduğu görüldü; dolayısıyla bu hareketin parçası olan ve bu hareket yüzünden olan hareketler de zorunlu olarak olur ve olacaktır. Çünkü çember boyunca hareket eden bir şey hep bir şeyi hareket ettiriyorsa, bunların hareketinin de çember boyunca olması zorunludur. Meselâ yukarıdaki yer değiştirme çember boyunca olduğu için güneş şu şekilde hareket eder; güneş böyle hareket ettiği için mevsimler çember boyunca oluşur ve başa döner; bunlar böyle oluşunca da onların etkisindeki şeyler yine öyle oluşur.

Peki neden bazı şeyler böyle oluyor görünür, meselâ sular ve hava çember boyunca oluşur, bulut olacaksa yağmur yağması gerekir, yağmur yağacaksa da bulutun olması gerekir de, insanlar ve hayvanlar aynı birey yeniden oluşacak şekilde kendilerine dönmez? (Çünkü baban oldu diye senin olman zorunlu değildir; ama sen olduysan babanın olmuş olması zorunludur; bu oluş bir doğru boyunca gidiyor gibidir.) İncelemenin başlangıcı yine şudur: her şey aynı şekilde mi başa döner, yoksa değil midir de bazıları sayıca, bazıları yalnız türce mi döner? Hareket eden ousia'sı yok olmaz olan şeylerin sayıca da aynı olacağı açıktır (çünkü hareket, hareket edene tâbidir); ousia'sı böyle olmayıp yok olabilir olanların ise türce dönmesi, sayıca dönmemesi zorunludur. Bu yüzden havadan su ve sudan hava türce aynıdır, sayıca aynı değildir. Bunlar sayıca da aynı olsa bile, ousia'sı olmayabilecek türden bir şey olarak oluşan şeyler sayıca aynı olarak dönmez.

335a30

[…] 11. Ἐπεὶ δ᾿ ἐν τοῖς συνεχῶς κινουμένοις κατὰ γένεσιν ἢ ἀλλοίωσιν ἢ ὅλως μεταβολὴν ὁρῶμεν τὸ ἐφεξῆς ὂν καὶ γινόμενον τόδε μετὰ τόδε ὥστε μὴ διαλείπειν, σκεπτέον πότερον ἔστι τι ὃ ἐξ ἀνάγκης ἔσται, ἢ οὐδέν, ἀλλὰ πάντα ἐνδέχεται μὴ γενέσθαι. ὅτι μὲν γὰρ ἔνια, δῆλον, καὶ εὐθὺς τὸ ἔσται καὶ τὸ μέλλον ἕτερον διὰ τοῦτο· ὃ μὲν γὰρ ἀληθὲς εἰιπεῖν ὅτι ἔσται, δεῖ τοῦτο εἶναί ποτε ἀληθὲς ὅτι ἔστιν· ὃ δὲ νῦν ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι μέλλει, οὐδὲν κωλύει μὴ γενέσθαι· μέλλων γὰρ ἂν βαδίζειν τις οὐκ ἂν βαδίσειεν. ὅλως δ᾿, ἐπεὶ ἐνδέχεται ἔνια τῶν ὄντων καὶ μὴ εἶναι, δῆλον ὅτι καὶ τὰ γινόμενα οὕτως ἔξει, καὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης τοῦτ᾿ ἔσται. πότερον οὖν ἅπαντα τοιαῦτα ἢ οὔ, ἀλλ᾿ ἔνια ἀναγκαῖον ἀπλῶς γίνεσθαι, καὶ ἔστιν ὥσπερ ἐπὶ τοῦ εἶναι τὰ μὲν ἀδύνατα μὴ εἶναι τὰ δὲ δυνατά, οὕτως καὶ περὶ τὴν γένεσιν; οἶον τροπὰς ἄρα ἀνάγκη γενέσθαι, καὶ οὐχ οἶόν τε μὴ ἐνδέχεσθαι.

Εἰ δὴ τὸ πρότερον ἀνάγκη γενέσθαι, εἰ τὸ ὕστερον ἔσται (οἷον εἰ οἰκία, θεμέλιον, εἰ δὲ τοῦτο, πηλόν), ἆρ᾿ οὖν καὶ εἰ θεμέλιος γέγονεν, ἀνάγκη οἰκίαν γενέσθαι; ἢ οὐκέτι, εἰ μὴ κἀκεῖνο ἀνάγκη γενέσθαι ἁπλῶς; εἰ δὲ τοῦτο, ἀνάγκη καὶ θεμελίου γενομένου γενέσθαι οἰκίαν· οὕτω γὰρ ἦν τὸ πρότερον ἔχον πρὸς τὸ ὕστερον, ὥστ᾿ εἰ ἐκεῖνο ἔσται, ἀνάγκη ἐκεῖνο πρότερον. εἰ τοίνυν ἀνάγκη γενέσθαι τὸ ὕδυρτον, καὶ τὸ πρότερον ἀνάγκη· καὶ εἰ τὸ πρότερον, καὶ τὸ ὕστερον τοίνυν ἀνάγκη, ἀλλ᾿ οὐ δι᾿ ἐκεῖνο, ἀλλ᾿ ὅτι ὑπέκειτο ἐξ ἀνάγκης ἐσόμενον. ἐν οἶς ἄρα τὸ ὕστερον ἀνάγκη εἶναι, ἐν τούτοις ἀντιστρέφει, καὶ ἀεὶ τοῦ προτέρου γενομένου ἀνάγκη γενέσθαι τὸ ὕστερον.

Εἰ μὲν οὖν εἰς ἄπειρον εἶσιν ἐπὶ τὸ κάτω, οὐκ ἔσται ἀνάγκη τὸ ὕστερον τόδε γενέσθαι ἀπλῶς, ἀλλ᾿ ἐξ ὑποθέσεως· ἀεὶ γὰρ ἕτερον ἔμπροσθεν ἀνάγκη ἔσται, δι᾿ ὃ ἐκεῖνο ἀνάγκη γενέσθαι. ὥστ᾿ εἰ μή ἐστιν ἀρχὴ τοῦ ἀπείρου, οὐδὲ πρῶτον ἔσται οὐδέν, δι᾿ ὅ ἀναγκαῖον ἔσται γενέσθαι. ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ἐν τοῖς πέρας ἔχουσι τοῦτ᾿ ἔσται εἰπεῖν ἀληθῶς, ὅτι ἁπλῶς ἀνάγκη γενέσθαι, οἶον οἰκίαν, ὅταν θεμέλιος γένηται· ὅταν γὰρ γένηται, εἰ μὴ ἀεὶ τοῦτο ἀνάγκη γίνεσθαι, συμβήσεται ἀεὶ εἶναι τὸ ἐνδεχόμενον μὴ ἀεὶ εἶναι. ἀλλὰ δεῖ τῇ γενέσει ἀεὶ εἶναι, εἰ ἐξ ἀνάγκης αὐτοῦ ἐστὶν ἡ γένεσις· τὸ γὰρ ἐξ ἀνάγκης καὶ ἀεὶ ἄμα· ὃ γὰρ εἶναι ἀνάγκη οὐχ οἶόν τε μὴ εἶναι· ὥστ᾿ εἰ ἔστιν ἐξ ἀνάγκης, ἀΐδιόν ἐστι, καὶ εἰ ἀΐδιον, ἐξ ἀνάγκης. καὶ εἰ ἡ γένεσις τοίνυν ἐξ ἀνάγκης, ἀΐδιος ἡ γένεσις τούτου, καὶ εἰ ἀΐδιος, ἐξ ἀνάγκης.

Εἰ ἄρα τινὸς ἐξ ἀνάγκης ἀπλῶς ἡ γένεσις, ἀνάγκη ἀνακυκλεῖν καὶ ἀνακάμπτειν. ἀνάγκη γὰρ ἤτοι πέρας ἔχειν τὴν γένεσιν ἢ μή, καὶ εἰ μή, ἢ εἰς εὐθὺ ἢ κύκλῳ. τούτων δ᾿ εἴπερ ἔσται ἀΐδιος, οὐκ εἰς εὐθὺ οἶόν τε διὰ τὸ μηδαμῶς εἶναι ἀρχὴν μήτ᾿ ἂν κάτω, ὡς ἐπὶ τῶν ἐσομένων, λαμβάνομεν, μήτ᾿ ἄνω, ὡς ἐπὶ τῶν γινομένων· ἀνάγκη δ᾿ εἶναι ἀρχήν, μὴ πεπερασμένης οὔσης, καὶ ἀΐδιον εἶναι. διὸ ἀνάγκη κύκλῳ εἶναι. ἀντιστρέφειν ἄρα ἀνάγκη ἔσται, οἶον εἰ τοδὶ ἐξ ἀνάγκης, καὶ τὸ πρότερον ἄρα· ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο, καὶ τὸ ὕστερον ἀνάγκη γενέσθαι. καὶ τοῦτο ἀεὶ δὴ συνεχῶς· οὐδὲν γὰρ τοῦτο διαφέρει λέγειν διὰ δύο ἢ πολλῶν. ἐν τῇ κύκλῳ ἄρα κινήσει καὶ γενέσει ἐστὶ τὸ ἐξ ἀνάγκης ἀπλῶς· καὶ εἴτε κύκλῳ, ἀνάγκη ἕκαστον γίνεσθαι καὶ γεγονέναι, καὶ εἰ ἀνάγκη, ἡ τούτων γένεσις κύκλῳ.

Ταῦτα μὲν δὴ εὐλόγως, ἐπεὶ ἀΐδιος καὶ ἄλλως ἐφάνη ἡ κύκλῳ κίνησις καὶ ἡ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι ταῦτα ἐξ ἀνάγκης γίνεται καὶ ἔσται, ὅσαι ταύτης κινήσεις καὶ ὅσαι διὰ ταύτην· εἰ γὰρ τὸ κύκλῳ κινούμενον ἀεί τι κινεῖ, ἀνάγκη καὶ τούτων κύκλῳ εἶναι τὴν κίνησιν, οἶον τῆς ἄνω φορᾶς οὕσης κύκλῳ ὁ ἥλιος¹ ὡδί, ἐπεί δ᾿ οὗτως, αἱ ὧραι διὰ τοῦτο κύκλῳ γίνονται καὶ ἀνακάμπτουσιν, τούτων δ᾿ οὕτω γινομένων πάλιν τὰ ὑπὸ τούτων.

Τί οὖν δή ποτε τὰ μὲν οὕτω φαίνεται, οἶον ὕδατα καὶ ἀὴρ κύκλῳ γινόμενα, καὶ εἰ μὲν νέφος ἔσται, δεῖ ὅσαι, καὶ εἰ ὕσει γε, δεῖ καὶ νέφος εἶναι, ἄνθρωποι δὲ καὶ ζῷα οὐκ ἀνακάμπτουσιν εἰς αὐτοὺς ὥστε πάλιν γίνεσθαι τὸν αὐτόν (οὐ γὰρ ἀνάγκη, εἰ ὁ πατὴρ ἐγένετο, σὲ γενέσθαι· ἀλλ᾿ εἰ σύ, ἐκεῖνον, εἰς εὐθὺ δὲ ἔοικεν εἶναι αὕτη ἡ γένεσι); ἀρχὴ δὲ τῆς σκέψεως πάλιν αὕτη, πότερον ὁμοίως ἅπαντα ἀνακάμπτει ἢ οὔ, ἀλλὰ τὰ μὲν ἀριθμῷ τὰ δὲ ρἴφρι μόνον. ὅσων μὲν οὖν ἄφθαρτος ἡ οὐσία ἡ κινουμςρνη, φανερὸν ὅτι καὶ ἀριθμῷ ταὐτὰ ἔσται (ἡ γὰρ κίνησις ἀκολουθεῖ τῷ κινουμένῳ), ὅσων δὲ μὴ ἀλλὰ φθαρτή, ἀνάγκη τῷ εἴδει, ἀριθμῷ δὲ μὴ ἀνακάμπτειν. διὸ ὕδωρ ἐξ ἀέρος καὶ ἀὴρ ἐξ ὕδατος εἴδει ὁ αὐτός, οὐκ ἀριθμῷ. εἰ δὲ καὶ ταῦτα ἀριθμῷ, ἀλλ᾿ οὐχ ὧν ἡ οὐσία γίνεται οὖσα τοιαύτη οἵα ἐνδέχεσθαι μὴ εἶναι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…