Kavram
Atomon (ἄτομον)
- Yunanca
- ἄτομον / ἄτομα (atomon / atoma); ἄτομος (οὐσία, φύσις); eşanlamlıları ναστόν (naston), ἰδέα (idea), σχῆμα
- Latince
- atomus; corpora prima, primordia, semina rerum (Lucretius); individuum (Cicero)
- Almanca
- Atom, das Unteilbare
- Fransızca
- atome, l'insécable
- İngilizce
- atom
- Türkçe
- atom (atomon) — Türkçede yerleşik ödünç sözcük; ilk geçişte transliterasyon parantezde
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Sıfat olarak atomos "kesilmemiş" (ot, çayır) ya da "bölünemez" demektir. Leukippos ve Demokritos onu varolanın temel birimi yapar: doluluk (naston), sonsuz sayıda, biçim (rhysmos), dizilim (diathigē) ve konum (tropē) bakımından farklı, boşlukta devinen cisimler. Duyulur nitelikler (tatlı, acı, sıcak, renk) "uzlaşımda" (nomōi) vardır; "gerçekte" (eteēi) yalnızca atomlar ve boşluk vardır (DK 68 B 9 = B 125).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Leukippos | Dolular (nasta), büyük boşluk; Büyük Evren Düzeni | DK 67 B 1a; B 2 |
| MÖ 5.–4. yy | Demokritos | Atomlar ve boşluk; eteēi / nomōi karşıtlığı | DK 68 B 9; B 5i; B 11p |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | "Bölünmez büyüklükler" eleştirisi | DK 58 B 10 |
| MÖ 4.–3. yy / MÖ 1. yy | Epikuros; Lucretius | Ağırlık ve sapma (clinamen) eklenir; primordia |
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἄτομον, çoğ. ἄτομα (atoma) | Olumsuzluk a- + temnein "kesmek": "kesilemez, bölünemez". Leukippos ve Demokritos'ta varolanın iki ilkesinden biri; öteki boşluktur (kenon). DK 68 B 9 (= B 125): "gerçekte (eteēi) atomlar ve boşluk". Aktaranlarda dişil atomoi (ousiai) de geçer. Demokritos atomlara "idealar", "biçimler (rhysmoi)", Leukippos "dolular (nasta)" der. |
| Latince | atomus; corpora prima, primordia, semina | Lucretius sözcüğü çoğunlukla çevirmeden anlatır; Cicero individua der. |
| Almanca / Fransızca | Atome (DK), das Unteilbare; atomes | |
| İngilizce | atom |
Türkçe karşılığı
atom (atomon). Rakipler: bölünmez (kök anlamını verir ama ad olarak ağır ve Aristotelesçi "bölünmez büyüklükler" [58 B 10] ile karışır), zerre (Tanzimat/kelam dilinin cüz-i lâ yetecezzâ'sını çağırır), öğe (stoikheion kararıyla çakışır). "Atom" modern fizik anlamı taşısa da Türkçede yerleşiktir; Demokritos'un kesilemez, sonsuz sayıda, biçimce farklı cisimleri olduğu parantezdeki transliterasyon ve bu notla hatırlatılır.
"Atom" dediğinde okur modern kimyanın bölünebilir atomunu düşünür; "bölünmez" dediğinde ise kavramı fiziksel mi (sertlik, boşluk içermemek) yoksa kuramsal mı (en küçük büyüklük) bölünmezlik olarak anladığını seçmiş olursun. Demokritos'un bölünmezliği Eleacıların (Zenon, Melissos) bölünebilirlik argümanlarına verilmiş bir yanıttır.
Atıf ve kaynak notu
Sözcük Demokritos'un kendi alıntılanmış sözlerinde geçer (B 9 = B 125, Sextos), ama atomların özelliklerinin ayrıntılı dökümü (büyüklük, ağırlık, sonsuz sayıda biçim) büyük ölçüde Aristoteles, Theophrastos ve Epikurosçu kaynaklardan (A tanıklıkları) gelir.
İlgili kavramlar
- kenon
- primordia (Lucretius)
- stoikheion
- nomos
- to me on
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: atom, bölünmez, atomon, atomlar, bölünmezlerden, atoma
Metinlerde işaretlendiği yerler
15 yer · 13 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Demokritos, Fragmanlar68B9 68B125
- Aristoteles, Fizik186b 232a20
- Aristoteles, Gök Üzerine299a
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.2
- Aristoteles, Duyum ve Duyulurlar Üzerine6.3
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler8.6
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.051
- Hegel, Mantık Bilimi88
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları22
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri139
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-12
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-I-13