İçeriğe geç

Kavram

Atomon (ἄτομον)

Yunanca
ἄτομον / ἄτομα (atomon / atoma); ἄτομος (οὐσία, φύσις); eşanlamlıları ναστόν (naston), ἰδέα (idea), σχῆμα
Latince
atomus; corpora prima, primordia, semina rerum (Lucretius); individuum (Cicero)
Almanca
Atom, das Unteilbare
Fransızca
atome, l'insécable
İngilizce
atom
Türkçe
atom (atomon) — Türkçede yerleşik ödünç sözcük; ilk geçişte transliterasyon parantezde

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Sıfat olarak atomos "kesilmemiş" (ot, çayır) ya da "bölünemez" demektir. Leukippos ve Demokritos onu varolanın temel birimi yapar: doluluk (naston), sonsuz sayıda, biçim (rhysmos), dizilim (diathigē) ve konum (tropē) bakımından farklı, boşlukta devinen cisimler. Duyulur nitelikler (tatlı, acı, sıcak, renk) "uzlaşımda" (nomōi) vardır; "gerçekte" (eteēi) yalnızca atomlar ve boşluk vardır (DK 68 B 9 = B 125).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Leukippos Dolular (nasta), büyük boşluk; Büyük Evren Düzeni DK 67 B 1a; B 2
MÖ 5.–4. yy Demokritos Atomlar ve boşluk; eteēi / nomōi karşıtlığı DK 68 B 9; B 5i; B 11p
MÖ 4. yy Aristoteles "Bölünmez büyüklükler" eleştirisi DK 58 B 10
MÖ 4.–3. yy / MÖ 1. yy Epikuros; Lucretius Ağırlık ve sapma (clinamen) eklenir; primordia

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἄτομον, çoğ. ἄτομα (atoma) Olumsuzluk a- + temnein "kesmek": "kesilemez, bölünemez". Leukippos ve Demokritos'ta varolanın iki ilkesinden biri; öteki boşluktur (kenon). DK 68 B 9 (= B 125): "gerçekte (eteēi) atomlar ve boşluk". Aktaranlarda dişil atomoi (ousiai) de geçer. Demokritos atomlara "idealar", "biçimler (rhysmoi)", Leukippos "dolular (nasta)" der.
Latince atomus; corpora prima, primordia, semina Lucretius sözcüğü çoğunlukla çevirmeden anlatır; Cicero individua der.
Almanca / Fransızca Atome (DK), das Unteilbare; atomes
İngilizce atom

Türkçe karşılığı

atom (atomon). Rakipler: bölünmez (kök anlamını verir ama ad olarak ağır ve Aristotelesçi "bölünmez büyüklükler" [58 B 10] ile karışır), zerre (Tanzimat/kelam dilinin cüz-i lâ yetecezzâ'sını çağırır), öğe (stoikheion kararıyla çakışır). "Atom" modern fizik anlamı taşısa da Türkçede yerleşiktir; Demokritos'un kesilemez, sonsuz sayıda, biçimce farklı cisimleri olduğu parantezdeki transliterasyon ve bu notla hatırlatılır.

"Atom" dediğinde okur modern kimyanın bölünebilir atomunu düşünür; "bölünmez" dediğinde ise kavramı fiziksel mi (sertlik, boşluk içermemek) yoksa kuramsal mı (en küçük büyüklük) bölünmezlik olarak anladığını seçmiş olursun. Demokritos'un bölünmezliği Eleacıların (Zenon, Melissos) bölünebilirlik argümanlarına verilmiş bir yanıttır.

Atıf ve kaynak notu

Sözcük Demokritos'un kendi alıntılanmış sözlerinde geçer (B 9 = B 125, Sextos), ama atomların özelliklerinin ayrıntılı dökümü (büyüklük, ağırlık, sonsuz sayıda biçim) büyük ölçüde Aristoteles, Theophrastos ve Epikurosçu kaynaklardan (A tanıklıkları) gelir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: atom, bölünmez, atomon, atomlar, bölünmezlerden, atoma

Metinlerde işaretlendiği yerler

15 yer · 13 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.