Kavram
Nomos (νόμος)
- Yunanca
- νόμος (nomos); νομοθέτης (nomothetēs); νόμῳ / φύσει
- Latince
- lex, ius; mos, consuetudo, institutum
- Almanca
- Gesetz, Brauch, Satzung, Konvention
- Fransızca
- loi, coutume, convention
- İngilizce
- law, convention
- Türkçe
- nomos (teknik geçişte çevrilmez); gündelik anlamda "yasa", bağlama göre "töre"
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta nomos geçmez; nemein "pay etmek, otlatmak" ve nomos "otlak" (Homerik nomós, vurgu farklı) vardır. Hesiodos'ta nomos Zeus'un her canlı türüne verdiği yaşama düzenidir (İşler ve Günler 276–280). Arkaik dönemde yazılı yasa (thesmos) ile töre (nomos) ayrımı belirir; Kleisthenes reformlarından sonra Atina'da nomos yazılı yasanın da adı olur. Pindaros'un "nomos her şeyin kralı" (fr. 169) dizesi Herodotos'ta (III.38) her halkın kendi töresini en iyi sayması için, Kallikles'te (Gorgias 484b) doğal güçlünün hakkı için alıntılanır: aynı dize iki karşıt tez için kullanılır. 5. yy sonunda physis–nomos karşıtlığı kurumsallaşır: Antiphon'un Alētheia'sı nomos'un buyruklarını doğaya "eklenmiş" (ἐπίθετα), physis'inkileri "zorunlu" sayar; Hippias (Protagoras 337c–d) nomos'u "insanların tiranı" diye anar; Thukydides'in Melos diyaloğu nomos'u güçlünün çıkarıyla açıklar. Platon Kratylos'ta bu karşıtlığı dile taşır: adlar physei mi nomōi mi? Sokrates'in yanıtı ikisini de aşar — nomos adları verir ama nomothetēs adı physei olana bakarak koyar (389d–390e). Devlet'te nomos kentin kurucu düzenidir; Yasalar'da (Nomoi) nomos "nous'un dağıtımı" (νοῦ διανομή, 714a) diye etimolojiyle tanımlanır ve physis ile barıştırılır (889e–890d: yasa doğaya aykırı değil, ruh doğadan önce olduğu için doğanın ta kendisidir). Aristoteles Nikomakhos'a Etik V.7'de doğal adalet (physikon dikaion) ile yasal adaleti (nomikon) ayırır; Stoacılar nomos'u evrensel logos ile özdeşleştirerek "doğa yasası" kavramını hazırlar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 7. yy | Hesiodos | Zeus'un her türe verdiği yaşama düzeni; insanlarınki dikē'dir | Hesiodos - İşler ve Günler 276 |
| MÖ 5. yy | Pindaros / Herodotos | "Nomos her şeyin kralıdır"; her halk kendi töresini en güzel sayar | Pindaros fr. 169, Herodotos III.38 |
| MÖ 5. yy | Antiphon, Hippias, Kallikles | Physis–nomos karşıtlığı: nomos eklenmiş, uzlaşımsal, zayıfların güçlüye koyduğu tiran | Antiphon B 44, Platon - Protagoras 337c, Platon - Gorgias 484b |
| MÖ 4. yy | Platon (Kratylos) | Adlar nomos ve alışkanlıkla konur (Hermogenes, 384d); nomos adları verir, nomothetēs bir usta, gözetmeni diyalektikçidir (388d–390e) | Platon - Kratylos 384d, Platon - Kratylos 388d |
| MÖ 4. yy | Platon (Yasalar) | Nomos = nous'un dağıtımı; yasa doğaya aykırı değil, doğanın kendisidir | Platon - Yasalar 714a, Platon - Yasalar 889e |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Doğal adalet / yasal adalet ayrımı; nomos akıl taşıyan düzen | Aristoteles - Nikomakhos'a Etik 1134b |
| MÖ 3. yy | Stoacılar | Nomos evrensel logos; "doğa yasası"nın kaynağı | Diogenes Laertios VII.88 |
Dönüşüm: Hesiodos'ta doğal-tanrısal düzen olan nomos, sofistlerde physis'in karşıtı ve "yapay" olanın adı olur (değer işareti tersine döner: nomos artık zayıfın icadıdır); Platon Kratylos'ta nomos'u physis'e bakan bir tekhnē'nin ürünü sayarak karşıtlığı gevşetir, Yasalar'da ise nomos'u yeniden doğanın ve nous'un düzeni yapar; Stoacılarda çember kapanır, nomos evrensel doğa yasasıdır. Modern "doğal hukuk – pozitif hukuk" ve "doğal – uzlaşımsal" karşıtlıkları bu tarihin Latince üzerinden gelen kalıntılarıdır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | νόμος (nomos), tamlayan νόμου, çoğul νόμοι; fiil νέμειν "pay etmek, dağıtmak, otlatmak, yönetmek"; türevler νόμιμον (töreye uygun olan), νομίζειν (âdet edinmek, geçerli saymak, inanmak), νομοθέτης (nomos koyan), νόμισμα (geçerli sayılan şey: sikke, para) | Nemein kökü "pay etme, dağıtma" imgesini taşır: nomos önce herkese düşen payı, geçerli olan düzeni adlandırır. Hesiodos İşler ve Günler 276'da Zeus'un insanlara verdiği nomos hayvanlarınkinden ayrılır (birbirini yemek değil, dikē). Herodotos III.38'de Pindaros'un "nomos her şeyin kralıdır" dizesiyle birlikte her halkın kendi töresini en güzel sayması. 5. yy sofist tartışmasında physis karşıtı: doğadan olanla uzlaşımdan olan. Kratylos 384d'de Hermogenes adların "nomos ve alışkanlıkla" (νόμῳ καὶ ἔθει) konduğunu söyler; 388d–e'de Sokrates adları bize verenin nomos, ad koyanın da nomothetēs olduğunu çıkarır — nomos burada hem "yasa" hem "gelenek" hem "kurumsal düzen"dir. Savunma 24c'deki nomizein theous ("kentin tanıdığı tanrılar", bkz. terminoloji) aynı kökün fiilidir. |
| Latince | lex (yazılı yasa); ius (hak, hukuk düzeni); mos, consuetudo (töre, âdet); institutum (kurulmuş düzen) | Yunanca tek sözcük Latincede en az üçe bölünür: Cicero De legibus'ta nomos'u lex ile karşılar ve nemein kökünü suum cuique tribuere ("herkese kendine düşeni vermek") ile açıklar (I.19); ama sofistlerin nomōi kullanımı için consuetudine ya da opinione gerekir. Bu bölünme, nomos'un "yasa mı gelenek mi" sorusunu Latince üzerinden okuyan bütün Batı geleneğine geçmiştir. |
| Almanca / Fransızca | Gesetz, Brauch, Satzung, Konvention / loi, coutume, convention | Schleiermacher Kratylos 384d'de Gesetz und Gewohnheit, 388d'de Gesetz kullanır; Heidegger'in "nomos = Zuweisung" (pay etme) okuması nemein kökünü öne çıkarır. Fransızca loi ile coutume ayrımı Latince lex/mos bölünmesini sürdürür; Méridier'nin Budé çevirisi 384d'de convention der ve modern dil felsefesi katmanını ekler. |
| İngilizce | law, convention |
Türkçe karşılığı
nomos (teknik geçişte çevrilmez); gündelik anlamda "yasa", bağlama göre "töre". yasa: Öz Türkçe, gündelik ve yerleşik; ama yazılı, kurumsal hukuku çağrıştırır, Hermogenes'in 384d'deki "alışkanlık ve uzlaşım" anlamını taşımaz. kanun: Arapça (Yunanca kanōn'dan), "yasa"yla aynı daralma. töre / gelenek / âdet: sözlü, toplumsal katmanı verir ama 388e'deki nomothetēs ("yasa koyucu") ile bağ kopar; ethos (alışkanlık) için ayrıldı. uzlaşım / konvansiyon: modern dil felsefesinin convention terimini geriye yansıtır, Hermogenes'in tezini Locke–Saussure çizgisine çeker ve nomos'un dinsel-kurumsal ağırlığını (kentin tanıdığı tanrılar, kurban töreleri) siler. nomos: physis–nomos karşıtlığının iki kutbu Türkçede "doğa–nomos" olarak kaldı; physis için physis notunda "doğa" seçildiği hâlde nomos çevrilmedi, çünkü Kratylos 388d–e'deki argüman nomos'un yasa/töre/kurum katmanlarının hepsine aynı anda dayanır ve tek bir Türkçe sözcük argümanı bir katmana indirger. Gündelik geçişlerde (Kriton 50a'daki kişileştirilmiş "Yasalar", Savunma'daki mahkeme dili) ousia/arkhē için uygulanan gündelik-anlam ilkesiyle "yasa".
"Yasa" dersen Hermogenes'in tezini bir hukuk pozitivizmi gibi okursun: adlar birinin koyduğu kararlarla geçerlidir. "Uzlaşım" dersen aynı tezi modern dil felsefesinin "adlar keyfî uzlaşımdır" ilkesine çevirirsin ve Sokrates'in 388d–390e'deki yanıtını — adları koyan nomos'un arkasında bir nomothetēs, onun arkasında bir tekhnē ve ona gözetmenlik eden bir diyalektikçi vardır — anlamsız kılarsın; çünkü uzlaşımın ustası olmaz, ama nomos'un koyucusu olur. "Töre" dersen kurumsal katmanı yitirirsin. Transliterasyon, physis–nomos karşıtlığının bir çeviri kararıyla physis–yasa ya da physis–uzlaşım karşıtlığına dönüşmesini engeller ve Hermogenes'in tezinin aslında "nomos ile physis çelişir" değil, "nomos physis'ten bağımsızdır" olduğunu görmeyi okura bırakır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde: physis–nomos karşıtlığının kutbu olarak ve Kratylos 388d–e'deki "adları veren nomos" için transliterasyon (nomos); nomothetēs için "yasa koyucu (nomothetēs)", çünkü Türkçede "nomos koyucu" okunmaz ve 389a'da dēmiourgos ("usta") ile birlikte anıldığından bir zanaat unvanı olarak işler. Gündelik ve hukuki geçişlerde (Kriton'un Yasaları, Savunma'nın mahkeme dili, 384d "kölelere ad koymak" örneğindeki ethos = alışkanlık) Türkçe. Yasalar (Nomoi) başlığı için karar o esere gelince yeniden verilecek.
Atıf ve kaynak notu
Physis–nomos "karşıtlığı"nın tek bir sofist öğretisi olarak var olduğu, büyük ölçüde Platon'un (Gorgias, Protagoras, Yasalar X) ve modern tarih yazımının (Heinimann, Nomos und Physis, 1945) kurgusudur; Antiphon fragmanı dışında birinci elden kaynak azdır. Kratylos'ta Hermogenes'in tezi bir "uzlaşımcılık" (conventionalism) olarak adlandırıldığında, modern dil felsefesinin (Locke, Saussure) terimi geriye yansıtılmış olur; Hermogenes "uzlaşım" (synthēkē) sözcüğünü kullanır ama tezini nomos ve ethos ile kurar, yani toplumsal-kurumsal geçerlilikle. Kratylos'un "doğalcılığı"nı da Stoacı etimoloji kuramıyla ya da modern "doğal işaret" kuramıyla karıştırmamak gerekir. Yasalar 714a'daki nou dianomē etimolojisi Platon'un kendi yorumudur, dilsel olgu değildir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kanun, kanunlar, kanunu, Kanun, kanunun, âdete
Metinlerde işaretlendiği yerler
54 yer · 33 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B114
- Empedokles, Fragmanlar31B135
- Gorgias, Fragmanlar82B6
- Demokritos, Fragmanlar68B9 68B47 68B245 68B248 68B259 68B262 68B264
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B6 1B19a
- Diğer Presokratikler, Syroslu Pherekydes7B2
- Diğer Presokratikler, Damon37B10
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B9
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B6
- Diğer Presokratikler, Nausiphanes75B2
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B44
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.2.41
- Platon, Kratylos384d 400e
- Platon, Sofist232d
- Platon, Devlet Adamı294a
- Platon, Philebos26b
- Platon, Şölen181d
- Platon, Phaidros231e
- Platon, Alkibiades I109c
- Platon, Kharmides161e
- Platon, Lakhes199a
- Platon, Protagoras322d 337c
- Platon, Gorgias474e 482e 504d
- Platon, Büyük Hippias284b
- Platon, Meneksenos236d
- Platon, Devlet359a 415e 457a 471b 519e
- Platon, Timaios29d 83e
- Platon, Kritias110b
- Platon, Minos313a
- Platon, Kanunlar624a 713e 733d 780d 875d 889e
- Platon, Epinomis985d
- Platon, Mektuplar354b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1133a