Aristoteles · Nikomakhos'a Etik
V. Kitap
1129a1. Bölüm
Adalet ve adaletsizlik hakkında da hangi eylemlerle ilgili olduklarını, adaletin nasıl bir orta olduğunu ve adil olanın hangi şeylerin ortası olduğunu incelememiz gerekir. İncelememiz önceki konulardaki yöntemle aynı olsun. Herkesin adalet derken, insanları adil şeyleri yapmaya yatkın kılan, adil davranmalarını ve adil olanı dilemelerini sağlayan melekeyi kastettiğini görüyoruz; adaletsizlik derken de aynı şekilde, insanların haksızlık etmesini ve adil olmayanı dilemesini sağlayan melekeyi. Bu yüzden biz de bunu önce ana hatlarıyla temel alalım. Çünkü epistēmē'ler ve yetiler için geçerli olan, melekeler için geçerli değildir. Bir yeti ya da bir epistēmē zıtlar için aynı görünür, ama bir meleke zıtlar için aynı değildir: örneğin sağlıktan zıt şeyler değil, yalnız sağlıklı şeyler çıkar; nitekim biri sağlıklı bir insanın yürüyeceği gibi yürüdüğünde ona sağlıklı yürüyor deriz. Çoğu zaman bir meleke zıddından, çoğu zaman da melekeler ait oldukları şeylerden tanınır: iyi beden hâli açıksa kötü beden hâli de açık olur; iyi beden hâli, iyi beden hâli sağlayan şeylerden, bu şeyler de iyi beden hâlinden anlaşılır. İyi beden hâli etin sıkılığıysa, kötü beden hâli de zorunlu olarak etin gevşekliği, iyi beden hâlini sağlayan da ette sıkılık yaratan şey olur. Çoğunlukla da biri birçok anlamda söyleniyorsa öteki de birçok anlamda söylenir; örneğin adil olan böyleyse adil olmayan da. Adalet ve adaletsizlik de birçok anlamda söyleniyor gibidir; ama anlamları birbirine yakın olduğundan bu eş adlılık gözden kaçar, birbirinden uzak anlamlarda olduğu kadar açık olmaz (çünkü görünüşteki fark büyükse açıktır); örneğin hem hayvanların boyun altındaki kemiğe hem de kapıları kilitlediğimiz şeye eş adlı olarak kleis denir. Öyleyse adil olmayan kişinin kaç anlamda söylendiğini ele alalım. Hem kanuna aykırı davranan hem de fazlasını isteyen, yani eşitsiz kişi adil olmayan sayılır; dolayısıyla adil kişinin de kanuna uyan ve eşit olan kişi olacağı açıktır. Demek ki adil olan, kanuna uygun ve eşit olandır; adil olmayan ise kanuna aykırı ve eşitsiz olandır.
περὶ δὲ δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας σκεπτέον, περὶ ποίας τε τυγχάνουσιν οὖσαι πράξεις, καὶ ποία μεσότης ἐστὶν ἡ δικαιοσύνη, καὶ τὸ δίκαιον τίνων μέσον. ἡ δὲ σκέψις ἡμῖν ἔστω κατὰ τὴν αὐτὴν μέθοδον τοῖς προειρημένοις. ὁρῶμεν δὴ πάντας τὴν τοιαύτην ἕξιν βουλομένους λέγειν δικαιοσύνην, ἀφʼ ἧς πρακτικοὶ τῶν δικαίων εἰσὶ καὶ ἀφʼ ἧς δικαιοπραγοῦσι καὶ βούλονται τὰ δίκαια· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ ἀδικίας, ἀφʼ ἧς ἀδικοῦσι καὶ βούλονται τὰ ἄδικα. διὸ καὶ ἡμῖν πρῶτον ὡς ἐν τύπῳ ὑποκείσθω ταῦτα. οὐδὲ γὰρ τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον ἐπί τε τῶν ἐπιστημῶν καὶ δυνάμεων καὶ ἐπὶ τῶν ἕξεων. δύναμις μὲν γὰρ καὶ ἐπιστήμη δοκεῖ τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ εἶναι, ἕξις δʼ ἡ ἐναντία τῶν ἐναντίων οὔ, οἷον ἀπὸ τῆς ὑγιείας οὐ πράττεται τὰ ἐναντία, ἀλλὰ τὰ ὑγιεινὰ μόνον· λέγομεν γὰρ ὑγιεινῶς βαδίζειν, ὅταν βαδίζῃ ὡς ἂν ὁ ὑγιαίνων. πολλάκις μὲν οὖν γνωρίζεται ἡ ἐναντία ἕξις ἀπὸ τῆς ἐναντίας, πολλάκις δὲ αἱ ἕξεις ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων· ἐάν τε γὰρ ἡ εὐεξία ᾖ φανερά, καὶ ἡ καχεξία φανερὰ γίνεται, καὶ ἐκ τῶν εὐεκτικῶν ἡ εὐεξία καὶ ἐκ ταύτης τὰ εὐεκτικά. εἰ γάρ ἐστιν ἡ εὐεξία πυκνότης σαρκός, ἀνάγκη καὶ τὴν καχεξίαν εἶναι μανότητα σαρκὸς καὶ τὸ εὐεκτικὸν τὸ ποιητικὸν πυκνότητος ἐν σαρκί. ἀκολουθεῖ δʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἐὰν θάτερον πλεοναχῶς λέγηται, καὶ θάτερον πλεοναχῶς λέγεσθαι, οἷον εἰ τὸ δίκαιον, καὶ τὸ ἄδικον. ἔοικε δὲ πλεοναχῶς λέγεσθαι ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ ἀδικία, ἀλλὰ διὰ τὸ σύνεγγυς εἶναι τὴν ὁμωνυμίαν αὐτῶν λανθάνει καὶ οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν πόρρω δήλη μᾶλλον, (ἡ γὰρ διαφορὰ πολλὴ ἡ κατὰ τὴν ἰδέαν) οἷον ὅτι καλεῖται κλεὶς ὁμωνύμως ἥ τε ὑπὸ τὸν αὐχένα τῶν ζῴων καὶ ᾗ τὰς θύρας κλείουσιν. εἰλήφθω δὴ ὁ ἄδικος ποσαχῶς λέγεται. δοκεῖ δὴ ὅ τε παράνομος ἄδικος εἶναι καὶ ὁ πλεονέκτης καὶ ἄνισος, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ [ὁ] δίκαιος ἔσται ὅ τε νόμιμος καὶ ὁ ἴσος. τὸ μὲν δίκαιον ἄρα τὸ νόμιμον καὶ τὸ ἴσον, τὸ δʼ ἄδικον τὸ παράνομον καὶ τὸ ἄνισον.
1129bAdil olmayan kişi fazlasını isteyen olduğuna göre iyi şeylerle ilgili olacaktır; ama hepsiyle değil, iyi ve kötü talihin ilgili olduğu şeylerle; bunlar mutlak olarak her zaman iyidir, ama belli bir kişi için her zaman değil. İnsanlar bunlar için dua eder ve bunların peşinden koşarlar; oysa böyle olmamalı: mutlak olarak iyi olanların kendileri için de iyi olması için dua etmeli, kendileri için iyi olanları da seçmelidirler. Adil olmayan kişi her zaman fazlasını seçmez; mutlak olarak kötü olan şeylerde azını da seçer; ama daha az kötü de bir bakıma iyi sayıldığından ve fazlasını istemek iyi olanla ilgili olduğundan, fazlasını isteyen biri gibi görünür. Eşitsizdir de; çünkü bu ikisini de kapsar ve ortak olandır. Kanuna aykırı davranan adil olmayan, kanuna uyan da adil olduğuna göre, kanuna uygun her şeyin bir bakıma adil olduğu açıktır; çünkü kanun koyma sanatının belirlediği şeyler kanuna uygundur ve bunların her birine adil deriz. Kanunlar her konuda hüküm koyar; ya herkesin ortak yararını, ya en iyilerin, ya iktidarda olanların yararını ya da buna benzer bir şeyi gözetirler. Dolayısıyla bir anlamda, siyasi topluluk için saadeti ve onun parçalarını sağlayan ve koruyan şeylere adil deriz. Kanun cesur insanın yapacağı işleri de buyurur, örneğin safı bırakmamayı, kaçmamayı, silahları atmamayı; itidalli insanın işlerini de, örneğin zina etmemeyi ve küstahlık etmemeyi; yumuşak huylu insanın işlerini de, örneğin vurmamayı ve sövmemeyi; aynı şekilde öteki aretē'lere ve kötülüklere göre de bazı şeyleri emreder, bazılarını yasaklar: doğru konmuş kanun bunu doğru biçimde, gelişigüzel çıkarılmış kanun ise daha kötü biçimde yapar. Demek ki bu adalet tam bir aretē'dir, ama mutlak olarak değil, başkasıyla ilişki bakımından. Bu yüzden adalet çoğu zaman aretē'lerin en üstünü sayılır; “ne akşam yıldızı ne sabah yıldızı” onun kadar hayranlık uyandırır; atasözünde de deriz ki: Adalette bütün aretē bir aradadır. Adalet en çok tam olan aretē'dir; çünkü tam aretē'nin kullanılmasıdır. Tamdır, çünkü ona sahip olan, aretē'sini yalnız kendi başına değil, başkasına karşı da kullanabilir; birçok insan aretē'yi kendi işlerinde kullanabilir, ama başkasıyla ilişkilerinde kullanamaz.
ἐπεὶ δὲ πλεονέκτης ὁ ἄδικος, περὶ τἀγαθὰ ἔσται, οὐ πάντα, ἀλλὰ περὶ ὅσα εὐτυχία καὶ ἀτυχία, ἃ ἐστὶ μὲν ἁπλῶς ἀεὶ ἀγαθά, τινὶ δʼ οὐκ ἀεί. οἱ δʼ ἄνθρωποι ταῦτα εὔχονται καὶ διώκουσιν· δεῖ δʼ οὔ, ἀλλʼ εὔχεσθαι μὲν τὰ ἁπλῶς ἀγαθὰ καὶ αὑτοῖς ἀγαθὰ εἶναι, αἱρεῖσθαι δὲ τὰ αὑτοῖς ἀγαθά. ὁ δʼ ἄδικος οὐκ ἀεὶ τὸ πλέον αἱρεῖται, ἀλλὰ καὶ τὸ ἔλαττον ἐπὶ τῶν ἁπλῶς κακῶν· ἀλλʼ ὅτι δοκεῖ καὶ τὸ μεῖον κακὸν ἀγαθόν πως εἶναι, τοῦ δʼ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἡ πλεονεξία, διὰ τοῦτο δοκεῖ πλεονέκτης εἶναι. ἔστι δʼ ἄνισος· τοῦτο γὰρ περιέχει καὶ κοινόν. ἐπεὶ δʼ ὁ παράνομος ἄδικος ἦν ὁ δὲ νόμιμος δίκαιος, δῆλον ὅτι πάντα τὰ νόμιμά ἐστί πως δίκαια· τά τε γὰρ ὡρισμένα ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς νόμιμά ἐστι, καὶ ἕκαστον τούτων δίκαιον εἶναί φαμεν. οἱ δὲ νόμοι ἀγορεύουσι περὶ ἁπάντων, στοχαζόμενοι ἢ τοῦ κοινῇ συμφέροντος πᾶσιν ἢ τοῖς ἀρίστοις ἢ τοῖς κυρίοις [κατʼ ἀρετὴν] ἢ κατʼ ἄλλον τινὰ τρόπον τοιοῦτον· ὥστε ἕνα μὲν τρόπον δίκαια λέγομεν τὰ ποιητικὰ καὶ φυλακτικὰ εὐδαιμονίας καὶ τῶν μορίων αὐτῆς τῇ πολιτικῇ κοινωνίᾳ. προστάττει δʼ ὁ νόμος καὶ τὰ τοῦ ἀνδρείου ἔργα ποιεῖν, οἷον μὴ λείπειν τὴν τάξιν μηδὲ φεύγειν μηδὲ ῥιπτεῖν τὰ ὅπλα, καὶ τὰ τοῦ σώφρονος, οἷον μὴ μοιχεύειν μηδʼ ὑβρίζειν, καὶ τὰ τοῦ πράου, οἷον μὴ τύπτειν μηδὲ κακηγορεῖν, ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὰς ἄλλας ἀρετὰς καὶ μοχθηρίας τὰ μὲν κελεύων τὰ δʼ ἀπαγορεύων, ὀρθῶς μὲν ὁ κείμενος ὀρθῶς, χεῖρον δʼ ὁ ἀπεσχεδιασμένος. αὕτη μὲν οὖν ἡ δικαιοσύνη ἀρετὴ μέν ἐστι τελεία, ἀλλʼ οὐχ ἁπλῶς ἀλλὰ πρὸς ἕτερον. καὶ διὰ τοῦτο πολλάκις κρατίστη τῶν ἀρετῶν εἶναι δοκεῖ ἡ δικαιοσύνη, καὶ οὔθʼ ἕσπερος οὔθʼ ἑῷος οὕτω θαυμαστός· καὶ παροιμιαζόμενοί φαμεν ἐν δὲ δικαιοσύνῃ συλλήβδην πᾶσʼ ἀρετὴ ἔνι καὶ τελεία μάλιστα ἀρετή, ὅτι τῆς τελείας ἀρετῆς χρῆσίς ἐστιν. τελεία δʼ ἐστίν, ὅτι ὁ ἔχων αὐτὴν καὶ πρὸς ἕτερον δύναται τῇ ἀρετῇ χρῆσθαι, ἀλλʼ οὐ μόνον καθʼ αὑτόν· πολλοὶ γὰρ ἐν μὲν τοῖς οἰκείοις τῇ ἀρετῇ δύνανται χρῆσθαι, ἐν δὲ τοῖς πρὸς ἕτερον ἀδυνατοῦσιν.
1130aBu yüzden Bias'ın “İktidar adamı gösterir” sözü yerinde görünür; çünkü yöneten artık başkasıyla ilişki içinde ve bir topluluk içindedir. Aynı sebepten aretē'ler arasında yalnız adalet başkasının iyiliği sayılır; çünkü başkasıyla ilgilidir: başkasının, ister yönetenin ister ortağın yararına olanı yapar. En kötü insan, kötülüğünü hem kendisine hem dostlarına karşı kullanandır; en iyi insan ise aretē'sini kendisine karşı değil, başkasına karşı kullanandır; çünkü bu zor bir iştir. Demek ki bu adalet aretē'nin bir parçası değil, bütün aretē'dir; onun zıddı olan adaletsizlik de kötülüğün bir parçası değil, bütün kötülüktür. Aretē ile bu adaletin farkı söylenenlerden açıktır: ikisi aynı şeydir, ama aynı şey olarak tanımlanmazlar; başkasıyla ilişkisi bakımından adalet, mutlak olarak belli bir meleke olması bakımından ise aretē'dir.
καὶ διὰ τοῦτο εὖ δοκεῖ ἔχειν τὸ τοῦ Βίαντος, ὅτι ἀρχὴ ἄνδρα δείξει· πρὸς ἕτερον γὰρ καὶ ἐν κοινωνίᾳ ἤδη ὁ ἄρχων. διὰ δὲ τὸ αὐτὸ τοῦτο καὶ ἀλλότριον ἀγαθὸν δοκεῖ εἶναι ἡ δικαιοσύνη μόνη τῶν ἀρετῶν, ὅτι πρὸς ἕτερόν ἐστιν· ἄλλῳ γὰρ τὰ συμφέροντα πράττει, ἢ ἄρχοντι ἢ κοινωνῷ. κάκιστος μὲν οὖν ὁ καὶ πρὸς αὑτὸν καὶ πρὸς τοὺς φίλους χρώμενος τῇ μοχθηρίᾳ, ἄριστος δʼ οὐχ ὁ πρὸς αὑτὸν τῇ ἀρετῇ ἀλλὰ πρὸς ἕτερον· τοῦτο γὰρ ἔργον χαλεπόν. αὕτη μὲν οὖν ἡ δικαιοσύνη οὐ μέρος ἀρετῆς ἀλλʼ ὅλη ἀρετή ἐστιν, οὐδʼ ἡ ἐναντία ἀδικία μέρος κακίας ἀλλʼ ὅλη κακία. τί δὲ διαφέρει ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ δικαιοσύνη αὕτη, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων· ἔστι μὲν γὰρ ἡ αὐτή, τὸ δʼ εἶναι οὐ τὸ αὐτό, ἀλλʼ ᾗ μὲν πρὸς ἕτερον, δικαιοσύνη, ᾗ δὲ τοιάδε ἕξις ἁπλῶς, ἀρετή.
1130a102. Bölüm
Ama biz aretē'nin parçası olan adaleti arıyoruz; çünkü dediğimiz gibi böyle bir adalet vardır. Aynı şekilde parça olan adaletsizliği de. Var olduğunun işareti şudur: öteki kötülüklere göre davranan haksızlık eder, ama fazlasını almaz; örneğin korkaklıktan kalkanını atan, huysuzluktan sövüp sayan ya da cimrilikten parayla yardım etmeyen. Fazlasını aldığında ise çoğu zaman bu kötülüklerin hiçbirinden, hepsinden de değil, belli bir kötülükten (çünkü onu yereriz), yani adaletsizlikten ötürü alır. Demek ki bütün adaletsizliğin bir parçası olan başka bir adaletsizlik, kanuna aykırı olan bütün adil olmayanın bir parçası olan bir adil olmayan vardır. Ayrıca biri kazanç için zina edip para kazanıyor, öteki arzusu yüzünden para harcayıp zarara giriyorsa, ikincisi fazlasını isteyenden çok itidalsiz sayılır, birincisi ise adaletsiz sayılır, ama itidalsiz değil; demek ki kazanç yüzünden adaletsizdir. Ayrıca öteki bütün haksız fiiller her zaman belli bir kötülüğe bağlanır: zina ettiyse itidalsizliğe, yanındaki savaş arkadaşını yüzüstü bıraktıysa korkaklığa, birine vurduysa öfkeye; ama kazanç sağladıysa adaletsizlikten başka hiçbir kötülüğe bağlanmaz. Öyleyse bütün adaletsizliğin yanında, onun parçası olan başka bir adaletsizlik bulunduğu açıktır; ikisi aynı adı taşır, çünkü tarifleri aynı cinstendir: ikisinin de gücü başkasıyla ilişkide yatar; ama biri şeref, para ya da güvenlikle —ya da bunların hepsini tek bir adla kapsayabilirsek o şeyle— ilgilidir ve kazançtan gelen haz yüzünden yapılır, öteki ise iyi insanın ilgilendiği her şeyle ilgilidir.
ζητοῦμεν δέ γε τὴν ἐν μέρει ἀρετῆς δικαιοσύνην· ἔστι γάρ τις, ὡς φαμέν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ἀδικίας τῆς κατὰ μέρος. σημεῖον δʼ ὅτι ἔστιν· κατὰ μὲν γὰρ τὰς ἄλλας μοχθηρίας ὁ ἐνεργῶν ἀδικεῖ μέν, πλεονεκτεῖ δʼ οὐδέν, οἷον ὁ ῥίψας τὴν ἀσπίδα διὰ δειλίαν ἢ κακῶς εἰπὼν διὰ χαλεπότητα ἢ οὐ βοηθήσας χρήμασι διʼ ἀνελευθερίαν· ὅταν δὲ πλεονεκτῇ, πολλάκις κατʼ οὐδεμίαν τῶν τοιούτων, ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ πάσας, κατὰ πονηρίαν δέ γε τινά (ψέγομεν γάρ) καὶ κατʼ ἀδικίαν. ἔστιν ἄρʼ ἄλλη τις ἀδικία ὡς μέρος τῆς ὅλης, καὶ ἄδικόν τι ἐν μέρει τοῦ ὅλου ἀδίκου τοῦ παρὰ τὸν νόμον. ἔτι εἰ ὃ μὲν τοῦ κερδαίνειν ἕνεκα μοιχεύει καὶ προσλαμβάνων, ὃ δὲ προστιθεὶς καὶ ζημιούμενος διʼ ἐπιθυμίαν, οὗτος μὲν ἀκόλαστος δόξειεν ἂν εἶναι μᾶλλον ἢ πλεονέκτης, ἐκεῖνος δʼ ἄδικος, ἀκόλαστος δʼ οὔ· δῆλον ἄρα ὅτι διὰ τὸ κερδαίνειν. ἔτι περὶ μὲν τἆλλα πάντα ἀδικήματα γίνεται ἡ ἐπαναφορὰ ἐπί τινα μοχθηρίαν ἀεί, οἷον εἰ ἐμοίχευσεν, ἐπʼ ἀκολασίαν, εἰ ἐγκατέλιπε τὸν παραστάτην, ἐπὶ δειλίαν, εἰ ἐπάταξεν, ἐπʼ ὀργήν· εἰ δʼ ἐκέρδανεν, ἐπʼ οὐδεμίαν μοχθηρίαν ἀλλʼ ἢ ἐπʼ ἀδικίαν. ὥστε φανερὸν ὅτι ἔστι τις ἀδικία παρὰ τὴν ὅλην ἄλλη ἐν μέρει, συνώνυμος, ὅτι ὁ ὁρισμὸς ἐν τῷ αὐτῷ γένει·
1130bDemek ki birden çok adalet olduğu ve bütün aretē'den ayrı bir adalet de bulunduğu açıktır; bunun ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu ele almalıyız. Adil olmayanın kanuna aykırı ve eşitsiz olan, adil olanın ise kanuna uygun ve eşit olan diye ayrıldığını gördük. Daha önce söylenen adaletsizlik kanuna aykırı olana karşılık gelir. Eşitsiz olanla kanuna aykırı olan aynı değil, parçanın bütünden farklı olması gibi farklı olduğuna göre (çünkü eşitsiz olan her şey kanuna aykırıdır, ama kanuna aykırı olan her şey eşitsiz değildir), bu adil olmayan ve bu adaletsizlik de ötekilerle aynı değil, onlardan farklıdır: bunlar parça, ötekiler bütündür; çünkü bu adaletsizlik bütün adaletsizliğin bir parçasıdır, bu adalet de bütün adaletin. Öyleyse parça olan adalet ve parça olan adaletsizlik hakkında, adil olan ve adil olmayan hakkında da aynı şekilde konuşmalıyız. Bütün aretē'ye karşılık gelen adalet ve adaletsizliği —biri bütün aretē'nin, öteki bütün kötülüğün başkasına karşı kullanılmasıdır— bir yana bırakalım. Bunlara göre adil olanın ve adil olmayanın nasıl belirleneceği de açıktır; çünkü kanuna uygun şeylerin çoğu, bütün aretē'nin gereği olarak buyrulmuş şeylerdir: kanun her aretē'ye göre yaşamayı buyurur, her kötülüğe göre yaşamayı yasaklar. Kanuna uygun şeylerden bütün aretē'yi kazandıranlar, topluluk için verilecek terbiye hakkında konmuş olanlardır. Kişiyi mutlak anlamda iyi bir insan yapan bireysel terbiyenin siyaset bilgisinin mi, yoksa başka bir bilginin mi işi olduğunu ise sonra belirlemeliyiz; çünkü iyi bir insan olmakla herhangi bir şehirde iyi bir vatandaş olmak belki aynı şey değildir. Parça olan adaletin ve ona göre adil olanın bir türü, şerefin, paranın ya da yönetime katılanlar arasında paylaştırılabilecek öteki şeylerin dağıtımında ortaya çıkar (çünkü bunlarda birinin ötekine göre eşitsiz ya da eşit pay alması mümkündür); öteki türü ise karşılıklı işlemlerde düzeltici olandır.
ἄμφω γὰρ ἐν τῷ πρὸς ἕτερον ἔχουσι τὴν δύναμιν, ἀλλʼ ἣ μὲν περὶ τιμὴν ἢ χρήματα ἢ σωτηρίαν, ἢ εἴ τινι ἔχοιμεν ἑνὶ ὀνόματι περιλαβεῖν ταῦτα πάντα, καὶ διʼ ἡδονὴν τὴν ἀπὸ τοῦ κέρδους, ἣ δὲ περὶ ἅπαντα περὶ ὅσα ὁ σπουδαῖος. ὅτι μὲν οὖν εἰσὶν αἱ δικαιοσύναι πλείους, καὶ ὅτι ἔστι τις καὶ ἑτέρα παρὰ τὴν ὅλην ἀρετήν, δῆλον· τίς δὲ καὶ ποία τις, ληπτέον. διώρισται δὴ τὸ ἄδικον τό τε παράνομον καὶ τὸ ἄνισον, τὸ δὲ δίκαιον τό τε νόμιμον καὶ τὸ ἴσον. κατὰ μὲν οὖν τὸ παράνομον ἡ πρότερον εἰρημένη ἀδικία ἐστίν. ἐπεὶ δὲ τὸ ἄνισον καὶ τὸ παράνομον οὐ ταὐτὸν ἀλλʼ ἕτερον ὡς μέρος πρὸς ὅλον (τὸ μὲν γὰρ ἄνισον ἅπαν παράνομον, τὸ δὲ παράνομον οὐχ ἅπαν ἄνισον), καὶ τὸ ἄδικον καὶ ἡ ἀδικία οὐ ταὐτὰ ἀλλʼ ἕτερα ἐκείνων, τὰ μὲν ὡς μέρη τὰ δʼ ὡς ὅλα· μέρος γὰρ αὕτη ἡ ἀδικία τῆς ὅλης ἀδικίας, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ δικαιοσύνη τῆς δικαιοσύνης. ὥστε καὶ περὶ τῆς ἐν μέρει δικαιοσύνης καὶ περὶ τῆς ἐν μέρει ἀδικίας λεκτέον, καὶ τοῦ δικαίου καὶ ἀδίκου ὡσαύτως. ἡ μὲν οὖν κατὰ τὴν ὅλην ἀρετὴν τεταγμένη δικαιοσύνη καὶ ἀδικία, ἣ μὲν τῆς ὅλης ἀρετῆς οὖσα χρῆσις πρὸς ἄλλον ἣ δὲ τῆς κακίας, ἀφείσθω. καὶ τὸ δίκαιον δὲ καὶ τὸ ἄδικον τὸ κατὰ ταύτας φανερὸν ὡς διοριστέον· σχεδὸν γὰρ τὰ πολλὰ τῶν νομίμων τὰ ἀπὸ τῆς ὅλης ἀρετῆς προσταττόμενά ἐστιν· καθʼ ἑκάστην γὰρ ἀρετὴν προστάττει ζῆν καὶ καθʼ ἑκάστην μοχθηρίαν κωλύει ὁ νόμος. τὰ δὲ ποιητικὰ τῆς ὅλης ἀρετῆς ἐστὶ τῶν νομίμων ὅσα νενομοθέτηται περὶ παιδείαν τὴν πρὸς τὸ κοινόν. περὶ δὲ τῆς καθʼ ἕκαστον παιδείας, καθʼ ἣν ἁπλῶς ἀνὴρ ἀγαθός ἐστι, πότερον τῆς πολιτικῆς ἐστὶν ἢ ἑτέρας, ὕστερον διοριστέον· οὐ γὰρ ἴσως ταὐτὸν ἀνδρί τʼ ἀγαθῷ εἶναι καὶ πολίτῃ παντί. τῆς δὲ κατὰ μέρος δικαιοσύνης καὶ τοῦ κατʼ αὐτὴν δικαίου ἓν μέν ἐστιν εἶδος τὸ ἐν ταῖς διανομαῖς τιμῆς ἢ χρημάτων ἢ τῶν ἄλλων ὅσα μεριστὰ τοῖς κοινωνοῦσι τῆς πολιτείας (ἐν τούτοις γὰρ ἔστι καὶ ἄνισον ἔχειν καὶ ἴσον ἕτερον ἑτέρου),
1131aBunun da iki kısmı vardır; çünkü karşılıklı işlemlerin kimi isteyerek, kimi istemeyerek yapılır. İsteyerek yapılanlar satış, alım, ödünç verme, kefalet, ariyet, emanet ve kiralama gibileridir (bunlara isteyerek yapılan denir, çünkü bu işlemlerin başlangıcı isteğe bağlıdır). İstemeyerek yapılanların kimi gizlidir: hırsızlık, zina, zehirleme, pezevenklik, köle ayartma, pusu kurup öldürme, yalancı şahitlik gibi; kimi de zorladır: saldırı, hapsetme, öldürme, gasp, sakatlama, sövme, hakaret gibi.
ἓν δὲ τὸ ἐν τοῖς συναλλάγμασι διορθωτικόν. τούτου δὲ μέρη δύο· τῶν γὰρ συναλλαγμάτων τὰ μὲν ἑκούσιά ἐστι τὰ δʼ ἀκούσια, ἑκούσια μὲν τὰ τοιάδε οἷον πρᾶσις ὠνὴ δανεισμὸς ἐγγύη χρῆσις παρακαταθήκη μίσθωσις (ἑκούσια δὲ λέγεται, ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν συναλλαγμάτων τούτων ἑκούσιος), τῶν δʼ ἀκουσίων τὰ μὲν λαθραῖα, οἷον κλοπὴ μοιχεία φαρμακεία προαγωγεία δουλαπατία δολοφονία ψευδομαρτυρία, τὰ δὲ βίαια, οἷον αἰκία δεσμὸς θάνατος ἁρπαγὴ πήρωσις κακηγορία προπηλακισμός.
1131a53. Bölüm
Adil olmayan kişi eşitsiz, adil olmayan şey de eşitsiz olduğuna göre, eşitsiz olanın bir ortasının bulunduğu açıktır. Bu da eşit olandır; çünkü fazlanın ve azın bulunduğu her eylemde eşit olan da bulunur. Öyleyse adil olmayan eşitsizse adil olan eşittir; bu, söze gerek kalmadan herkesçe kabul edilir. Eşit olan orta olduğuna göre adil olan da bir tür orta olmalıdır. Eşitlik de en az iki şey arasında olur. Öyleyse adil olanın hem orta hem eşit olması, hem bir şeye göre hem de belli kişiler için olması zorunludur: orta olarak belli şeylerin (yani fazla ile azın), eşit olarak iki şeyin, adil olarak da belli kişilerin ortası ve eşitidir. Demek ki adil olan en az dört terimde bulunmak zorundadır: kendileri için adil olan kişiler iki, ilgili şeyler de ikidir. Kişiler arasındaki eşitlikle şeyler arasındaki eşitlik de aynı olacaktır; çünkü şeyler birbirine nasıl oranlıysa kişiler de öyle oranlıdır. Kişiler eşit değilse eşit pay almazlar; kavgalar ve şikâyetler de buradan, eşitlerin eşit olmayan, eşit olmayanların da eşit payları olduğunda ya da onlara böyle pay verildiğinde çıkar. Bu, “değere göre” ilkesinden de anlaşılır: herkes dağıtımlarda adil olanın belli bir değere göre olması gerektiğini kabul eder; ama herkes aynı şeyi değer saymaz: demokratlar hürlüğü, oligarşi yanlıları zenginliği, kimileri soyluluğu, aristokratlar ise aretē'yi değer sayar. Demek ki adil olan orantılı bir şeydir. Orantı yalnız birimlerden oluşan sayıya değil, genel olarak niceliğe özgüdür; çünkü orantı oranların eşitliğidir ve en az dört terim gerektirir. Kesikli orantının dört terimden oluştuğu açıktır. Sürekli orantı da öyledir; çünkü bir terimi iki terim gibi kullanır ve iki kez anar: örneğin A'nın B'ye oranı, B'nin C'ye oranı gibidir.
ἐπεὶ δʼ ὅ τʼ ἄδικος ἄνισος καὶ τὸ ἄδικον ἄνισον, δῆλον ὅτι καὶ μέσον τι ἔστι τοῦ ἀνίσου. τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ ἴσον· ἐν ὁποίᾳ γὰρ πράξει ἔστι τὸ πλέον καὶ τὸ ἔλαττον, ἔστι καὶ τὸ ἴσον. εἰ οὖν τὸ ἄδικον ἄνισον, τὸ δίκαιον ἴσον· ὅπερ καὶ ἄνευ λόγου δοκεῖ πᾶσιν. ἐπεὶ δὲ τὸ ἴσον μέσον, τὸ δίκαιον μέσον τι ἂν εἴη. ἔστι δὲ τὸ ἴσον ἐν ἐλαχίστοις δυσίν. ἀνάγκη τοίνυν τὸ δίκαιον μέσον τε καὶ ἴσον εἶναι καὶ πρός τι καὶ τισίν, καὶ ᾗ μὲν μέσον, τινῶν (ταῦτα δʼ ἐστὶ πλεῖον καὶ ἔλαττον), ᾗ δʼ ἴσον, δυοῖν, ᾗ δὲ δίκαιον, τισίν. ἀνάγκη ἄρα τὸ δίκαιον ἐν ἐλαχίστοις εἶναι τέτταρσιν· οἷς τε γὰρ δίκαιον τυγχάνει ὄν, δύο ἐστί, καὶ ἐν οἷς, τὰ πράγματα, δύο. καὶ ἡ αὐτὴ ἔσται ἰσότης, οἷς καὶ ἐν οἷς· ὡς γὰρ ἐκεῖνα ἔχει, τὰ ἐν οἷς, οὕτω κἀκεῖνα ἔχει· εἰ γὰρ μὴ ἴσοι, οὐκ ἴσα ἕξουσιν, ἀλλʼ ἐντεῦθεν αἱ μάχαι καὶ τὰ ἐγκλήματα, ὅταν ἢ μὴ ἴσα ἴσοι ἢ μὴ ἴσοι ἴσα ἔχωσι καὶ νέμωνται. ἔτι ἐκ τοῦ κατʼ ἀξίαν τοῦτο δῆλον· τὸ γὰρ δίκαιον ἐν ταῖς νομαῖς ὁμολογοῦσι πάντες κατʼ ἀξίαν τινὰ δεῖν εἶναι, τὴν μέντοι ἀξίαν οὐ τὴν αὐτὴν λέγουσι πάντες [ὑπάρχειν], ἀλλʼ οἱ μὲν δημοκρατικοὶ ἐλευθερίαν, οἱ δʼ ὀλιγαρχικοὶ πλοῦτον, οἳ δʼ εὐγένειαν, οἱ δʼ ἀριστοκρατικοὶ ἀρετήν. ἔστιν ἄρα τὸ δίκαιον ἀνάλογόν τι. τὸ γὰρ ἀνάλογον οὐ μόνον ἐστὶ μοναδικοῦ ἀριθμοῦ ἴδιον, ἀλλʼ ὅλως ἀριθμοῦ· ἡ γὰρ ἀναλογία ἰσότης ἐστὶ λόγων, καὶ ἐν τέτταρσιν ἐλαχίστοις. ἡ μὲν οὖν διῃρημένη ὅτι ἐν τέτταρσι, δῆλον. ἀλλὰ καὶ ἡ συνεχής· τῷ γὰρ ἑνὶ ὡς δυσὶ χρῆται καὶ δὶς λέγει,
1131bBurada B iki kez anılmıştır; dolayısıyla B iki kez konursa orantılı terimler dört olur. Adil olan da en az dört terimde bulunur ve oran aynıdır; çünkü kişiler ve şeyler aynı biçimde bölünmüştür. Demek ki A teriminin B'ye oranı, C'nin D'ye oranı gibi olacaktır; terimler yer değiştirince de A'nın C'ye oranı, B'nin D'ye oranı gibi olur. Dolayısıyla bütünün bütüne oranı da aynıdır; dağıtım bunları çift çift birleştirir ve bu şekilde birleştirirse adil biçimde birleştirmiş olur. Demek ki A teriminin C ile, B'nin de D ile birleştirilmesi dağıtımdaki adil olandır; bu adil olan ortadır, adil olmayan ise orantıya aykırı olandır; çünkü orantılı olan ortadır, adil olan da orantılıdır. Matematikçiler bu tür orantıya geometrik orantı der; çünkü geometrik orantıda bütünün bütüne oranı, her bir terimin karşılığına oranıyla aynıdır. Bu orantı sürekli değildir; çünkü pay alan kişi ile şey sayıca tek bir terim olmaz. Demek ki adil olan budur, yani orantılı olan; adil olmayan ise orantıya aykırı olandır. O hâlde terimlerden biri fazla, öteki az olur; olaylarda da gerçekten böyle olur: haksızlık eden iyi şeyden fazla, haksızlığa uğrayan az pay alır. Kötü şeyde ise durum tersinedir; çünkü daha büyük kötülükle karşılaştırıldığında daha küçük kötülük iyi yerine geçer: daha küçük kötülük daha büyüğünden daha çok seçilmeye değerdir; seçilmeye değer olan iyidir, daha çok seçilmeye değer olan da daha büyük iyidir. Adil olanın bir türü işte budur.
οἷον ὡς ἡ τοῦ α πρὸς τὴν τοῦ β, οὕτως ἡ τοῦ β πρὸς τὴν τοῦ γ. δὶς οὖν ἡ τοῦ β εἴρηται· ὥστʼ ἐὰν ἡ τοῦ β τεθῇ δίς, τέτταρα ἔσται τὰ ἀνάλογα. ἔστι δὲ καὶ τὸ δίκαιον ἐν τέτταρσιν ἐλαχίστοις, καὶ ὁ λόγος ὁ αὐτός· διῄρηται γὰρ ὁμοίως οἷς τε καὶ ἅ. ἔσται ἄρα ὡς ὁ α ὅρος πρὸς τὸν β, οὕτως ὁ γ πρὸς τὸν δ, καὶ ἐναλλὰξ ἄρα, ὡς ὁ α πρὸς τὸν γ, ὁ β πρὸς τὸν δ. ὥστε καὶ τὸ ὅλον πρὸς τὸ ὅλον· ὅπερ ἡ νομὴ συνδυάζει, κἂν οὕτω συντεθῇ, δικαίως συνδυάζει. ἡ ἄρα τοῦ α ὅρου τῷ γ καὶ ἡ τοῦ β τῷ δ σύζευξις τὸ ἐν διανομῇ δίκαιόν ἐστι, καὶ μέσον τὸ δίκαιον τοῦτʼ ἐστί, ⟨τὸ δʼ ἄδικον⟩ τὸ παρὰ τὸ ἀνάλογον· τὸ γὰρ ἀνάλογον μέσον, τὸ δὲ δίκαιον ἀνάλογον. καλοῦσι δὲ τὴν τοιαύτην ἀναλογίαν γεωμετρικὴν οἱ μαθηματικοί· ἐν γὰρ τῇ γεωμετρικῇ συμβαίνει καὶ τὸ ὅλον πρὸς τὸ ὅλον ὅπερ ἑκάτερον πρὸς ἑκάτερον. ἔστι δʼ οὐ συνεχὴς αὕτη ἡ ἀναλογία· οὐ γὰρ γίνεται εἷς ἀριθμῷ ὅρος, ᾧ καὶ ὅ. τὸ μὲν οὖν δίκαιον τοῦτο, τὸ ἀνάλογον· τὸ δʼ ἄδικον τὸ παρὰ τὸ ἀνάλογον. γίνεται ἄρα τὸ μὲν πλέον τὸ δʼ ἔλαττον, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων συμβαίνει· ὁ μὲν γὰρ ἀδικῶν πλέον ἔχει, ὁ δʼ ἀδικούμενος ἔλαττον τοῦ ἀγαθοῦ. ἐπὶ δὲ τοῦ κακοῦ ἀνάπαλιν· ἐν ἀγαθοῦ γὰρ λόγῳ γίνεται τὸ ἔλαττον κακὸν πρὸς τὸ μεῖζον κακόν· ἔστι γὰρ τὸ ἔλαττον κακὸν μᾶλλον αἱρετὸν τοῦ μείζονος, τὸ δʼ αἱρετὸν ἀγαθόν, καὶ τὸ μᾶλλον μεῖζον. τὸ μὲν οὖν ἓν εἶδος τοῦ δικαίου τοῦτʼ ἐστίν.
1131b204. Bölüm
Geriye kalan tek tür düzeltici olandır; bu da hem isteyerek hem istemeyerek yapılan karşılıklı işlemlerde ortaya çıkar. Bu adil olanın türü öncekinden farklıdır. Ortak malların dağıtımına ilişkin adil olan her zaman sözünü ettiğimiz orantıya göredir: dağıtım ortak paradan yapılıyorsa, ortaya konan payların birbirine oranına göre yapılacaktır; bu adil olana karşıt adil olmayan da orantıya aykırı olandır. Karşılıklı işlemlerdeki adil olan ise bir tür eşitliktir, adil olmayan da eşitsizlik; ama o orantıya göre değil, aritmetik orantıya göre.
τὸ δὲ λοιπὸν ἓν τὸ διορθωτικόν, ὃ γίνεται ἐν τοῖς συναλλάγμασι καὶ τοῖς ἑκουσίοις καὶ τοῖς ἀκουσίοις. τοῦτο δὲ τὸ δίκαιον ἄλλο εἶδος ἔχει τοῦ πρότερον. τὸ μὲν γὰρ διανεμητικὸν δίκαιον τῶν κοινῶν ἀεὶ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἐστὶ τὴν εἰρημένην· καὶ γὰρ ἀπὸ χρημάτων κοινῶν ἐὰν γίνηται ἡ διανομή, ἔσται κατὰ τὸν λόγον τὸν αὐτὸν ὅνπερ ἔχουσι πρὸς ἄλληλα τὰ εἰσενεχθέντα· καὶ τὸ ἄδικον τὸ ἀντικείμενον τῷ δικαίῳ τούτῳ τὸ παρὰ τὸ ἀνάλογόν ἐστιν. τὸ δʼ ἐν τοῖς συναλλάγμασι δίκαιον ἐστὶ μὲν ἴσον τι, καὶ τὸ ἄδικον ἄνισον,
1132aÇünkü iyi bir insanın kötü bir insanı ya da kötü bir insanın iyi bir insanı dolandırması, zina edenin iyi ya da kötü biri olması hiç fark etmez; kanun yalnız zararın farkına bakar ve taraflara eşitmiş gibi davranır: biri haksızlık etmiş, öteki haksızlığa uğramışsa, biri zarar vermiş, öteki zarar görmüşse. Dolayısıyla yargıç, eşitsizlik olan bu adil olmayanı eşitlemeye çalışır; çünkü biri dayak yemiş, öteki vurmuşsa ya da biri öldürmüş, öteki ölmüşse, edilgi ile eylem eşit olmayan parçalara bölünmüştür; yargıç ise kazançtan bir şey alarak cezayla eşitlemeye çalışır. Çünkü bu tür durumlar için, bazılarına uygun bir ad olmasa da, genel olarak vuran için “kazanç”, uğrayan için “kayıp” denir; ama edilgi ölçüldüğünde birine kayıp, ötekine kazanç denir. Öyle ki eşit, fazla ile az arasındaki ortadır; kazanç ile kayıp ise zıt yönlerde fazla ve azdır: iyiden fazla ve kötüden az olan kazanç, tersi kayıptır; bunların ortası da adil dediğimiz eşittir. Demek ki düzeltici adil olan, kayıp ile kazancın ortası olmalıdır. Bu yüzden insanlar anlaşmazlığa düştüklerinde yargıca başvururlar; yargıca gitmek de adil olana gitmektir; çünkü yargıç bir tür canlı adalet olmak ister. İnsanlar ortada duran bir yargıç ararlar; kimileri yargıçlara arabulucu (mesidioi) der, ortaya ulaşırlarsa adil olana da ulaşacaklarını düşünürler. Demek ki adil olan bir tür ortadır, yargıç da öyleyse. Yargıç eşitliği yeniden kurar: eşit olmayan parçalara bölünmüş bir çizgide büyük parçanın yarıyı aştığı kısmı alıp küçük parçaya ekler gibi. Bütün iki eşit yarıya bölündüğünde, eşit pay aldıkları için insanlar kendi paylarını aldıklarını söylerler. Eşit, aritmetik orantıya göre büyük ile küçüğün ortasıdır. Bu yüzden adil (dikaion) diye adlandırılır; çünkü ikiye bölünmüştür (dikha); sanki “dikhaion” denir, yargıca (dikastēs) da “dikhastēs” der gibi. Çünkü iki eşit şeyden birinden bir parça alınıp ötekine eklenirse, öteki birinciyi bu parçanın iki katı kadar aşar; alınıp eklenmeseydi yalnız bir kat aşardı.
ἀλλʼ οὐ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἐκείνην ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀριθμητικήν. οὐδὲν γὰρ διαφέρει, εἰ ἐπιεικὴς φαῦλον ἀπεστέρησεν ἢ φαῦλος ἐπιεικῆ, οὐδʼ εἰ ἐμοίχευσεν ἐπιεικὴς ἢ φαῦλος· ἀλλὰ πρὸς τοῦ βλάβους τὴν διαφορὰν μόνον βλέπει ὁ νόμος, καὶ χρῆται ὡς ἴσοις, εἰ ὃ μὲν ἀδικεῖ ὃ δʼ ἀδικεῖται, καὶ εἰ ἔβλαψεν ὃ δὲ βέβλαπται. ὥστε τὸ ἄδικον τοῦτο ἄνισον ὂν ἰσάζειν πειρᾶται ὁ δικαστής· καὶ γὰρ ὅταν ὃ μὲν πληγῇ ὃ δὲ πατάξῃ, ἢ καὶ κτείνῃ ὃ δʼ ἀποθάνῃ, διῄρηται τὸ πάθος καὶ ἡ πρᾶξις εἰς ἄνισα· ἀλλὰ πειρᾶται τῇ ζημίᾳ ἰσάζειν, ἀφαιρῶν τοῦ κέρδους. λέγεται γὰρ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, κἂν εἰ μή τισιν οἰκεῖον ὄνομα εἴη, τὸ κέρδος, οἷον τῷ πατάξαντι, καὶ ἡ ζημία τῷ παθόντι· ἀλλʼ ὅταν γε μετρηθῇ τὸ πάθος, καλεῖται τὸ μὲν ζημία τὸ δὲ κέρδος. ὥστε τοῦ μὲν πλείονος καὶ ἐλάττονος τὸ ἴσον μέσον, τὸ δὲ κέρδος καὶ ἡ ζημία τὸ μὲν πλέον τὸ δʼ ἔλαττον ἐναντίως, τὸ μὲν τοῦ ἀγαθοῦ πλέον τοῦ κακοῦ δʼ ἔλαττον κέρδος, τὸ δʼ ἐναντίον ζημία· ὧν ἦν μέσον τὸ ἴσον, ὃ λέγομεν εἶναι δίκαιον· ὥστε τὸ ἐπανορθωτικὸν δίκαιον ἂν εἴη τὸ μέσον ζημίας καὶ κέρδους. διὸ καὶ ὅταν ἀμφισβητῶσιν, ἐπὶ τὸν δικαστὴν καταφεύγουσιν· τὸ δʼ ἐπὶ τὸν δικαστὴν ἰέναι ἰέναι ἐστὶν ἐπὶ τὸ δίκαιον· ὁ γὰρ δικαστὴς βούλεται εἶναι οἷον δίκαιον ἔμψυχον· καὶ ζητοῦσι δικαστὴν μέσον, καὶ καλοῦσιν ἔνιοι μεσιδίους, ὡς ἐὰν τοῦ μέσου τύχωσι, τοῦ δικαίου τευξόμενοι. μέσον ἄρα τι τὸ δίκαιον, εἴπερ καὶ ὁ δικαστής. ὁ δὲ δικαστὴς ἐπανισοῖ, καὶ ὥσπερ γραμμῆς εἰς ἄνισα τετμημένης, ᾧ τὸ μεῖζον τμῆμα τῆς ἡμισείας ὑπερέχει, τοῦτʼ ἀφεῖλε καὶ τῷ ἐλάττονι τμήματι προσέθηκεν. ὅταν δὲ δίχα διαιρεθῇ τὸ ὅλον, τότε φασὶν ἔχειν τὸ αὑτοῦ ὅταν λάβωσι τὸ ἴσον. τὸ δʼ ἴσον μέσον ἐστὶ τῆς μείζονος καὶ ἐλάττονος κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν. διὰ τοῦτο καὶ ὀνομάζεται δίκαιον, ὅτι δίχα ἐστίν, ὥσπερ ἂν εἴ τις εἴποι δίχαιον, καὶ ὁ δικαστὴς διχαστής. ἐπὰν γὰρ δύο ἴσων ἀφαιρεθῇ ἀπὸ θατέρου, πρὸς θάτερον δὲ προστεθῇ, δυσὶ τούτοις ὑπερέχει θάτερον· εἰ γὰρ ἀφῃρέθη μέν, μὴ προσετέθη δέ, ἑνὶ ἂν μόνον ὑπερεῖχεν.
1132bDemek ki büyük olan ortayı bir parça aşar, orta da kendisinden parça alınanı bir parça aşar. Böylece fazla olandan neyi almak ve az olana neyi eklemek gerektiğini bileceğiz: ortanın aştığı kadarını az olana eklemeli, ortanın aşıldığı kadarını da en büyükten almalıyız. AA, BB ve CC çizgileri birbirine eşit olsun; AA'dan AE alınsın ve CC'ye CD eklensin; böylece DCC'nin tamamı EA'yı CD ve CZ kadar aşar; dolayısıyla BB'yi CD kadar aşar. [Bu öteki tekhnē'lerde de böyledir; çünkü yapan, belli bir miktarda ve nitelikte yapmasaydı, edilgin olan da o miktarda ve nitelikte etkilenmeseydi, bu tekhnē'ler ortadan kalkardı.] Kayıp ve kazanç adları isteyerek yapılan değiş tokuştan gelir: kendi malından fazlasına sahip olmaya kazanç sağlamak, başlangıçta sahip olduğundan azına sahip olmaya kayba uğramak denir; örneğin alımda, satımda ve kanunun serbest bıraktığı öteki işlerde. Ne fazla ne az olup ellerine kendi verdikleri kadarı geçtiğinde ise kendi mallarına sahip olduklarını, ne kayba uğradıklarını ne kazanç sağladıklarını söylerler. Demek ki adil olan, isteğe aykırı işlemlerde bir tür kazanç ile kaybın ortasıdır: önce de sonra da eşit miktara sahip olmaktır.
τοῦ μέσου ἄρα ἑνί, καὶ τὸ μέσον, ἀφʼ οὗ ἀφῃρέθη, ἑνί. τούτῳ ἄρα γνωριοῦμεν τί τε ἀφελεῖν δεῖ ἀπὸ τοῦ πλέον ἔχοντος, καὶ τί προσθεῖναι τῷ ἔλαττον ἔχοντι· ᾧ μὲν γὰρ τὸ μέσον ὑπερέχει, τοῦτο προσθεῖναι δεῖ τῷ ἔλαττον ἔχοντι, ᾧ δʼ ὑπερέχεται, ἀφελεῖν ἀπὸ τοῦ μεγίστου. ἴσαι αἱ ἐφʼ ὧν αα ββ γγ ἀλλήλαις· ἀπὸ τῆς αα ἀφῃρήσθω τὸ αε, καὶ προσκείσθω τῇ γγ τὸ ἐφʼ ᾧ γδ, ὥστε ὅλη ἡ δγγ τῆς εα ὑπερέχει τῷ γδ καὶ τῷ γζ· τῆς ἄρα ββ τῷ γδ. [ἔστι δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἀνῃροῦντο γὰρ ἄν, εἰ μὴ ἐποίει τὸ ποιοῦν καὶ ὅσον καὶ οἷον, καὶ τὸ πάσχον ἔπασχε τοῦτο καὶ τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον.] ἐλήλυθε δὲ τὰ ὀνόματα ταῦτα, ἥ τε ζημία καὶ τὸ κέρδος, ἐκ τῆς ἑκουσίου ἀλλαγῆς· τὸ μὲν γὰρ πλέον ἔχειν ἢ τὰ αὑτοῦ κερδαίνειν λέγεται, τὸ δʼ ἔλαττον τῶν ἐξ ἀρχῆς ζημιοῦσθαι, οἷον ἐν τῷ ὠνεῖσθαι καὶ πωλεῖν καὶ ἐν ὅσοις ἄλλοις ἄδειαν δέδωκεν ὁ νόμος· ὅταν δὲ μήτε πλέον μήτʼ ἔλαττον ἀλλʼ αὐτὰ ⟨τὰ⟩ διʼ αὐτῶν γένηται, τὰ αὑτῶν φασὶν ἔχειν καὶ οὔτε ζημιοῦσθαι οὔτε κερδαίνειν. ὥστε κέρδους τινὸς καὶ ζημίας μέσον τὸ δίκαιόν ἐστι τῶν παρὰ τὸ ἑκούσιον, τὸ ἴσον ἔχειν καὶ πρότερον καὶ ὕστερον.
1132b205. Bölüm
Kimilerine göre karşılıklılık da mutlak anlamda adildir; Pythagorasçılar böyle söylerdi: adil olanı mutlak olarak “başkasına yaptığının aynısına uğramak” diye tarif ediyorlardı. Ama karşılıklılık ne dağıtıcı adil olana ne de düzeltici adil olana uyar —gerçi Rhadamanthys'in adaletini de bu anlamda anlamak isterler: Ne ettiyse onu bulsa, doğru adalet yerini bulur— çünkü birçok durumda uyuşmaz: örneğin bir görevli birine vurduysa ona karşılık olarak vurulmamalıdır; biri bir görevliye vurduysa yalnız vurulmakla kalmamalı, ayrıca cezalandırılmalıdır. Ayrıca isteyerek yapılanla istemeyerek yapılan arasında büyük fark vardır. Ama değiş tokuşa dayanan topluluklarda bu türden adil olan, yani eşitliğe göre değil orantıya göre karşılıklılık, insanları bir arada tutar. Çünkü şehir, yapılana orantılı olarak karşılık vermekle ayakta kalır. İnsanlar ya kötülüğe kötülükle karşılık vermek isterler —yoksa durum kölelik gibi görünür— ya da iyiliğe iyilikle; yoksa paylaşma olmaz, oysa insanlar paylaşmayla bir arada kalırlar.
δοκεῖ δέ τισι καὶ τὸ ἀντιπεπονθὸς εἶναι ἁπλῶς δίκαιον, ὥσπερ οἱ Πυθαγόρειοι ἔφασαν· ὡρίζοντο γὰρ ἁπλῶς τὸ δίκαιον τὸ ἀντιπεπονθὸς ἄλλῳ. τὸ δʼ ἀντιπεπονθὸς οὐκ ἐφαρμόττει οὔτʼ ἐπὶ τὸ νεμητικὸν δίκαιον οὔτʼ ἐπὶ τὸ διορθωτικόν—καίτοι βούλονταί γε τοῦτο λέγειν καὶ τὸ Ῥαδαμάνθυος δίκαιον· εἴ κε πάθοι τά τʼ ἔρεξε, δίκη κʼ ἰθεῖα γένοιτο —πολλαχοῦ γὰρ διαφωνεῖ· οἷον εἰ ἀρχὴν ἔχων ἐπάταξεν, οὐ δεῖ ἀντιπληγῆναι, καὶ εἰ ἄρχοντα ἐπάταξεν, οὐ πληγῆναι μόνον δεῖ ἀλλὰ καὶ κολασθῆναι. ἔτι τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ ἀκούσιον διαφέρει πολύ. ἀλλʼ ἐν μὲν ταῖς κοινωνίαις ταῖς ἀλλακτικαῖς συνέχει τὸ τοιοῦτον δίκαιον, τὸ ἀντιπεπονθὸς κατʼ ἀναλογίαν καὶ μὴ κατʼ ἰσότητα. τῷ ἀντιποιεῖν γὰρ ἀνάλογον συμμένει ἡ πόλις. ἢ γὰρ τὸ κακῶς ζητοῦσιν·
1133aBu yüzden insanlar Kharis'lere (lütuf tanrıçalarına) herkesin göreceği bir yerde tapınak kurarlar ki karşılık verilsin; çünkü lütfun özelliği budur: kendisine iyilik edene karşılık olarak hizmet etmek, sonra da yeniden kendisi iyilik etmeye başlamak gerekir. Orantılı karşılığı çapraz birleştirme sağlar. Yapı ustası A, ayakkabıcı B, ev C, ayakkabı D olsun. Yapı ustasının ayakkabıcıdan onun ürününü alması, kendi ürününden de ona vermesi gerekir. Önce orantıya göre eşitlik kurulur, sonra karşılık verilirse söylediğimiz gerçekleşir. Yoksa eşitlik olmaz, topluluk da ayakta kalmaz; çünkü birinin ürününün ötekininkinden daha değerli olmasına hiçbir şey engel değildir; bu yüzden bunların eşitlenmesi gerekir. Bu öteki tekhnē'lerde de böyledir; çünkü yapan, yaptığı şeyi belli bir miktarda ve nitelikte yapmasaydı, edilgin olan da onu o miktarda ve nitelikte almasaydı, bu tekhnē'ler ortadan kalkardı. Çünkü iki hekimden topluluk oluşmaz; hekimle çiftçiden, genel olarak da farklı ve eşit olmayan kişilerden oluşur; ama bunların eşitlenmesi gerekir. Bu yüzden değiş tokuş edilen her şeyin bir şekilde karşılaştırılabilir olması gerekir. Para da bunun için ortaya çıkmıştır ve bir bakıma orta olur; çünkü her şeyi, dolayısıyla fazlalığı ve eksikliği de ölçer; kaç ayakkabının bir eve ya da yiyeceğe eşit olduğunu ölçer. Yapı ustası ayakkabıcıya nasıl oranlıysa, şu kadar ayakkabı da eve ya da yiyeceğe öyle oranlı olmalıdır. Böyle olmazsa ne değiş tokuş olur ne topluluk. Şeyler bir şekilde eşit değilse bu da olmaz. Demek ki daha önce söylendiği gibi her şeyin tek bir şeyle ölçülmesi gerekir. Bu da gerçekte ihtiyaçtır; her şeyi bir arada tutan odur; çünkü insanlar hiçbir şeye ihtiyaç duymasalardı ya da aynı ölçüde duymasalardı, ya değiş tokuş olmazdı ya da aynı değiş tokuş olmazdı. Para ise uzlaşmayla ihtiyacın yerine geçen bir şey olarak ortaya çıkmıştır; adının nomisma olması da bu yüzdendir: tabiatça değil, kanunla vardır; onu değiştirmek ve kullanılmaz hâle getirmek de elimizdedir. Öyleyse eşitleme yapıldığında karşılıklılık olur: çiftçi ayakkabıcıya nasıl oranlıysa, ayakkabıcının ürünü de çiftçininkine öyle oranlı olur.
εἰ δὲ μή, δουλεία δοκεῖ εἶναι [εἰ μὴ ἀντιποιήσει]· ἢ τὸ εὖ· εἰ δὲ μή, μετάδοσις οὐ γίνεται, τῇ μεταδόσει δὲ συμμένουσιν. διὸ καὶ Χαρίτων ἱερὸν ἐμποδὼν ποιοῦνται, ἵνʼ ἀνταπόδοσις ᾖ· τοῦτο γὰρ ἴδιον χάριτος· ἀνθυπηρετῆσαι γὰρ δεῖ τῷ χαρισαμένῳ, καὶ πάλιν αὐτὸν ἄρξαι χαριζόμενον. ποιεῖ δὲ τὴν ἀντίδοσιν τὴν κατʼ ἀναλογίαν ἡ κατὰ διάμετρον σύζευξις. οἰκοδόμος ἐφʼ ᾧ α, σκυτοτόμος ἐφʼ ᾧ β, οἰκία ἐφʼ ᾧ γ, ὑπόδημα ἐφʼ ᾧ δ. δεῖ οὖν λαμβάνειν τὸν οἰκοδόμον παρὰ τοῦ σκυτοτόμου τὸ ἐκείνου ἔργον, καὶ αὐτὸν ἐκείνῳ μεταδιδόναι τὸ αὑτοῦ. ἐὰν οὖν πρῶτον ᾖ τὸ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἴσον, εἶτα τὸ ἀντιπεπονθὸς γένηται, ἔσται τὸ λεγόμενον. εἰ δὲ μή, οὐκ ἴσον, οὐδὲ συμμένει· οὐθὲν γὰρ κωλύει κρεῖττον εἶναι τὸ θατέρου ἔργον ἢ τὸ θατέρου· δεῖ οὖν ταῦτα ἰσασθῆναι. ἔστι δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἀνῃροῦντο γὰρ ἄν, εἰ μὴ ⟨ὃ⟩ ἐποίει τὸ ποιοῦν καὶ ὅσον καὶ οἷον, καὶ τὸ πάσχον ἔπασχε τοῦτο καὶ τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον. οὐ γὰρ ἐκ δύο ἰατρῶν γίνεται κοινωνία, ἀλλʼ ἐξ ἰατροῦ καὶ γεωργοῦ, καὶ ὅλως ἑτέρων καὶ οὐκ ἴσων· ἀλλὰ τούτους δεῖ ἰσασθῆναι. διὸ πάντα συμβλητὰ δεῖ πως εἶναι, ὧν ἐστὶν ἀλλαγή. ἐφʼ ὃ τὸ νόμισμʼ ἐλήλυθε, καὶ γίνεταί πως μέσον· πάντα γὰρ μετρεῖ, ὥστε καὶ τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὴν ἔλλειψιν, πόσα ἄττα δὴ ὑποδήματʼ ἴσον οἰκίᾳ ἢ τροφῇ. δεῖ τοίνυν ὅπερ οἰκοδόμος πρὸς σκυτοτόμον, τοσαδὶ ὑποδήματα πρὸς οἰκίαν ἢ τροφήν. εἰ γὰρ μὴ τοῦτο, οὐκ ἔσται ἀλλαγὴ οὐδὲ κοινωνία. τοῦτο δʼ, εἰ μὴ ἴσα εἴη πως, οὐκ ἔσται. δεῖ ἄρα ἑνί τινι πάντα μετρεῖσθαι, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον. τοῦτο δʼ ἐστὶ τῇ μὲν ἀληθείᾳ ἡ χρεία, ἣ πάντα συνέχει· εἰ γὰρ μηθὲν δέοιντο ἢ μὴ ὁμοίως, ἢ οὐκ ἔσται ἀλλαγὴ ἢ οὐχ ἡ αὐτή· οἷον δʼ ὑπάλλαγμα τῆς χρείας τὸ νόμισμα γέγονε κατὰ συνθήκην· καὶ διὰ τοῦτο τοὔνομα ἔχει νόμισμα, ὅτι οὐ φύσει ἀλλὰ νόμῳ ἐστί, καὶ ἐφʼ ἡμῖν μεταβαλεῖν καὶ ποιῆσαι ἄχρηστον. ἔσται δὴ ἀντιπεπονθός, ὅταν ἰσασθῇ, ὥστε ὅπερ γεωργὸς πρὸς σκυτοτόμον, τὸ ἔργον τὸ τοῦ σκυτοτόμου πρὸς τὸ τοῦ γεωργοῦ.
1133bAma orantı biçimine değiş tokuş yapıldıktan sonra değil (yoksa uçlardan biri her iki fazlalığa da sahip olur), herkes henüz kendi malına sahipken getirilmelidir. Böylece eşit ve ortak olurlar; çünkü bu eşitlik onlar arasında kurulabilir. Çiftçi A, yiyecek C, ayakkabıcı B, ayakkabıcının eşitlenmiş ürünü D olsun. Bu şekilde karşılıklılık olmasaydı topluluk da olmazdı. İhtiyacın her şeyi tek bir şeymiş gibi bir arada tuttuğunu şu gösterir: insanlar, ikisi birden ya da biri ötekine ihtiyaç duymadığında değiş tokuş etmezler; tıpkı birinin kendisinde olan bir şeye, örneğin şaraba ihtiyaç duyulduğunda, karşılığında tahıl ihracına izin verilmesi gibi. Demek ki bunun eşitlenmesi gerekir. Para, ileride yapılacak değiş tokuş için de bizim için bir tür kefildir: şimdi hiçbir şeye ihtiyacımız yoksa, ihtiyaç duyduğumuzda değiş tokuş yapılabilecektir; çünkü parayı getiren alabilmelidir. Paranın başına da aynı şey gelir, değeri her zaman aynı değildir; yine de daha sabit kalma eğilimindedir. Bu yüzden her şeyin bir fiyatı olmalıdır; çünkü böylece her zaman değiş tokuş, değiş tokuş varsa da topluluk olur. Para bir ölçü gibi şeyleri ortak ölçülebilir kılarak eşitler; çünkü değiş tokuş olmasa topluluk, eşitlik olmasa değiş tokuş, ortak ölçü olmasa eşitlik olmazdı. Gerçekte bu kadar farklı şeylerin ortak ölçülebilir hâle gelmesi imkânsızdır, ama ihtiyaç bakımından yeterince mümkündür. Demek ki tek bir ölçü olmalıdır, bu da uzlaşmaya dayanır; bu yüzden nomisma denir; çünkü her şeyi ortak ölçülebilir kılan odur: her şey parayla ölçülür. Ev A, on mina B, yatak C olsun. Ev beş mina değerindeyse ya da buna eşitse A, B'nin yarısıdır; yatak, yani C, B'nin onda biridir; dolayısıyla kaç yatağın bir eve eşit olduğu açıktır: beş. Para ortaya çıkmadan önce değiş tokuşun böyle yapıldığı açıktır; çünkü bir ev karşılığında beş yatak vermekle beş yatağın değeri kadar para vermek arasında hiçbir fark yoktur. Adil olmayanın ve adil olanın ne olduğu söylendi. Bunlar belirlenince adil davranmanın, haksızlık etmekle haksızlığa uğramanın ortası olduğu açıktır; çünkü biri fazlasına, öteki azına sahip olmaktır. Adalet de bir tür ortadır, ama öteki aretē'lerle aynı biçimde değil; ortaya ait olduğu için ortadır, adaletsizlik ise uçlara aittir.
εἰς σχῆμα δʼ ἀναλογίας οὐ δεῖ ἄγειν, ὅταν ἀλλάξωνται (εἰ δὲ μή, ἀμφοτέρας ἕξει τὰς ὑπεροχὰς τὸ ἕτερον ἄκρον), ἀλλʼ ὅταν ἔχωσι τὰ αὑτῶν. οὕτως ἴσοι καὶ κοινωνοί, ὅτι αὕτη ἡ ἰσότης δύναται ἐπʼ αὐτῶν γίνεσθαι. γεωργὸς α, τροφὴ γ, σκυτοτόμος β, τὸ ἔργον αὐτοῦ τὸ ἰσασμένον δ. εἰ δʼ οὕτω μὴ ἦν ἀντιπεπονθέναι, οὐκ ἂν ἦν κοινωνία. ὅτι δʼ ἡ χρεία συνέχει ὥσπερ ἕν τι ὄν, δηλοῖ ὅτι ὅταν μὴ ἐν χρείᾳ ὦσιν ἀλλήλων, ἢ ἀμφότεροι ἢ ἅτερος, οὐκ ἀλλάττονται, †ὥσπερ ὅταν οὗ ἔχει αὐτὸς δέηταί τις, οἷον οἴνου, διδόντες σίτου ἐξαγωγήν.† δεῖ ἄρα τοῦτο ἰσασθῆναι. ὑπὲρ δὲ τῆς μελλούσης ἀλλαγῆς, εἰ νῦν μηδὲν δεῖται, ὅτι ἔσται ἂν δεηθῇ, τὸ νόμισμα οἷον ἐγγυητής ἐσθʼ ἡμῖν· δεῖ γὰρ τοῦτο φέροντι εἶναι λαβεῖν. πάσχει μὲν οὖν καὶ τοῦτο τὸ αὐτό· οὐ γὰρ ἀεὶ ἴσον δύναται· ὅμως δὲ βούλεται μένειν μᾶλλον. διὸ δεῖ πάντα τετιμῆσθαι· οὕτω γὰρ ἀεὶ ἔσται ἀλλαγή, εἰ δὲ τοῦτο, κοινωνία. τὸ δὴ νόμισμα ὥσπερ μέτρον σύμμετρα ποιῆσαν ἰσάζει· οὔτε γὰρ ἂν μὴ οὔσης ἀλλαγῆς κοινωνία ἦν, οὔτʼ ἀλλαγὴ ἰσότητος μὴ οὔσης, οὔτʼ ἰσότης μὴ οὔσης συμμετρίας. τῇ μὲν οὖν ἀληθείᾳ ἀδύνατον τὰ τοσοῦτον διαφέροντα σύμμετρα γενέσθαι, πρὸς δὲ τὴν χρείαν ἐνδέχεται ἱκανῶς. ἓν δή τι δεῖ εἶναι, τοῦτο δʼ ἐξ ὑποθέσεως· διὸ νόμισμα καλεῖται· τοῦτο γὰρ πάντα ποιεῖ σύμμετρα· μετρεῖται γὰρ πάντα νομίσματι. οἰκία α, μναῖ δέκα β, κλίνη γ. τὸ α τοῦ β ἥμισυ, εἰ πέντε μνῶν ἀξία ἡ οἰκία, ἢ ἴσον· ἡ δὲ κλίνη δέκατον μέρος, τὸ γ τοῦ β· δῆλον τοίνυν πόσαι κλῖναι ἴσον οἰκίᾳ, ὅτι πέντε. ὅτι δʼ οὕτως ἡ ἀλλαγὴ ἦν πρὶν τὸ νόμισμα εἶναι, δῆλον· διαφέρει γὰρ οὐδὲν ἢ κλῖναι πέντε ἀντὶ οἰκίας, ἢ ὅσου αἱ πέντε κλῖναι. τί μὲν οὖν τὸ ἄδικον καὶ τί τὸ δίκαιόν ἐστιν, εἴρηται. διωρισμένων δὲ τούτων δῆλον ὅτι ἡ δικαιοπραγία μέσον ἐστὶ τοῦ ἀδικεῖν καὶ ἀδικεῖσθαι· τὸ μὲν γὰρ πλέον ἔχειν τὸ δʼ ἔλαττόν ἐστιν. ἡ δὲ δικαιοσύνη μεσότης τίς ἐστιν, οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς, ἀλλʼ ὅτι μέσου ἐστίν· ἡ δʼ ἀδικία τῶν ἄκρων.
1134aAdalet, adil insanın prohairesis'le adil olanı yapan ve hem kendisiyle başkası arasında hem de iki başka kişi arasında paylaştıran biri diye anılmasını sağlayan şeydir: seçilmeye değer olandan kendine fazla, komşusuna az, zararlı olandan da tersine vermez, orantıya göre eşit olanı verir; başka iki kişi arasında da aynı şekilde. Adaletsizlik ise tersine adil olmayanla ilgilidir. Bu da faydalı ya da zararlı olanın orantıya aykırı aşırılığı ve eksikliğidir. Bu yüzden adaletsizlik aşırılık ve eksikliktir, çünkü aşırılığa ve eksikliğe yol açar: kendi durumunda mutlak olarak faydalı olanın aşırılığına, zararlı olanın eksikliğine; başkalarının durumunda ise bütün olarak aynı biçimde, ama orantıya aykırılık hangi yönde olursa olsun. Haksız fiilde az olan haksızlığa uğramak, çok olan haksızlık etmektir. Adalet ve adaletsizlik hakkında, her birinin tabiatı hakkında bu şekilde söylenmiş olsun; aynı şekilde genel olarak adil olan ve adil olmayan hakkında da.
καὶ ἡ μὲν δικαιοσύνη ἐστὶ καθʼ ἣν ὁ δίκαιος λέγεται πρακτικὸς κατὰ προαίρεσιν τοῦ δικαίου, καὶ διανεμητικὸς καὶ αὑτῷ πρὸς ἄλλον καὶ ἑτέρῳ πρὸς ἕτερον οὐχ οὕτως ὥστε τοῦ μὲν αἱρετοῦ πλέον αὑτῷ ἔλαττον δὲ τῷ πλησίον, τοῦ βλαβεροῦ δʼ ἀνάπαλιν, ἀλλὰ τοῦ ἴσου τοῦ κατʼ ἀναλογίαν, ὁμοίως δὲ καὶ ἄλλῳ πρὸς ἄλλον. ἡ δʼ ἀδικία τοὐναντίον τοῦ ἀδίκου. τοῦτο δʼ ἐστὶν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις τοῦ ὠφελίμου ἢ βλαβεροῦ παρὰ τὸ ἀνάλογον. διὸ ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις ἡ ἀδικία, ὅτι ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεώς ἐστιν, ἐφʼ αὑτοῦ μὲν ὑπερβολῆς μὲν τοῦ ἁπλῶς ὠφελίμου, ἐλλείψεως δὲ τοῦ βλαβεροῦ· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων τὸ μὲν ὅλον ὁμοίως, τὸ δὲ παρὰ τὸ ἀνάλογον, ὁποτέρως ἔτυχεν. τοῦ δὲ ἀδικήματος τὸ μὲν ἔλαττον ἀδικεῖσθαί ἐστι, τὸ δὲ μεῖζον τὸ ἀδικεῖν. περὶ μὲν οὖν δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας, τίς ἑκατέρας ἐστὶν ἡ φύσις, εἰρήσθω τοῦτον τὸν τρόπον, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καθόλου.
1134a156. Bölüm
Haksızlık edip yine de adaletsiz olmamak mümkün olduğuna göre, hangi haksız fiilleri yapan kişi her bir adaletsizlik türüne göre artık adaletsiz olur, örneğin hırsız, zinacı ya da haydut olur? Yoksa bu bakımdan hiçbir fark yok mudur? Çünkü biri bir kadınla kim olduğunu bilerek birlikte olabilir, ama bunun ilkesi prohairesis değil, duygudur. Böyle biri haksızlık eder, ama adaletsiz değildir; örneğin çalmıştır ama hırsız değildir, zina etmiştir ama zinacı değildir; ötekilerde de durum böyledir. Karşılıklılığın adil olanla ilişkisini daha önce söyledik. Ama aradığımız şeyin hem mutlak olarak adil olan hem de siyasi adil olan olduğunu unutmamalıyız. Bu da kendine yeterlik için hayatı paylaşan, hür ve —ister orantıya ister sayıya göre— eşit kişiler arasında bulunur. Dolayısıyla bu şartların olmadığı kişiler arasında birbirlerine karşı siyasi adil olan yoktur; ancak benzerlikle adil denebilecek bir şey vardır. Çünkü adil olan, aralarında kanun bulunanlar için vardır; kanun da aralarında adaletsizlik bulunabilenler için vardır; çünkü dava, adil olanla adil olmayanın ayırt edilmesidir. Aralarında adaletsizlik bulunanlar arasında haksızlık etmek de bulunur (ama haksızlık etmenin bulunduğu herkeste adaletsizlik bulunmaz); bu da mutlak olarak iyi olan şeylerden kendine fazla, mutlak olarak kötü olanlardan az pay ayırmaktır. Bu yüzden bir insanın değil, logos'un yönetmesine izin veririz; çünkü insan bunu kendisi için yapar ve tiran olur.
ἐπεὶ δʼ ἔστιν ἀδικοῦντα μήπω ἄδικον εἶναι, ὁ ποῖα ἀδικήματα ἀδικῶν ἤδη ἄδικός ἐστιν ἑκάστην ἀδικίαν, οἷον κλέπτης ἢ μοιχὸς ἢ λῃστής; ἢ οὕτω μὲν οὐδὲν διοίσει; καὶ γὰρ ἂν συγγένοιτο γυναικὶ εἰδὼς τὸ ᾗ, ἀλλʼ οὐ διὰ προαιρέσεως ἀρχὴν ἀλλὰ διὰ πάθος. ἀδικεῖ μὲν οὖν, ἄδικος δʼ οὐκ ἔστιν, οἷον οὐ κλέπτης, ἔκλεψε δέ, οὐδὲ μοιχός, ἐμοίχευσε δέ· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. πῶς μὲν οὖν ἔχει τὸ ἀντιπεπονθὸς πρὸς τὸ δίκαιον, εἴρηται πρότερον· δεῖ δὲ μὴ λανθάνειν ὅτι τὸ ζητούμενόν ἐστι καὶ τὸ ἁπλῶς δίκαιον καὶ τὸ πολιτικὸν δίκαιον. τοῦτο δʼ ἔστιν ἐπὶ κοινωνῶν βίου πρὸς τὸ εἶναι αὐτάρκειαν, ἐλευθέρων καὶ ἴσων ἢ κατʼ ἀναλογίαν ἢ κατʼ ἀριθμόν· ὥστε ὅσοις μή ἐστι τοῦτο, οὐκ ἔστι τούτοις πρὸς ἀλλήλους τὸ πολιτικὸν δίκαιον, ἀλλά τι δίκαιον καὶ καθʼ ὁμοιότητα. ἔστι γὰρ δίκαιον, οἷς καὶ νόμος πρὸς αὑτούς· νόμος δʼ, ἐν οἷς ἀδικία· ἡ γὰρ δίκη κρίσις τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ἀδίκου. ἐν οἷς δʼ ἀδικία, καὶ τὸ ἀδικεῖν ἐν τούτοις (ἐν οἷς δὲ τὸ ἀδικεῖν, οὐ πᾶσιν ἀδικία), τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ πλέον αὑτῷ νέμειν τῶν ἁπλῶς ἀγαθῶν, ἔλαττον δὲ τῶν ἁπλῶς κακῶν. διὸ οὐκ ἐῶμεν ἄρχειν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸν λόγον, ὅτι ἑαυτῷ τοῦτο ποιεῖ
1134bYönetici ise adil olanın bekçisidir; adil olanın bekçisiyse eşit olanın da bekçisidir. Adilse kendisine hiçbir fazlalık kalmıyor gibi göründüğüne göre (çünkü kendisine orantılı olmadıkça mutlak olarak iyi olandan kendine fazla pay ayırmaz; bu yüzden başkası için çalışır; adalete, daha önce de söylendiği gibi, başkasının iyiliği denmesinin sebebi de budur), ona bir ücret verilmelidir; bu da şeref ve ayrıcalıktır; bunları yeterli bulmayanlar ise tiran olur. Efendinin ve babanın adaleti bunlarla aynı değil, onlara benzerdir; çünkü insanın kendi malına karşı mutlak anlamda adaletsizlik olmaz; mülk ve çocuk ise, belli bir yaşa gelip ayrılana kadar, kişinin bir parçası gibidir; kimse de kendine zarar vermeyi seçmez; bu yüzden insanın kendisine karşı adaletsizlik olmaz. Dolayısıyla burada siyasi anlamda adil olmayan ya da adil olan da yoktur; çünkü siyasi adil olan kanuna göredir ve tabiatça aralarında kanun bulunabilecek kişiler arasındadır; bunlar da yönetmede ve yönetilmede eşit olanlardır. Bu yüzden adil olan, çocuklara ve mülklere karşı olduğundan çok kadına karşı vardır; bu, ev idaresine ilişkin adil olandır; ama bu da siyasi adil olandan farklıdır.
καὶ γίνεται τύραννος. ἔστι δʼ ὁ ἄρχων φύλαξ τοῦ δικαίου, εἰ δὲ τοῦ δικαίου, καὶ τοῦ ἴσου. ἐπεὶ δʼ οὐθὲν αὐτῷ πλέον εἶναι δοκεῖ, εἴπερ δίκαιος (οὐ γὰρ νέμει πλέον τοῦ ἁπλῶς ἀγαθοῦ αὑτῷ, εἰ μὴ πρὸς αὐτὸν ἀνάλογόν ἐστιν· διὸ ἑτέρῳ πονεῖ· καὶ διὰ τοῦτο ἀλλότριον εἶναί φασιν ἀγαθὸν τὴν δικαιοσύνην, καθάπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον)· μισθὸς ἄρα τις δοτέος, τοῦτο δὲ τιμὴ καὶ γέρας· ὅτῳ δὲ μὴ ἱκανὰ τὰ τοιαῦτα, οὗτοι γίνονται τύραννοι. τὸ δὲ δεσποτικὸν δίκαιον καὶ τὸ πατρικὸν οὐ ταὐτὸν τούτοις ἀλλʼ ὅμοιον· οὐ γὰρ ἔστιν ἀδικία πρὸς τὰ αὑτοῦ ἁπλῶς, τὸ δὲ κτῆμα καὶ τὸ τέκνον, ἕως ἂν ᾖ πηλίκον καὶ χωρισθῇ, ὥσπερ μέρος αὑτοῦ, αὑτὸν δʼ οὐδεὶς προαιρεῖται βλάπτειν· διὸ οὐκ ἔστιν ἀδικία πρὸς αὑτόν· οὐδʼ ἄρα ἄδικον οὐδὲ δίκαιον τὸ πολιτικόν· κατὰ νόμον γὰρ ἦν, καὶ ἐν οἷς ἐπεφύκει εἶναι νόμος, οὗτοι δʼ ἦσαν οἷς ὑπάρχει ἰσότης τοῦ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι. διὸ μᾶλλον πρὸς γυναῖκά ἐστι δίκαιον ἢ πρὸς τέκνα καὶ κτήματα· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ οἰκονομικὸν δίκαιον· ἕτερον δὲ καὶ τοῦτο τοῦ πολιτικοῦ.
1134b157. Bölüm
Siyasi adil olanın bir kısmı tabiatça, bir kısmı kanunca adildir. Tabiatça adil olan her yerde aynı geçerliliğe sahiptir ve insanların öyle düşünüp düşünmemesine bağlı değildir. Kanunca adil olan ise başlangıçta öyle ya da böyle olması fark etmeyen, ama konulduktan sonra fark eden şeydir: örneğin bir esirin fidyesinin bir mina olması ya da iki koyun değil de bir keçi kurban edilmesi; ayrıca tek tek durumlar için konan kanunlar, örneğin Brasidas'a kurban sunulması, bir de meclis kararları gibi şeyler. Kimileri bütün adil şeylerin böyle olduğunu düşünür; çünkü tabiatça olan değişmez ve her yerde aynı geçerliliğe sahiptir, tıpkı ateşin hem burada hem Persler arasında yakması gibi; oysa adil şeylerin değiştiğini görürler. Bu böyle değildir, ama bir bakıma böyledir. Gerçi tanrılar arasında belki hiç böyle değildir; bizim aramızda ise tabiatça olan bir şey vardır, yine de her şey değişebilir; ama değişse de bir kısmı tabiatça, bir kısmı tabiatça değildir. Başka türlü olabilen şeylerden hangisinin tabiatça, hangisinin tabiatça değil de kanunca ve uzlaşmayla adil olduğu —ikisi de aynı ölçüde değişebilir olsa bile— açıktır. Aynı ayrım başka şeylere de uyar: sağ el tabiatça daha güçlüdür, ama herkesin iki elini de aynı ustalıkla kullanır hâle gelmesi mümkündür. Uzlaşmaya ve yarara dayanan adil şeyler ölçülere benzer.
τοῦ δὲ πολιτικοῦ δικαίου τὸ μὲν φυσικόν ἐστι τὸ δὲ νομικόν, φυσικὸν μὲν τὸ πανταχοῦ τὴν αὐτὴν ἔχον δύναμιν, καὶ οὐ τῷ δοκεῖν ἢ μή, νομικὸν δὲ ὃ ἐξ ἀρχῆς μὲν οὐδὲν διαφέρει οὕτως ἢ ἄλλως, ὅταν δὲ θῶνται, διαφέρει, οἷον τὸ μνᾶς λυτροῦσθαι, ἢ τὸ αἶγα θύειν ἀλλὰ μὴ δύο πρόβατα, ἔτι ὅσα ἐπὶ τῶν καθʼ ἕκαστα νομοθετοῦσιν, οἷον τὸ θύειν Βρασίδᾳ, καὶ τὰ ψηφισματώδη. δοκεῖ δʼ ἐνίοις εἶναι πάντα τοιαῦτα, ὅτι τὸ μὲν φύσει ἀκίνητον καὶ πανταχοῦ τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν, ὥσπερ τὸ πῦρ καὶ ἐνθάδε καὶ ἐν Πέρσαις καίει, τὰ δὲ δίκαια κινούμενα ὁρῶσιν. τοῦτο δʼ οὐκ ἔστιν οὕτως ἔχον, ἀλλʼ ἔστιν ὥς· καίτοι παρά γε τοῖς θεοῖς ἴσως οὐδαμῶς, παρʼ ἡμῖν δʼ ἔστι μέν τι καὶ φύσει, κινητὸν μέντοι πᾶν, ἀλλʼ ὅμως ἐστὶ τὸ μὲν φύσει τὸ δʼ οὐ φύσει. ποῖον δὲ φύσει τῶν ἐνδεχομένων καὶ ἄλλως ἔχειν, καὶ ποῖον οὒ ἀλλὰ νομικὸν καὶ συνθήκῃ, εἴπερ ἄμφω κινητὰ ὁμοίως, δῆλον. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁ αὐτὸς ἁρμόσει διορισμός· φύσει γὰρ ἡ δεξιὰ κρείττων, καίτοι ἐνδέχεται πάντας ἀμφιδεξίους γενέσθαι. τὰ δὲ κατὰ συνθήκην καὶ τὸ συμφέρον τῶν δικαίων
1135aÇünkü şarap ve tahıl ölçüleri her yerde eşit değildir; toptan alındığı yerlerde daha büyük, perakende satıldığı yerlerde daha küçüktür. Aynı şekilde tabiatça değil insanca adil olan şeyler de her yerde aynı değildir; çünkü yönetim biçimleri de aynı değildir; ama tabiata göre her yerde en iyisi olan yalnız bir yönetim biçimi vardır. Adil ve kanuna uygun şeylerin her biri, cüzîlere karşı küllî gibidir; çünkü yapılan şeyler çoktur, bunların her biri ise birdir; çünkü küllîdir. Haksız fiil ile adil olmayan, adil fiil ile adil olan birbirinden farklıdır: adil olmayan, tabiatça ya da bir düzenlemeyle öyledir; aynı şey yapıldığında haksız fiil olur, yapılmadan önce henüz haksız fiil değil, adil olmayandır. Adil fiil için de durum aynıdır; ama genel olana daha çok adil davranış (dikaiopragēma), haksız fiilin düzeltilmesine ise adil fiil (dikaiōma) denir. Bunların her birinin ne tür ve kaç türü olduğunu, neyle ilgili olduklarını sonra incelemeliyiz.
ὅμοιά ἐστι τοῖς μέτροις· οὐ γὰρ πανταχοῦ ἴσα τὰ οἰνηρὰ καὶ σιτηρὰ μέτρα, ἀλλʼ οὗ μὲν ὠνοῦνται, μείζω, οὗ δὲ πωλοῦσιν, ἐλάττω. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ μὴ φυσικὰ ἀλλʼ ἀνθρώπινα δίκαια οὐ ταὐτὰ πανταχοῦ, ἐπεὶ οὐδʼ αἱ πολιτεῖαι, ἀλλὰ μία μόνον πανταχοῦ κατὰ φύσιν ἡ ἀρίστη. τῶν δὲ δικαίων καὶ νομίμων ἕκαστον ὡς τὰ καθόλου πρὸς τὰ καθʼ ἕκαστα ἔχει· τὰ μὲν γὰρ πραττόμενα πολλά, ἐκείνων δʼ ἕκαστον ἕν· καθόλου γάρ. διαφέρει δὲ τὸ ἀδίκημα καὶ τὸ ἄδικον καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὸ δίκαιον· ἄδικον μὲν γάρ ἐστι τῇ φύσει ἢ τάξει· αὐτὸ δὲ τοῦτο, ὅταν πραχθῇ, ἀδίκημά ἐστι, πρὶν δὲ πραχθῆναι, οὔπω, ἀλλʼ ἄδικον. ὁμοίως δὲ καὶ δικαίωμα· καλεῖται δὲ μᾶλλον δικαιοπράγημα τὸ κοινόν, δικαίωμα δὲ τὸ ἐπανόρθωμα τοῦ ἀδικήματος. καθʼ ἕκαστον δὲ αὐτῶν, ποῖά τε εἴδη καὶ πόσα καὶ περὶ ποῖα τυγχάνει ὄντα, ὕστερον ἐπισκεπτέον.
1135a158. Bölüm
Adil ve adil olmayan şeyler söylediğimiz gibi olduğuna göre, insan bunları isteyerek yaptığında haksızlık eder ya da adil davranır; istemeyerek yaptığında ise, araz olarak olması dışında, ne haksızlık eder ne de adil davranır; çünkü araz olarak adil ya da adil olmayan şeyler yapar. Haksız fiil ile adil davranış, isteyerek ya da istemeyerek yapılmakla belirlenir; çünkü isteyerek yapılmışsa yerilir ve aynı zamanda haksız fiil de olur; dolayısıyla isteyerek yapılma eklenmedikçe adil olmayan olup henüz haksız fiil olmayan bir şey bulunabilir. İsteyerek yapılan derken, daha önce de söylendiği gibi, insanın kendi elinde olan bir şeyi bilerek, yani kime, neyle ve ne uğruna yaptığını bilmeden değil, bilerek yapmasını kastediyorum; örneğin kime, neyle ve ne için vurduğunu bilmesini; bunların her biri de araz olarak ya da zorla olmamalıdır (biri onun elini tutup başkasına vurursa, bu isteyerek olmaz; çünkü onun elinde değildir). Vurulan kişinin babası olması, vuranın onun bir insan ya da orada bulunanlardan biri olduğunu bilip babası olduğunu bilmemesi de mümkündür; ne uğruna yapıldığı için ve bütün eylem için de aynı ayrım yapılmış olsun. Demek ki bilinmeden yapılan ya da bilinerek yapılıp kişinin elinde olmayan ya da zorla yapılan şey istemeyerek yapılmıştır. Çünkü tabiatça bizde bulunan birçok şeyi de bilerek yapar ve bunlara uğrarız; ama bunların hiçbiri ne isteyerek ne istemeyerek olur; örneğin yaşlanmak ya da ölmek.
ὄντων δὲ τῶν δικαίων καὶ ἀδίκων τῶν εἰρημένων, ἀδικεῖ μὲν καὶ δικαιοπραγεῖ ὅταν ἑκών τις αὐτὰ πράττῃ· ὅταν δʼ ἄκων, οὔτʼ ἀδικεῖ οὔτε δικαιοπραγεῖ ἀλλʼ ἢ κατὰ συμβεβηκός· οἷς γὰρ συμβέβηκε δικαίοις εἶναι ἢ ἀδίκοις, πράττουσιν. ἀδίκημα δὲ καὶ δικαιοπράγημα ὥρισται τῷ ἑκουσίῳ καὶ ἀκουσίῳ· ὅταν γὰρ ἑκούσιον ᾖ, ψέγεται, ἅμα δὲ καὶ ἀδίκημα τότʼ ἐστίν· ὥστʼ ἔσται τι ἄδικον μὲν ἀδίκημα δʼ οὔπω, ἂν μὴ τὸ ἑκούσιον προσῇ. λέγω δʼ ἑκούσιον μέν, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, ὃ ἄν τις τῶν ἐφʼ αὑτῷ ὄντων εἰδὼς καὶ μὴ ἀγνοῶν πράττῃ μήτε ὃν μήτε ᾧ μήτε οὗ ⟨ἕνεκα⟩, οἷον τίνα τύπτει καὶ τίνι καὶ τίνος ἕνεκα, κἀκείνων ἕκαστον μὴ κατὰ συμβεβηκὸς μηδὲ βίᾳ (ὥσπερ εἴ τις λαβὼν τὴν χεῖρα αὐτοῦ τύπτοι ἕτερον, οὐχ ἑκών· οὐ γὰρ ἐπʼ αὐτῷ)· ἐνδέχεται δὲ τὸν τυπτόμενον πατέρα εἶναι, τὸν δʼ ὅτι μὲν ἄνθρωπος ἢ τῶν παρόντων τις γινώσκειν, ὅτι δὲ πατὴρ ἀγνοεῖν· ὁμοίως δὲ τὸ τοιοῦτον διωρίσθω καὶ ἐπὶ τοῦ οὗ ἕνεκα, καὶ περὶ τὴν πρᾶξιν ὅλην. τὸ δὴ ἀγνοούμενον, ἢ μὴ ἀγνοούμενον μὲν μὴ ἐπʼ αὐτῷ δʼ ὄν, ἢ βίᾳ, ἀκούσιον. πολλὰ γὰρ καὶ τῶν φύσει ὑπαρχόντων
1135bAdil olmayan ve adil olan şeylerde araz olarak olan da aynı şekilde vardır: biri emaneti istemeyerek ve korkudan geri verebilir; böyle biri için adil şeyler yaptı ya da adil davrandı dememeli, ancak araz olarak dememelidir. Aynı şekilde zorlanarak ve istemeyerek emaneti geri vermeyen için de ancak araz olarak haksızlık ettiğini ve adil olmayanı yaptığını söylemeliyiz. İsteyerek yaptıklarımızın bir kısmını prohairesis'le, bir kısmını prohairesis olmadan yaparız: önceden düşünüp taşındıklarımızı prohairesis'le, önceden düşünüp taşınmadıklarımızı prohairesis olmadan yaparız. Topluluk ilişkilerinde üç tür zarar olduğuna göre, bilgisizlikle yapılanlar hatadır: kişi, kimi, neyi, neyle ya da ne uğruna yaptığını sandığından farklı olarak yaptığında; çünkü atmadığını, ya da bununla atmadığını, ya da buna atmadığını, ya da bunun için atmadığını sanmıştır, ama düşündüğü amaca değil, başka bir sonuca varmıştır: örneğin yaralamak için değil, dürtmek için atmıştır; ya da sandığı kişiye ya da sandığı şeyle atmamıştır. Zarar beklenmedik biçimde olursa talihsizliktir; beklenmedik değil ama kötülük olmadan olursa hatadır (çünkü sebebin ilkesi kendisindeyse hata eder, dışarıdaysa talihsizliğe uğrar). Bilerek ama önceden düşünüp taşınmadan yapılırsa haksız fiildir; örneğin thymos'tan ve insanların başına zorunlu ya da tabiî olarak gelen öteki duygulardan kaynaklanan şeyler; çünkü böyle zarar veren ve hata edenler haksızlık eder, yaptıkları da haksız fiildir, ama bu yüzden henüz adaletsiz ya da kötü değildirler; çünkü zarar kötülükten gelmemiştir. Prohairesis'le yapılmışsa, yapan adaletsiz ve kötüdür. Bu yüzden öfkeyle yapılanların kasıtlı sayılmaması doğrudur; çünkü işi başlatan öfkeyle davranan değil, onu öfkelendirendir. Ayrıca burada tartışma bir şeyin olup olmadığı hakkında değil, adil olup olmadığı hakkındadır; çünkü öfke, görünürdeki bir haksızlığa karşı duyulur. Karşılıklı işlemlerde olduğu gibi bir şeyin olup olmadığı tartışılmaz; orada, unutkanlıktan yapmadıkça taraflardan birinin kötü olması zorunludur; burada ise olay üzerinde anlaşıp hangi tarafın haklı olduğunu tartışırlar (önceden kurgulayan ise bilmez değildir); dolayısıyla biri haksızlığa uğradığını düşünür, öteki düşünmez.
εἰδότες καὶ πράττομεν καὶ πάσχομεν, ὧν οὐθὲν οὔθʼ ἑκούσιον οὔτʼ ἀκούσιόν ἐστιν, οἷον τὸ γηρᾶν ἢ ἀποθνήσκειν. ἔστι δʼ ὁμοίως ἐπὶ τῶν ἀδίκων καὶ τῶν δικαίων καὶ τὸ κατὰ συμβεβηκός· καὶ γὰρ ἂν τὴν παρακαταθήκην ἀποδοίη τις ἄκων καὶ διὰ φόβον, ὃν οὔτε δίκαια πράττειν οὔτε δικαιοπραγεῖν φατέον ἀλλʼ ἢ κατὰ συμβεβηκός. ὁμοίως δὲ καὶ τὸν ἀναγκαζόμενον καὶ ἄκοντα τὴν παρακαταθήκην μὴ ἀποδιδόντα κατὰ συμβεβηκὸς φατέον ἀδικεῖν καὶ τὰ ἄδικα πράττειν. τῶν δὲ ἑκουσίων τὰ μὲν προελόμενοι πράττομεν τὰ δʼ οὐ προελόμενοι, προελόμενοι μὲν ὅσα προβουλευσάμενοι, ἀπροαίρετα δὲ ὅσʼ ἀπροβούλευτα. τριῶν δὴ οὐσῶν βλαβῶν τῶν ἐν ταῖς κοινωνίαις, τὰ μὲν μετʼ ἀγνοίας ἁμαρτήματά ἐστιν, ὅταν μήτε ὃν μήτε ὃ μήτε ᾧ μήτε οὗ ἕνεκα ὑπέλαβε πράξῃ· ἢ γὰρ οὐ βάλλειν ἢ οὐ τούτῳ ἢ οὐ τοῦτον ἢ οὐ τούτου ἕνεκα ᾠήθη, ἀλλὰ συνέβη οὐχ οὗ ἕνεκα ᾠήθη, οἷον οὐχ ἵνα τρώσῃ ἀλλʼ ἵνα κεντήσῃ, ἢ οὐχ ὅν, ἢ οὐχ ᾧ. ὅταν μὲν οὖν παραλόγως ἡ βλάβη γένηται, ἀτύχημα· ὅταν δὲ μὴ παραλόγως, ἄνευ δὲ κακίας, ἁμάρτημα (ἁμαρτάνει μὲν γὰρ ὅταν ἡ ἀρχὴ ἐν αὐτῷ ᾖ τῆς αἰτίας, ἀτυχεῖ δʼ ὅταν ἔξωθεν)· ὅταν δὲ εἰδὼς μὲν μὴ προβουλεύσας δέ, ἀδίκημα, οἷον ὅσα τε διὰ θυμὸν καὶ ἄλλα πάθη, ὅσα ἀναγκαῖα ἢ φυσικὰ συμβαίνει τοῖς ἀνθρώποις· ταῦτα γὰρ βλάπτοντες καὶ ἁμαρτάνοντες ἀδικοῦσι μέν, καὶ ἀδικήματά ἐστιν, οὐ μέντοι πω ἄδικοι διὰ ταῦτα οὐδὲ πονηροί· οὐ γὰρ διὰ μοχθηρίαν ἡ βλάβη· ὅταν δʼ ἐκ προαιρέσεως, ἄδικος καὶ μοχθηρός. διὸ καλῶς τὰ ἐκ θυμοῦ οὐκ ἐκ προνοίας κρίνεται· οὐ γὰρ ἄρχει ὁ θυμῷ ποιῶν, ἀλλʼ ὁ ὀργίσας. ἔτι δὲ οὐδὲ περὶ τοῦ γενέσθαι ἢ μὴ ἀμφισβητεῖται, ἀλλὰ περὶ τοῦ δικαίου· ἐπὶ φαινομένῃ γὰρ ἀδικίᾳ ἡ ὀργή ἐστιν. οὐ γὰρ ὥσπερ ἐν τοῖς συναλλάγμασι περὶ τοῦ γενέσθαι ἀμφισβητοῦσιν, ὧν ἀνάγκη τὸν ἕτερον εἶναι μοχθηρόν, ἂν μὴ διὰ λήθην αὐτὸ δρῶσιν· ἀλλʼ ὁμολογοῦντες περὶ τοῦ πράγματος, περὶ δὲ τοῦ ποτέρως δίκαιον ἀμφισβητοῦσιν (ὁ δʼ ἐπιβουλεύσας οὐκ ἀγνοεῖ), ὥστε ὃ μὲν οἴεται ἀδικεῖσθαι, ὃ δʼ οὔ.
1136aAma prohairesis'le zarar verirse haksızlık eder; orantıya ya da eşitliğe aykırı olduğunda, bu tür haksız fiillerle haksızlık eden de artık adaletsizdir. Aynı şekilde prohairesis'le adil davranan da adildir; yalnızca isteyerek yapan ise adil davranmış olur, o kadar. İstemeyerek yapılanların kimi bağışlanabilir, kimi bağışlanamaz. Yalnız bilmeden değil, bilgisizlik yüzünden yapılan hatalar bağışlanabilir; bilgisizlik yüzünden değil de bilmeden, ama ne tabiî ne insanca olan bir duygu yüzünden yapılanlar bağışlanamaz.
ἐὰν δʼ ἐκ προαιρέσεως βλάψῃ, ἀδικεῖ· καὶ κατὰ ταῦτʼ ἤδη τὰ ἀδικήματα ὁ ἀδικῶν ἄδικος, ὅταν παρὰ τὸ ἀνάλογον ᾖ ἢ παρὰ τὸ ἴσον. ὁμοίως δὲ καὶ δίκαιος, ὅταν προελόμενος δικαιοπραγῇ· δικαιοπραγεῖ δέ, ἂν μόνον ἑκὼν πράττῃ. τῶν δʼ ἀκουσίων τὰ μέν ἐστι συγγνωμονικὰ τὰ δʼ οὐ συγγνωμονικά. ὅσα μὲν γὰρ μὴ μόνον ἀγνοοῦντες ἀλλὰ καὶ διʼ ἄγνοιαν ἁμαρτάνουσι, συγγνωμονικά, ὅσα δὲ μὴ διʼ ἄγνοιαν, ἀλλʼ ἀγνοοῦντες μὲν διὰ πάθος δὲ μήτε φυσικὸν μήτʼ ἀνθρώπινον, οὐ συγγνωμονικά.
1136a59. Bölüm
Haksızlığa uğramak ve haksızlık etmek hakkında yeterli bir ayrım yapılıp yapılmadığı sorulabilir. Önce, Euripides'in tuhaf bir biçimde söylediği şey mümkün müdür:
Anamı öldürdüm, söz kısa. İsteyerek, isteyeni mi? Yoksa istemeyerek, istemeyeni mi?
Gerçekten isteyerek haksızlığa uğramak mümkün müdür, yoksa haksızlık etmenin hepsi isteyerek olduğu gibi haksızlığa uğramanın hepsi de istemeyerek mi olur? Hepsi şu ya da bu şekilde midir, yoksa kimi isteyerek kimi istemeyerek mi? Adil muamele görmek için de durum aynıdır; çünkü adil davranmanın hepsi isteyerek olur. Dolayısıyla haksızlığa uğramanın da adil muamele görmenin de aynı şekilde karşıt olması, yani ya isteyerek ya istemeyerek olması makul olur. Ama adil muamele görmenin hepsinin isteyerek olması da tuhaf görünebilir; çünkü bazıları istemeden adil muamele görür. Sonra şu sorulabilir: adil olmayan bir şeye uğrayan herkes haksızlığa uğramış mıdır, yoksa yapmakta olduğu gibi uğramakta da durum aynı mıdır? Çünkü her iki durumda da araz olarak adil şeylere katılmak mümkündür; adil olmayan şeylerde de durumun aynı olduğu açıktır; çünkü adil olmayan şeyler yapmak haksızlık etmekle, adil olmayan şeylere uğramak da haksızlığa uğramakla aynı değildir; adil davranmakla adil muamele görmek için de durum böyledir; çünkü haksızlık eden olmadan haksızlığa uğramak, adil davranan olmadan adil muamele görmek imkânsızdır. Haksızlık etmek mutlak olarak birine isteyerek zarar vermekse, isteyerek de kime, neyle ve nasıl zarar verdiğini bilerek demekse, nefsine hâkim olamayan da kendine isteyerek zarar verdiğine göre, isteyerek haksızlığa uğrar ve insanın kendi kendine haksızlık etmesi mümkün olur. İnsanın kendi kendine haksızlık edip edemeyeceği de çözümü güç sorulardan biridir.
ἀπορήσειε δʼ ἄν τις, εἰ ἱκανῶς διώρισται περὶ τοῦ ἀδικεῖσθαι καὶ ἀδικεῖν, πρῶτον μὲν εἰ ἔστιν ὥσπερ Εὐριπίδης εἴρηκε, λέγων ἀτόπως μητέρα κατέκταν τὴν ἐμήν, βραχὺς λόγος. ἑκὼν ἑκοῦσαν, ἢ ⟨οὐχ⟩ ἑκοῦσαν οὐχ ἑκών; πότερον γὰρ ὡς ἀληθῶς ἔστιν ἑκόντα ἀδικεῖσθαι, ἢ οὒ ἀλλʼ ἀκούσιον ἅπαν, ὥσπερ καὶ τὸ ἀδικεῖν πᾶν ἑκούσιον; καὶ ἆρα πᾶν οὕτως ἢ ἐκείνως, [ὥσπερ καὶ τὸ ἀδικεῖν πᾶν ἑκούσιον,] ἢ τὸ μὲν ἑκούσιον τὸ δʼ ἀκούσιον; ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ δικαιοῦσθαι· τὸ γὰρ δικαιοπραγεῖν πᾶν ἑκούσιον· ὥστʼ εὔλογον ἀντικεῖσθαι ὁμοίως καθʼ ἑκάτερον, τό τʼ ἀδικεῖσθαι καὶ δικαιοῦσθαι ἢ ἑκούσιον ἢ ἀκούσιον εἶναι. ἄτοπον δʼ ἂν δόξειε καὶ ἐπὶ τοῦ δικαιοῦσθαι, εἰ πᾶν ἑκούσιον· ἔνιοι γὰρ δικαιοῦνται οὐχ ἑκόντες. ἔπειτα καὶ τόδε διαπορήσειεν ἄν τις, πότερον ὁ τὸ ἄδικον πεπονθὼς ἀδικεῖται πᾶς, ἢ ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ πράττειν, καὶ ἐπὶ τοῦ πάσχειν ἐστίν· κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ ἐνδέχεται ἐπʼ ἀμφοτέρων μεταλαμβάνειν τῶν δικαίων· ὁμοίως δὲ δῆλον ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν ἀδίκων· οὐ γὰρ ταὐτὸν τὸ τἄδικα πράττειν τῷ ἀδικεῖν οὐδὲ τὸ ἄδικα πάσχειν τῷ ἀδικεῖσθαι· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ δικαιοπραγεῖν καὶ δικαιοῦσθαι· ἀδύνατον γὰρ ἀδικεῖσθαι μὴ ἀδικοῦντος ἢ δικαιοῦσθαι μὴ δικαιοπραγοῦντος. εἰ δʼ ἐστὶν ἁπλῶς τὸ ἀδικεῖν τὸ βλάπτειν ἑκόντα τινά, τὸ δʼ ἑκόντα εἰδότα καὶ ὃν καὶ ᾧ καὶ ὥς, ὁ δʼ ἀκρατὴς ἑκὼν βλάπτει αὐτὸς αὑτόν, ἑκών τʼ ἂν ἀδικοῖτο κἂν ἐνδέχοιτο αὐτὸς αὑτὸν ἀδικεῖν. ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ἓν τῶν ἀπορουμένων,
1136bAyrıca biri nefsine hâkim olamadığı için, isteyerek zarar veren bir başkasından isteyerek zarar görebilir; böylece isteyerek haksızlığa uğramak mümkün olur. Yoksa tarif doğru değil midir de “kime, neyle ve nasıl olduğunu bilerek zarar vermek” sözüne “onun dilemesine aykırı olarak” diye eklemek mi gerekir? Öyleyse insan isteyerek zarar görebilir ve adil olmayan şeylere uğrayabilir, ama kimse isteyerek haksızlığa uğramaz; çünkü kimse bunu dilemez, nefsine hâkim olamayan bile; o da dilemesine aykırı davranır; çünkü kimse iyi olduğunu düşünmediği bir şeyi dilemez, nefsine hâkim olamayan da yapması gerektiğini düşündüğü şeyleri yapmaz. Homeros, Glaukos'un Diomedes'e silahlarını şöyle verdiğini söyler:
altın olanları tunç olanlara, yüz öküz değerindekileri dokuz öküz değerindekilere
Böyle kendi malını veren haksızlığa uğramaz; çünkü vermek onun elindedir, haksızlığa uğramak ise onun elinde değildir; haksızlık eden birinin bulunması gerekir. Demek ki haksızlığa uğramanın isteyerek olmadığı açıktır. Seçtiğimiz konulardan söylenecek iki şey daha var: dağıtımda değerinden fazla pay veren mi, yoksa bu fazla payı alan mı haksızlık eder, ve insan kendi kendine haksızlık edebilir mi? Daha önce söylenen mümkünse ve haksızlık eden, fazla payı alan değil de dağıtan ise, kendinden çok başkasına bilerek ve isteyerek pay veren kendi kendine haksızlık eder; ölçülü insanların yaptığı da bu gibi görünür; çünkü iyi insan payını azaltmaya yatkındır. Yoksa bu da o kadar basit değil midir? Çünkü belki başka bir iyiden, örneğin şandan ya da mutlak olarak güzel olandan fazlasını alır. Ayrıca güçlük haksızlık etmenin tarifiyle çözülür: dilemesine aykırı olan hiçbir şeye uğramadığı için, hiç değilse bu yüzden haksızlığa uğramaz; olsa olsa yalnız zarar görür. Haksızlık edenin dağıtan olduğu, fazla payı alanın ise her zaman haksızlık etmediği de açıktır; çünkü haksızlık eden, adil olmayanın kendisinde bulunduğu kişi değil, bunu isteyerek yapan kişidir; bu da eylemin ilkesinin bulunduğu kişidir; ilke de alanda değil, dağıtandadır. Ayrıca yapmak birçok anlamda söylenir; bir anlamda cansız şeyler de, el de, efendisinin buyruğuyla hizmetçi de öldürür; bunlar haksızlık etmez, ama adil olmayan şeyler yapar. Ayrıca yargıç bilmeden hüküm verdiyse, kanuni adil olana göre haksızlık etmiş olmaz, hükmü de adil olmayan bir hüküm değildir; ama bir anlamda adil olmayandır; çünkü kanuni adil olan ile birincil adil olan farklıdır. Bilerek adil olmayan bir hüküm verdiyse, kendisi de ya minnetten ya da intikamdan fazlasını almış olur.
εἰ ἐνδέχεται αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν. ἔτι ἑκὼν ἄν τις διʼ ἀκρασίαν ὑπʼ ἄλλου βλάπτοιτο ἑκόντος, ὥστʼ εἴη ἂν ἑκόντʼ ἀδικεῖσθαι. ἢ οὐκ ὀρθὸς ὁ διορισμός, ἀλλὰ προσθετέον τῷ βλάπτειν εἰδότα καὶ ὃν καὶ ᾧ καὶ ὣς τὸ παρὰ τὴν ἐκείνου βούλησιν; βλάπτεται μὲν οὖν τις ἑκὼν καὶ τἄδικα πάσχει, ἀδικεῖται δʼ οὐδεὶς ἑκών· οὐδεὶς γὰρ βούλεται, οὐδʼ ὁ ἀκρατής, ἀλλὰ παρὰ τὴν βούλησιν πράττει· οὔτε γὰρ βούλεται οὐδεὶς ὃ μὴ οἴεται εἶναι σπουδαῖον, ὅ τε ἀκρατὴς οὐχ ἃ οἴεται δεῖν πράττειν πράττει. ὁ δὲ τὰ αὑτοῦ διδούς, ὥσπερ Ὅμηρός φησι δοῦναι τὸν Γλαῦκον τῷ Διομήδει χρύσεα χαλκείων, ἑκατόμβοιʼ ἐννεαβοίων, οὐκ ἀδικεῖται· ἐπʼ αὐτῷ γάρ ἐστι τὸ διδόναι, τὸ δʼ ἀδικεῖσθαι οὐκ ἐπʼ αὐτῷ, ἀλλὰ τὸν ἀδικοῦντα δεῖ ὑπάρχειν. περὶ μὲν οὖν τοῦ ἀδικεῖσθαι, ὅτι οὐχ ἑκούσιον, δῆλον. ἔτι δʼ ὧν προειλόμεθα δύʼ ἔστιν εἰπεῖν, πότερόν ποτʼ ἀδικεῖ ὁ νείμας παρὰ τὴν ἀξίαν τὸ πλέον ἢ ὁ ἔχων, καὶ εἰ ἔστιν αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν. εἰ γὰρ ἐνδέχεται τὸ πρότερον λεχθὲν καὶ ὁ διανέμων ἀδικεῖ ἀλλʼ οὐχ ὁ ἔχων τὸ πλέον, εἴ τις πλέον αὑτοῦ ἑτέρῳ νέμει εἰδὼς καὶ ἑκών, οὗτος αὐτὸς αὑτὸν ἀδικεῖ· ὅπερ δοκοῦσιν οἱ μέτριοι ποιεῖν· ὁ γὰρ ἐπιεικὴς ἐλαττωτικός ἐστιν. ἢ οὐδὲ τοῦτο ἁπλοῦν; ἑτέρου γὰρ ἀγαθοῦ, εἰ ἔτυχεν, πλεονεκτεῖ, οἷον δόξης ἢ τοῦ ἁπλῶς καλοῦ. ἔτι λύεται κατὰ τὸν διορισμὸν τοῦ ἀδικεῖν· οὐδὲν γὰρ παρὰ τὴν αὑτοῦ πάσχει βούλησιν, ὥστε οὐκ ἀδικεῖται διά γε τοῦτο, ἀλλʼ εἴπερ, βλάπτεται μόνον. φανερὸν δὲ ὅτι καὶ ὁ διανέμων ἀδικεῖ, ἀλλʼ οὐχ ὁ τὸ πλέον ἔχων ἀεί· οὐ γὰρ ᾧ τὸ ἄδικον ὑπάρχει ἀδικεῖ, ἀλλʼ ᾧ τὸ ἑκόντα τοῦτο ποιεῖν· τοῦτο δʼ ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς πράξεως, ἥ ἐστιν ἐν τῷ διανέμοντι ἀλλʼ οὐκ ἐν τῷ λαμβάνοντι. ἔτι ἐπεὶ πολλαχῶς τὸ ποιεῖν λέγεται, καὶ ἔστιν ὡς τὰ ἄψυχα κτείνει καὶ ἡ χεὶρ καὶ ὁ οἰκέτης ἐπιτάξαντος, οὐκ ἀδικεῖ μέν, ποιεῖ δὲ τὰ ἄδικα. ἔτι εἰ μὲν ἀγνοῶν ἔκρινεν, οὐκ ἀδικεῖ κατὰ τὸ νομικὸν δίκαιον οὐδʼ ἄδικος ἡ κρίσις ἐστίν, ἔστι δʼ ὡς ἄδικος· ἕτερον γὰρ τὸ νομικὸν δίκαιον καὶ τὸ πρῶτον· εἰ δὲ γινώσκων ἔκρινεν ἀδίκως,
1137aHaksızlıktan pay alan biri gibi, bu sebeplerle adil olmayan bir hüküm veren de fazlasını almış olur; nitekim bu şartla tarla hakkında hüküm veren tarla değil, para almıştır. İnsanlar haksızlık etmenin kendi ellerinde olduğunu düşünür; bu yüzden adil olmanın da kolay olduğunu sanırlar. Ama öyle değildir: komşunun karısıyla birlikte olmak, yanındakine vurmak, birinin eline para tutuşturmak kolaydır ve insanın elindedir; ama bunları belli bir hâlde olarak yapmak ne kolaydır ne de insanın elindedir. Aynı şekilde adil ve adil olmayan şeyleri bilmenin de hiçbir bilgelik gerektirmediğini düşünürler; çünkü kanunların söylediği şeyleri anlamak zor değildir (ama bunlar, araz olarak olması dışında, adil şeyler değildir); oysa nasıl yapılan ve nasıl paylaştırılan şeylerin adil olduğunu bilmek, sağlıklı şeyleri bilmekten daha büyük bir iştir. Nitekim orada da balı, şarabı, çöpleme otunu, dağlamayı ve kesmeyi bilmek kolaydır, ama sağlık için bunların nasıl, kime ve ne zaman uygulanacağını bilmek hekim olmak kadar büyük bir iştir. Aynı sebepten haksızlık etmenin adil insana da daha az yaraşmadığını düşünürler; çünkü adil insan bunların her birini daha az değil, hatta daha iyi yapabilir: bir kadınla birlikte olmayı da vurmayı da; cesur insan da kalkanını atıp sırtını dönerek şu ya da bu yöne koşabilir. Ama korkaklık etmek ve haksızlık etmek, araz olarak olması dışında, bunları yapmak değil, bunları belli bir hâlde olarak yapmaktır; tıpkı hekimlik etmenin ve iyileştirmenin kesip kesmemek ya da ilaç verip vermemek değil, bunları belli bir biçimde yapmak olması gibi. Adil şeyler, mutlak olarak iyi olan şeylerden pay alan ve bunlarda fazlaya ve eksiğe düşebilen kişiler arasında bulunur; çünkü kimileri için bunların aşırısı yoktur, belki tanrılar için olduğu gibi; kimileri için, iyileşmez derecede kötü olanlar için, bunların hiçbir parçası faydalı değildir, hepsi zarar verir; kimileri için ise bir noktaya kadar faydalıdır; bu yüzden adalet insana özgü bir şeydir.
πλεονεκτεῖ καὶ αὐτὸς ἢ χάριτος ἢ τιμωρίας. ὥσπερ οὖν κἂν εἴ τις μερίσαιτο τοῦ ἀδικήματος, καὶ ὁ διὰ ταῦτα κρίνας ἀδίκως πλέον ἔχει· καὶ γὰρ ἐπʼ ἐκείνῳ τὸν ἀγρὸν κρίνας οὐκ ἀγρὸν ἀλλʼ ἀργύριον ἔλαβεν. οἱ δʼ ἄνθρωποι ἐφʼ ἑαυτοῖς οἴονται εἶναι τὸ ἀδικεῖν· διὸ καὶ τὸ δίκαιον εἶναι ῥᾴδιον. τὸ δʼ οὐκ ἔστιν· συγγενέσθαι μὲν γὰρ τῇ τοῦ γείτονος καὶ πατάξαι τὸν πλησίον καὶ δοῦναι τῇ χειρὶ τὸ ἀργύριον ῥᾴδιον καὶ ἐπʼ αὐτοῖς, ἀλλὰ τὸ ὡδὶ ἔχοντας ταῦτα ποιεῖν οὔτε ῥᾴδιον οὔτʼ ἐπʼ αὐτοῖς. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ γνῶναι τὰ δίκαια καὶ τὰ ἄδικα οὐδὲν οἴονται σοφὸν εἶναι, ὅτι περὶ ὧν οἱ νόμοι λέγουσιν οὐ χαλεπὸν συνιέναι (ἀλλʼ οὐ ταῦτʼ ἐστὶ τὰ δίκαια ἀλλʼ ἢ κατὰ συμβεβηκός)· ἀλλὰ πῶς πραττόμενα καὶ πῶς νεμόμενα δίκαια, τοῦτο δὴ πλέον ἔργον ἢ τὰ ὑγιεινὰ εἰδέναι· ἐπεὶ κἀκεῖ μέλι καὶ οἶνον καὶ ἐλλέβορον καὶ καῦσιν καὶ τομὴν εἰδέναι ῥᾴδιον, ἀλλὰ πῶς δεῖ νεῖμαι πρὸς ὑγίειαν καὶ τίνι καὶ πότε, τοσοῦτον ἔργον ὅσον ἰατρὸν εἶναι. διʼ αὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ τοῦ δικαίου οἴονται εἶναι οὐδὲν ἧττον τὸ ἀδικεῖν, ὅτι οὐχ ἧττον ὁ δίκαιος ἀλλὰ καὶ μᾶλλον δύναιτʼ ἂν ἕκαστον πρᾶξαι τούτων· καὶ γὰρ συγγενέσθαι γυναικὶ καὶ πατάξαι· καὶ ὁ ἀνδρεῖος τὴν ἀσπίδα ἀφεῖναι καὶ στραφεὶς ἐφʼ ὁποτεραοῦν τρέχειν. ἀλλὰ τὸ δειλαίνειν καὶ ἀδικεῖν οὐ τὸ ταῦτα ποιεῖν ἐστί, πλὴν κατὰ συμβεβηκός, ἀλλὰ τὸ ὡδὶ ἔχοντα ταῦτα ποιεῖν, ὥσπερ καὶ τὸ ἰατρεύειν καὶ τὸ ὑγιάζειν οὐ τὸ τέμνειν ἢ μὴ τέμνειν ἢ φαρμακεύειν ἢ μὴ φαρμακεύειν ἐστίν, ἀλλὰ τὸ ὡδί. ἔστι δὲ τὰ δίκαια ἐν τούτοις οἷς μέτεστι τῶν ἁπλῶς ἀγαθῶν, ἔχουσι δʼ ὑπερβολὴν ἐν τούτοις καὶ ἔλλειψιν· τοῖς μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν ὑπερβολὴ αὐτῶν, οἷον ἴσως τοῖς θεοῖς, τοῖς δʼ οὐδὲν μόριον ὠφέλιμον, τοῖς ἀνιάτως κακοῖς, ἀλλὰ πάντα βλάπτει, τοῖς δὲ μέχρι τοῦ· διὰ τοῦτʼ ἀνθρώπινόν ἐστιν.
1137a3010. Bölüm
Sırada hakkaniyet ve hakkaniyetli olan hakkında, hakkaniyetin adaletle, hakkaniyetli olanın da adil olanla nasıl bir ilişkisi olduğu hakkında konuşmak var. Çünkü incelendiğinde ne mutlak olarak aynı ne de cinsçe farklı görünürler. Kimi zaman hakkaniyetli olanı ve böyle bir insanı överiz; öyle ki başka şeyleri överken de “iyi” yerine bu kelimeyi aktarır, “daha hakkaniyetli” derken daha iyi olduğunu anlatırız; kimi zaman da akıl yürütmeyi izleyenlere, hakkaniyetli olanın adil olandan farklı bir şey olup da övülmeye değer olması tuhaf görünür: ya adil olan iyi değildir, ya da hakkaniyetli olan, başka bir şeyse, adil değildir; ikisi de iyiyse aynı şeydir.
περὶ δὲ ἐπιεικείας καὶ τοῦ ἐπιεικοῦς, πῶς ἔχει ἡ μὲν ἐπιείκεια πρὸς δικαιοσύνην τὸ δʼ ἐπιεικὲς πρὸς τὸ δίκαιον, ἐχόμενόν ἐστιν εἰπεῖν. οὔτε γὰρ ὡς ταὐτὸν ἁπλῶς οὔθʼ ὡς ἕτερον τῷ γένει φαίνεται σκοπουμένοις· καὶ ὁτὲ μὲν τὸ ἐπιεικὲς ἐπαινοῦμεν καὶ ἄνδρα τὸν τοιοῦτον, ὥστε καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα
1137bHakkaniyet hakkındaki aporia hemen hemen bu yüzden ortaya çıkar; ama bunların hepsi bir bakıma doğrudur ve birbiriyle çelişmez: hakkaniyetli olan, belli bir adil olandan daha iyi olduğu hâlde adildir ve başka bir cinsten olduğu için adil olandan daha iyi değildir. Demek ki adil olanla hakkaniyetli olan aynı şeydir; ikisi de iyi olduğu hâlde hakkaniyetli olan daha üstündür. Aporia'yı doğuran şudur: hakkaniyetli olan adildir, ama kanuna göre adil olan değil, kanuni adil olanın düzeltilmesidir. Sebebi, her kanunun küllî olması, bazı şeyler hakkında ise küllî olarak doğru bir şey söylemenin mümkün olmamasıdır. Küllî konuşmanın zorunlu, ama doğru konuşmanın mümkün olmadığı durumlarda kanun, yapılan hatayı bilmezlikten gelmeden, çoğunlukla olanı esas alır. Bu yüzden daha az doğru da değildir; çünkü hata kanunda ya da kanun koyucuda değil, şeyin tabiatındadır; zira eylem konularının malzemesi baştan böyledir. Öyleyse kanun küllî konuştuğunda, bir durumda da küllî olana aykırı bir şey ortaya çıktığında, kanun koyucunun boş bıraktığı ve mutlak konuşarak hata ettiği yerde eksik kalanı düzeltmek doğrudur: kanun koyucu orada olsaydı kendisi de böyle söyler, bilseydi kanuna da böyle koyardı. Bu yüzden hakkaniyetli olan adildir ve belli bir adil olandan daha iyidir; mutlak adil olandan değil, mutlak konuşmaktan doğan hatadan daha iyidir. Hakkaniyetlinin tabiatı da budur: kanunun, küllî olması yüzünden eksik kaldığı yerde düzeltilmesi. Her şeyin kanuna göre olmamasının sebebi de budur: bazı şeyler hakkında kanun koymak imkânsızdır, dolayısıyla meclis kararına ihtiyaç vardır. Çünkü belirsiz olanın cetveli de belirsizdir, tıpkı Lesbos yapı tekniğindeki kurşun cetvel gibi: cetvel taşın biçimine göre eğilir, aynı kalmaz; meclis kararı da olaylara göre değişir. Hakkaniyetlinin ne olduğu, adil olduğu ve belli bir adil olandan daha iyi olduğu açıktır. Bundan hakkaniyetli insanın kim olduğu da anlaşılır: böyle şeyleri seçen ve yapan, hakkını kötü yönde kılı kırk yararcasına aramayıp, kanun arkasında olsa bile payını azaltmaya razı olan hakkaniyetlidir; bu meleke de hakkaniyettir, bir tür adalettir ve ondan farklı bir meleke değildir.
ἐπαινοῦντες μεταφέρομεν ἀντὶ τοῦ ἀγαθοῦ, τὸ ἐπιεικέστερον ὅτι βέλτιον δηλοῦντες· ὁτὲ δὲ τῷ λόγῳ ἀκολουθοῦσι φαίνεται ἄτοπον εἰ τὸ ἐπιεικὲς παρὰ τὸ δίκαιόν τι ὂν ἐπαινετόν ἐστιν· ἢ γὰρ τὸ δίκαιον οὐ σπουδαῖον, ἢ τὸ ἐπιεικὲς οὐ δίκαιον, εἰ ἄλλο· ἢ εἰ ἄμφω σπουδαῖα, ταὐτόν ἐστιν. ἡ μὲν οὖν ἀπορία σχεδὸν συμβαίνει διὰ ταῦτα περὶ τὸ ἐπιεικές, ἔχει δʼ ἅπαντα τρόπον τινὰ ὀρθῶς καὶ οὐδὲν ὑπεναντίον ἑαυτοῖς· τό τε γὰρ ἐπιεικὲς δικαίου τινὸς ὂν βέλτιόν ἐστι δίκαιον, καὶ οὐχ ὡς ἄλλο τι γένος ὂν βέλτιόν ἐστι τοῦ δικαίου. ταὐτὸν ἄρα δίκαιον καὶ ἐπιεικές, καὶ ἀμφοῖν σπουδαίοιν ὄντοιν κρεῖττον τὸ ἐπιεικές. ποιεῖ δὲ τὴν ἀπορίαν ὅτι τὸ ἐπιεικὲς δίκαιον μέν ἐστιν, οὐ τὸ κατὰ νόμον δέ, ἀλλʼ ἐπανόρθωμα νομίμου δικαίου. αἴτιον δʼ ὅτι ὁ μὲν νόμος καθόλου πᾶς, περὶ ἐνίων δʼ οὐχ οἷόν τε ὀρθῶς εἰπεῖν καθόλου. ἐν οἷς οὖν ἀνάγκη μὲν εἰπεῖν καθόλου, μὴ οἷόν τε δὲ ὀρθῶς, τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πλέον λαμβάνει ὁ νόμος, οὐκ ἀγνοῶν τὸ ἁμαρτανόμενον. καὶ ἔστιν οὐδὲν ἧττον ὀρθός· τὸ γὰρ ἁμάρτημα οὐκ ἐν τῷ νόμῳ οὐδʼ ἐν τῷ νομοθέτῃ ἀλλʼ ἐν τῇ φύσει τοῦ πράγματός ἐστιν· εὐθὺς γὰρ τοιαύτη ἡ τῶν πρακτῶν ὕλη ἐστίν. ὅταν οὖν λέγῃ μὲν ὁ νόμος καθόλου, συμβῇ δʼ ἐπὶ τούτου παρὰ τὸ καθόλου, τότε ὀρθῶς ἔχει, ᾗ παραλείπει ὁ νομοθέτης καὶ ἥμαρτεν ἁπλῶς εἰπών, ἐπανορθοῦν τὸ ἐλλειφθέν, ὃ κἂν ὁ νομοθέτης αὐτὸς ἂν εἶπεν ἐκεῖ παρών, καὶ εἰ ᾔδει, ἐνομοθέτησεν. διὸ δίκαιον μέν ἐστι, καὶ βέλτιόν τινος δικαίου, οὐ τοῦ ἁπλῶς δὲ ἀλλὰ τοῦ διὰ τὸ ἁπλῶς ἁμαρτήματος. καὶ ἔστιν αὕτη ἡ φύσις ἡ τοῦ ἐπιεικοῦς, ἐπανόρθωμα νόμου, ᾗ ἐλλείπει διὰ τὸ καθόλου. τοῦτο γὰρ αἴτιον καὶ τοῦ μὴ πάντα κατὰ νόμον εἶναι, ὅτι περὶ ἐνίων ἀδύνατον θέσθαι νόμον, ὥστε ψηφίσματος δεῖ. τοῦ γὰρ ἀορίστου ἀόριστος καὶ ὁ κανών ἐστιν, ὥσπερ καὶ τῆς Λεσβίας οἰκοδομίας ὁ μολίβδινος κανών· πρὸς γὰρ τὸ σχῆμα τοῦ λίθου μετακινεῖται καὶ οὐ μένει ὁ κανών, καὶ τὸ ψήφισμα πρὸς τὰ πράγματα. τί μὲν οὖν ἐστὶ τὸ ἐπιεικές, καὶ ὅτι δίκαιον καὶ τινὸς βέλτιον δικαίου, δῆλον. φανερὸν δʼ ἐκ τούτου καὶ ὁ ἐπιεικὴς τίς ἐστιν· ὁ γὰρ τῶν τοιούτων προαιρετικὸς καὶ πρακτικός, καὶ
ὁ μὴ ἀκριβοδίκαιος ἐπὶ τὸ χεῖρον ἀλλʼ ἐλαττωτικός, καίπερ ἔχων τὸν νόμον βοηθόν, ἐπιεικής ἐστι, καὶ ἡ ἕξις αὕτη ἐπιείκεια, δικαιοσύνη τις οὖσα καὶ οὐχ ἑτέρα τις ἕξις.
1138a111. Bölüm
İnsanın kendi kendine haksızlık edip edemeyeceği söylenenlerden anlaşılır. Adil şeylerin bir kısmı, her aretē'ye göre kanunun düzenlediği şeylerdir; örneğin kanun insanın kendini öldürmesini buyurmaz, buyurmadığını ise yasaklar. Ayrıca biri, karşılık olarak değil de kanuna aykırı olarak isteyerek zarar verdiğinde haksızlık eder; isteyerek yapan da kime ve neyle yaptığını bilendir. Öfkeyle kendini boğazlayan da bunu isteyerek, doğru logos'a aykırı olarak yapar; kanun buna izin vermez; demek ki haksızlık eder. Ama kime? Şehre mi, kendine değil mi? Çünkü bu şeye isteyerek uğrar, isteyerek de kimse haksızlığa uğramaz. Bu yüzden şehir onu cezalandırır ve kendini mahveden, şehre haksızlık etmiş biri olarak bir tür itibarsızlığa uğratılır. Ayrıca haksızlık edenin yalnızca adaletsiz olup bütünüyle kötü olmadığı anlamda kendi kendine haksızlık etmek mümkün değildir (bu öbüründen farklıdır; çünkü adaletsiz insan bir bakıma korkak gibi kötüdür, bütün kötülüğe sahipmiş gibi değil; dolayısıyla bütün kötülüğe göre de haksızlık etmez); çünkü o zaman aynı şey aynı anda aynı kişiden hem alınmış hem ona eklenmiş olurdu; bu da imkânsızdır; adil olan ve adil olmayan her zaman birden çok kişi arasında bulunmak zorundadır. Ayrıca haksızlık isteyerek, prohairesis'le ve önce davranarak yapılır; çünkü uğradığı için aynı şeyi karşılık olarak yapan haksızlık etmiş sayılmaz; kendine haksızlık eden ise aynı şeye aynı anda hem uğrar hem onu yapar. Ayrıca o zaman isteyerek haksızlığa uğramak mümkün olurdu. Bunlara ek olarak, kimse tek tek haksız fiillerden birini işlemeden haksızlık etmez; oysa kimse kendi karısıyla zina etmez, kendi duvarını delip girmez, kendi malını çalmaz. Genel olarak, kendi kendine haksızlık etme sorusu, isteyerek haksızlığa uğrama hakkında yaptığımız ayrımla da çözülür. Haksızlığa uğramanın da haksızlık etmenin de kötü olduğu açıktır (çünkü biri ortadan az, öteki fazla almaktır; orta ise hekimlikte sağlıklı olan, jimnastikte iyi beden hâli sağlayan gibidir); ama yine de haksızlık etmek daha kötüdür; çünkü haksızlık etmek kötülükle birlikte olur ve yerilir, bu kötülük de ya tam ve mutlak kötülüktür ya da ona yakın bir kötülük (çünkü isteyerek yapılan her şey adaletsizlikle birlikte değildir); haksızlığa uğramak ise kötülük ve adaletsizlik olmadan olur. Demek ki haksızlığa uğramak kendi başına daha az kötüdür, ama araz olarak daha büyük bir kötülük olmasına hiçbir şey engel değildir.
πότερον δʼ ἐνδέχεται ἑαυτὸν ἀδικεῖν ἢ οὔ, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων. τὰ μὲν γάρ ἐστι τῶν δικαίων τὰ κατὰ πᾶσαν ἀρετὴν ὑπὸ τοῦ νόμου τεταγμένα, οἷον οὐ κελεύει ἀποκτιννύναι ἑαυτὸν ὁ νόμος, ἃ δὲ μὴ κελεύει, ἀπαγορεύει. ἔτι ὅταν παρὰ τὸν νόμον βλάπτῃ μὴ ἀντιβλάπτων ἑκών, ἀδικεῖ, ἑκὼν δὲ ὁ εἰδὼς καὶ ὃν καὶ ᾧ· ὁ δὲ διʼ ὀργὴν ἑαυτὸν σφάττων ἑκὼν τοῦτο δρᾷ παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, ὃ οὐκ ἐᾷ ὁ νόμος· ἀδικεῖ ἄρα. ἀλλὰ τίνα; ἢ τὴν πόλιν, αὑτὸν δʼ οὔ; ἑκὼν γὰρ πάσχει, ἀδικεῖται δʼ οὐδεὶς ἑκών. διὸ καὶ ἡ πόλις ζημιοῖ, καί τις ἀτιμία πρόσεστι τῷ ἑαυτὸν διαφθείραντι ὡς τὴν πόλιν ἀδικοῦντι. ἔτι καθʼ ὃ ἄδικος μόνον ὁ ἀδικῶν καὶ μὴ ὅλως φαῦλος, οὐκ ἔστιν ἀδικῆσαι ἑαυτόν (τοῦτο γὰρ ἄλλος ἐκείνου· ἔστι γάρ πως ὁ ἄδικος οὕτω πονηρὸς ὥσπερ ὁ δειλός, οὐχ ὡς ὅλην ἔχων τὴν πονηρίαν, ὥστʼ οὐδὲ κατὰ ταύτην ἀδικεῖ)· ἅμα γὰρ ἂν τῷ αὐτῷ εἴη ἀφῃρῆσθαι καὶ προσκεῖσθαι τὸ αὐτό· τοῦτο δὲ ἀδύνατον, ἀλλʼ ἀεὶ ἐν πλείοσιν ἀνάγκη εἶναι τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον. ἔτι δὲ ἑκούσιόν τε καὶ ἐκ προαιρέσεως καὶ πρότερον· ὁ γὰρ διότι ἔπαθε καὶ τὸ αὐτὸ ἀντιποιῶν οὐ δοκεῖ ἀδικεῖν· αὐτὸς δʼ αὑτόν, ταὐτὰ ἅμα καὶ πάσχει καὶ ποιεῖ. ἔτι εἴη ἂν ἑκόντα ἀδικεῖσθαι. πρὸς δὲ τούτοις, ἄνευ τῶν κατὰ μέρος ἀδικημάτων οὐδεὶς ἀδικεῖ, μοιχεύει δʼ οὐδεὶς τὴν ἑαυτοῦ οὐδὲ τοιχωρυχεῖ τὸν ἑαυτοῦ τοῖχον οὐδὲ κλέπτει τὰ αὑτοῦ. ὅλως δὲ λύεται τὸ αὑτὸν ἀδικεῖν καὶ κατὰ τὸν διορισμὸν τὸν περὶ τοῦ ἑκουσίως ἀδικεῖσθαι. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἄμφω μὲν φαῦλα, καὶ τὸ ἀδικεῖσθαι καὶ τὸ ἀδικεῖν (τὸ μὲν γὰρ ἔλαττον τὸ δὲ πλέον ἔχειν ἐστὶ τοῦ μέσου καὶ ὥσπερ ὑγιεινὸν μὲν ἐν ἰατρικῇ, εὐεκτικὸν δὲ ἐν γυμναστικῇ)· ἀλλʼ ὅμως χεῖρον τὸ ἀδικεῖν· τὸ μὲν γὰρ ἀδικεῖν μετὰ κακίας καὶ ψεκτόν, καὶ κακίας ἢ τῆς τελείας καὶ ἁπλῶς ἢ ἐγγύς (οὐ γὰρ ἅπαν τὸ ἑκούσιον μετὰ ἀδικίας), τὸ δʼ ἀδικεῖσθαι ἄνευ κακίας καὶ ἀδικίας. καθʼ αὑτὸ μὲν οὖν τὸ ἀδικεῖσθαι ἧττον φαῦλον,
1138bAma tekhnē bununla ilgilenmez; zatülcenbin ayak burkulmasından daha büyük bir hastalık olduğunu söyler; gerçi ayağını burkan biri bu yüzden düşüp düşmanlara yakalanır ya da ölürse, araz olarak kimi zaman öteki daha büyük olabilir. Mecaz ve benzetme yoluyla, insanın kendisine karşı değil, kendisinin bazı parçaları arasında bir adil olandan söz edilebilir; ama her türlü adil olandan değil, efendiye ya da ev idaresine ilişkin adil olandan. Çünkü bu tür açıklamalarda psykhē'nin logos'a sahip kısmı logos'tan yoksun kısmından ayrılır; insanlar buna bakarak insanın kendisine karşı adaletsizliği olduğunu düşünürler; çünkü bu kısımların kendi isteklerine aykırı bir şeye uğraması mümkündür; dolayısıyla yönetenle yönetilen arasında olduğu gibi bunlar arasında da birbirlerine karşı bir tür adil olan vardır. Adalet ve öteki ahlaki aretē'ler hakkında bu şekilde belirleme yapılmış olsun.
κατὰ συμβεβηκὸς δʼ οὐδὲν κωλύει μεῖζον εἶναι κακόν. ἀλλʼ οὐδὲν μέλει τῇ τέχνῃ, ἀλλὰ πλευρῖτιν λέγει μείζω νόσον προσπταίσματος· καίτοι γένοιτʼ ἄν ποτε θάτερον κατὰ συμβεβηκός, εἰ προσπταίσαντα διὰ τὸ πεσεῖν συμβαίη ὑπὸ τῶν πολεμίων ληφθῆναι ἢ ἀποθανεῖν. κατὰ μεταφορὰν δὲ καὶ ὁμοιότητα ἔστιν οὐκ αὐτῷ πρὸς αὑτὸν δίκαιον ἀλλὰ τῶν αὐτοῦ τισίν, οὐ πᾶν δὲ δίκαιον ἀλλὰ τὸ δεσποτικὸν ἢ τὸ οἰκονομικόν. ἐν τούτοις γὰρ τοῖς λόγοις διέστηκε τὸ λόγον ἔχον μέρος τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ ἄλογον· εἰς ἃ δὴ βλέπουσι καὶ δοκεῖ εἶναι ἀδικία πρὸς αὑτόν, ὅτι ἐν τούτοις ἔστι πάσχειν τι παρὰ τὰς ἑαυτῶν ὀρέξεις· ὥσπερ οὖν ἄρχοντι καὶ ἀρχομένῳ εἶναι πρὸς ἄλληλα δίκαιόν τι καὶ τούτοις. περὶ μὲν οὖν δικαιοσύνης καὶ τῶν ἄλλων, τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν, διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.