Aristoteles · Nikomakhos'a Etik
VI. Kitap
1138b_21. Bölüm
Daha önce aşırılığı ve eksikliği değil, ortayı seçmek gerektiğini, ortanın da doğru logos'un söylediği şey olduğunu söylemiştik; şimdi bunu açalım. Saydığımız bütün melekelerde, ötekilerde olduğu gibi, logos'a sahip olanın gözünü dikip gerdiği ya da gevşettiği bir hedef vardır; aşırılıkla eksikliğin arasında bulunduğunu söylediğimiz ve doğru logos'a uygun olan ortaların da bir sınırı vardır. Bunu böyle söylemek doğrudur, ama hiç açık değildir; çünkü epistēmē'nin konusu olan öteki uğraşlarda da fazla ya da az değil, orta ölçüde ve doğru logos'un dediği gibi çalışıp dinlenmek gerektiğini söylemek doğrudur; ama yalnız bunu bilen biri hiçbir şeyi fazladan bilmiş olmaz; örneğin bedene ne tür şeyler uygulanması gerektiğini sorana “hekimliğin buyurduğu ve hekimliği bilenin uyguladığı şeyler” denirse. Bu yüzden psykhē'nin melekeleri hakkında da yalnız bunun doğru olarak söylenmiş olması yetmez; doğru logos'un ne olduğu ve sınırının ne olduğu da belirlenmelidir.
ἐπεὶ δὲ τυγχάνομεν πρότερον εἰρηκότες ὅτι δεῖ τὸ μέσον αἱρεῖσθαι, μὴ τὴν ὑπερβολὴν μηδὲ τὴν ἔλλειψιν, τὸ δὲ μέσον ἐστὶν ὡς ὁ λόγος ὁ ὀρθὸς λέγει, τοῦτο διέλωμεν. ἐν πάσαις γὰρ ταῖς εἰρημέναις ἕξεσι, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ἔστι τις σκοπὸς πρὸς ὃν ἀποβλέπων ὁ τὸν λόγον ἔχων ἐπιτείνει καὶ ἀνίησιν, καί τις ἔστιν ὅρος τῶν μεσοτήτων, ἃς μεταξύ φαμεν εἶναι τῆς ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἐλλείψεως, οὔσας κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον. ἔστι δὲ τὸ μὲν εἰπεῖν οὕτως ἀληθὲς μέν, οὐθὲν δὲ σαφές· καὶ γὰρ ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπιμελείαις, περὶ ὅσας ἐστὶν ἐπιστήμη, τοῦτʼ ἀληθὲς μὲν εἰπεῖν, ὅτι οὔτε πλείω οὔτε ἐλάττω δεῖ πονεῖν οὐδὲ ῥᾳθυμεῖν, ἀλλὰ τὰ μέσα καὶ ὡς ὁ ὀρθὸς λόγος· τοῦτο δὲ μόνον ἔχων ἄν τις οὐδὲν ἂν εἰδείη πλέον, οἷον ποῖα δεῖ προσφέρεσθαι πρὸς τὸ σῶμα, εἴ τις εἴπειεν ὅτι ὅσα ἡ ἰατρικὴ κελεύει καὶ ὡς ὁ ταύτην ἔχων. διὸ δεῖ καὶ περὶ τὰς τῆς ψυχῆς ἕξεις μὴ μόνον ἀληθῶς εἶναι τοῦτʼ εἰρημένον, ἀλλὰ καὶ διωρισμένον τίς ἐστιν ὁ ὀρθὸς λόγος καὶ τούτου τίς ὅρος.
1138b302. Bölüm
Psykhē'nin aretē'lerini ayırırken bir kısmının karaktere, bir kısmının düşünceye ait olduğunu söylemiştik.
τὰς δὴ τῆς ψυχῆς ἀρετὰς διελόμενοι
1139aKarakter aretē'lerini ele aldık; ötekileri ise önce psykhē hakkında konuşarak şöyle anlatalım. Daha önce psykhē'nin iki kısmı olduğu söylendi: logos'a sahip olan ve logos'tan yoksun olan. Şimdi logos'a sahip olanı da aynı şekilde ayırmalıyız. Logos'a sahip iki kısım olduğunu temel alalım: biri, ilkeleri başka türlü olamayan varlıkları incelediğimiz kısım, öteki başka türlü olabilenleri incelediğimiz kısım; çünkü cinsçe farklı şeylere psykhē'nin kısımlarından da tabiatça her birine yönelik olan kısım cinsçe farklıdır, eğer bilgi onlarda belli bir benzerlik ve yakınlık sayesinde bulunuyorsa. Bunlardan biri bilen (epistēmonikon), öteki hesaplayan kısım diye adlandırılsın; çünkü düşünüp taşınmak ve hesaplamak aynı şeydir, kimse de başka türlü olamayan şeyler hakkında düşünüp taşınmaz. Demek ki hesaplayan kısım, logos'a sahip kısmın bir parçasıdır. Öyleyse bu ikisinin her birinin en iyi melekesinin ne olduğunu kavramalıyız; çünkü her birinin aretē'si budur; aretē de kendine özgü işe göredir. Psykhē'de eylemi ve hakikati yöneten üç şey vardır: his, nous ve istek. Bunlardan his hiçbir eylemin ilkesi değildir; bu, hayvanların his sahibi olup eylemden pay almamalarından bellidir. Düşüncede onaylama ve yadsıma neyse, istekte de peşinden gitme ve kaçınma odur; dolayısıyla ahlaki aretē prohairesis'e dayanan bir meleke, prohairesis de düşünüp taşınmaya dayanan bir istek olduğuna göre, prohairesis iyi olacaksa logos'un doğru, isteğin de yerinde olması, isteğin de logos'un onayladığının peşinden gitmesi gerekir. İşte bu düşünce ve hakikat eyleme yöneliktir. Eyleme ya da üretmeye yönelik olmayan nazarî düşüncenin iyi ya da kötü işlemesi ise doğru ve yanlıştır (çünkü bu her düşünen şeyin işidir); eyleme yönelik düşünen kısmın işi ise doğru isteğe uygun düşen hakikattir. Eylemin ilkesi prohairesis'tir —hareketin çıktığı yer anlamında, uğruna yapılan şey anlamında değil—; prohairesis'in ilkesi ise istek ve bir şey uğruna kurulan logos'tur. Bu yüzden prohairesis ne nous ve düşünce olmadan ne de ahlaki meleke olmadan olur; çünkü eylemde iyi davranmak ve tersi düşünce ve karakter olmadan olmaz. Düşünce kendi başına hiçbir şeyi harekete geçirmez; bir şey uğruna olan ve eyleme yönelik düşünce harekete geçirir.
τὰς μὲν εἶναι τοῦ ἤθους ἔφαμεν τὰς δὲ τῆς διανοίας. περὶ μὲν οὖν τῶν ἠθικῶν διεληλύθαμεν, περὶ δὲ τῶν λοιπῶν, περὶ ψυχῆς πρῶτον εἰπόντες, λέγωμεν οὕτως. πρότερον μὲν οὖν ἐλέχθη δύʼ εἶναι μέρη τῆς ψυχῆς, τό τε λόγον ἔχον καὶ τὸ ἄλογον· νῦν δὲ περὶ τοῦ λόγον ἔχοντος τὸν αὐτὸν τρόπον διαιρετέον. καὶ ὑποκείσθω δύο τὰ λόγον ἔχοντα, ἓν μὲν ᾧ θεωροῦμεν τὰ τοιαῦτα τῶν ὄντων ὅσων αἱ ἀρχαὶ μὴ ἐνδέχονται ἄλλως ἔχειν, ἓν δὲ ᾧ τὰ ἐνδεχόμενα· πρὸς γὰρ τὰ τῷ γένει ἕτερα καὶ τῶν τῆς ψυχῆς μορίων ἕτερον τῷ γένει τὸ πρὸς ἑκάτερον πεφυκός, εἴπερ καθʼ ὁμοιότητά τινα καὶ οἰκειότητα ἡ γνῶσις ὑπάρχει αὐτοῖς. λεγέσθω δὲ τούτων τὸ μὲν ἐπιστημονικὸν τὸ δὲ λογιστικόν· τὸ γὰρ βουλεύεσθαι καὶ λογίζεσθαι ταὐτόν, οὐδεὶς δὲ βουλεύεται περὶ τῶν μὴ ἐνδεχομένων ἄλλως ἔχειν. ὥστε τὸ λογιστικόν ἐστιν ἕν τι μέρος τοῦ λόγον ἔχοντος. ληπτέον ἄρʼ ἑκατέρου τούτων τίς ἡ βελτίστη ἕξις· αὕτη γὰρ ἀρετὴ ἑκατέρου, ἡ δʼ ἀρετὴ πρὸς τὸ ἔργον τὸ οἰκεῖον. τρία δή ἐστιν ἐν τῇ ψυχῇ τὰ κύρια πράξεως καὶ ἀληθείας, αἴσθησις νοῦς ὄρεξις. τούτων δʼ ἡ αἴσθησις οὐδεμιᾶς ἀρχὴ πράξεως· δῆλον δὲ τῷ τὰ θηρία αἴσθησιν μὲν ἔχειν πράξεως δὲ μὴ κοινωνεῖν. ἔστι δʼ ὅπερ ἐν διανοίᾳ κατάφασις καὶ ἀπόφασις, τοῦτʼ ἐν ὀρέξει δίωξις καὶ φυγή· ὥστʼ ἐπειδὴ ἡ ἠθικὴ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἡ δὲ προαίρεσις ὄρεξις βουλευτική, δεῖ διὰ ταῦτα μὲν τόν τε λόγον ἀληθῆ εἶναι καὶ τὴν ὄρεξιν ὀρθήν, εἴπερ ἡ προαίρεσις σπουδαία, καὶ τὰ αὐτὰ τὸν μὲν φάναι τὴν δὲ διώκειν. αὕτη μὲν οὖν ἡ διάνοια καὶ ἡ ἀλήθεια πρακτική· τῆς δὲ θεωρητικῆς διανοίας καὶ μὴ πρακτικῆς μηδὲ ποιητικῆς τὸ εὖ καὶ κακῶς τἀληθές ἐστι καὶ ψεῦδος (τοῦτο γάρ ἐστι παντὸς διανοητικοῦ ἔργον)· τοῦ δὲ πρακτικοῦ καὶ διανοητικοῦ ἀλήθεια ὁμολόγως ἔχουσα τῇ ὀρέξει τῇ ὀρθῇ. πράξεως μὲν οὖν ἀρχὴ προαίρεσις—ὅθεν ἡ κίνησις ἀλλʼ οὐχ οὗ ἕνεκα—προαιρέσεως δὲ ὄρεξις καὶ λόγος ὁ ἕνεκά τινος. διὸ οὔτʼ ἄνευ νοῦ καὶ διανοίας οὔτʼ ἄνευ ἠθικῆς ἐστὶν ἕξεως ἡ προαίρεσις· εὐπραξία γὰρ καὶ τὸ ἐναντίον ἐν πράξει ἄνευ διανοίας καὶ ἤθους οὐκ ἔστιν. διάνοια δʼ αὐτὴ οὐθὲν κινεῖ, ἀλλʼ ἡ ἕνεκά του καὶ πρακτική·
1139bÇünkü üretime yönelik düşünceyi de bu yönetir; üreten herkes bir şey uğruna üretir; üretilen şey mutlak olarak gaye değildir (bir şeye göre ve birine ait bir gayedir); oysa eylemle yapılan şey mutlak gayedir; çünkü iyi eylemin kendisi gayedir, istek de buna yöneliktir. Bu yüzden prohairesis ya isteyen nous ya da düşünen istektir; böyle bir ilke de insandır. Olup bitmiş hiçbir şey prohairesis'in konusu olmaz; örneğin kimse İlion'u yağmalamış olmayı seçmez; çünkü kimse olmuş şey hakkında değil, olacak ve olabilecek şey hakkında düşünüp taşınır; olmuş olanın olmamış olması ise mümkün değildir. Bu yüzden Agathon doğru söyler:
Tanrı bile yalnız bundan mahrumdur: yapılmış olanı yapılmamış kılmaktan.
Demek ki nous'a ait iki kısmın işi de hakikattir. Öyleyse her birinin en çok hakikate ulaşmasını sağlayan melekeler, ikisinin de aretē'leridir.
αὕτη γὰρ καὶ τῆς ποιητικῆς ἄρχει· ἕνεκα γάρ του ποιεῖ πᾶς ὁ ποιῶν, καὶ οὐ τέλος ἁπλῶς (ἀλλὰ πρός τι καὶ τινός) τὸ ποιητόν, ἀλλὰ τὸ πρακτόν· ἡ γὰρ εὐπραξία τέλος, ἡ δʼ ὄρεξις τούτου. διὸ ἢ ὀρεκτικὸς νοῦς ἡ προαίρεσις ἢ ὄρεξις διανοητική, καὶ ἡ τοιαύτη ἀρχὴ ἄνθρωπος. οὐκ ἔστι δὲ προαιρετὸν οὐδὲν γεγονός, οἷον οὐδεὶς προαιρεῖται Ἴλιον πεπορθηκέναι· οὐδὲ γὰρ βουλεύεται περὶ τοῦ γεγονότος ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐσομένου καὶ ἐνδεχομένου, τὸ δὲ γεγονὸς οὐκ ἐνδέχεται μὴ γενέσθαι· διὸ ὀρθῶς Ἀγάθων μόνου γὰρ αὐτοῦ καὶ θεὸς στερίσκεται, ἀγένητα ποιεῖν ἅσσʼ ἂν ᾖ πεπραγμένα. ἀμφοτέρων δὴ τῶν νοητικῶν μορίων ἀλήθεια τὸ ἔργον. καθʼ ἃς οὖν μάλιστα ἕξεις ἀληθεύσει ἑκάτερον, αὗται ἀρεταὶ ἀμφοῖν.
1139b103. Bölüm
Öyleyse daha yukarıdan başlayarak bunlar hakkında yeniden konuşalım. Psykhē'nin onaylayarak ya da yadsıyarak hakikate ulaştığı şeyler sayıca beş olsun: tekhnē, epistēmē, phronēsis, bilgelik ve nous; çünkü sanıda ve kanaatte yanılmak mümkündür. Epistēmē'nin ne olduğu, kılı kırk yarıp benzerliklere kapılmamak gerekiyorsa, şuradan anlaşılır. Hepimiz bildiğimiz şeyin başka türlü olamayacağını kabul ederiz; başka türlü olabilen şeyler ise gözümüzün önünden çıktığında var olup olmadıkları bizden gizli kalır. Demek ki epistēmē'nin konusu zorunlulukla vardır. Öyleyse ezelîdir; çünkü mutlak olarak zorunlulukla var olan her şey ezelîdir, ezelî olanlar da oluşmamış ve bozulmazdır. Ayrıca her epistēmē öğretilebilir, epistēmē'nin konusu da öğrenilebilir görünür. Her öğretim de önceden bilinenlerden çıkar, Analitikler'de söylediğimiz gibi: kimi istikrayla, kimi kıyasla. İstikra küllînin de ilkesidir; kıyas ise küllîlerden çıkar. Demek ki kıyasın çıktığı, ama kendileri kıyasla elde edilmeyen ilkeler vardır; bunlar istikrayla elde edilir. Öyleyse epistēmē ispat yapabilen bir melekedir ve Analitikler'de eklediğimiz öteki belirlemelere de sahiptir; çünkü insan bir şekilde inandığında ve ilkeleri bildiğinde bilir; ilkeleri sonuçtan daha iyi bilmiyorsa, epistēmē'ye araz olarak sahip olur. Epistēmē hakkında bu şekilde belirleme yapılmış olsun.
ἀρξάμενοι οὖν ἄνωθεν περὶ αὐτῶν πάλιν λέγωμεν. ἔστω δὴ οἷς ἀληθεύει ἡ ψυχὴ τῷ καταφάναι ἢ ἀποφάναι, πέντε τὸν ἀριθμόν· ταῦτα δʼ ἐστὶ τέχνη ἐπιστήμη φρόνησις σοφία νοῦς· ὑπολήψει γὰρ καὶ δόξῃ ἐνδέχεται διαψεύδεσθαι. ἐπιστήμη μὲν οὖν τί ἐστιν, ἐντεῦθεν φανερόν, εἰ δεῖ ἀκριβολογεῖσθαι καὶ μὴ ἀκολουθεῖν ταῖς ὁμοιότησιν. πάντες γὰρ ὑπολαμβάνομεν, ὃ ἐπιστάμεθα, μηδʼ ἐνδέχεσθαι ἄλλως ἔχειν· τὰ δʼ ἐνδεχόμενα ἄλλως, ὅταν ἔξω τοῦ θεωρεῖν γένηται, λανθάνει εἰ ἔστιν ἢ μή. ἐξ ἀνάγκης ἄρα ἐστὶ τὸ ἐπιστητόν. ἀίδιον ἄρα· τὰ γὰρ ἐξ ἀνάγκης ὄντα ἁπλῶς πάντα ἀίδια, τὰ δʼ ἀίδια ἀγένητα καὶ ἄφθαρτα. ἔτι διδακτὴ ἅπασα ἐπιστήμη δοκεῖ εἶναι, καὶ τὸ ἐπιστητὸν μαθητόν. ἐκ προγινωσκομένων δὲ πᾶσα διδασκαλία, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἀναλυτικοῖς λέγομεν· ἣ μὲν γὰρ διʼ ἐπαγωγῆς, ἣ δὲ συλλογισμῷ. ἡ μὲν δὴ ἐπαγωγὴ ἀρχή ἐστι καὶ τοῦ καθόλου, ὁ δὲ συλλογισμὸς ἐκ τῶν καθόλου. εἰσὶν ἄρα ἀρχαὶ ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ὧν οὐκ ἔστι συλλογισμός· ἐπαγωγὴ ἄρα. ἡ μὲν ἄρα ἐπιστήμη ἐστὶν ἕξις ἀποδεικτική, καὶ ὅσα ἄλλα προσδιοριζόμεθα ἐν τοῖς ἀναλυτικοῖς· ὅταν γάρ πως πιστεύῃ καὶ γνώριμοι αὐτῷ ὦσιν αἱ ἀρχαί, ἐπίσταται· εἰ γὰρ μὴ μᾶλλον τοῦ συμπεράσματος, κατὰ συμβεβηκὸς ἕξει τὴν ἐπιστήμην. περὶ μὲν οὖν ἐπιστήμης διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.
1140a4. Bölüm
Başka türlü olabilen şeylerin bir kısmı üretilen, bir kısmı eylemle yapılan şeylerdir; üretmek ile eylemek farklıdır (bunlar hakkında dışarıya yönelik söylevlere de güveniyoruz); dolayısıyla logos'la birlikte eyleme yönelik meleke de logos'la birlikte üretime yönelik melekeden farklıdır. Bu yüzden biri ötekini kapsamaz; çünkü ne eylem üretimdir ne üretim eylem. Mimarlık bir tekhnē olduğuna ve tam olarak logos'la birlikte üretime yönelik bir meleke olduğuna, logos'la birlikte üretime yönelik bir meleke olmayan hiçbir tekhnē, tekhnē olmayan böyle bir meleke de bulunmadığına göre, tekhnē ile doğru logos'la birlikte üretime yönelik meleke aynı şey olmalıdır. Her tekhnē oluşla, yani var olabilen de olmayabilen de şeylerden birinin nasıl oluşacağını tasarlamak ve gözetmekle ilgilidir; bunlar da ilkesi üretilende değil, üretende olan şeylerdir; çünkü tekhnē zorunlulukla var olan ya da oluşan şeylerle de, tabiata göre olanlarla da ilgili değildir; bunlar ilkelerini kendilerinde taşır. Üretmek ve eylemek farklı olduğuna göre tekhnē'nin eyleme değil, üretime ait olması zorunludur. Bir bakıma talih ve tekhnē aynı şeylerle ilgilidir, Agathon'un da söylediği gibi:
Tekhnē talihi sevdi, talih de tekhnē'yi.
Demek ki tekhnē, söylendiği gibi, doğru logos'la birlikte üretime yönelik bir melekedir; tekhnē yoksunluğu ise tersine, başka türlü olabilen şeylerle ilgili, yanlış logos'la birlikte üretime yönelik bir melekedir.
τοῦ δʼ ἐνδεχομένου ἄλλως ἔχειν ἔστι τι καὶ ποιητὸν καὶ πρακτόν· ἕτερον δʼ ἐστὶ ποίησις καὶ πρᾶξις (πιστεύομεν δὲ περὶ αὐτῶν καὶ τοῖς ἐξωτερικοῖς λόγοις)· ὥστε καὶ ἡ μετὰ λόγου ἕξις πρακτικὴ ἕτερόν ἐστι τῆς μετὰ λόγου ποιητικῆς ἕξεως. διὸ οὐδὲ περιέχεται ὑπʼ ἀλλήλων· οὔτε γὰρ ἡ πρᾶξις ποίησις οὔτε ἡ ποίησις πρᾶξίς ἐστιν. ἐπεὶ δʼ ἡ οἰκοδομικὴ τέχνη τίς ἐστι καὶ ὅπερ ἕξις τις μετὰ λόγου ποιητική, καὶ οὐδεμία οὔτε τέχνη ἐστὶν ἥτις οὐ μετὰ λόγου ποιητικὴ ἕξις ἐστίν, οὔτε τοιαύτη ἣ οὐ τέχνη, ταὐτὸν ἂν εἴη τέχνη καὶ ἕξις μετὰ λόγου ἀληθοῦς ποιητική. ἔστι δὲ τέχνη πᾶσα περὶ γένεσιν καὶ τὸ τεχνάζειν καὶ θεωρεῖν ὅπως ἂν γένηταί τι τῶν ἐνδεχομένων καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καὶ ὧν ἡ ἀρχὴ ἐν τῷ ποιοῦντι ἀλλὰ μὴ ἐν τῷ ποιουμένῳ· οὔτε γὰρ τῶν ἐξ ἀνάγκης ὄντων ἢ γινομένων ἡ τέχνη ἐστίν, οὔτε τῶν κατὰ φύσιν· ἐν αὑτοῖς γὰρ ἔχουσι ταῦτα τὴν ἀρχήν. ἐπεὶ δὲ ποίησις καὶ πρᾶξις ἕτερον, ἀνάγκη τὴν τέχνην ποιήσεως ἀλλʼ οὐ πράξεως εἶναι. καὶ τρόπον τινὰ περὶ τὰ αὐτά ἐστιν ἡ τύχη καὶ ἡ τέχνη, καθάπερ καὶ Ἀγάθων φησὶ τέχνη τύχην ἔστερξε καὶ τύχη τέχνην. ἡ μὲν οὖν τέχνη, ὥσπερ εἴρηται, ἕξις τις μετὰ λόγου ἀληθοῦς ποιητική ἐστιν, ἡ δʼ ἀτεχνία τοὐναντίον μετὰ λόγου ψευδοῦς ποιητικὴ ἕξις,περὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἄλλως ἔχειν.
1140a205. Bölüm
Phronēsis'i ise kimlere phronēsis sahibi dediğimize bakarak kavrayabiliriz. Kendisi için iyi ve faydalı olan şeyler hakkında, kısmi olarak değil —örneğin sağlık ya da güç için hangi şeylerin iyi olduğu hakkında değil—, bütünüyle iyi yaşamak için hangi şeylerin iyi olduğu hakkında iyi düşünüp taşınabilmek phronēsis sahibi insana özgü görünür. Bunun işareti şudur: tekhnē'nin bulunmadığı bir alanda iyi bir gaye için iyi hesap yapanlara da o konuda phronēsis sahibi deriz. Öyleyse genel olarak da düşünüp taşınabilen phronēsis sahibidir. Kimse başka türlü olamayacak şeyler hakkında ya da kendisinin yapması mümkün olmayan şeyler hakkında düşünüp taşınmaz. Epistēmē ispatla birlikte olduğuna, ilkeleri başka türlü olabilen şeylerin ise ispatı olmadığına (çünkü bunların hepsi başka türlü de olabilir), zorunlulukla var olan şeyler hakkında da düşünüp taşınmak mümkün olmadığına göre, phronēsis ne epistēmē ne de tekhnē olabilir: epistēmē değildir, çünkü eylemle yapılan şey başka türlü olabilir; tekhnē değildir, çünkü eylemle üretim cinsçe farklıdır.
περὶ δὲ φρονήσεως οὕτως ἂν λάβοιμεν, θεωρήσαντες τίνας λέγομεν τοὺς φρονίμους. δοκεῖ δὴ φρονίμου εἶναι τὸ δύνασθαι καλῶς βουλεύσασθαι περὶ τὰ αὑτῷ ἀγαθὰ καὶ συμφέροντα, οὐ κατὰ μέρος, οἷον ποῖα πρὸς ὑγίειαν, πρὸς ἰσχύν, ἀλλὰ ποῖα πρὸς τὸ εὖ ζῆν ὅλως. σημεῖον δʼ ὅτι καὶ τοὺς περί τι φρονίμους λέγομεν, ὅταν πρὸς τέλος τι σπουδαῖον εὖ λογίσωνται, ὧν μή ἐστι τέχνη. ὥστε καὶ ὅλως ἂν εἴη φρόνιμος ὁ βουλευτικός. βουλεύεται δʼ οὐθεὶς περὶ τῶν ἀδυνάτων ἄλλως ἔχειν, οὐδὲ τῶν μὴ ἐνδεχομένων αὐτῷ πρᾶξαι. ὥστʼ εἴπερ ἐπιστήμη μὲν μετʼ ἀποδείξεως, ὧν δʼ αἱ ἀρχαὶ ἐνδέχονται ἄλλως ἔχειν, τούτων μή ἐστιν ἀπόδειξις (π̔άντα γὰρ ἐνδέχεται καὶ ἄλλως ἔχειν),
1140bGeriye, onun insan için iyi ve kötü olan şeylerle ilgili, logos'la birlikte, doğru, eyleme yönelik bir meleke olması kalır. Çünkü üretimin gayesi kendisinden başkadır, eylemin ise öyle olamaz; çünkü iyi eylemin kendisi gayedir. Bu yüzden Perikles'i ve onun gibileri phronēsis sahibi sayarız; çünkü kendileri için ve insanlar için iyi olanı görebilirler; ev idaresini ve şehir idaresini bilenlerin de böyle olduğunu düşünürüz. İtidale (sōphrosynē) bu adı vermemizin sebebi de budur: phronēsis'i koruyan (sōzousa tēn phronēsin) diye. Koruduğu da bu tür sanıdır. Çünkü hoş ve acı verici olan her sanıyı bozmaz, çarpıtmaz; örneğin üçgenin iç açılarının iki dik açıya eşit olup olmadığı sanısını değil, eylemle ilgili sanıları bozar. Çünkü eylemle yapılan şeylerin ilkeleri, uğruna yapıldıkları şeydir; haz ya da acı yüzünden bozulmuş olana ise ilke hemen görünmez; her şeyi bu uğurda ve bunun için seçip yapmak gerektiği de görünmez; çünkü kötülük ilkeyi bozar. Demek ki phronēsis'in insanca iyi şeylerle ilgili, logos'la birlikte, doğru, eyleme yönelik bir meleke olması zorunludur. Ayrıca tekhnē'nin bir aretē'si vardır, phronēsis'in yoktur; tekhnē'de isteyerek hata eden daha çok tercih edilir, phronēsis'te ise, aretē'lerde olduğu gibi, daha az. Demek ki phronēsis bir aretē'dir, tekhnē değil. Psykhē'nin logos'a sahip iki kısmı olduğuna göre, bunlardan birinin, kanaat oluşturan kısmın aretē'si olmalıdır; çünkü kanaat de phronēsis de başka türlü olabilen şeylerle ilgilidir. Ama yalnızca logos'la birlikte olan bir meleke de değildir; bunun işareti, böyle bir melekenin unutulabilmesi, phronēsis'in ise unutulamamasıdır.
καὶ οὐκ ἔστι βουλεύσασθαι περὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης ὄντων, οὐκ ἂν εἴη ἡ φρόνησις ἐπιστήμη οὐδὲ τέχνη, ἐπιστήμη μὲν ὅτι ἐνδέχεται τὸ πρακτὸν ἄλλως ἔχειν, τέχνη δʼ ὅτι ἄλλο τὸ γένος πράξεως καὶ ποιήσεως. λείπεται ἄρα αὐτὴν εἶναι ἕξιν ἀληθῆ μετὰ λόγου πρακτικὴν περὶ τὰ ἀνθρώπῳ ἀγαθὰ καὶ κακά. τῆς μὲν γὰρ ποιήσεως ἕτερον τὸ τέλος, τῆς δὲ πράξεως οὐκ ἂν εἴη· ἔστι γὰρ αὐτὴ ἡ εὐπραξία τέλος. διὰ τοῦτο Περικλέα καὶ τοὺς τοιούτους φρονίμους οἰόμεθα εἶναι, ὅτι τὰ αὑτοῖς ἀγαθὰ καὶ τὰ τοῖς ἀνθρώποις δύνανται θεωρεῖν· εἶναι δὲ τοιούτους ἡγούμεθα τοὺς οἰκονομικοὺς καὶ τοὺς πολιτικούς. ἔνθεν καὶ τὴν σωφροσύνην τούτῳ προσαγορεύομεν τῷ ὀνόματι, ὡς σῴζουσαν τὴν φρόνησιν. σῴζει δὲ τὴν τοιαύτην ὑπόληψιν. οὐ γὰρ ἅπασαν ὑπόληψιν διαφθείρει οὐδὲ διαστρέφει τὸ ἡδὺ καὶ λυπηρόν, οἷον ὅτι τὸ τρίγωνον δύο ὀρθὰς ἔχει ἢ οὐκ ἔχει, ἀλλὰ τὰς περὶ τὸ πρακτόν. αἱ μὲν γὰρ ἀρχαὶ τῶν πρακτῶν τὸ οὗ ἕνεκα τὰ πρακτά· τῷ δὲ διεφθαρμένῳ διʼ ἡδονὴν ἢ λύπην εὐθὺς οὐ φαίνεται ἀρχή, οὐδὲ δεῖν τούτου ἕνεκεν οὐδὲ διὰ τοῦθʼ αἱρεῖσθαι πάντα καὶ πράττειν· ἔστι γὰρ ἡ κακία φθαρτικὴ ἀρχῆς. ὥστʼ ἀνάγκη τὴν φρόνησιν ἕξιν εἶναι μετὰ λόγου ἀληθῆ περὶ τὰ ἀνθρώπινα ἀγαθὰ πρακτικήν. ἀλλὰ μὴν τέχνης μὲν ἔστιν ἀρετή, φρονήσεως δʼ οὐκ ἔστιν· καὶ ἐν μὲν τέχνῃ ὁ ἑκὼν ἁμαρτάνων αἱρετώτερος, περὶ δὲ φρόνησιν ἧττον, ὥσπερ καὶ περὶ τὰς ἀρετάς. δῆλον οὖν ὅτι ἀρετή τις ἐστὶ καὶ οὐ τέχνη. δυοῖν δʼ ὄντοιν μεροῖν τῆς ψυχῆς τῶν λόγον ἐχόντων, θατέρου ἂν εἴη ἀρετή, τοῦ δοξαστικοῦ· ἥ τε γὰρ δόξα περὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἄλλως ἔχειν καὶ ἡ φρόνησις. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἕξις μετὰ λόγου μόνον· σημεῖον δʼ ὅτι λήθη μὲν τῆς τοιαύτης ἕξεως ἔστι, φρονήσεως δʼ οὐκ ἔστιν.
1140b306. Bölüm
Epistēmē küllî şeyler ve zorunlulukla var olan şeyler hakkında bir sanı olduğuna, ispat edilebilen şeylerin ve her epistēmē'nin de ilkeleri bulunduğuna göre (çünkü epistēmē logos'la birliktedir), epistēmē konusunun ilkesi hakkında ne epistēmē ne tekhnē ne de phronēsis olabilir; çünkü epistēmē'nin konusu ispat edilebilir, tekhnē ve phronēsis ise başka türlü olabilen şeylerle ilgilidir.
ἐπεὶ δʼ ἡ ἐπιστήμη περὶ τῶν καθόλου ἐστὶν ὑπόληψις καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης ὄντων, εἰσὶ δʼ ἀρχαὶ τῶν ἀποδεικτῶν καὶ πάσης ἐπιστήμης (μετὰ λόγου γὰρ ἡ ἐπιστήμη), τῆς ἀρχῆς τοῦ ἐπιστητοῦ οὔτʼ ἂν ἐπιστήμη εἴη οὔτε τέχνη οὔτε φρόνησις· τὸ μὲν γὰρ ἐπιστητὸν ἀποδεικτόν,
1141aBilgelik de bunların ilkeleri hakkında değildir; çünkü bazı şeylerin ispatına sahip olmak bilgeye özgüdür. Başka türlü olamayan ya da başka türlü de olabilen şeyler hakkında hakikate ulaşıp asla yanılmadığımız şeyler epistēmē, phronēsis, bilgelik ve nous ise, bunlardan üçünün de (üç derken phronēsis'i, epistēmē'yi ve bilgeliği kastediyorum) ilkeler hakkında olması mümkün değilse, geriye nous'un ilkeler hakkında olması kalır.
αἳ δὲ τυγχάνουσιν οὖσαι περὶ τὰ ἐνδεχόμενα ἄλλως ἔχειν. οὐδὲ δὴ σοφία τούτων ἐστίν· τοῦ γὰρ σοφοῦ περὶ ἐνίων ἔχειν ἀπόδειξίν ἐστιν. εἰ δὴ οἷς ἀληθεύομεν καὶ μηδέποτε διαψευδόμεθα περὶ τὰ μὴ ἐνδεχόμενα ἢ καὶ ἐνδεχόμενα ἄλλως ἔχειν, ἐπιστήμη καὶ φρόνησίς ἐστι καὶ σοφία καὶ νοῦς, τούτων δὲ τῶν τριῶν μηδὲν ἐνδέχεται εἶναι (λέγω δὲ τρία φρόνησιν ἐπιστήμην σοφίαν), λείπεται νοῦν εἶναι τῶν ἀρχῶν.
1141a57. Bölüm
Bilgeliği tekhnē'lerde, tekhnē'lerin en usta temsilcilerine yakıştırırız; örneğin Pheidias'a bilge taş yontucusu, Polykleitos'a bilge heykelci deriz; burada bilgelikle bir tekhnē'nin aretē'si olmasından başka bir şeyi kastetmeyiz. Ama bazılarının belli bir alanda ya da başka bir şeyde değil, bütünüyle bilge olduğunu düşünürüz; Homeros'un Margites'te söylediği gibi:
Tanrılar onu ne toprak kazan yaptılar ne de çiftçi, ne de başka bir şeyde bilge.
Dolayısıyla bilgeliğin epistēmē'lerin en kesini olacağı açıktır. Öyleyse bilge yalnız ilkelerden çıkanları bilmekle kalmamalı, ilkeler hakkında da hakikate ulaşmalıdır. Dolayısıyla bilgelik nous ve epistēmē olmalıdır: en değerli şeylerin, başı olan epistēmē'si gibi. Çünkü insan evrendeki en iyi şey değilse, siyaset bilgisinin ya da phronēsis'in en değerli bilgi olduğunu düşünmek saçmadır. Sağlıklı ve iyi olan insanlar için başka, balıklar için başkaysa, ama beyaz ve düz olan her zaman aynıysa, herkes bilge olanın aynı, phronēsis sahibi olanın ise farklı olduğunu söyler; çünkü her canlı, kendisiyle ilgili şeyleri iyi göreni phronēsis sahibi sayar ve bunları ona emanet eder. Bu yüzden bazı hayvanlara da, kendi hayatlarıyla ilgili önceden görme yetisine sahip göründükleri için, phronēsis sahibi denir. Bilgelikle siyaset bilgisinin aynı şey olmadığı da açıktır; çünkü insanlar kendileri için faydalı olanlarla ilgili bilgiye bilgelik derlerse birçok bilgelik olur; çünkü bütün canlıların iyiliğiyle ilgili tek bir bilgelik yoktur, her biri için başka bir bilgelik vardır; meğer ki bütün varlıklar için tek bir hekimlik olsun. İnsan öteki canlıların en iyisi olsa da hiçbir şey değişmez; çünkü insandan tabiatça çok daha ilahî başka şeyler de vardır; örneğin en açık olanlarını söylersek, evrenin kendilerinden oluştuğu şeyler.
τὴν δὲ σοφίαν ἔν τε ταῖς τέχναις τοῖς ἀκριβεστάτοις τὰς τέχνας ἀποδίδομεν, οἷον Φειδίαν λιθουργὸν σοφὸν καὶ Πολύκλειτον ἀνδριαντοποιόν, ἐνταῦθα μὲν οὖν οὐθὲν ἄλλο σημαίνοντες τὴν σοφίαν ἢ ὅτι ἀρετὴ τέχνης ἐστίν· εἶναι δέ τινας σοφοὺς οἰόμεθα ὅλως οὐ κατὰ μέρος οὐδʼ ἄλλο τι σοφούς, ὥσπερ Ὅμηρός φησιν ἐν τῷ Μαργίτῃ τὸν δʼ οὔτʼ ἂρ σκαπτῆρα θεοὶ θέσαν οὔτʼ ἀροτῆρα οὔτʼ ἄλλως τι σοφόν. ὥστε δῆλον ὅτι ἀκριβεστάτη ἂν τῶν ἐπιστημῶν εἴη ἡ σοφία. δεῖ ἄρα τὸν σοφὸν μὴ μόνον τὰ ἐκ τῶν ἀρχῶν εἰδέναι, ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς ἀρχὰς ἀληθεύειν. ὥστʼ εἴη ἂν ἡ σοφία νοῦς καὶ ἐπιστήμη, ὥσπερ κεφαλὴν ἔχουσα ἐπιστήμη τῶν τιμιωτάτων. ἄτοπον γὰρ εἴ τις τὴν πολιτικὴν ἢ τὴν φρόνησιν σπουδαιοτάτην οἴεται εἶναι, εἰ μὴ τὸ ἄριστον τῶν ἐν τῷ κόσμῳ ἄνθρωπός ἐστιν. εἰ δὴ ὑγιεινὸν μὲν καὶ ἀγαθὸν ἕτερον ἀνθρώποις καὶ ἰχθύσι, τὸ δὲ λευκὸν καὶ εὐθὺ ταὐτὸν ἀεί, καὶ τὸ σοφὸν ταὐτὸ πάντες ἂν εἴποιεν, φρόνιμον δὲ ἕτερον· τὰ γὰρ περὶ αὑτὸ ἕκαστα τὸ εὖ θεωροῦν φησὶν εἶναι φρόνιμον, καὶ τούτῳ ἐπιτρέψει αὐτά. διὸ καὶ τῶν θηρίων ἔνια φρόνιμά φασιν εἶναι, ὅσα περὶ τὸν αὑτῶν βίον ἔχοντα φαίνεται δύναμιν προνοητικήν. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἡ σοφία καὶ ἡ πολιτικὴ ἡ αὐτή· εἰ γὰρ τὴν περὶ τὰ ὠφέλιμα τὰ αὑτοῖς ἐροῦσι σοφίαν, πολλαὶ ἔσονται σοφίαι· οὐ γὰρ μία περὶ τὸ ἁπάντων ἀγαθὸν τῶν ζῴων, ἀλλʼ ἑτέρα περὶ ἕκαστον, εἰ μὴ καὶ ἰατρικὴ μία περὶ πάντων τῶν ὄντων. εἰ δʼ ὅτι βέλτιστον ἄνθρωπος τῶν ἄλλων ζῴων, οὐδὲν διαφέρει· καὶ γὰρ ἀνθρώπου ἄλλα πολὺ θειότερα τὴν φύσιν,
1141bSöylenenlerden bilgeliğin, tabiatça en değerli şeylerin epistēmē'si ve nous'u olduğu açıktır. Bu yüzden Anaksagoras'a, Thales'e ve onlar gibilere, kendi çıkarlarını bilmediklerini görünce, bilge ama phronēsis sahibi değil derler; olağanüstü, hayranlık uyandıran, zor ve ilahî şeyler bildiklerini, ama bunların işe yaramadığını söylerler; çünkü insanca iyi şeyleri aramazlar. Phronēsis ise insanca şeylerle ve hakkında düşünüp taşınmanın mümkün olduğu şeylerle ilgilidir; çünkü phronēsis sahibinin en çok bu işi yaptığını, iyi düşünüp taşındığını söyleriz; kimse de başka türlü olamayacak şeyler hakkında ya da bir gayesi olmayan, bu gaye de eylemle ulaşılabilecek bir iyi olmayan şeyler hakkında düşünüp taşınmaz. Mutlak anlamda iyi düşünüp taşınan da, eylemle ulaşılabilecek şeylerden insan için en iyi olanı hesap yoluyla hedefleyendir. Phronēsis yalnızca küllî şeylerle de ilgili değildir; cüzîleri de bilmesi gerekir; çünkü eyleme yöneliktir, eylem de cüzîlerle ilgilidir. Bu yüzden bazı bilmeyenler bilenlerden daha iyi iş görür; başka alanlarda da tecrübeliler öyledir. Çünkü biri hafif etlerin kolay sindirildiğini ve sağlıklı olduğunu bilse, ama hangilerinin hafif olduğunu bilmese sağlık sağlayamaz; tavuk etinin sağlıklı olduğunu bilen ise daha çok sağlar. Phronēsis eyleme yöneliktir; dolayısıyla ikisine de sahip olmak gerekir, ya da daha çok ikincisine. Burada da yönetici bir phronēsis olabilir.
οἷον φανερώτατά γε ἐξ ὧν ὁ κόσμος συνέστηκεν. ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων δῆλον ὅτι ἡ σοφία ἐστὶ καὶ ἐπιστήμη καὶ νοῦς τῶν τιμιωτάτων τῇ φύσει. διὸ Ἀναξαγόραν καὶ Θαλῆν καὶ τοὺς τοιούτους σοφοὺς μὲν φρονίμους δʼ οὔ φασιν εἶναι, ὅταν ἴδωσιν ἀγνοοῦντας τὰ συμφέροντα ἑαυτοῖς, καὶ περιττὰ μὲν καὶ θαυμαστὰ καὶ χαλεπὰ καὶ δαιμόνια εἰδέναι αὐτούς φασιν, ἄχρηστα δʼ, ὅτι οὐ τὰ ἀνθρώπινα ἀγαθὰ ζητοῦσιν. ἡ δὲ φρόνησις περὶ τὰ ἀνθρώπινα καὶ περὶ ὧν ἔστι βουλεύσασθαι· τοῦ γὰρ φρονίμου μάλιστα τοῦτʼ ἔργον εἶναί φαμεν, τὸ εὖ βουλεύεσθαι, βουλεύεται δʼ οὐδεὶς περὶ τῶν ἀδυνάτων ἄλλως ἔχειν, οὐδʼ ὅσων μὴ τέλος τι ἔστι, καὶ τοῦτο πρακτὸν ἀγαθόν. ὁ δʼ ἁπλῶς εὔβουλος ὁ τοῦ ἀρίστου ἀνθρώπῳ τῶν πρακτῶν στοχαστικὸς κατὰ τὸν λογισμόν. οὐδʼ ἐστὶν ἡ φρόνησις τῶν καθόλου μόνον, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὰ καθʼ ἕκαστα γνωρίζειν· πρακτικὴ γάρ, ἡ δὲ πρᾶξις περὶ τὰ καθʼ ἕκαστα. διὸ καὶ ἔνιοι οὐκ εἰδότες ἑτέρων εἰδότων πρακτικώτεροι, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις οἱ ἔμπειροι· εἰ γὰρ εἰδείη ὅτι τὰ κοῦφα εὔπεπτα κρέα καὶ ὑγιεινά, ποῖα δὲ κοῦφα ἀγνοοῖ, οὐ ποιήσει ὑγίειαν, ἀλλʼ ὁ εἰδὼς ὅτι τὰ ὀρνίθεια [κοῦφα καὶ] ὑγιεινὰ ποιήσει μᾶλλον. ἡ δὲ φρόνησις πρακτική· ὥστε δεῖ ἄμφω ἔχειν, ἢ ταύτην μᾶλλον. εἴη δʼ ἄν τις καὶ ἐνταῦθα ἀρχιτεκτονική.
1141b208. Bölüm
Siyaset bilgisi ile phronēsis aynı melekedir, ama ikisi aynı şey olarak tanımlanmaz. Şehirle ilgili phronēsis'in yönetici olan türü kanun koyma bilgisidir; cüzîlerle ilgili olan türü ise ortak adı taşır: siyaset. Bu da eyleme yöneliktir ve düşünüp taşınmaya dayanır; çünkü meclis kararı en son basamak olarak eylemle uygulanır. Bu yüzden yalnız bunlara siyasetle uğraşıyor derler; çünkü yalnız bunlar, el zanaatkârları gibi iş görür. Phronēsis en çok da kişinin kendisiyle ve tek kişiyle ilgili olanı sayılır; ortak adı, phronēsis adını taşıyan da budur; ötekilerden biri ev idaresi, biri kanun koyma, biri siyasettir; siyasetin de bir kısmı danışmayla, bir kısmı yargılamayla ilgilidir. Kendisi için olanı bilmek de bir tür bilgi olabilir; ama aralarında büyük fark vardır.
ἔστι δὲ καὶ ἡ πολιτικὴ καὶ ἡ φρόνησις ἡ αὐτὴ μὲν ἕξις, τὸ μέντοι εἶναι οὐ ταὐτὸν αὐταῖς. τῆς δὲ περὶ πόλιν ἣ μὲν ὡς ἀρχιτεκτονικὴ φρόνησις νομοθετική, ἣ δὲ ὡς τὰ καθʼ ἕκαστα τὸ κοινὸν ἔχει ὄνομα, πολιτική· αὕτη δὲ πρακτικὴ καὶ βουλευτική· τὸ γὰρ ψήφισμα πρακτὸν ὡς τὸ ἔσχατον. διὸ πολιτεύεσθαι τούτους μόνον λέγουσιν· μόνοι γὰρ πράττουσιν οὗτοι ὥσπερ οἱ χειροτέχναι. δοκεῖ δὲ καὶ φρόνησις μάλιστʼ εἶναι ἡ περὶ αὐτὸν καὶ ἕνα· καὶ ἔχει αὕτη τὸ κοινὸν ὄνομα, φρόνησις· ἐκείνων δὲ ἣ μὲν οἰκονομία ἣ δὲ νομοθεσία ἣ δὲ πολιτική, καὶ ταύτης ἣ μὲν βουλευτικὴ ἣ δὲ δικαστική. εἶδος μὲν οὖν τι ἂν εἴη γνώσεως τὸ αὑτῷ εἰδέναι· ἀλλʼ ἔχει διαφορὰν πολλήν·
1142aKendisiyle ilgili şeyleri bilen ve onlarla uğraşan phronēsis sahibi sayılır, siyasetçiler ise her işe burnunu sokan kişiler; bu yüzden Euripides şöyle der:
Nasıl phronēsis sahibi olurdum ben, ki elimdeydi uğraşsızca, ordunun kalabalığı içinde sayılıp eşit pay almak? Zira fevkalade olanlar ve fazla iş görenler […]
Çünkü insanlar kendileri için iyi olanı ararlar ve bunu yapmak gerektiğini düşünürler. Böylelerinin phronēsis sahibi olduğu düşüncesi de bu kanaatten doğmuştur; oysa insanın kendi iyiliği belki ev idaresi olmadan da, yönetim düzeni olmadan da olmaz. Ayrıca insanın kendi işlerini nasıl yönetmesi gerektiği açık değildir ve incelenmelidir. Söylenenin bir işareti de gençlerin geometrici, matematikçi ve bu tür konularda bilge olabilmeleri, ama phronēsis sahibi olamamalarıdır. Sebebi, phronēsis'in cüzîlerle de ilgili olması, cüzîlerin de tecrübeyle bilinir hâle gelmesi, gencin ise tecrübeli olmamasıdır; çünkü tecrübeyi uzun zaman kazandırır. Nitekim şu da sorulabilir: neden bir çocuk matematikçi olabilir de bilge ya da tabiat bilgini olamaz? Belki birincilerin konuları soyutlamayla elde edildiği, ötekilerin ilkeleri ise tecrübeden geldiği içindir; gençler ötekilere inanmaz, yalnızca dillerinde tekrarlarlar, birincilerin ne olduğu ise açıktır. Ayrıca düşünüp taşınmada hata ya küllî olanla ya da cüzî olanla ilgilidir: ya bütün ağır suların kötü olduğunda ya da şu suyun ağır olduğunda yanılırız. Phronēsis'in epistēmē olmadığı açıktır; çünkü söylendiği gibi en son olanla ilgilidir; eylemle yapılan şey de böyledir. Böylece nous'un karşısında durur: nous, hakkında logos bulunmayan ilk terimlerle, phronēsis ise en son olanla ilgilidir; bunun epistēmē'si değil hissi vardır; ama özel duyuların hissi değil, en son şeyin üçgen olduğunu kavradığımız türden bir his; çünkü orada da bir yerde durulacaktır. Ama bu, phronēsis'ten çok histir; yalnız o öteki histen başka türden bir his.
καὶ δοκεῖ ὁ τὰ περὶ αὑτὸν εἰδὼς καὶ διατρίβων φρόνιμος εἶναι, οἱ δὲ πολιτικοὶ πολυπράγμονες· διὸ Εὐριπίδης πῶς δʼ ἂν φρονοίην, ᾧ παρῆν ἀπραγμόνως ἐν τοῖσι πολλοῖς ἠριθμημένον στρατοῦ ἴσον μετασχεῖν; τοὺς γὰρ περισσοὺς καί τι πράσσοντας πλέον […] ζητοῦσι γὰρ τὸ αὑτοῖς ἀγαθόν, καὶ οἴονται τοῦτο δεῖν πράττειν. ἐκ ταύτης οὖν τῆς δόξης ἐλήλυθε τὸ τούτους φρονίμους εἶναι· καίτοι ἴσως οὐκ ἔστι τὸ αὑτοῦ εὖ ἄνευ οἰκονομίας οὐδʼ ἄνευ πολιτείας. ἔτι δὲ τὰ αὑτοῦ πῶς δεῖ διοικεῖν, ἄδηλον καὶ σκεπτέον. σημεῖον δʼ ἐστὶ τοῦ εἰρημένου καὶ διότι γεωμετρικοὶ μὲν νέοι καὶ μαθηματικοὶ γίνονται καὶ σοφοὶ τὰ τοιαῦτα, φρόνιμος δʼ οὐ δοκεῖ γίνεσθαι. αἴτιον δʼ ὅτι καὶ τῶν καθʼ ἕκαστά ἐστιν ἡ φρόνησις, ἃ γίνεται γνώριμα ἐξ ἐμπειρίας, νέος δʼ ἔμπειρος οὐκ ἔστιν· πλῆθος γὰρ χρόνου ποιεῖ τὴν ἐμπειρίαν· ἐπεὶ καὶ τοῦτʼ ἄν τις σκέψαιτο, διὰ τί δὴ μαθηματικὸς μὲν παῖς γένοιτʼ ἄν, σοφὸς δʼ ἢ φυσικὸς οὔ. ἢ ὅτι τὰ μὲν διʼ ἀφαιρέσεώς ἐστιν, τῶν δʼ αἱ ἀρχαὶ ἐξ ἐμπειρίας· καὶ τὰ μὲν οὐ πιστεύουσιν οἱ νέοι ἀλλὰ λέγουσιν, τῶν δὲ τὸ τί ἐστιν οὐκ ἄδηλον; ἔτι ἡ ἁμαρτία ἢ περὶ τὸ καθόλου ἐν τῷ βουλεύσασθαι ἢ περὶ τὸ καθʼ ἕκαστον· ἢ γὰρ ὅτι πάντα τὰ βαρύσταθμα ὕδατα φαῦλα, ἢ ὅτι τοδὶ βαρύσταθμον. ὅτι δʼ ἡ φρόνησις οὐκ ἐπιστήμη, φανερόν· τοῦ γὰρ ἐσχάτου ἐστίν, ὥσπερ εἴρηται· τὸ γὰρ πρακτὸν τοιοῦτον. ἀντίκειται μὲν δὴ τῷ νῷ· ὁ μὲν γὰρ νοῦς τῶν ὅρων, ὧν οὐκ ἔστι λόγος, ἣ δὲ τοῦ ἐσχάτου, οὗ οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη ἀλλʼ αἴσθησις, οὐχ ἡ τῶν ἰδίων, ἀλλʼ οἵᾳ αἰσθανόμεθα ὅτι τὸ [ἐν τοῖς μαθηματικοῖς] ἔσχατον τρίγωνον· στήσεται γὰρ κἀκεῖ. ἀλλʼ αὕτη μᾶλλον αἴσθησις ἢ φρόνησις, ἐκείνης δʼ ἄλλο εἶδος.
1142a309. Bölüm
Araştırmak ile düşünüp taşınmak farklıdır; çünkü düşünüp taşınmak bir tür araştırmaktır. İyi düşünüp taşınmanın da ne olduğunu, bir tür epistēmē mi, kanaat mi, isabetli tahmin mi, yoksa başka bir cinsten bir şey mi olduğunu kavramamız gerekir. Epistēmē değildir; çünkü insanlar bildikleri şeyler hakkında araştırma yapmaz; iyi düşünüp taşınma ise bir tür düşünüp taşınmadır, düşünüp taşınan da araştırır ve hesap yapar.
τὸ ζητεῖν δὲ καὶ τὸ βουλεύεσθαι διαφέρει· τὸ γὰρ βουλεύεσθαι ζητεῖν τι ἐστίν. δεῖ δὲ λαβεῖν καὶ περὶ εὐβουλίας τί ἐστι, πότερον ἐπιστήμη τις ἢ δόξα ἢ εὐστοχία ἢ ἄλλο τι γένος. ἐπιστήμη μὲν δὴ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ζητοῦσι περὶ ὧν ἴσασιν,
1142bAma isabetli tahmin de değildir; çünkü isabetli tahmin logos'suz ve hızlı bir şeydir, oysa insanlar uzun süre düşünüp taşınır ve düşünülüp taşınılanı hızla yapmak, ama yavaş düşünüp taşınmak gerektiğini söylerler. Ayrıca zihin çevikliği ile iyi düşünüp taşınma farklı şeylerdir; zihin çevikliği bir tür isabetli tahmindir. İyi düşünüp taşınma hiçbir türden kanaat de değildir. Kötü düşünüp taşınan hata ettiğine, iyi düşünüp taşınan da doğru düşünüp taşındığına göre, iyi düşünüp taşınmanın bir tür doğruluk olduğu açıktır; ama epistēmē'nin ya da kanaatin doğruluğu değil; çünkü epistēmē'nin doğruluğu olmaz (hatası da olmadığı için), kanaatin doğruluğu ise hakikattir; ayrıca kanaatin konusu olan her şey zaten belirlenmiştir. Ama iyi düşünüp taşınma logos'suz da değildir. Öyleyse geriye düşüncenin doğruluğu olması kalır; çünkü düşünce henüz bir hüküm değildir; kanaat ise araştırma değil, artık bir hükümdür; düşünüp taşınan ise, ister iyi ister kötü düşünüp taşınsın, bir şey araştırır ve hesap yapar. Ama iyi düşünüp taşınma, düşünüp taşınmanın bir tür doğruluğudur; bu yüzden önce düşünüp taşınmanın ne olduğunu ve neyle ilgili olduğunu araştırmalıyız. Doğruluk birçok anlamda söylendiğinden, bunun her türlü doğruluk olmadığı açıktır; çünkü nefsine hâkim olamayan ve kötü insan, önüne koyduğu şeye hesap yoluyla ulaşır; dolayısıyla doğru düşünüp taşınmış, ama büyük bir kötülük elde etmiş olur. Oysa iyi düşünüp taşınmış olmak iyi bir şey sayılır; çünkü düşünüp taşınmanın iyiye ulaştıran doğruluğu iyi düşünüp taşınmadır. Ama iyiye yanlış bir kıyasla da ulaşmak mümkündür: yapılması gerekene ulaşılır, ama gereken yoldan değil, orta terim yanlıştır; dolayısıyla gerekene ulaşılan ama gereken yoldan ulaşılmayan bu da henüz iyi düşünüp taşınma değildir. Ayrıca kimi uzun süre düşünüp taşınarak, kimi hızla ulaşabilir. Demek ki o da henüz iyi düşünüp taşınma değildir; iyi düşünüp taşınma faydalı olana göre doğruluktur: gerekene, gerektiği gibi ve gerektiği zaman ulaşmaktır. Ayrıca mutlak olarak iyi düşünüp taşınmak da, belli bir gaye için iyi düşünüp taşınmak da mümkündür. Mutlak olarak iyi düşünüp taşınma, mutlak gayeye göre isabet edendir; belli bir iyi düşünüp taşınma ise belli bir gayeye göre isabet edendir. İyi düşünüp taşınmış olmak phronēsis sahiplerine özgü olduğuna göre, iyi düşünüp taşınma, phronēsis'in hakkında doğru bir sanı olduğu gayeye götüren faydalı olana göre doğruluk olmalıdır.
ἡ δʼ εὐβουλία βουλή τις, ὁ δὲ βουλευόμενος ζητεῖ καὶ λογίζεται. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ εὐστοχία· ἄνευ τε γὰρ λόγου καὶ ταχύ τι ἡ εὐστοχία, βουλεύονται δὲ πολὺν χρόνον, καὶ φασὶ πράττειν μὲν δεῖν ταχὺ τὰ βουλευθέντα, βουλεύεσθαι δὲ βραδέως. ἔτι ἡ ἀγχίνοια ἕτερον καὶ ἡ εὐβουλία· ἔστι δʼ εὐστοχία τις ἡ ἀγχίνοια. οὐδὲ δὴ δόξα ἡ εὐβουλία οὐδεμία. ἀλλʼ ἐπεὶ ὁ μὲν κακῶς βουλευόμενος ἁμαρτάνει, ὁ δʼ εὖ ὀρθῶς βουλεύεται, δῆλον ὅτι ὀρθότης τις ἡ εὐβουλία ἐστίν, οὔτʼ ἐπιστήμης δὲ οὔτε δόξης· ἐπιστήμης μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν ὀρθότης (οὐδὲ γὰρ ἁμαρτία), δόξης δʼ ὀρθότης ἀλήθεια· ἅμα δὲ καὶ ὥρισται ἤδη πᾶν οὗ δόξα ἐστίν. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἄνευ λόγου ἡ εὐβουλία. διανοίας ἄρα λείπεται· αὕτη γὰρ οὔπω φάσις· καὶ γὰρ ἡ δόξα οὐ ζήτησις ἀλλὰ φάσις τις ἤδη, ὁ δὲ βουλευόμενος, ἐάν τε εὖ ἐάν τε καὶ κακῶς βουλεύηται, ζητεῖ τι καὶ λογίζεται. ἀλλʼ ὀρθότης τίς ἐστιν ἡ εὐβουλία βουλῆς· διὸ ἡ βουλὴ ζητητέα πρῶτον τί καὶ περὶ τί. ἐπεὶ δʼ ἡ ὀρθότης πλεοναχῶς, δῆλον ὅτι οὐ πᾶσα· ὁ γὰρ ἀκρατὴς καὶ ὁ φαῦλος ὃ προτίθεται †ἰδεῖν† ἐκ τοῦ λογισμοῦ τεύξεται, ὥστε ὀρθῶς ἔσται βεβουλευμένος, κακὸν δὲ μέγα εἰληφώς. δοκεῖ δʼ ἀγαθόν τι τὸ εὖ βεβουλεῦσθαι· ἡ γὰρ τοιαύτη ὀρθότης βουλῆς εὐβουλία, ἡ ἀγαθοῦ τευκτική. ἀλλʼ ἔστι καὶ τούτου ψευδεῖ συλλογισμῷ τυχεῖν, καὶ ὃ μὲν δεῖ ποιῆσαι τυχεῖν, διʼ οὗ δʼ οὔ, ἀλλὰ ψευδῆ τὸν μέσον ὅρον εἶναι· ὥστʼ οὐδʼ αὕτη πω εὐβουλία, καθʼ ἣν οὗ δεῖ μὲν τυγχάνει, οὐ μέντοι διʼ οὗ ἔδει. ἔτι ἔστι πολὺν χρόνον βουλευόμενον τυχεῖν, τὸν δὲ ταχύ. οὐκοῦν οὐδʼ ἐκείνη πω εὐβουλία, ἀλλʼ ὀρθότης ἡ κατὰ τὸ ὠφέλιμον, καὶ οὗ δεῖ καὶ ὣς καὶ ὅτε. ἔτι ἔστι καὶ ἁπλῶς εὖ βεβουλεῦσθαι καὶ πρός τι τέλος. ἣ μὲν δὴ ἁπλῶς ἡ πρὸς τὸ τέλος τὸ ἁπλῶς κατορθοῦσα, τὶς δὲ ἡ πρός τι τέλος. εἰ δὴ τῶν φρονίμων τὸ εὖ βεβουλεῦσθαι, ἡ εὐβουλία εἴη ἂν ὀρθότης ἡ κατὰ τὸ συμφέρον πρὸς τὸ τέλος, οὗ ἡ φρόνησις ἀληθὴς ὑπόληψίς ἐστιν.
1142b3010. Bölüm
Anlayış (synesis) ve iyi anlayış da, ki onlar sayesinde birine anlayışlı ve iyi anlayışlı deriz, bütünüyle ne epistēmē ne kanaatle aynıdır (öyle olsaydı herkes anlayışlı olurdu) ne de kısmi epistēmē'lerden biridir, örneğin sağlıklı şeylerle ilgilenen hekimlik ya da büyüklüklerle ilgilenen geometri gibi; çünkü anlayış ne ezelî ve değişmez şeylerle ne de oluşan herhangi bir şeyle ilgilidir; insanın hakkında güçlüğe düşüp düşünüp taşınabileceği şeylerle ilgilidir.
ἔστι δὲ καὶ ἡ σύνεσις καὶ ἡ εὐσυνεσία,
1143aBu yüzden anlayış phronēsis'le aynı şeylerle ilgilidir, ama anlayış ile phronēsis aynı şey değildir. Phronēsis buyurucudur; çünkü gayesi neyin yapılması ya da yapılmaması gerektiğidir; anlayış ise yalnızca yargılayıcıdır. Anlayış ile iyi anlayış, anlayışlı ile iyi anlayışlı aynı şeydir. Anlayış ne phronēsis'e sahip olmaktır ne de onu edinmek; ama nasıl öğrenmeye, epistēmē'yi kullandığında “anlamak” deniyorsa, başkası konuşurken phronēsis'in ilgilendiği şeyler hakkında yargıda bulunmak için kanaati kullanmaya, hem de iyi yargıda bulunmaya da anlamak denir; çünkü burada “iyi” ile “güzel” aynıdır. İyi anlayışlı olmamızı sağlayan anlayışın adı da öğrenmedeki anlamaktan gelir; çünkü öğrenmeye çoğu zaman anlamak deriz.
καθʼ ἃς λέγομεν συνετοὺς καὶ εὐσυνέτους, οὔθʼ ὅλως τὸ αὐτὸ ἐπιστήμῃ ἢ δόξῃ (πάντες γὰρ ἂν ἦσαν συνετοί) οὔτε τις μία τῶν κατὰ μέρος ἐπιστημῶν, οἷον ἡ ἰατρικὴ περὶ ὑγιεινῶν, ἡ γεωμετρία περὶ μεγέθη· οὔτε γὰρ περὶ τῶν ἀεὶ ὄντων καὶ ἀκινήτων ἡ σύνεσίς ἐστιν οὔτε περὶ τῶν γιγνομένων ὁτουοῦν, ἀλλὰ περὶ ὧν ἀπορήσειεν ἄν τις καὶ βουλεύσαιτο. διὸ περὶ τὰ αὐτὰ μὲν τῇ φρονήσει ἐστίν, οὐκ ἔστι δὲ τὸ αὐτὸ σύνεσις καὶ φρόνησις. ἡ μὲν γὰρ φρόνησις ἐπιτακτική ἐστιν· τί γὰρ δεῖ πράττειν ἢ μή, τὸ τέλος αὐτῆς ἐστίν· ἡ δὲ σύνεσις κριτικὴ μόνον. ταὐτὸ γὰρ σύνεσις καὶ εὐσυνεσία καὶ συνετοὶ καὶ εὐσύνετοι. ἔστι δʼ οὔτε τὸ ἔχειν τὴν φρόνησιν οὔτε τὸ λαμβάνειν ἡ σύνεσις· ἀλλʼ ὥσπερ τὸ μανθάνειν λέγεται συνιέναι, ὅταν χρῆται τῇ ἐπιστήμῃ, οὕτως ἐν τῷ χρῆσθαι τῇ δόξῃ ἐπὶ τὸ κρίνειν περὶ τούτων περὶ ὧν ἡ φρόνησίς ἐστιν, ἄλλου λέγοντος, καὶ κρίνειν καλῶς· τὸ γὰρ εὖ τῷ καλῶς τὸ αὐτό. καὶ ἐντεῦθεν ἐλήλυθε τοὔνομα ἡ σύνεσις, καθʼ ἣν εὐσύνετοι, ἐκ τῆς ἐν τῷ μανθάνειν· λέγομεν γὰρ τὸ μανθάνειν συνιέναι πολλάκις.
1143a1511. Bölüm
Sağgörü (gnōmē) denen şey, ki onun sayesinde birine hoşgörülü (syngnōmōn) ve sağgörü sahibi deriz, hakkaniyetli olanın doğru yargısıdır. İşareti şudur: hakkaniyetli insanın en çok hoşgörülü olduğunu, bazı şeylerde hoşgörü göstermenin de hakkaniyetli bir şey olduğunu söyleriz. Hoşgörü de hakkaniyetli olanı doğru yargılayan sağgörüdür; doğru olan da hakikate uygun olandır. Bütün bu melekeler makul olarak aynı yöne uzanır; çünkü sağgörüden, anlayıştan, phronēsis'ten ve nous'tan söz ederken aynı kişilere sağgörülü, artık nous sahibi, phronēsis sahibi ve anlayışlı deriz. Bütün bu yetiler en son olan şeylerle, cüzîlerle ilgilidir; phronēsis sahibinin ilgilendiği şeyler hakkında yargıda bulunabilmek bakımından insan anlayışlı, sağgörülü ya da hoşgörülü olur; çünkü hakkaniyetli şeyler, başkasıyla ilişkide bütün iyi insanlarda ortaktır. Eylemle yapılan bütün şeyler cüzîler ve en son olanlar arasındadır; çünkü phronēsis sahibinin bunları bilmesi gerekir, anlayış ve sağgörü de eylemle yapılan şeylerle ilgilidir; bunlar da en son olanlardır. Nous da her iki yönde en son olanlarla ilgilidir; çünkü ilk terimleri de en son olanları da kavrayan logos değil, nous'tur: ispatlarda değişmez ilk terimleri, eyleme yönelik akıl yürütmelerde ise en son olanı, başka türlü olabileni ve küçük önermeyi kavrar.
ἡ δὲ καλουμένη γνώμη, καθʼ ἣν συγγνώμονας καὶ ἔχειν φαμὲν γνώμην, ἡ τοῦ ἐπιεικοῦς ἐστὶ κρίσις ὀρθή. σημεῖον δέ· τὸν γὰρ ἐπιεικῆ μάλιστά φαμεν εἶναι συγγνωμονικόν, καὶ ἐπιεικὲς τὸ ἔχειν περὶ ἔνια συγγνώμην. ἡ δὲ συγγνώμη γνώμη ἐστὶ κριτικὴ τοῦ ἐπιεικοῦς ὀρθή· ὀρθὴ δʼ ἡ τοῦ ἀληθοῦς. εἰσὶ δὲ πᾶσαι αἱ ἕξεις εὐλόγως εἰς ταὐτὸ τείνουσαι· λέγομεν γὰρ γνώμην καὶ σύνεσιν καὶ φρόνησιν καὶ νοῦν ἐπὶ τοὺς αὐτοὺς ἐπιφέροντες γνώμην ἔχειν καὶ νοῦν ἤδη καὶ φρονίμους καὶ συνετούς. πᾶσαι γὰρ αἱ δυνάμεις αὗται τῶν ἐσχάτων εἰσὶ καὶ τῶν καθʼ ἕκαστον· καὶ ἐν μὲν τῷ κριτικὸς εἶναι περὶ ὧν ὁ φρόνιμος, συνετὸς καὶ εὐγνώμων ἢ συγγνώμων· τὰ γὰρ ἐπιεικῆ κοινὰ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων ἐστὶν ἐν τῷ πρὸς ἄλλον. ἔστι δὲ τῶν καθʼ ἕκαστα καὶ τῶν ἐσχάτων ἅπαντα τὰ πρακτά· καὶ γὰρ τὸν φρόνιμον δεῖ γινώσκειν αὐτά, καὶ ἡ σύνεσις καὶ ἡ γνώμη περὶ τὰ πρακτά, ταῦτα δʼ ἔσχατα. καὶ ὁ νοῦς τῶν ἐσχάτων ἐπʼ ἀμφότερα· καὶ γὰρ τῶν πρώτων ὅρων καὶ τῶν ἐσχάτων
1143bÇünkü bunlar, uğruna yapılan şeyin ilkeleridir; küllîler cüzîlerden çıkar; öyleyse bunların hissine sahip olmak gerekir; bu his de nous'tur. Bu yüzden bunlar tabiattan gelir gibi görünür; kimse tabiatça bilge değildir, ama tabiatça sağgörü, anlayış ve nous sahibi olunur. Bunun işareti, bunların yaşa bağlı olduğunu düşünmemizdir: sanki sebep tabiatmış gibi, falanca yaşın nous'u ve sağgörüsü vardır deriz. [Bu yüzden nous hem ilke hem gayedir; çünkü ispatlar bunlardan çıkar ve bunlarla ilgilidir.] Bu yüzden tecrübeli ve yaşlı ya da phronēsis sahibi kişilerin ispatsız sözlerine ve kanaatlerine de ispatlardan daha az dikkat etmemeliyiz; çünkü tecrübeden bir göz edindikleri için doğru görürler. Phronēsis'in ve bilgeliğin ne olduğu, her birinin neyle ilgili olduğu ve her birinin psykhē'nin ayrı bir kısmının aretē'si olduğu söylendi.
νοῦς ἐστὶ καὶ οὐ λόγος, καὶ ὁ μὲν κατὰ τὰς ἀποδείξεις τῶν ἀκινήτων ὅρων καὶ πρώτων, ὁ δʼ ἐν ταῖς πρακτικαῖς τοῦ ἐσχάτου καὶ ἐνδεχομένου καὶ τῆς ἑτέρας προτάσεως· ἀρχαὶ γὰρ τοῦ οὗ ἕνεκα αὗται· ἐκ τῶν καθʼ ἕκαστα γὰρ τὰ καθόλου· τούτων οὖν ἔχειν δεῖ αἴσθησιν, αὕτη δʼ ἐστὶ νοῦς. διὸ καὶ φυσικὰ δοκεῖ εἶναι ταῦτα, καὶ φύσει σοφὸς μὲν οὐδείς, γνώμην δʼ ἔχειν καὶ σύνεσιν καὶ νοῦν. σημεῖον δʼ ὅτι καὶ ταῖς ἡλικίαις οἰόμεθα ἀκολουθεῖν, καὶ ἥδε ἡ ἡλικία νοῦν ἔχει καὶ γνώμην, ὡς τῆς φύσεως αἰτίας οὔσης. [διὸ καὶ ἀρχὴ καὶ τέλος νοῦς· ἐκ τούτων γὰρ αἱ ἀποδείξεις καὶ περὶ τούτων.] ὥστε δεῖ προσέχειν τῶν ἐμπείρων καὶ πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων ταῖς ἀναποδείκτοις φάσεσι καὶ δόξαις οὐχ ἧττον τῶν ἀποδείξεων· διὰ γὰρ τὸ ἔχειν ἐκ τῆς ἐμπειρίας ὄμμα ὁρῶσιν ὀρθῶς. τί μὲν οὖν ἐστὶν ἡ φρόνησις καὶ ἡ σοφία, καὶ περὶ τί ἑκατέρα τυγχάνει οὖσα, καὶ ὅτι ἄλλου τῆς ψυχῆς μορίου ἀρετὴ ἑκατέρα, εἴρηται.
1143b1512. Bölüm
Ama bunların ne işe yaradığı sorulabilir. Çünkü bilgelik insanı mesut edecek şeylerin hiçbirini incelemez (hiçbir oluşla ilgili değildir); phronēsis bunu yapar, ama ona ne için ihtiyaç vardır? Phronēsis insan için adil, güzel ve iyi şeylerle ilgiliyse ve bunlar iyi insanın yaptığı şeylerse, aretē'ler meleke olduğuna göre bunları bilmekle daha iyi uygulayıcı olmayız; tıpkı sağlıklı ve iyi beden hâline ilişkin şeyleri —sağlık ve iyi beden hâli ürettikleri için değil, bu melekeden ileri geldikleri için böyle denenleri— bilmekle daha iyi uygulayıcı olmadığımız gibi; çünkü hekimlik ve jimnastik bilgisine sahip olmakla daha iyi uygulayıcı olmayız. Phronēsis sahibine bunlar için değil de iyi olmak için ihtiyaç var diyorsak, zaten iyi olanlara hiçbir faydası olmaz; ama sahip olmayanlara da olmaz; çünkü onlar için kendilerinin sahip olması ile sahip olan başkalarına uymaları arasında fark olmaz; bu da sağlıkta olduğu gibi bize yeter; çünkü sağlıklı olmak istediğimiz hâlde hekimlik öğrenmeyiz. Bunlara ek olarak, bilgelikten aşağı olduğu hâlde ondan daha üstün bir yetkiye sahip olması tuhaf görünebilir; çünkü üreten, her şey hakkında yönetir ve buyurur. Bunlar hakkında konuşmalıyız; çünkü şimdiye kadar yalnızca güçlükleri ortaya koyduk.
διαπορήσειε δʼ ἄν τις περὶ αὐτῶν τί χρήσιμοί εἰσιν. ἡ μὲν γὰρ σοφία οὐδὲν θεωρήσει ἐξ ὧν ἔσται εὐδαίμων ἄνθρωπος (οὐδεμιᾶς γάρ ἐστι γενέσεως), ἡ δὲ φρόνησις τοῦτο μὲν ἔχει, ἀλλὰ τίνος ἕνεκα δεῖ αὐτῆς; εἴπερ ἡ μὲν φρόνησίς ἐστιν ἡ περὶ τὰ δίκαια καὶ καλὰ καὶ ἀγαθὰ ἀνθρώπῳ, ταῦτα δʼ ἐστὶν ἃ τοῦ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἀνδρὸς πράττειν, οὐδὲν δὲ πρακτικώτεροι τῷ εἰδέναι αὐτά ἐσμεν, εἴπερ ἕξεις αἱ ἀρεταί εἰσιν, ὥσπερ οὐδὲ τὰ ὑγιεινὰ οὐδὲ τὰ εὐεκτικά, ὅσα μὴ τῷ ποιεῖν ἀλλὰ τῷ ἀπὸ τῆς ἕξεως εἶναι λέγεται· οὐθὲν γὰρ πρακτικώτεροι τῷ ἔχειν τὴν ἰατρικὴν καὶ γυμναστικήν ἐσμεν. εἰ δὲ μὴ τούτων χάριν φρόνιμον ῥητέον ἀλλὰ τοῦ γίνεσθαι, τοῖς οὖσι σπουδαίοις οὐθὲν ἂν εἴη χρήσιμος· ἔτι δʼ οὐδὲ τοῖς μὴ ἔχουσιν· οὐδὲν γὰρ διοίσει αὐτοὺς ἔχειν ἢ ἄλλοις ἔχουσι πείθεσθαι, ἱκανῶς τʼ ἔχοι ἂν ἡμῖν ὥσπερ καὶ περὶ τὴν ὑγίειαν· βουλόμενοι γὰρ ὑγιαίνειν ὅμως οὐ μανθάνομεν ἰατρικήν. πρὸς δὲ τούτοις ἄτοπον ἂν εἶναι δόξειεν, εἰ χείρων τῆς σοφίας οὖσα κυριωτέρα αὐτῆς ἔσται· ἡ γὰρ ποιοῦσα ἄρχει καὶ ἐπιτάττει περὶ ἕκαστον. περὶ δὴ τούτων λεκτέον· νῦν μὲν γὰρ ἠπόρηται περὶ αὐτῶν μόνον.
1144aÖnce şunu söyleyelim: bunlar, her biri ayrı bir kısmın aretē'si olduğuna göre, hiçbiri hiçbir şey üretmese bile kendi başlarına seçilmeye değer olmak zorundadır. Sonra bir şey de üretirler; ama hekimliğin sağlığı üretmesi gibi değil, sağlığın sağlığı üretmesi gibi bilgelik de saadeti üretir; çünkü bütün aretē'nin bir parçası olduğundan, insanın ona sahip olması ve onunla fiil göstermesi insanı mesut eder. Ayrıca iş, phronēsis'e ve ahlaki aretē'ye göre tamamlanır; çünkü aretē hedefi doğru kılar, phronēsis de ona götüren şeyleri. Psykhē'nin dördüncü kısmının, besleyici kısmın böyle bir aretē'si yoktur; çünkü yapmak ya da yapmamak onun elinde değildir. Phronēsis sayesinde güzel ve adil şeyleri daha iyi uygulayıcı olmadığımız iddiasına gelince, biraz daha yukarıdan şu ilkeyle başlamalıyız. Adil şeyler yapan bazılarına henüz adil demediğimiz gibi —örneğin kanunların buyurduğunu ya istemeyerek, ya bilgisizlikten, ya da başka bir sebeple yapıp bu şeylerin kendisi için yapmayanlara (gerçi iyi insanın yapması gerekenleri yapıyorlardır)—, öyle görünüyor ki iyi olmak için her şeyi belli bir hâlde olarak yapmak gerekir: yani prohairesis yüzünden ve yapılan şeylerin kendisi uğruna. Prohairesis'i aretē doğru kılar; ama onun uğruna yapılması tabiatça gereken şeyler aretē'ye değil, başka bir yetiye aittir. Bunlar üzerinde durup daha açık konuşmalıyız. Beceriklilik (deinotēs) denen bir yeti vardır; bu yeti, önüne konan hedefe götüren şeyleri yapabilmeyi ve hedefe ulaşabilmeyi sağlar. Hedef güzelse övülmeye değer, kötüyse kurnazlıktır; bu yüzden phronēsis sahiplerine de kurnazlara da becerikli deriz. Phronēsis bu yeti değildir, ama bu yeti olmadan da olmaz. Psykhē'nin bu gözünde meleke aretē olmadan oluşmaz; bu söylendi ve açıktır; çünkü eylemlere ilişkin kıyasların ilkesi şudur: “Gaye ve en iyi olan şu şeydir” —ne olursa olsun; akıl yürütme uğruna herhangi bir şey diyelim—; bu da iyi insandan başkasına görünmez; çünkü kötülük çarpıtır ve eylemin ilkeleri hakkında yanılmaya yol açar. Dolayısıyla iyi olmadan phronēsis sahibi olmanın imkânsız olduğu açıktır.
πρῶτον μὲν οὖν λέγωμεν ὅτι καθʼ αὑτὰς ἀναγκαῖον αἱρετὰς αὐτὰς εἶναι, ἀρετάς γʼ οὔσας ἑκατέραν ἑκατέρου τοῦ μορίου, καὶ εἰ μὴ ποιοῦσι μηδὲν μηδετέρα αὐτῶν. ἔπειτα καὶ ποιοῦσι μέν, οὐχ ὡς ἡ ἰατρικὴ δὲ ὑγίειαν, ἀλλʼ ὡς ἡ ὑγίεια, οὕτως ἡ σοφία εὐδαιμονίαν· μέρος γὰρ οὖσα τῆς ὅλης ἀρετῆς τῷ ἔχεσθαι ποιεῖ καὶ †τῷ ἐνεργεῖν εὐδαίμονα.† ἔτι τὸ ἔργον ἀποτελεῖται κατὰ τὴν φρόνησιν καὶ τὴν ἠθικὴν ἀρετήν· ἡ μὲν γὰρ ἀρετὴ τὸν σκοπὸν ποιεῖ ὀρθόν, ἡ δὲ φρόνησις τὰ πρὸς τοῦτον. τοῦ δὲ τετάρτου μορίου τῆς ψυχῆς οὐκ ἔστιν ἀρετὴ τοιαύτη, τοῦ θρεπτικοῦ· οὐδὲν γὰρ ἐπʼ αὐτῷ πράττειν ἢ μὴ πράττειν. περὶ δὲ τοῦ μηθὲν εἶναι πρακτικωτέρους διὰ τὴν φρόνησιν τῶν καλῶν καὶ δικαίων, μικρὸν ἄνωθεν ἀρκτέον, λαβόντας ἀρχὴν ταύτην. ὥσπερ γὰρ καὶ τὰ δίκαια λέγομεν πράττοντάς τινας οὔπω δικαίους εἶναι, οἷον τοὺς τὰ ὑπὸ τῶν νόμων τεταγμένα ποιοῦντας ἢ ἄκοντας ἢ διʼ ἄγνοιαν ἢ διʼ ἕτερόν τι καὶ μὴ διʼ αὐτά (καίτοι πράττουσί γε ἃ δεῖ καὶ ὅσα χρὴ τὸν σπουδαῖον), οὕτως, ὡς ἔοικεν, ἔστι τὸ πῶς ἔχοντα πράττειν ἕκαστα ὥστʼ εἶναι ἀγαθόν, λέγω δʼ οἷον διὰ προαίρεσιν καὶ αὐτῶν ἕνεκα τῶν πραττομένων. τὴν μὲν οὖν προαίρεσιν ὀρθὴν ποιεῖ ἡ ἀρετή, τὸ δʼ ὅσα ἐκείνης ἕνεκα πέφυκε πράττεσθαι οὐκ ἔστι τῆς ἀρετῆς ἀλλʼ ἑτέρας δυνάμεως. λεκτέον δʼ ἐπιστήσασι σαφέστερον περὶ αὐτῶν. ἔστι δὴ δύναμις ἣν καλοῦσι δεινότητα· αὕτη δʼ ἐστὶ τοιαύτη ὥστε τὰ πρὸς τὸν ὑποτεθέντα σκοπὸν συντείνοντα δύνασθαι ταῦτα πράττειν καὶ τυγχάνειν αὐτοῦ. ἂν μὲν οὖν ὁ σκοπὸς ᾖ καλός, ἐπαινετή ἐστιν, ἐὰν δὲ φαῦλος, πανουργία· διὸ καὶ τοὺς φρονίμους δεινοὺς καὶ πανούργους φαμὲν εἶναι. ἔστι δʼ ἡ φρόνησις οὐχ ἡ δύναμις, ἀλλʼ οὐκ ἄνευ τῆς δυνάμεως ταύτης. ἡ δʼ ἕξις τῷ ὄμματι τούτῳ γίνεται τῆς ψυχῆς οὐκ ἄνευ ἀρετῆς, ὡς εἴρηταί τε καὶ ἔστι δῆλον· οἱ γὰρ συλλογισμοὶ τῶν πρακτῶν ἀρχὴν ἔχοντές εἰσιν, ἐπειδὴ τοιόνδε τὸ τέλος καὶ τὸ ἄριστον, ὁτιδήποτε ὄν (ἔστω γὰρ λόγου χάριν τὸ τυχόν)· τοῦτο δʼ εἰ μὴ τῷ ἀγαθῷ, οὐ φαίνεται· διαστρέφει γὰρ ἡ μοχθηρία καὶ διαψεύδεσθαι ποιεῖ περὶ τὰς πρακτικὰς ἀρχάς. ὥστε φανερὸν ὅτι ἀδύνατον φρόνιμον εἶναι μὴ ὄντα ἀγαθόν.
1144b13. Bölüm
Öyleyse aretē'yi de yeniden incelemeliyiz; çünkü aretē de benzer bir durumdadır: phronēsis becerikliliğe nasıl —aynı değil ama benzer— bir ilişki içindeyse, tabiî aretē de asıl aretē'ye öyledir. Herkese göre karakter özelliklerinin her biri bir bakıma tabiatça bizde bulunur; çünkü doğuştan adil, itidalli, cesur ve benzeri oluruz; ama yine de asıl iyi olanın başka bir şey olmasını, bu tür özelliklerin bizde başka bir şekilde bulunmasını ararız. Çünkü tabiî melekeler çocuklarda ve hayvanlarda da bulunur, ama nous olmadan zararlı oldukları görülür. Yalnız şu kadarı görülüyor gibidir: göremeyen güçlü bir beden hareket ederken görme yetisi olmadığı için ağır biçimde tökezlediği gibi, burada da öyledir; ama nous'u edinirse eylemde fark yaratır; o zaman önceki benzeri olan meleke asıl aretē olur. Dolayısıyla kanaat oluşturan kısımda beceriklilik ve phronēsis diye iki tür olduğu gibi, karaktere ait kısımda da iki tür vardır: biri tabiî aretē, öteki asıl aretē; bunlardan asıl aretē phronēsis olmadan oluşmaz. Bu yüzden kimileri bütün aretē'lerin phronēsis olduğunu söyler; Sokrates de bir bakımdan doğru araştırıyor, bir bakımdan hata ediyordu: bütün aretē'lerin phronēsis olduğunu düşünmekle hata ediyor, phronēsis olmadan olmadıklarını söylemekle doğru söylüyordu. İşareti şudur: bugün herkes aretē'yi tarif ederken, melekeyi ve neyle ilgili olduğunu söyledikten sonra “doğru logos'a uygun” diye ekler; doğru logos da phronēsis'e uygun olandır. Demek ki herkes, phronēsis'e uygun olan böyle bir melekenin aretē olduğunu bir bakıma sezer gibidir. Ama biraz ileri gitmeliyiz: aretē yalnızca doğru logos'a uygun olan değil, doğru logos'la birlikte olan melekedir; bu tür şeylerde doğru logos da phronēsis'tir. Sokrates aretē'lerin logos olduğunu düşünüyordu (çünkü hepsinin epistēmē olduğunu söylüyordu), bizse logos'la birlikte olduklarını söylüyoruz. Söylenenlerden, phronēsis olmadan asıl anlamda iyi olmanın, ahlaki aretē olmadan da phronēsis sahibi olmanın mümkün olmadığı açıktır. Aretē'lerin birbirinden ayrı bulunduğunu ileri süren akıl yürütme de böylece çözülebilir: aynı kişi hepsine tabiatça en yatkın değildir, dolayısıyla birini edinmiş, ötekini henüz edinmemiş olur; bu, tabiî aretē'ler bakımından mümkündür, ama kişiye mutlak anlamda iyi denmesini sağlayan aretē'ler bakımından mümkün değildir; çünkü tek bir phronēsis bulununca hepsi bulunur.
σκεπτέον δὴ πάλιν καὶ περὶ ἀρετῆς· καὶ γὰρ ἡ ἀρετὴ παραπλησίως ἔχει ὡς ἡ φρόνησις πρὸς τὴν δεινότητα —οὐ ταὐτὸ μέν, ὅμοιον δέ—οὕτω καὶ ἡ φυσικὴ ἀρετὴ πρὸς τὴν κυρίαν. πᾶσι γὰρ δοκεῖ ἕκαστα τῶν ἠθῶν ὑπάρχειν φύσει πως· καὶ γὰρ δίκαιοι καὶ σωφρονικοὶ καὶ ἀνδρεῖοι καὶ τἆλλα ἔχομεν εὐθὺς ἐκ γενετῆς· ἀλλʼ ὅμως ζητοῦμεν ἕτερόν τι τὸ κυρίως ἀγαθὸν καὶ τὰ τοιαῦτα ἄλλον τρόπον ὑπάρχειν. καὶ γὰρ παισὶ καὶ θηρίοις αἱ φυσικαὶ ὑπάρχουσιν ἕξεις, ἀλλʼ ἄνευ νοῦ βλαβεραὶ φαίνονται οὖσαι. πλὴν τοσοῦτον ἔοικεν ὁρᾶσθαι, ὅτι ὥσπερ σώματι ἰσχυρῷ ἄνευ ὄψεως κινουμένῳ συμβαίνει σφάλλεσθαι ἰσχυρῶς διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὄψιν, οὕτω καὶ ἐνταῦθα· ἐὰν δὲ λάβῃ νοῦν, ἐν τῷ πράττειν διαφέρει· ἡ δʼ ἕξις ὁμοία οὖσα τότʼ ἔσται κυρίως ἀρετή. ὥστε καθάπερ ἐπὶ τοῦ δοξαστικοῦ δύο ἐστὶν εἴδη, δεινότης καὶ φρόνησις, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ἠθικοῦ δύο ἐστί, τὸ μὲν ἀρετὴ φυσικὴ τὸ δʼ ἡ κυρία, καὶ τούτων ἡ κυρία οὐ γίνεται ἄνευ φρονήσεως. διόπερ τινές φασι πάσας τὰς ἀρετὰς φρονήσεις εἶναι, καὶ Σωκράτης τῇ μὲν ὀρθῶς ἐζήτει τῇ δʼ ἡμάρτανεν· ὅτι μὲν γὰρ φρονήσεις ᾤετο εἶναι πάσας τὰς ἀρετάς, ἡμάρτανεν, ὅτι δʼ οὐκ ἄνευ φρονήσεως, καλῶς ἔλεγεν. σημεῖον δέ· καὶ γὰρ νῦν πάντες, ὅταν ὁρίζωνται τὴν ἀρετήν, προστιθέασι, τὴν ἕξιν εἰπόντες καὶ πρὸς ἅ ἐστι, τὴν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον· ὀρθὸς δʼ ὁ κατὰ τὴν φρόνησιν. ἐοίκασι δὴ μαντεύεσθαί πως ἅπαντες ὅτι ἡ τοιαύτη ἕξις ἀρετή ἐστιν, ἡ κατὰ τὴν φρόνησιν. δεῖ δὲ μικρὸν μεταβῆναι. ἔστι γὰρ οὐ μόνον ἡ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, ἀλλʼ ἡ μετὰ τοῦ ὀρθοῦ λόγου ἕξις ἀρετή ἐστιν· ὀρθὸς δὲ λόγος περὶ τῶν τοιούτων ἡ φρόνησίς ἐστιν. Σωκράτης μὲν οὖν λόγους τὰς ἀρετὰς ᾤετο εἶναι (ἐπιστήμας γὰρ εἶναι πάσας), ἡμεῖς δὲ μετὰ λόγου. δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὐχ οἷόν τε ἀγαθὸν εἶναι κυρίως ἄνευ φρονήσεως, οὐδὲ φρόνιμον ἄνευ τῆς ἠθικῆς ἀρετῆς. ἀλλὰ καὶ ὁ λόγος ταύτῃ λύοιτʼ ἄν, ᾧ διαλεχθείη τις ἂν ὅτι χωρίζονται ἀλλήλων αἱ ἀρεταί· οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς εὐφυέστατος πρὸς ἁπάσας, ὥστε τὴν μὲν ἤδη τὴν δʼ οὔπω εἰληφὼς ἔσται· τοῦτο γὰρ κατὰ μὲν τὰς φυσικὰς ἀρετὰς ἐνδέχεται,
1145aPhronēsis eyleme yönelik olmasaydı bile bir kısmın aretē'si olduğu için ona ihtiyaç duyulacağı da açıktır; prohairesis'in ne phronēsis olmadan ne de aretē olmadan doğru olamayacağı da açıktır; çünkü biri gayeyi, öteki gayeye götüren şeyleri yaptırır. Ama phronēsis bilgelik üzerinde, yani daha iyi kısım üzerinde hâkim değildir; tıpkı hekimliğin sağlık üzerinde hâkim olmaması gibi; çünkü onu kullanmaz, nasıl oluşacağını gözetir; dolayısıyla onun için buyruk verir, ona buyruk vermez. Ayrıca phronēsis'i bilgeliğe hâkim saymak, siyaset bilgisinin şehirdeki her şey hakkında buyruk verdiği için tanrılara da hükmettiğini söylemeye benzer.
καθʼ ἃς δὲ ἁπλῶς λέγεται ἀγαθός, οὐκ ἐνδέχεται· ἅμα γὰρ τῇ φρονήσει μιᾷ ὑπαρχούσῃ πᾶσαι ὑπάρξουσιν. δῆλον δέ, κἂν εἰ μὴ πρακτικὴ ἦν, ὅτι ἔδει ἂν αὐτῆς διὰ τὸ τοῦ μορίου ἀρετὴν εἶναι, καὶ ὅτι οὐκ ἔσται ἡ προαίρεσις ὀρθὴ ἄνευ φρονήσεως οὐδʼ ἄνευ ἀρετῆς· ἣ μὲν γὰρ τὸ τέλος ἣ δὲ τὰ πρὸς τὸ τέλος ποιεῖ πράττειν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κυρία γʼ ἐστὶ τῆς σοφίας οὐδὲ τοῦ βελτίονος μορίου, ὥσπερ οὐδὲ τῆς ὑγιείας ἡ ἰατρική· οὐ γὰρ χρῆται αὐτῇ, ἀλλʼ ὁρᾷ ὅπως γένηται· ἐκείνης οὖν ἕνεκα ἐπιτάττει, ἀλλʼ οὐκ ἐκείνῃ. ἔτι ὅμοιον κἂν εἴ τις τὴν πολιτικὴν φαίη ἄρχειν τῶν θεῶν, ὅτι ἐπιτάττει περὶ πάντα τὰ ἐν τῇ πόλει.