Kavram
logistikon
- Yunanca
- λογιστικόν
- Latince
- rationale / pars rationalis
- Almanca
- das Vernünftige / das Berechnende
- Fransızca
- la partie rationnelle / le raisonnable
- İngilizce
- the rational part
- Türkçe
- akıl yürüten yan (logistikon)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada logistikos "hesaba yatkın, hesap bilen" demektir (Theaitetos 143b; Devlet 340d "hesapçı"). Devlet IV 436a–441c'de Sokrates çelişmezlik ilkesine (aynı şey aynı bakımdan aynı şeye göre aynı anda karşıt şeyleri yapamaz ya da onlara uğrayamaz, 436b) dayanarak psykhē'de ayrı şeyler bulunduğunu gösterir: susamış olduğu hâlde içmeyen insanda içmeyi buyuran (epithymētikon, arzulayan yan) ile engelleyen şey ayrı olmalıdır; engelleyen "akıl yürütmeden" (ek logismou) gelir ve logistikon diye adlandırılır (439c–d). Leontios anlatısıyla (439e–440a) thymos'lu yan da ondan ayrılır. Böylece sıradan bir sıfat, psykhē'nin yönetici parçasının teknik adı olur; kentte buna yöneticiler / bekçiler, aretē'ler arasında bilgelik (sophia) karşılık gelir (441e–442c).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Klasik | Platon, Devlet IV 439d–442c | Psykhē'nin üç türünden (eidos) yöneten, bilge olan, bütün için öngörüde bulunan yan; thymos'lu yan onun müttefiki, arzulayan yan onun yönetilenidir | Devlet |
| Klasik | Platon, Devlet IX 580d–581c | Her yanın kendi hazzı ve sevgisi vardır: logistikon "öğrenmeyi seven, bilgelik seven" (philomathes, philosophon) yandır | Devlet |
| Klasik | Platon, Phaidros 246a–254e; Timaios 69c–72d | Arabacı ve iki at imgesi; Timaios'ta ölümsüz psykhē'nin başa yerleştirilmesi (sözcük orada yerini to theion, nous gibi adlara bırakır) | Phaidros |
| Klasik | Aristoteles, Nikomakhos'a Etik VI 1139a12 | to logistikon = akıllı parçanın "danışıp karar veren" (bouleutikon) alt kısmı, to epistēmonikon'dan ayrı | |
| Helenistik–Roma | Poseidonios, Galenos (De placitis Hippocratis et Platonis) | Platon'un üçlü psykhē öğretisinin Khrysippos'un tekçi psykhē anlayışına karşı savunulması |
Dönüşüm: Aritmetik "hesap"tan psykhē'nin yönetici parçasına; Aristoteles'te yeniden daraltılarak pratik akla (danışıp karar verme) indirgenir. Latin geleneğinde ratio ile karşılanınca "hesap" ile "akıl" arasındaki köprü görünmez olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ λογιστικόν (to logistikon) | logizesthai (hesaplamak, akıl yürütmek) fiilinden -ικός sıfatı, yansız artikelle adlaştırılmış: "akıl yürüten (şey/yan)". Aynı kökten logismos (akıl yürütme), logistikē (hesap tekhnē'si). Psykhē'nin bir "parçası" olarak ilk kez Devlet IV 439d'de adlandırılır. |
| Latince | rationale / pars rationalis | Cicero ve sonraki Platoncular psykhē'nin akıllı kısmını ratio ile karşılar; logistikon'daki "hesap" katmanı düşer. |
| Almanca / Fransızca | das Vernünftige, das Berechnende / la partie rationnelle | Almancada Schleiermacher "das Vernünftige"; hesaplama anlamını korumak isteyenler "das Berechnende" der. |
| İngilizce | the rational part |
Türkçe karşılığı
akıl yürüten yan (logistikon).
"Akıl" dersem logistikon'u nous ile özdeşleştirir, onu kavrayıcı, seyredici bir yeti yaparım; oysa Devlet IV'te logistikon öncelikle yönetir, danışıp karar verir (bouleuetai), "bütün psykhē'yi önceden gözetir" (441e) ve iyi ile kötüyü "tartıp hesaplar" (441c analogisamenon). "Hesaplayan" dersem bu pratik, tartan yanı öne çıkarır ama VI–VII. Kitaplardaki iyinin idea'sına yönelen bilgi sevgisini kaybederim. "Akıl yürüten yan" iki anlamı birlikte taşımaya çalışan bir uzlaşmadır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde τὸ λογιστικόν = "akıl yürüten yan (logistikon)"; ilk geçiş Devlet 439d. Eşleri: τὸ θυμοειδές = "thymos'lu yan" (thymos), τὸ ἐπιθυμητικόν = "arzulayan yan (epithymētikon)".
Atıf ve kaynak notu
Sözcük Platon'a aittir (Devlet 439d, 440e, 441a–442d, IX. Kitap), ama "psykhē'nin üç parçası" (tripartite soul) deyişi yorumcuların sistemleştirmesidir: Platon 435c'de "üç tür" (tria eidē), 441c'de "soylar" (genē), 442b–c'de "parçalar" (merē) der ve 435d'de bu yöntemle "tam kesinliğe" ulaşılamayacağını, "daha uzun bir yol" gerektiğini açıkça belirtir. Phaidon'daki yalın ve bölünmez psykhē ile ilişkisi (bkz. X. Kitap 611b–612a) tartışmalıdır.
İlgili kavramlar
- psyche (psykhē bir mi, çok mu? parçalar gerçek mi, işlevsel mi?)
- thymos (thymos'lu yan logistikon'un "doğal yardımcısı", 441a)
- sophrosyne (yöneten ile yönetilenlerin logistikon'un yönetmesi gerektiğinde anlaşması, 442c–d)
- akrasia (Protagoras'taki "kimse bile bile kötülük yapmaz" tezi ile 439c'deki iç çatışma)
- phronesis
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: akıl yürüten kısmı, akıl yürüten yan, akıl yürüten, logistikon, akılla kavranana, hesaplayan
Metinlerde işaretlendiği yerler
7 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.