Kavram
akrasia
- Yunanca
- ἀκρασία / ἀκράτεια
- Latince
- incontinentia
- Almanca
- Unbeherrschtheit / Willensschwäche
- Fransızca
- incontinence / faiblesse de la volonté
- İngilizce
- akrasia, weakness of will, incontinence
- Türkçe
- nefse hâkimsizlik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde akratēs kendini tutamayan, özellikle yeme, içme ve cinsellikte ölçüyü kaçırandır; akratos (katıksız şarap) ile ses benzerliği Yunan kulağında oyun malzemesidir. Gorgias 525a'da terim, exousia (dilediğini yapma serbestliği), tryphē (sefahat) ve hybris ile birlikte tyrannos psykhē'sinin yara izlerini sayan bir dizide geçer: psykhē'yi "ölçüsüzlük ve çirkinlik"le dolduran şeylerden biri. Protagoras 352b–358d'de terim geçmez ama sorun ("hazza yenik düşmek") tam olarak tartışılır; Aristoteles Nikomakhos'a Etik VII'de bu tartışmayı akrasia adıyla sistemleştirir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Klasik | Ksenophon, Memorabilia I–IV | enkrateia, Sokrates'in başlıca erdemi; akrasia onun yoksunluğu | |
| Klasik | Platon, Protagoras 352b–358d | Terim geçmeden sorun: "bilerek kötüyü yapmak" mümkün mü? Sokrates'in cevabı: hayır, bu bir ölçme hatası (bilgisizlik) | Protagoras |
| Klasik | Platon, Gorgias 525a | Tyrannos psykhē'sinin kusurları arasında | Gorgias, psyche |
| Klasik | Platon, Devlet IV 439e–440a (Leontios) | Psykhē'nin parçaları arasındaki çatışma; thymos'un arzuya karşı çıkması | thymos |
| Klasik | Aristoteles, Nikomakhos'a Etik VII | Teknik terim: bilerek ama tutkunun etkisiyle doğru yargıya aykırı davranmak; aceleci / zayıf akrasia | peripatetic |
| Modern | D. Davidson, "How is Weakness of the Will Possible?" (1970) | "weakness of will" olarak analitik eylem kuramına taşınması |
Dönüşüm: Gündelik bir ahlaki kusurdan (ölçüsüzlük) psikolojik-epistemolojik bir bilmeceye: bilen biri nasıl olur da bildiğine aykırı davranır? Platon'da kusur bilgisizliğe indirgenir; Aristoteles'te bilgi ile eylem arasındaki boşluk olarak kurtarılır; modern felsefede "irade" kavramına bağlanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀκρασία (akrasia) / ἀκράτεια (akrateia); ἀκρατής (akratēs); karşıtı ἐγκράτεια (enkrateia) | a- + kratos "güç, hâkimiyet": kendi üzerinde güç sahibi olmayış. Attika'da akrasia ile akrateia biçimleri yan yana dolaşır (el yazmalarında sık karışır). Projede ilk geçiş: Gorgias 525a, "eylemlerin nefse hâkimsizliği" (akratia tōn praxeōn, Burnet yazımıyla). |
| Latince | incontinentia | Cicero ve skolastik gelenek; "içinde tutamama" imgesi Yunanca "güç" imgesinden farklıdır. |
| Almanca / Fransızca | Unbeherrschtheit, Willensschwäche / incontinence, akrasie | Analitik felsefede "weakness of will" yerleşiktir; Aristoteles çevirilerinde çoğu kez terim çevrilmeden bırakılır. |
| İngilizce | akrasia, weakness of will, incontinence |
Türkçe karşılığı
nefse hâkimsizlik (akrateia).
"İrade zayıflığı" dersem Sokrates'in "kimse bile bile kötüye gitmez" tezini baştan yanlışlanmış bir tez gibi okurum: irade bilgiyi dinlemiyormuş gibi. "Nefse hâkimsizlik" ise durumu bir güç ilişkisi olarak (kim kime hükmediyor?) bırakır; Protagoras 352b–c'de de soru tam olarak budur: epistēmē mi hükmeder, yoksa haz, öfke, korku mu onu köle gibi sürükler? Karşılık, Sokrates'in cevabını da Aristoteles'in düzeltmesini de dışlamaz.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde akrasia / akrateia (Gorgias 525a'daki akratia yazımı dahil) = "nefse hâkimsizlik (akrateia)", ilk geçişte bu nota bağlanır; akratēs = "nefsine hâkim olmayan"; enkrateia = "nefse hâkimiyet". "Hazza yenik düşmek" (hēttasthai hēdonēs, Protagoras 352e) deyimi ayrı tutulur ve Türkçede değiştirilmez.
Atıf ve kaynak notu
Platon'un "akrasia sorunu" diye anılan tartışması (Protagoras) terimi kullanmaz; bu adlandırma Aristoteles'ten geriye yansıtılmıştır. Platon'da terim yalnızca gündelik-ahlaki anlamında ve seyrek geçer (Gorgias 525a gibi). "Sokratik akrasia inkârı" formülü de sonraki literatürün kurgusudur.
İlgili kavramlar
- sophrosyne (karşıtı olarak ölçülülük ve enkrateia)
- episteme (bilgi eyleme hükmeder mi?)
- psyche (psykhē'nin parçaları ve iç çatışma)
- pleonexia (fazlasını isteme; Gorgias'ta tyrannos psykhē'si)
- continentia (Latince karşı terim: enkrateia)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: akrasia, nefsine hâkim olamaması, nefsine hâkim olamamaktan, nefsine hâkim olamayan, Akrasia, nefsine hâkim olamama
Metinlerde işaretlendiği yerler
21 yer · 16 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar4.5.6
- Platon, Gorgias525a
- Platon, Devlet461a
- Platon, Timaios86d
- Platon, Kanunlar636c 734a 886a 908c 933e
- Aristoteles, Ruh Üzerine3.9
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1102b 1145a10
- Aristoteles, Büyük Etik1187b35_2
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1223a20
- Aristoteles, Retorik1368b10
- Aristoteles, Problemler949b_3
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.24_col1
- Timon, Phliuslu Timon: Tanıklıklar ve Fragmanlars214
- Philon, Gaius'a Elçilik14
- Plutarkhos, Talih Üzerine1
- Plutarkhos, Ahlaki Erdem Üzerine6