İçeriğe geç

Kavram

akrasia

Yunanca
ἀκρασία / ἀκράτεια
Latince
incontinentia
Almanca
Unbeherrschtheit / Willensschwäche
Fransızca
incontinence / faiblesse de la volonté
İngilizce
akrasia, weakness of will, incontinence
Türkçe
nefse hâkimsizlik

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde akratēs kendini tutamayan, özellikle yeme, içme ve cinsellikte ölçüyü kaçırandır; akratos (katıksız şarap) ile ses benzerliği Yunan kulağında oyun malzemesidir. Gorgias 525a'da terim, exousia (dilediğini yapma serbestliği), tryphē (sefahat) ve hybris ile birlikte tyrannos psykhē'sinin yara izlerini sayan bir dizide geçer: psykhē'yi "ölçüsüzlük ve çirkinlik"le dolduran şeylerden biri. Protagoras 352b–358d'de terim geçmez ama sorun ("hazza yenik düşmek") tam olarak tartışılır; Aristoteles Nikomakhos'a Etik VII'de bu tartışmayı akrasia adıyla sistemleştirir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Klasik Ksenophon, Memorabilia I–IV enkrateia, Sokrates'in başlıca erdemi; akrasia onun yoksunluğu
Klasik Platon, Protagoras 352b–358d Terim geçmeden sorun: "bilerek kötüyü yapmak" mümkün mü? Sokrates'in cevabı: hayır, bu bir ölçme hatası (bilgisizlik) Protagoras
Klasik Platon, Gorgias 525a Tyrannos psykhē'sinin kusurları arasında Gorgias, psyche
Klasik Platon, Devlet IV 439e–440a (Leontios) Psykhē'nin parçaları arasındaki çatışma; thymos'un arzuya karşı çıkması thymos
Klasik Aristoteles, Nikomakhos'a Etik VII Teknik terim: bilerek ama tutkunun etkisiyle doğru yargıya aykırı davranmak; aceleci / zayıf akrasia peripatetic
Modern D. Davidson, "How is Weakness of the Will Possible?" (1970) "weakness of will" olarak analitik eylem kuramına taşınması

Dönüşüm: Gündelik bir ahlaki kusurdan (ölçüsüzlük) psikolojik-epistemolojik bir bilmeceye: bilen biri nasıl olur da bildiğine aykırı davranır? Platon'da kusur bilgisizliğe indirgenir; Aristoteles'te bilgi ile eylem arasındaki boşluk olarak kurtarılır; modern felsefede "irade" kavramına bağlanır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀκρασία (akrasia) / ἀκράτεια (akrateia); ἀκρατής (akratēs); karşıtı ἐγκράτεια (enkrateia) a- + kratos "güç, hâkimiyet": kendi üzerinde güç sahibi olmayış. Attika'da akrasia ile akrateia biçimleri yan yana dolaşır (el yazmalarında sık karışır). Projede ilk geçiş: Gorgias 525a, "eylemlerin nefse hâkimsizliği" (akratia tōn praxeōn, Burnet yazımıyla).
Latince incontinentia Cicero ve skolastik gelenek; "içinde tutamama" imgesi Yunanca "güç" imgesinden farklıdır.
Almanca / Fransızca Unbeherrschtheit, Willensschwäche / incontinence, akrasie Analitik felsefede "weakness of will" yerleşiktir; Aristoteles çevirilerinde çoğu kez terim çevrilmeden bırakılır.
İngilizce akrasia, weakness of will, incontinence

Türkçe karşılığı

nefse hâkimsizlik (akrateia).

"İrade zayıflığı" dersem Sokrates'in "kimse bile bile kötüye gitmez" tezini baştan yanlışlanmış bir tez gibi okurum: irade bilgiyi dinlemiyormuş gibi. "Nefse hâkimsizlik" ise durumu bir güç ilişkisi olarak (kim kime hükmediyor?) bırakır; Protagoras 352b–c'de de soru tam olarak budur: epistēmē mi hükmeder, yoksa haz, öfke, korku mu onu köle gibi sürükler? Karşılık, Sokrates'in cevabını da Aristoteles'in düzeltmesini de dışlamaz.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde akrasia / akrateia (Gorgias 525a'daki akratia yazımı dahil) = "nefse hâkimsizlik (akrateia)", ilk geçişte bu nota bağlanır; akratēs = "nefsine hâkim olmayan"; enkrateia = "nefse hâkimiyet". "Hazza yenik düşmek" (hēttasthai hēdonēs, Protagoras 352e) deyimi ayrı tutulur ve Türkçede değiştirilmez.

Atıf ve kaynak notu

Platon'un "akrasia sorunu" diye anılan tartışması (Protagoras) terimi kullanmaz; bu adlandırma Aristoteles'ten geriye yansıtılmıştır. Platon'da terim yalnızca gündelik-ahlaki anlamında ve seyrek geçer (Gorgias 525a gibi). "Sokratik akrasia inkârı" formülü de sonraki literatürün kurgusudur.

İlgili kavramlar

  • sophrosyne (karşıtı olarak ölçülülük ve enkrateia)
  • episteme (bilgi eyleme hükmeder mi?)
  • psyche (psykhē'nin parçaları ve iç çatışma)
  • pleonexia (fazlasını isteme; Gorgias'ta tyrannos psykhē'si)
  • continentia (Latince karşı terim: enkrateia)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: akrasia, nefsine hâkim olamaması, nefsine hâkim olamamaktan, nefsine hâkim olamayan, Akrasia, nefsine hâkim olamama

Metinlerde işaretlendiği yerler

21 yer · 16 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.