İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Ahlaki Erdem Üzerine

Περὶ ἠθικῆς ἀρετῆς

11. Bölüm

Ahlakî denen ve theoretik aretēden en çok, duygunun madde, logosun eidos olmasıyla ayrıldığı düşünülen aretē hakkında şunları ele alacağız: ousiası nedir ve tabiatı gereği nasıl var olur? Onu kabul eden psykhē bölümü kendine ait bir logosla mı düzenlenmiştir, yoksa yabancı bir logostan mı pay almıştır? Pay almışsa, daha iyiye karışan şeyler gibi mi almıştır, yoksa bir denetim ve yönetim altında bulunduğu için yönetenin gücünden pay aldığı söylenen bir şey gibi mi? Çünkü bir aretēnin tamamen maddesiz ve katışıksız olarak meydana gelip kalabileceği bence açıktır. Başkalarının görüşlerine de kısaca değinmek daha iyi olur; bilgi vermekten çok, bunlar önceden ortaya konunca kendi görüşlerimiz daha açık ve daha sağlam hale gelsin diye.

1

περὶ τῆς ἠθικῆς λεγομένης; ἀρετῆς καὶ δοκούσης, ᾧ δὴ μάλιστα τῆς θεωρητικῆς διαφέρει, τῷ τὸ μὲν πάθος ὕλην ἔχειν τὸν δὲ λόγον εἶδος, εἰπεῖν πρόκειται τίνʼ οὐσίαν ἔχει καὶ πῶς ὑφίστασθαι πέφυκε· καὶ πότερον οἰκείῳ λόγῳ κεκόσμηται τὸ δεδεγμένον μόριον αὐτὴν τῆς ψυχῆς ἢ μετέσχηκεν ἀλλοτρίου· καὶ εἰ μετέσχηκε, πότερον ὡς τὰ μεμιγμένα πρὸς τὸ βέλτιον ἢ μᾶλλον ὡς ἐπιστασίᾳ τινὶ χρώμενον καὶ ἀρχῇ μετέχειν λέγεται τῆς τοῦ ἄρχοντος δυνάμεως. ὅτι μὲν γὰρ δυνατὸν καὶ ἀρετὴν γεγονέναι καὶ μένειν παντάπασιν· ἄυλον καὶ ἄκρατον, οἶμαι δῆλον εἶναι. βέλτιον δὲ βραχέως ἐπιδραμεῖν καὶ τὰ τῶν ἑτέρων, οὐχ ἱστορίας ἕνεκα μᾶλλον ἢ τοῦ σαφέστερα γενέσθαι τὰ οἰκεῖα καὶ βεβαιότερα, προεκτεθέντων ἐκείνων.

22. Bölüm

Eretrialı Menedemos, aretēlerin hem çokluğunu hem de farklılıklarını reddediyor, aretēnin tek olduğunu, birçok adla anıldığını söylüyordu: itidal, cesaret, adalet aynı şeyin adlarıdır, tıpkı ölümlü ve insan sözleri gibi. Sakızlı Ariston da aretēyi ousia bakımından tek saymış ve sağlık diye adlandırmıştı; ama bir şeye göre olma bakımından onu farklı ve çok saymıştı. Tıpkı birinin, görme duyumuzu beyazı kavradığında 'beyaz görüş', siyahı kavradığında 'siyah görüş' ya da benzer bir adla anmak istemesi gibi. Aretē yapılması gerekenle gerekmeyeni gözettiğinde phronēsis, arzuyu düzenleyip hazlardaki ölçüyü ve uygun zamanı belirlediğinde itidal, başkalarıyla ortaklık ve anlaşmalarda bulunduğunda adalet adını alır. Bıçak tektir ama kâh şunu kâh bunu keser; ateş de tek tabiatıyla farklı maddeler üzerinde etki eder.

Kitionlu Zenon da bir ölçüde buna kaymış görünüyor; phronēsisi, verilmesi gerekenlerde adalet, seçilmesi gerekenlerde itidal, katlanılması gerekenlerde cesaret diye tarif etmiştir. Onu savunanlar, Zenon'un burada epistēmēye phronēsis dediğini ileri sürerler. Khrysippos ise her keyfiyete göre bir aretē oluşturulduğunu düşünerek, Platon'un deyişiyle farkında olmadan alışılmadık, bilinmedik bir aretē sürüsü uyandırmıştır. Cesur adamdan cesareti, yumuşak başlıdan yumuşak başlılığı, adilden adaleti türettiği gibi, zarif olandan zarifliği, iyi olandan iyiliği, büyük olandan büyüklüğü, güzel olandan güzelliği türetmiş; incelik, güler yüzlülük, hoşsohbetlik gibi başka şeyleri de aretē saymış, bunlara hiç ihtiyacı olmayan felsefeyi birçok tuhaf adla doldurmuştur.

2

Μενέδημος μὲν ὁ ἐξ Ἐρετρίας ἀνῄρει τῶν ἀρετῶν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὰς διαφοράς, ὡς μιᾶς οὔσης καὶ χρωμένης πολλοῖς ὀνόμασι· τὸ γὰρ αὐτὸ σωφροσύνην καὶ ἀνδρείαν καὶ δικαιοσύνην λέγεσθαι, καθάπερ βροτὸν καὶ ἄνθρωπον. ἀρίστων δʼ ὁ Χῖος τῇ μὲν οὐσίᾳ μίαν καὶ αὐτὸς ἀρετὴν ἐποίει καὶ ὑγίειαν ὠνόμαζε· τῷ δὲ πρὸς τί πως διαφόρους καὶ πλείονας, ὡς εἴ τις ἐθέλοι τὴν ὅρασιν ἡμῶν λευκῶν μὲν ἀντιλαμβανομένην λευκοθέαν καλεῖν, μελάνων δὲ μελανθέαν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον. καὶ γὰρ ἡ ἀρετὴ ποιητέα μὲν ἐπισκοποῦσα καὶ μὴ ποιητέα κέκληται φρόνησις, ἐπιθυμίαν δὲ κοσμοῦσα καὶ τὸ μέτριον καὶ τὸ εὔκαιρον ἐν ἡδοναῖς ὁρίζουσα σωφροσύνη, κοινωνήμασι δὲ καὶ συμβολαίοις ὁμιλοῦσα τοῖς πρὸς ἑτέρους δικαιοσύνη· καθάπερ τὸ μαχαίριον ἓν μὲν ἐστιν ἄλλοτε δʼ ἄλλο διαιρεῖ, καὶ τὸ πῦρ ἐνεργεῖ περὶ ὕλας διαφόρους μιᾷ φύσει χρώμενον. ἔοικε δὲ καὶ Ζήνων εἰς τοῦτό πως ὑποφέρεσθαι ὁ Κιτιεύς, ὁριζόμενος τὴν φρόνησιν ἐν μὲν ἀπονεμητέοις δικαιοσύνην ἐν δʼ αἱρετέοις σωφροσύνην ἐν δʼ ὑπομενετέοις ἀνδρείαν· ἀπολογούμενοι δʼ ἀξιοῦσιν ἐν τούτοις τὴν ἐπιστήμην φρόνησιν ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος ὠνομάσθαι. Χρύσιππος δὲ κατὰ τὸ ποιὸν ἀρετὴν ἰδίαν ποιότητι συνίστασθαι νομίζων, ἔλαθεν ἑαυτὸν κατὰ τὸν Πλάτωνα σμῆνος ἀρετῶν οὐ σύνηθες οὐδὲ γνώριμον ἐγείρας ὡς γὰρ παρὰ τὸν ἀνδρεῖον ἀνδρείαν καὶ παρὰ τὸν πρᾶον πραότητα καὶ δικαιοσύνην παρὰ τὸν δίκαιον, οὕτω παρὰ τὸν χαρίεντα χαριεντότητας καὶ παρὰ τὸν ἐσθλὸν ἐσθλότητας καὶ παρὰ τὸν μέγαν μεγαλότητας καὶ παρὰ τὸν καλὸν καλότητας, ἑτέρας τε τοιαύτας ἐπιδεξιότητας εὐαπαντησίας εὐτραπελίας ἀρετὰς τιθέμενος, πολλῶν καὶ ἀτόπων ὀνομάτων οὐδὲν δεομένην ἐμπέπληκε φιλοσοφίαν.

33. Bölüm

Bunların hepsi aretēyi ortak olarak psykhēnin yönetici bölümünün logos tarafından oluşturulmuş bir durumu ve gücü, hatta bizzat tutarlı, sağlam ve değişmez bir logos olarak kabul eder. Duygusal ve akıl dışı bölümün, psykhēnin akıl sahibi bölümünden herhangi bir farklılık ve tabiatla ayrıldığını düşünmezler. Onlara göre psykhēnin aynı bölümü, yani düşünce ve yönetici bölüm dedikleri şey, baştan aşağı dönüşüp değişerek, duygularda ve meleke ya da durum değişikliklerinde kötülük ve aretē olur, içinde hiçbir akıl dışı şey bulundurmaz. Dürtünün aşırılığı güçlenip galip gelerek onu seçen logosa aykırı biçimde yersiz bir şeye sürüklendiğinde akıl dışı diye anılır. Çünkü onlara göre duygu da, kötü ve yanlış bir hükümden şiddet ve güç kazanmış bozuk ve ölçüsüz bir logostur.

Ama bu kişilerin hepsi, her birimizin gerçekten nasıl ikili ve bileşik olduğunu gözden kaçırmış görünüyor. Öbür ikiliği görmediler, yalnızca psykhē ile bedenin daha belirgin karışımını gördüler. Psykhēnin kendisinde bileşik, iki tabiatlı ve benzemez bir şey bulunduğunu, sanki akıl dışı olanın başka bir beden gibi logosa bir zorunlulukla ve tabiatça karışıp uyduğunu Pythagoras'ın da bildiği akla yakındır. Bunu, onun musikiye verdiği önemden çıkarıyoruz: Psykhēyi yumuşatmak ve teselli etmek için musikiye başvurmuştur; çünkü psykhēde her şey öğretime ve bilgiye boyun eğmez, kötülükten logosla dönmez; felsefe için tamamen zor ve söz dinlemez olmaması için başka bir ikna yardımına, şekillendirilip evcilleştirilmeye ihtiyaç duyar.

Platon ise açıkça, kesin ve şüphesiz biçimde şunu görmüştür: bu evrenin canlı yanı basit, bileşimsiz ve tek biçimli değildir. Aynı olanın ve başka olanın güçlerinden karışmış olarak bir yandan hep aynı şekilde düzenlenir ve egemen tek bir düzenle döner; öbür yandan birbirine zıt ve gezgin hareketlere ve dairelere bölünerek yeryüzündeki yok oluşlara ve oluşlara farklılığın, değişimin ve benzemezliğin ilkesini verir. İnsanın psykhēsi de evrenin psykhēsinin bir parçası ya da taklidi olup ona benzer oranlar ve sayılarla uyumlu kılındığından basit ve tek hâlli değildir. Bir bölümü nous ve hesap sahibidir; insana hâkim olması ve onu yönetmesi tabiata uygundur. Öbür bölümü ise duygusal, akıl dışı, çok değişken ve düzensizdir, kendi başına [düzenleyene] ihtiyaç duyar. Bu bölüm de ikiye ayrılır: hep bedenle birlikte olmak isteyen ve tabiatça bedene hizmet eden kısmı arzu bölümü adını almıştır; kimi zaman buna katılan, kimi zaman da hesaba güç ve kuvvet veren kısmı thymos bölümüdür. Platon bu farkı özellikle hesap yapan ve phronēsis sahibi bölümün, arzulayan ve öfkelenen bölüme karşı çıkmasıyla gösterir; çünkü en iyiye çoğu kez söz dinlemeyen ve direnen başka bir şey vardır.

Aristoteles bu ilkeleri çoğunlukla kullanmıştır, yazdıklarından bu bellidir. Sonradan thymos bölümünü arzu bölümüne katmış, thymosun bir arzu, karşılık olarak acı verme isteği olduğunu söylemiştir. Ama duygusal ve akıl dışı bölümü sonuna kadar hesap bölümünden farklı saymayı sürdürmüştür. Bu, duyusal ya da beslenme ve büyüme bölümü gibi bütünüyle akıl dışı olduğu için değildir. Çünkü bunlar logosu hiç işitmez, deyim yerindeyse sağırdır, etten fışkırmış ve tamamen bedene bağlıdır. Duygusal bölüm ise kendine ait bir logostan yoksundur, ama hesap yapan ve phronēsis sahibi bölümü dinlemeye, ona dönmeye, boyun eğmeye ve onun şeklini almaya tabiatça yatkındır; yeter ki cahil haz ve ölçüsüz bir yaşayış onu tamamen bozmuş olmasın.

3

κοινῶς δʼ ἅπαντες οὗτοι τὴν ἀρετὴν τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς διάθεσίν τινα καὶ δύναμιν γεγενημένην ὑπὸ λόγου, μᾶλλον δὲ λόγον οὖσαν αὐτὴν ὁμολογούμενον καὶ βέβαιον καὶ ἀμετάπτωτον ὑποτίθενται· καὶ νομίζουσιν οὐκ εἶναι τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον διαφορᾷ τινι καὶ φύσει ψυχῆς τοῦ λογικοῦ διακεκριμένον, ἀλλὰ ταὐτὸ τῆς ψυχῆς μέρος, ὃ δὴ καλοῦσι διάνοιαν καὶ ἡγεμονικόν, διʼ ὅλου τρεπόμενον καὶ μεταβάλλον ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς καθʼ ἕξιν ἢ διάθεσιν μεταβολαῖς κακίαν τε γίνεσθαι καὶ ἀρετήν, καὶ μηδὲν ἔχειν ἄλογον ἐν ἑαυτῷ· λέγεσθαι δʼ ἄλογον, ὅταν τῷ πλεονάζοντι τῆς ὁρμῆς ἰσχυρῷ γενομένῳ καὶ κρατήσαντι πρός τι τῶν ἀτόπων παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον ἐκφέρηται· καὶ γὰρ τὸ πάθος εἶναι λόγον πονηρὸν καὶ ἀκόλαστον ἐκ φαύλης καὶ διημαρτημένης κρίσεως σφοδρότητα καὶ ῥώμην προσλαβούσης. ἔοικε δὲ λαθεῖν τούτους ἅπαντας, ᾗ διττὸς ἡμῶν ὡς ἀληθῶς ἕκαστός ἐστι καὶ σύνθετος· τὴν γὰρ ἑτέραν διπλόην οὐ κατεῖδον, ἀλλὰ τὴν ψυχῆς καὶ σώματος μῖξιν ἐμφανεστέραν οὖσαν· ὅτι δʼ αὐτῆς ἔστι τῆς ψυχῆς ἐν ἑαυτῇ σύνθετόν τι καὶ διφυὲς καὶ ἀνόμοιον, ὥσπερ ἑτέρου σώματος τοῦ ἀλόγου πρὸς τὸν λόγον ἀνάγκῃ τινὶ καὶ φύσει συμμιγέντος καὶ συναρμοσθέντος, εἰκὸς μέν ἐστι μηδὲ Πυθαγόραν ἀγνοῆσαι, τεκμαιρομένοις τῇ περὶ μουσικὴν σπουδῇ τοῦ ἀνδρός, ἣν ἐπηγάγετο τῇ ψυχῇ κηλὴσεως ἕνεκα καὶ παραμυθίας, ὡς οὐ πᾶν ἐχούσῃ διδασκαλίας καὶ μαθήματος ὑπήκοον οὐδὲ λόγῳ μεταβλητὸν ἐκ κακίας, ἀλλά τινος ἑτέρας πειθοῦς συνεργοῦ καὶ πλάσεως καὶ τιθασεύσεως δεόμενον, εἰ μὴ παντάπασι μέλλοι φιλοσοφίᾳ δυσμεταχείριστον εἶναι καὶ ἀπειθές. ἐμφανῶς μέντοι καὶ βεβαίως καὶ ἀναμφιδόξως Πλάτων συνεῖδεν, ὅτι τούτου γε τοῦ κόσμου τὸ ἔμψυχον οὐχ ἁπλοῦν οὐδʼ ἀσύνθετον οὐδὲ μονοειδές ἐστιν, ἀλλʼ ἐκ τῆς ταὐτοῦ καὶ τῆς τοῦ ἑτέρου μεμιγμένον δυνάμεως πῆ μὲν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ κοσμεῖται καὶ περιπολεῖ μιᾷ τάξει κράτος ἐχούσῃ χρώμενον, πῆ δʼ εἴς τε κινήσεις καὶ κύκλους σχιζόμενον ὑπεναντίους καὶ πλανητοὺς ἀρχὴν διαφορᾶς καὶ μεταβολῆς καὶ ἀνομοιότητος ἐνδίδωσι ταῖς περὶ γῆν φθοραῖς καὶ γενέσεσιν ἥ τʼ ἀνθρώπου ψυχὴ μέρος ἤ τι μίμημα τῆς τοῦ παντὸς οὖσα καὶ συνηρμοσμένη κατὰ λόγους καὶ ἀριθμοὺς ἐοικότας ἐκείνοις οὐχ ἁπλῆ τίς ἐστιν οὐδʼ ὁμοιοπαθής, ἀλλʼ ἕτερον μὲν ἔχει τὸ νοερὸν καὶ λογιστικόν, ᾧ κρατεῖν τοῦ ἀνθρώπου κατὰ φύσιν καὶ ἄρχειν προσῆκόν ἐστιν· ἕτερον δὲ τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον καὶ πολυπλανὲς καὶ ἄτακτον ἐξ ἑαυτοῦ δεόμενον. οὗ πάλιν διχῆ μεριζομένου, τὸ μὲν ἀεὶ σώματι βουλόμενον συνεῖναι καὶ σῶμα θεραπεύειν πεφυκὸς ἐπιθυμητικὸν κέκληται, τὸ δʼ ἔστι μὲν τούτῳ προστιθέμενον, ἔστι δʼ ᾗ τῷ λογισμῷ παρέχον ἰσχὺν ἐπὶ τοῦτο καὶ δύναμιν, θυμοειδές. ἀποδείκνυσι δὲ τὴν διαφορὰν μάλιστα τῇ τοῦ λογιζομένου καὶ φρονοῦντος ἀντιβάσει πρὸς τὸ ἐπιθυμοῦν καὶ θυμούμενον, ὡς τὸ ἕτερον εἶναι πολλάκις ἀπειθοῦν τε καὶ δυσμαχοῦν πρὸς τὸ βέλτιστον. ταύταις ἐχρήσατο ταῖς ἀρχαῖς ἐπὶ πλέον Ἀριστοτέλης, ὡς δῆλόν ἐστιν ἐξ ὧν ἔγραψεν ὕστερον δὲ τὸ μὲν θυμοειδὲς τῷ ἐπιθυμητικῷ προσένειμεν, ὡς ἐπιθυμίαν τινὰ τὸν θυμὸν ὄντα καὶ ὄρεξιν ἀντιλυπήσεως. τῷ μέντοι παθητικῷ καὶ ἀλόγῳ μέχρι παντὸς ὡς διαφέροντι τοῦ λογιστικοῦ χρώμενος διετέλεσεν, οὐχ ὅτι παντελῶς ἄλογόν ἐστιν ὥσπερ τὸ αἰσθητικὸν ἢ τὸ θρεπτικὸν καὶ φυτικὸν τῆς ψυχῆς μέρος· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὅλως ἀνήκοα λόγου καὶ κωφὰ τρόπον τινὰ τῆς σαρκὸς ἐκβεβλάστηκε καὶ περὶ τὸ σῶμα παντελῶς καταπέφυκε· τὸ δὲ παθητικὸν οἰκείου λόγου στέρεται καὶ ἄμοιρόν ἐστιν, ἄλλως δὲ τοῦ λογιζομένου καὶ φρονοῦντος εἰσακούειν καὶ τρέπεσθαι πρὸς ἐκεῖνο καὶ ὑπείκειν καὶ κατασχηματίζεσθαι πέφυκεν, ἐὰν μὴ τέλεον ᾗ διεφθαρμένον ὑφʼ ἡδονῆς ἀμαθοῦς καὶ ἀκολάστου διαίτης.

44. Bölüm

Bir şeyin akıl dışı olup da logosa nasıl boyun eğdiğine şaşanlar, bana kalırsa logosun gücünün ne kadar büyük olduğunu ve hâkimiyet ve yönlendirmeyle ne kadar uzağa ulaştığını kavramış değiller. Bu yönlendirme sert ve direnç uyandıran değil, biçim veren bir kılavuzluktur; boyun eğip söz dinleyen her türlü zorlamadan ve şiddetten daha etkilidir. Soluk, sinirler, kemikler ve bedenin öteki parçaları da elbette akıl dışıdır. Ama bir dürtü doğup hesap dizginleri sallar sallamaz hepsi gerilir, toplanır ve boyun eğer. Koşmayı düşününce ayaklar gerilir, atmaya ya da tutmaya yönelince eller iş başına geçer. Şair de akıl dışı olanın logosla birlikte etkilenip onun şeklini aldığını şu dizelerle harika anlatır:

Böyle eridi yanakları gözyaşı dökerek, yanında oturan kocasına ağlarken. Odysseus ise yüreğinde acıdı inleyen karısına, ama gözleri boynuz ya da demir gibi durdu kirpiklerinde kımıldamadan, hile için gizledi gözyaşlarını.

Soluğunu, kanını ve gözyaşını böylece hükmüne boyun eğdirmişti. Dokunmaya logosun da kanunun da izin vermediği güzel kadınlar ve erkekler karşısında bedenin çekilip dinginleşmesi de bunu gösterir. Bu özellikle âşık oldukları kişinin kız kardeşleri ya da kızları olduğunu sonradan öğrenenlerde görülür: logos dokunur dokunmaz arzu siner, beden de hükmüyle uyum içinde bir edep gösterir. Yiyecekleri ve katıkları çok hoşlanarak yiyenler, temiz ve caiz olmayan bir şey yediklerini fark edip öğrenince, üzüntü ve huzursuzluk yalnızca hükme yerleşmez; kanaatle birlikte beden de altüst olup kusma ve mide bulantısına tutulur.

Lirleri, tamburları, flütleri ve musikinin insan duygularına uygun kıldığı bütün cansız aletleri sayıp, bunların kullananların hükmünü, duygularını ve huylarını yansıtarak onlarla sevindiğini, ağıt yaktığını, şarkı söylediğini, ölçüsüzlük ettiğini anlatırsam, konuyu cazip ve yeni şeylerle uzatıyormuşum gibi görünmekten korkuyorum. Gerçi Zenon'un da, kitharacı Amoibeus'u dinlemek için tiyatroya çıkarken öğrencilerine şöyle dediği anlatılır: 'Gidelim de bağırsaklarla sinirlerin, ağaçla kemiğin logos, sayı ve düzenden pay alınca nasıl bir ahenk ve ses çıkardığını öğrenelim.'

Ama bunları bir yana bırakıp onlara şunu sormak isterdim: Köpeklerin, atların ve evdeki kuşların alışkanlık, bakım ve öğretimle anlamlı sesler, logosa boyun eğen hareketler ve duruşlar ve bize ölçülü ve yararlı işler yaptıklarını görüyorlar; Homeros'tan Akhilleus'un 'atları ve erleri' savaşa teşvik ettiğini duyuyorlar. Yine de içimizdeki öfkelenen, arzulayan, acı çeken ve haz alan şeyin phronēsis sahibi bölüme boyun eğmeye, ondan etkilenmeye ve onunla birlikte hale gelmeye tabiatça yatkın olmasına şaşıyor, tereddüt ediyorlar mı? Oysa bu bölüm ayrı yaşamaz, kopuk değildir, dışarıdan şekillendirilmez, zorlamalarla ya da dayakla damgalanmaz; tabiatça ona bağlıdır, hep onunla bir aradadır, birlikte beslenir ve alışkanlıkla ona doyar.

Karakter (ēthos) adı da bu yüzden yerindedir. Kabaca söylersek, karakter akıl dışı olanın keyfiyetidir; bu adı, akıl dışı olanın logos tarafından şekillendirilerek bu keyfiyeti ve farklılığı alışkanlıkla (ethos) kazanmasından alır. Logos duyguyu tamamen söküp atmak istemez, çünkü bu ne mümkündür ne de daha iyidir. Ona bir sınır ve düzen koyar, ahlakî aretēleri meydana getirir; bunlar duygusuzluk değil, duyguların ölçüsü ve ortasıdır. Bunu da phronēsis sayesinde, duygusal yetiyi iyi bir melekeye dönüştürerek yapar. Çünkü psykhēde şu üç şey bulunduğunu söylerler: yeti, duygu, meleke. Yeti duygunun ilkesi ve maddesidir: öfkeye yatkınlık, utangaçlık, atılganlık gibi. Duygu, artık yetinin bir hareketidir: öfke, utanç, cesaret gibi. Meleke ise akıl dışı yetide alışkanlıktan doğan güç ve yapıdır: duygu logosla kötü eğitilirse kötülük, iyi eğitilirse aretē olur.

4

οἱ δὲ θαυμάζοντες ὅπως ἄλογον μέν ἐστι λόγῳ δʼ ὑπήκοον, οὔ μοι δοκοῦσι τοῦ λόγου περινοεῖν τὴν δύναμιν ὅση πέφυκε κἀφʼ ὅσον διέρχεται τῷ κρατεῖν καὶ ἄγειν οὐ σκληραῖς οὐδʼ ἀντιτύποις ἀγωγαῖς ἀλλὰ τυπικαῖς καὶ τὸ ἐνδόσιμον καὶ πειθήνιον ἁπάσης ἀνάγκης καὶ βίας ἐχούσαις ἀνυσιμώτερον. ἐπεὶ καὶ πνεῦμα δήπου καὶ νεῦρα καὶ ὀστᾶ καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ σώματος ἄλογʼ ἐστίν, ἀλλʼ ὅταν ὁρμὴ γένηται, σείσαντος ὥσπερ ἡνίας τοῦ λογισμοῦ, πάντα τέταται καὶ συνῆκται καὶ ὑπακούει· καὶ πόδες τε θεῖν διανοηθέντος εὔτονοι καὶ χεῖρες εἰς ἔργον καθίστανται βαλεῖν ἢ λαβεῖν ὁρμήσαντος ἄριστα δʼ ὁ ποιητὴς τὸ συμπαθοῦν καὶ συγκατασχηματιζόμενον τῷ λόγῳ τοῦ ἀλόγου παρίστησι διὰ τούτων ὣς τῆς τήκετο καλὰ παρήια δάκρυ χεούσης, κλαιούσης ἑὸν ἄνδρα παρήμενον· αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς θυμῷ μὲν γοόωσαν ἑὴν ἐλέαιρε γυναῖκα, ὀφθαλμοὶ δʼ ὡς εἰ κέρα ἕστασαν ἠὲ σίδηρος ἀτρέμας ἐν βλεφάροισι, δόλῳ δʼ ὅ γε δάκρυα ἔκευθεν. οὕτως κατήκοον εἶχε τῆς κρίσεως καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ αἷμα καὶ τὸ δάκρυον. δηλοῦσι δὲ καὶ παρὰ καλαῖς καὶ καλοῖς, ὧν οὐκ ἐᾷ λόγος οὐδὲ νόμος θιγεῖν, αἰδοίων φυγαὶ καὶ ἀναχωρήσεις ἡσυχίαν ἀγόντων καὶ ἀτρεμούντων. ὃ μάλιστα συμβαίνει τοῖς ἐρῶσιν, εἶτʼ ἀκούσασιν ὡς ἀδελφῆς ἐρῶντες ἢ θυγατρὸς ἠγνοήκασιν ἅμα γὰρ ἔπτηξε τὸ ἐπιθυμοῦν ἁψαμένου τοῦ λόγου καὶ τὸ σῶμα τὰ μέρη συνευσχημονοῦντα τῇ κρίσει παρέσχε. σιτίοις γε μὴν πολλάκις καὶ ὄψοις μάλʼ ἡδέως προσενεχθέντες ἂν αἴσθωνται καὶ μάθωσιν αὑτοὺς τῶν μὴ καθαρῶν τι μηδὲ νομίμων ἐδηδοκότας, οὐ τῇ κρίσει μόνον ἐπιτίθεται τὸ λυποῦν καὶ δάκνον, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα τῇ δόξῃ συνδιατρεπόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ἔμετοι καὶ ἀνατροπαὶ ναυτιώδεις ἴσχουσι. δέδοικα δὲ μὴ δόξαιμι παντάπασιν ἐπαγωγὰ καὶ νεαρὰ τῷ λόγῳ περαίνειν, ψαλτήρια διεξιὼν καὶ λύρας καὶ πηκτίδας καὶ αὐλοὺς, καὶ ὅσα μουσικῆς προσῳδὰ καὶ προσήγορα μηχανησαμένης ἀνθρωπίνοις πάθεσιν ἄψυχα συνήδεται καὶ συνεπιθρηνεῖ καὶ συνᾴδει καὶ συνακολασταίνει, τὰς κρίσεις ἀναφέροντα καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ ἔθη τῶν χρωμένων. καίτοι καὶ Ζήνωνά φασιν εἰς θέατρον ἀνιόντα κιθαρῳδοῦντος Ἀμοιβέως πρὸς τοὺς μαθητὰς ἴωμεν εἰπεῖν ὅπως καταμάθωμεν οἵαν ἔντερα καὶ νεῦρα καὶ ξύλα καὶ ὀστᾶ λόγου καὶ ἀριθμοῦ μετασχόντα καὶ τάξεως ἐμμέλειαν καὶ φωνὴν ἀφίησιν ἀλλὰ ταῦτʼ ἐάσας, ἡδέως ἂν αὐτῶν πυθοίμην, εἰ κύνας καὶ ἵππους καὶ ὄρνιθας οἰκουροὺς ὁρῶντες ἔθει καὶ τροφῇ καὶ διδασκαλίᾳ φωνὰς τε συνετὰς καὶ πρὸς λόγον ὑπηκόους κινήσεις καὶ σχέσεις ἀποδιδόντας καὶ πράξεις τὸ μέτριον καὶ τὸ χρήσιμον ἡμῖν ἐχούσας, Ὁμήρου τʼ ἀκούοντες τὸν Ἀχιλλέα λέγοντος ὀτρύνειν ἵππους τε καὶ ἀνέρας ἐπὶ τὴν μάχην, ἔτι θαυμάζουσι καὶ διαποροῦσιν εἰ τὸ θυμούμενον ἐν ἡμῖν καὶ ἐπιθυμοῦν καὶ λυπούμενον καὶ ἡδόμενον ὑπακούειν τε τῷ φρονοῦντι καὶ πάσχειν ὑπʼ αὐτοῦ καὶ συνδιατίθεσθαι πέφυκεν, οὐκ ἀποικοῦν οὐδʼ, ἀπεσχοινισμένον οὐδὲ πλασσόμενον ἔξωθεν οὐδὲ τυπούμενον ἀνάγκαις τισὶν ἢ πληγαῖς, ἀλλὰ φύσει μὲν ἐξηρτημένον ἀεὶ δʼ ὁμιλοῦν καὶ συντρεφόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ὑπὸ συνηθείας διὸ καὶ καλῶς ὠνόμασται τὸ ἦθος· ἔστι μὲν γάρ, ὡς τύπῳ εἰπεῖν; ποιότης τοῦ ἀλόγου τὸ ἦθος· ὠνόμασται δʼ ὅτι τὴν ποιότητα ταύτην καὶ τὴν διαφορὰν ἔθει λαμβάνει τὸ ἄλογον ὑπὸ τοῦ λόγου πλαττόμενον, οὐ βουλομένου τὸ πάθος ἐξαιρεῖν παντάπασιν ʽ οὔτε γὰρ δυνατὸν οὔτʼ ἄμεινον̓, ἀλλʼ ὅρον τινὰ καὶ τάξιν ἐπιτιθέντος αὐτῷ καὶ τὰς ἠθικὰς, ἀρετάς, οὐκ ἀπαθείας οὔσας ἀλλὰ συμμετρίας παθῶν καὶ μεσότητας, ἐμποιοῦντος· ἐμποιεῖ δὲ τῇ φρονήσει τὴν τοῦ παθητικοῦ δύναμιν εἰς ἕξιν ἀστείαν καθιστάς. τρία γὰρ δὴ ταῦτά φασι περὶ τὴν ψυχὴν ὑπάρχειν, δύναμιν πάθος ἕξιν. ἡ μὲν οὖν δύναμις ἀρχὴ καὶ ὕλη τοῦ πάθους, οἷον ὀργιλότης αἰσχυντηλία θαρραλεότης· τὸ δὲ πάθος κίνησίς τις ἤδη τῆς δυνάμεως, οἷον ὀργὴ αἰδὼς θάρσος ἡ δʼ ἕξις ἰσχὺς καὶ κατασκευὴ τῆς περὶ τὸ ἄλογον δυνάμεως ἐξ ἔθους ἐγγιγνομένη, κακία μὲν ἂν φαύλως δʼ ἂν καλῶς ὑπὸ τοῦ λόγου παιδαγωγηθῇ τὸ πάθος.

55. Bölüm

Her aretēyi orta saymadıkları ve ahlakî diye adlandırmadıkları için, farkı en baştan ele almak gerekir. Şeylerin kimi mutlak olarak vardır, kimi bize göre bir şekilde vardır. Mutlak olanlar toprak, gök, yıldızlar, denizdir; bize göre olanlar iyi ve kötü, seçilecek ve kaçınılacak, hoş ve acı verici olanlardır. Logos her ikisini de inceler; yalnız mutlak olanlarla uğraşan logos epistēmēye ait ve theoretiktir, bize göre olanlarla uğraşan ise danışmaya ait ve pratiktir. Bunun aretēsi phronēsis, ötekinin bilgeliktir. Phronēsis bilgelikten şu bakımdan ayrılır: theoretik olan, pratik ve duygusal olana yönelip onunla bir ilişki kurduğunda phronēsis logosa göre meydana gelir. Bu yüzden phronēsis talihe ihtiyaç duyar; bilgelik ise kendi gayesine ulaşmak için ne talihe ne de danışmaya ihtiyaç duyar; çünkü hep aynı ve aynı şekilde olanlarla ilgilidir. Geometrici üçgen hakkında, iç açılarının toplamı iki dik açıya eşit mi diye danışmaz, bilir; danışma sürekli değişen şeyler hakkındadır, sabit ve değişmez olanlar hakkında değil. Theoretik nous da böyle: ilk ve kalıcı olan, değişim kabul etmeyen tek tabiata sahip şeyler üzerinde çalışırken danışmaktan kurtulmuştur. Phronēsis ise sapmalarla ve karışıklıkla dolu işlere indiği için çoğu zaman talih işlerine karışmak, belirsiz konularda danışma gücünü kullanmak, danışmayı devralıp pratik güçle iş görmek zorundadır; akıl dışı olan da o sırada yanındadır ve hükümlere sürüklenir. Çünkü hükümler dürtüye ihtiyaç duyar; duygu için dürtüyü karakter sağlar. Dürtü de, ölçülü olsun, uygun zamanı ne aşsın ne kaçırsın diye sınır koyan logosa ihtiyaç duyar.

Duygusal ve akıl dışı bölümün hareketleri kimi zaman fazla şiddetli ve keskin, kimi zaman gerekenden daha yumuşak ve tembeldir. Bu yüzden yaptığımız her işte doğruya tek yoldan ulaşılır, yanılmaksa çok yoldan olur. Hedefi vurmak tek ve basittir; ıskalayanlar ise kâh şöyle kâh böyle, ölçüyü aşarak ya da ona varamayarak ıskalar. Duyguların ölçüsüzlüğünü ve ahenksizliğini gidermek, pratik logosun tabiata uygun işidir. Dürtü güçsüzlük ve gevşeklik ya da korku ve çekingenlik yüzünden geri çekilip güzel olandan vazgeçtiğinde logos orada onu uyandırıp canlandırmak üzere hazırdır. Dürtü taşkın ve düzensiz biçimde sürüklendiğinde de şiddetini alır ve durdurur. Böylece duygusal hareketi sınırlayarak, akıl dışı bölümde eksiklik ile aşırılığın ortası olan ahlakî aretēleri meydana getirir.

Çünkü her aretēnin orta olduğunu söylememek gerekir. Akıl dışı olana ihtiyaç duymayan, saf ve duygusuz nous içinde oluşan bilgelik ve phronēsis, logosun kendi başına yetkin bir zirvesi ve gücüdür; epistēmēnin en tanrısal ve en mutlu yanı onda bulunur. Öteki ise beden yüzünden zorunludur ve Zeus hakkı için, pratik alanda duygusal bölümün bir alet gibi hizmetine ihtiyaç duyar; psykhēnin akıl dışı bölümünün yıkımı ya da ortadan kalkması değil, düzeni ve tertibidir. Bu aretē, güç ve keyfiyet bakımından bir zirve, kemiyet bakımından ise aşırı ve eksik olanı gideren bir ortadır.

5

ἐπεὶ δʼ οὐ πᾶσαν ἀρετὴν μεσότητα ποιοῦσιν οὐδʼ ἠθικὴν καλοῦσι, λεκτέον ἂν εἴη περὶ τῆς διαφορᾶς ἀρξαμένοις ἄνωθεν. ἔστι τοίνυν τῶν πραγμάτων τὰ μὲν ἁπλῶς ἔχοντα τὰ δὲ πῶς ἔχοντα πρὸς ἡμᾶς· ἁπλῶς μὲν οὖν ἔχοντα, γῆ οὐρανὸς ἄστρα θάλασσα· πῶς δʼ ἔχοντα πρὸς ἡμᾶς, ἀγαθὸν κακόν, αἱρετὸν φευκτόν, ἡδὺ ἀλγεινόν· ἀμφοῖν δὲ τοῦ λόγου θεωρητικοῦ ὄντος, τὸ μὲν περὶ τὰ ἁπλῶς ἔχοντα μόνον ἐπιστημονικὸν καὶ θεωρητικόν ἐστι· τὸ δʼ ἐν τοῖς πῶς ἔχουσι πρὸς ἡμᾶς βουλευτικὸν καὶ πρακτικόν· ἀρετὴ δὲ τούτου μὲν ἡ φρόνησις ἐκείνου δʼ ἡ σοφία. διαφέρει δὲ σοφίας φρόνησις, ᾗ τοῦ θεωρητικοῦ πρὸς τὸ πρακτικὸν καὶ παθητικὸν ὑποστροφῆς καὶ σχέσεώς τινος γενομένης ὑφίσταται κατὰ· λόγον ἡ φρόνησις. διὸ φρόνησις μὲν τύχης δεῖται, σοφία δʼ οὐ δεῖται πρὸς τὸ οἰκεῖον τέλος οὐδὲ βουλῆς· ἔστι γὰρ περὶ τὰ ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντα. καὶ καθάπερ ὁ γεωμέτρης οὐ βουλεύεται περὶ τοῦ τριγώνου, εἰ δυεῖν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει τὰς ἐντὸς γωνίας ἀλλʼ οἶδεν ʽ αἱ γὰρ βουλαὶ περὶ τῶν ἄλλοτʼ ἄλλως ἐχόντων οὐ περὶ τῶν βεβαίων καὶ ἀμεταπτώτων’ οὕτως ὁ θεωρητικὸς νοῦς περὶ τὰ πρῶτα καὶ μόνιμα καὶ μίαν ἀεὶ φύσιν ἔχοντα μὴ δεχομένην μεταβολὰς ἐνεργῶν ἀπήλλακται τοῦ βουλεύεσθαι· τὴν δὲ φρόνησιν εἰς πράγματα πλάνης μεστὰ καὶ ταραχῆς καθιεῖσαν ἐπιμίγνυσθαι τοῖς τυχηροῖς πολλάκις ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ τῷ βουλευτικῷ χρῆσθαι περὶ τῶν ἀδηλοτέρων, τῷ δὲ πρακτικῷ τὸ βουλευτικὸν ἐκδεχομένην ἐνεργεῖν ἤδη καὶ τοῦ ἀλόγου συμπαρόντος καὶ συνεφελκομένου ταῖς κρίσεσιν. ὁρμῆς γὰρ δέονται· τὴν δʼ ὁρμὴν τῷ πάθει ποιεῖ τὸ ἦθος, λόγου δεομένην ὁρίζοντος, ὅπως μετρία παρῇ καὶ μήθʼ ὑπερβάλλῃ μήτʼ ἐγκαταλείπῃ τὸν καιρόν. τὸ γὰρ δὴ παθητικὸν καὶ ἄλογον κινήσεσι χρῆται ταῖς μὲν ἄγαν σφοδραῖς καὶ ὀξείαις ταῖς δὲ μαλακωτέραις ἢ προσήκει καὶ ἀργοτέραις. ὅθεν ἕκαστον ὧν πράττομεν ἀεὶ μοναχῶς μὲν κατορθοῦται πλεοναχῶς δʼ ἁμαρτάνεται· τὸ γὰρ βαλεῖν τὸν σκοπὸν ἕν ἐστι καὶ ἁπλοῦν, ἀστοχοῦσι δʼ ἄλλοτʼ ἄλλως, ὑπερβάλλοντες τὸ μέτριον ἢ προαπολείποντες. τοῦτʼ οὖν τοῦ πρακτικοῦ λόγου κατὰ φύσιν ἔργον ἐστί, τὸ ἐξαιρεῖν τὰς ἀμετρίας τῶν παθῶν καὶ πλημμελείας. ὅπου μὲν γὰρ ὑπʼ ἀρρωστίας καὶ μαλακίας ἢ δέους καὶ ὄκνου προενδίδωσιν ἡ ὁρμὴ καὶ προαπολείπει τὸ καλόν, ἐνταῦθα πάρεστιν ἐξεγείρων καὶ ἀναρριπίζων, ὅπου δὲ πάλιν ἐκφέρεται ῥυεῖσα πολλὴ καὶ ἄτακτος, ἐκεῖ τὸ σφοδρὸν ἀφαιρεῖ καὶ ἵστησιν. οὕτως δʼ ὁρίζων τὴν παθητικὴν κίνησιν ἐμποιεῖ τὰς ἠθικὰς ἀρετὰς περὶ τὸ ἄλογον, ἐλλείψεως καὶ ὑπερβολῆς μεσότητας οὔσας. οὐ γὰρ ἅπασαν ἀρετὴν μεσότητι γίνεσθαι ῥητέον· ἀλλʼ ἡ μὲν ἀπροσδεὴς τοῦ ἀλόγου καὶ περὶ τὸν εἰλικρινῆ καὶ ἀπαθῆ νοῦν συνισταμένη σοφία καὶ φρόνησις αὐτοτελής τίς ἐστιν ἀκρότης τοῦ λόγου καὶ δύναμις, ᾗ τὸ θειότατον ἐγγίνεται τῆς ἐπιστήμης καὶ μακαριώτατον, ἡ δʼ ἀναγκαία διὰ τὸ σῶμα καὶ δεομένη νὴ Δία τῆς παθητικῆς ὥσπερ ὀργανικῆς ὑπηρεσίας ἐπὶ τὸ πρακτικόν, οὐκ οὖσα φθορὰ τοῦ ἀλόγου τῆς ψυχῆς οὐδʼ ἀναίρεσις ἀλλὰ τάξις καὶ διακόσμησις, ἀκρότης μέν ἐστι τῇ δυνάμει καὶ τῇ ποιότητι, τῷ ποσῷ δὲ μεσότης γίνεται τὸ ὑπερβάλλον ἐξαιροῦσα καὶ τὸ ἐλλεῖπον.

66. Bölüm

Orta çok anlama gelir: Katışıklar içinde karışım ortadır, beyaz ile siyah arasında gri gibi. Hem kapsayan hem kapsanan olan da ortadır, on iki ile dört arasında sekiz gibi. Uçların hiçbirinden pay almayan da ortadır, iyi ile kötü arasında aldırışa değmeyen gibi. Aretēye bunların hiçbiri anlamında orta denemez. Çünkü aretē kötülüklerin bir karışımı değildir, azı kapsayıp gerekenden fazla olana kapsanmaz, içinde çoğalma ve azalma bulunan duygusal dürtülerden de tamamen kurtulmuş değildir. O, en çok seslerdeki ve ahenklerdeki ortaya benzer. Orada ahenkli ses, en tiz ve en pes tellerin keskinliğinden ve fazla kalınlığından kaçınır. Aretē de akıl dışı bölümdeki bir hareket ve güç olarak, dürtünün gevşemelerini, gerilmelerini, kısacası çoğalıp azalmalarını giderir; her duyguyu ölçülü ve yanılmaz bir duruma getirir.

Örneğin cesaretin, thymos bölümünün eksikliği olan korkaklık ile aşırılığı olan atılganlığın ortası olduğunu söylerler. Cömertlik cimrilik ile savurganlığın, yumuşak huyluluk da duyarsızlık ile vahşetin ortasıdır. Adalet ve itidal de öyledir: adalet anlaşmalarda kendisine ne gerekenden fazla ne de eksik pay ayırır; itidal ise arzuları hep duygusuzluk ve duyarsızlık ile ölçüsüzlüğün ortasına yerleştirir.

Akıl dışı olanın akıl sahibi olandan farkını en çok burada anlarız; duygunun logostan bütünüyle başka bir şey olduğu burada görülür. Psykhēnin arzulayan ve hüküm veren yanı aynı olsaydı, hazlar ve arzular konusunda kendine hâkim olma itidalden, nefsine hâkim olamama da ölçüsüzlükten farklı olmazdı. Oysa itidalde hesap, duygusal bölümü uysal ve dizgine alışmış bir hayvan gibi sürer ve yönetir; bölüm de arzular konusunda boyun eğer, ölçüyü ve edebi kendi isteğiyle kabul eder. Kendine hâkim olan kişi ise güçlü ve üstün gelen hesabıyla arzuyu yönetir, ama bunu acısız yapmaz, arzu da söz dinlemez; yan çizer, direnir. Onu kırbaçla ve gemle zorlayarak geri çeker; içinde bir mücadele ve kargaşa vardır. Platon'un psykhēnin koşum hayvanları hakkında çizdiği resim budur: kötü olan daha iyi olana boyunduruk altında karşı koyar, sürücüyü de telaşa düşürür; sürücü de, Simonides'in deyişiyle, 'kızıl dizginleri elinden düşürmemek' için çabalayarak geri çekilip direnmek zorunda kalır. Bu yüzden kendine hâkim olmayı kendi başına yetkin bir aretē saymazlar, aretēden aşağı bir şey sayarlar. Çünkü kötü olanın iyi olanla uyumundan bir orta meydana gelmemiş, duygunun aşırılığı ortadan kalkmamıştır; psykhēdeki arzu phronēsise boyun eğip uymaz, acı verir, acı çeker ve zorla bastırılır, bir iç savaştaki gibi düşman ve hasım olarak birlikte oturur.

Şehir buhur dolu, bir yanda zafer şarkıları, bir yanda iniltiler.

Kendine hâkim olanın psykhēsi, bu düzensizlik ve anlaşmazlık yüzünden böyledir.

Aynı şekilde nefsine hâkim olamamanın da tam kötülükten aşağı bir şey olduğunu, tam kötülüğün ölçüsüzlük olduğunu düşünürler. Ölçüsüzlükte hem duygu hem logos kötüdür: duygu arzu yoluyla insanı çirkin olana sürükler, logos da kötü hüküm vererek arzulara katılır ve işlenen kusurun duyumunu yok eder. Nefsine hâkim olamama ise logos sayesinde hükmü doğru tutar, ama logostan daha güçlü olan duygu tarafından hükmün aksine sürüklenir. Ölçüsüzlükten farkı budur: birinde hesap duyguya yenilir, ötekinde onunla savaşmaz bile; birinde itiraz ederek arzuların peşinden gider, ötekinde onları savunarak onlara önderlik eder; birinde kusura hazla, ötekinde üzüntüyle ortak olunur; biri isteyerek çirkine yönelir, öteki istemeyerek güzeli terk eder. Bu fark onların yaptıklarında olduğu kadar söylediklerinde de bellidir. Ölçüsüzlerin sözleri şöyledir:

Altın Aphrodite olmadan ne zevk var, ne hoşluk? Ölsem daha iyi, artık bunları umursamazsam.

Bir başkası:

Yemek, içmek, Aphrodite'ye kavuşmak; gerisi ise fazlalık derim hepsine.

Bu kişi bütün psykhēsiyle hazlara boyun eğmekte, onlara dayanmaktadır. 'Bırak öleyim, bu işime geliyor' diyenin de hükmü duygusuyla birlikte hastalanmıştır. Nefsine hâkim olamayanın sözleri ise farklıdır:

Tabiatım beni aklıma rağmen zorluyor.

Ah, bu tanrısal bir beladır insanlara: iyiyi bilip de onu yapmamak!

Yüreğim boyun eğiyor, direnemiyor artık, kumdaki çapa gibi sallanışta.

'Kumdaki çapa' kötü bir benzetme değil: hesabın tutmadığını, sabit durmadığını, psykhēnin seyrekliği ve gevşekliği yüzünden hükmün bırakıldığını anlatıyor. Şu sözler de bu benzetmeden uzak değildir:

Gemi gibi halatlarla karaya bağlıyım; rüzgâr esiyor, halatlar tutmuyor bizi.

Halatlar dediği, çirkine karşı direnen hükümlerdir; sonra duygunun büyük rüzgârıyla kopmaktadırlar. Gerçekten de ölçüsüz kişi yelkenleri açık hazlara doğru arzularla sürüklenir, kendini bırakır ve dümeni oraya tutar. Nefsine hâkim olamayan ise yana yatar: duygudan kurtulup yüzeye çıkmaya, onu itmeye çabalar, ama altında sürüklenip çirkine çarpar. Timon'un Anaxarkhos'la alay ettiği gibi:

Orada Anaxarkhos'un atak, deli köpekçe kuvveti göründü nereye atılsa; bildiği halde, dediklerine göre, zavallıydı; hazza düşkün tabiatı onu geri çekiyordu, sofistlerin çoğunun korktuğu tabiat.

Çünkü bilge kişi kendine hâkim değil itidallidir, cahil de nefsine hâkim olamayan değil ölçüsüzdür: biri güzel olandan haz alır, öteki çirkin olandan rahatsız olmaz. Nefsine hâkim olamama, bildiği doğruda duramayan bir logosa sahip sofist bir psykhēnin özelliğidir.

6

ἐπεὶ δὲ πολλαχῶς τὸ μέσον ʽ καὶ γὰρ τὸ κεκραμένον τῶν ἀκράτων μέσον, ὡς λευκοῦ καὶ μέλανος τὸ φαιόν· καὶ τὸ περιέχον καὶ περιεχόμενον τοῦ περιεχομένου καὶ περιέχοντος, ὡς τῶν δώδεκα καὶ τεττάρων τὰ ὀκτώ· καὶ τὸ μηδετέρου τῶν ἄκρων μετέχον, ὡς ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ τὸ ἀδιάφορον̓, τούτων μὲν οὐδενὶ τῶν τρόπων ἡ ἀρετὴ προσρητέα μεσότης. οὔτε γὰρ μῖγμα τῶν κακιῶν ἐστιν οὔτʼ ἐμπεριέχουσα τοὔλαττον ἐμπεριέχεται τῷ πλεονάζοντι τοῦ προσήκοντος· οὔτʼ ἀπήλλακται παντάπασι τῶν παθητικῶν ὁρμῶν, ἐν αἷς τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἐστι. γίγνεται δὲ μεσότης καὶ λέγεται μάλιστα τῇ περὶ φθόγγους καὶ ἁρμονίας ὁμοίως· ἐκείνη τε γὰρ ἐμμελὴς οὖσα φωνὴ καθάπερ ἡ νήτη καὶ ὑπάτη, τῆς μὲν τὴν ὀξύτητα τῆς δὲ τὴν βαρύτητα τὴν ἄγαν διαπέφευγεν · αὕτη τε κίνησις οὖσα καὶ δύναμις περὶ τὸ ἄλογον, τὰς ἐκλύσεις καὶ τὰς ἐπιτάσεις καὶ ὅλως τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἐξαιρεῖ τῆς ὁρμῆς, εἰς τὸ μέτριον καὶ ἀναμάρτητον καθιστᾶσα τῶν παθῶν ἕκαστον. αὐτίκα τὴν μὲν ἀνδρείαν μεσότητά φασιν εἶναι δειλίας καὶ θρασύτητος, ὧν ἡ μὲν ἔλλειψις ἡ δʼ ὑπερβολὴ τοῦ θυμοειδοῦς ἐστι· τὴν δʼ ἐλευθεριότητα μικρολογίας καὶ ἀσωτίας, πραότητα δʼ ἀναλγησίας καὶ ὠμότητος· αὐτήν τε σωφροσύνην καὶ δικαιοσύνην, τὴν μὲν περὶ τὰ συμβόλαια μήτε πλέον νέμουσαν αὑτῇ τοῦ προσήκοντος μήτʼ ἔλαττον, τὴν δʼ εἰς τὸ μέσον ἀπαθείας καὶ ἀναισθησίας καὶ ἀκολασίας ἀεὶ τὰς ἐπιθυμίας καθιστᾶσαν. ἐν ᾧ δὴ καὶ μάλιστα δοκεῖ τὸ ἄλογον τῆς πρὸς τὸ λογικὸν διαφορᾶς αὑτοῦ παρέχειν κατανόησιν, καὶ δεικνύειν τὸ πάθος ὡς ἕτερόν τι κομιδῇ τοῦ λόγου ἐστίν. οὐ γὰρ ἂν διέφερε σωφροσύνης ἐγκράτεια, καὶ ἀκολασίας ἀκρασία περὶ τὰς ἡδονὰς καὶ τὰς ἐπιθυμίας, εἰ ταὐτὸν ἦν τῆς ψυχῆς ᾧ ἐπιθυμεῖν ᾧ τε κρίνειν πέφυκε. νῦν δὲ σωφροσύνη μέν ἐστιν, οὗ τὸ παθητικὸν ὥσπερ εὐήνιον θρέμμα καὶ πρᾶον ὁ λογισμὸς ἡνιοχεῖ καὶ μεταχειρίζεται, περὶ τὰς ἐπιθυμίας χρώμενος ὑπείκοντι καὶ δεχομένῳ τὸ μέτριον καὶ τὸ εὔσχημον ἑκουσίως· ὁ δʼ ἐγκρατὴς ἄγει μὲν ἐρρωμένῳ τῷ λογισμῷ καὶ κρατοῦντι τὴν ἐπιθυμίαν, ἄγει δʼ οὐκ ἀλύπως οὐδὲ πειθομένην ἀλλὰ πλαγίαν καὶ ἀντιτείνουσαν, οἷον ὑπὸ πληγῆς καὶ χαλινοῦ καταβιαζόμενος καὶ ἀνακρούων, ἀγῶνος ὢν ἐν ἑαυτῷ καὶ θορύβου μεστός· οἷον ὁ Πλάτων ἐξεικονίζει περὶ τὰ τῆς ψυχῆς; ὑποζύγια, τοῦ χείρονος πρὸς τὸ βέλτιον ζυγομαχοῦντος ἅμα καὶ τὸν ἡνίοχον διαταράττοντος, ἀντέχειν ὀπίσω καὶ κατατείνειν ὑπὸ σπουδῆς ἀναγκαζόμενον ἀεὶ μὴ βάλῃ φοίνικας ἐκ χειρῶν ἱμάντας κατὰ Σιμωνίδην. ὅθεν οὐδʼ ἀρετὴν αὐτοτελῆ ἀξιοῦσι τὴν ἐγκράτειαν ἀλλʼ ἔλαττον ἀρετῆς εἶναι· μεσότης γὰρ οὐ γέγονεν ἐκ συμφωνίας τοῦ χείρονος πρὸς τὸ βέλτιον οὐδʼ ἀνῄρηται τοῦ πάθους τὸ ὑπερβάλλον, οὐδὲ πειθόμενον οὐδʼ ὁμολογοῦν τῷ φρονοῦντι τῆς ψυχῆς τὸ ἐπιθυμοῦν ἀλλὰ λυποῦν καὶ λυπούμενον καὶ καθειργόμενον ὑπʼ ἀνάγκης ὥσπερ ἐν στάσει δυσμενὲς καὶ πολέμιον συνοικεῖ· πόλις δʼ ὁμοῦ μὲν θυμιαμάτων γέμει, ὁμοῦ δὲ παιάνων τε καὶ στεναγμάτων ἡ τοῦ ἐγκρατοῦς ψυχὴ διὰ τὴν ἀνωμαλίαν καὶ τὴν διαφοράν. κατὰ ταὐτὰ δʼ οἴονται καὶ τὴν ἀκρασίαν ἔλαττόν τι κακίας εἶναι παντελῆ δὲ κακίαν τὴν ἀκολασίαν. αὕτη μὲν γὰρ ἔχουσα καὶ πάθος φαῦλον καὶ λόγον, ὑφʼ οὗ μὲν ἐξάγεται τῷ ἐπιθυμεῖν πρὸς τὸ αἰσχρόν, ὑφʼ οὗ δὲ τῷ κακῶς κρίνειν προστιθεμένου ταῖς ἐπιθυμίαις καὶ τὴν αἴσθησιν ἀποβάλλει τῶν ἁμαρτανομένων. ἡ δʼ ἀκρασία τῷ μὲν λόγῳ σῴζει τὴν κρίσιν ὀρθὴν οὖσαν, τῷ δὲ πάθει φέρεται παρὰ τὴν κρίσιν ἰσχύοντι τοῦ λόγου μᾶλλον. ὅθεν διαφέρει τῆς ἀκολασίας· ὅπου μὲν γὰρ ἡττᾶται τοῦ πάθους ὁ λογισμὸς ὅπου δʼ οὐδὲ μάχεται, καὶ ὅπου μὲν ἀντιλέγων ἕπεται ταῖς· ἐπιθυμίαις ὅπου δʼ ὑφηγεῖται συναγορεύων, καὶ ὅπου μὲν ἡδομένῳ κοινωνεῖν ὑπάρχει τῶν ἁμαρτανομένων ὅπου δʼ ἀχθομένῳ, καὶ ὅπου μὲν ἑκὼν φέρεται πρὸς τὸ αἰσχρὸν ὅπου δὲ προδίδωσιν ἄκων τὸ καλόν· ὡς τοῖς πραττομένοις ὑπʼ αὐτῶν, οὐχ ἧττον δὲ καὶ τοῖς λεγομένοις ἔνεστιν ἡ διαφορὰ κατάδηλος· ἀκολάστων μὲν γὰρ αἵδε φωναὶ ʼτίς δὲ χάρις, τί δὲ τερπνὸν ἄτερ χρυσῆς Ἀφροδίτης; τεθναίην, ὅτε μοι μηκέτι ταῦτα μέλοι. καὶ ἕτερος ʼτὸ φαγεῖν τὸ πιεῖν τὸ τῆς Ἀφροδίτης τυγχάνειν, τὰ δʼ ἄλλα προσθήκας ἅπαντʼ ἐγὼ καλῶ φησίν, ὥσπερ ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς συνεπινεύων ταῖς ἡδοναῖς καὶ ὑπερειπόμενος. οὐχ ἧττον δὲ τούτων ὁ εἰπών ἔα μʼ ἀπολέσθαι· τοῦτο γάρ μοι συμφέρει τὴν κρίσιν ἔχει τῷ πάθει συννοσοῦσαν. αἱ δὲ τῆς ἀκρασίας ἕτεραι καὶ διαφέρουσαι γνώμην ἔχοντὰ μʼ ἡ φύσις βιάζεται· καί αἰαῖ, τόδʼ ἤδη θεῖον ἀνθρώποις κακόν, ὅταν τις εἰδῇ τἀγαθὸν χρῆται δὲ μή· καὶ εἴκει γὰρ ἤδη θυμὸς οὐδʼ ἔτʼ ἀντέχει, θινῶδες ὡς ἄγκιστρον ἀγκύρας σάλῳ θινῶδες ἄγκιστρον οὐ φαύλως λέγων τὸ μὴ κάτοχον τοῦ λογισμοῦ μηδʼ ἀραρός, ἀλλὰ μανότητι τῆς ψυχῆς καὶ μαλακίᾳ προϊέμενον τὴν κρίσιν. οὐ πόρρω δὲ τῆς εἰκόνος ταύτης κἀκεῖνα εἴρηται ναῦς ὥς τις ἐκ μὲν γῆς ἀνήρτημαι βρόχοις, πνεῖ δʼ οὖρος, ἡμῖν δʼ οὐ κρατεῖ τὰ πείσματα πείσματα γὰρ λέγει τὰς ἀντεχούσας κρίσεις πρὸς τὸ αἰσχρόν, εἶθʼ ὥσπερ ὑπὸ πνεύματος πολλοῦ ῥηγνυμένας τοῦ πάθους. τῷ γὰρ ὄντι πλησίστιος μὲν ἐπὶ τὰς ἡδονὰς ὁ ἀκόλαστος ὑπὸ τῶν ἐπιθυμιῶν φέρεται καὶ δίδωσιν ἑαυτὸν καὶ συγκατευθύνει· πλάγιος δʼ ὁ ἀκρατής, οἷον ἐξαναφέρειν γλιχόμενος καὶ διωθεῖσθαι τὸ πάθος, ὑποσύρεται καὶ περιπίπτει περὶ τὸ αἰσχρὸν ὡς Ἀνάξαρχον ἐσίλλαινε Τίμων ἐν δὲ τὸ θαρσαλέον τε καὶ ἐμμανὲς ὅππη ὀρούσαι φαίνετʼ Ἀναξάρχου κύνεον μένος ὃς ῥα καὶ εἰδώς, ὡς φάσαν, ἄθλιος ἔσκε, φύσις δέ μιν ἔμπαλιν ἦγεν ἡδονοπλήξ, ἣν πλεῖστοι ὑποτρείουσι σοφιστῶν. οὔτε γὰρ ὁ σοφὸς ἐγκρατὴς ἀλλὰ σώφρων, οὔθʼ ὁ ἀμαθὴς ἀκρατὴς ἀλλʼ ἀκόλαστος ὁ μὲν γὰρ ἥδεται τοῖς καλοῖς ὁ δʼ οὐκ ἄχθεται τοῖς αἰσχροῖς. σοφιστικῆς οὖν ψυχῆς ἡ ἀκρασία, λόγον ἐχούσης οἷς ἔγνωκεν ὀρθῶς ἐμμένειν μὴ δυνάμενον.

7-17. Bölüm

Nefsine hâkim olamamanın ölçüsüzlükten farkları bunlardır; kendine hâkim olmanın itidalden farkları da bunların karşılığıdır. Çünkü kendine hâkim olmada sızı, acı ve öfke henüz kaybolmamıştır. İtidalli psykhē ise her yönden düzgün, sakin ve sağlıklıdır; akıl dışı olan hesapla uyum içinde kaynaşmış, harikulade bir uysallık ve yumuşaklıkla düzenlenmiştir. Ona bakınca şöyle dersin:

O anda rüzgâr kesildi, dinginlik çöktü, denizde bir sükûn oldu, dalgaları uyuttu bir daimōn.

Logos arzuların şiddetli, çılgın ve azgın hareketlerini söndürmüş, tabiatın zorunlu olarak ihtiyaç duyduklarını ise uyumlu, itaatkâr, dost ve pratik prohairesisle iş birliği yapar hale getirmiştir. Böylece bunlar hesabı geçmez, ondan geri kalmaz, düzensizlik etmez, söz dinlemezlik etmez; her dürtü uysaldır, 'sütten kesilmemiş tay gibi anasının yanında koşar'. Ksenokrates'in gerçek filozoflar hakkındaki sözünü doğrular: Başkalarının kanun yüzünden istemeyerek yaptıklarını yalnız onlar isteyerek yapar; başkaları dayaktan korkan köpekler ya da gürültüden kaçan gelincikler gibi tehlikeye bakarak hazlardan vazgeçer.

Arzular karşısında psykhēde böyle bir başkalık ve farklılık hissi doğduğu, sanki bir şey onlarla savaşıyor ve onlara karşı konuşuyormuş gibi olduğu açıktır. Ama kimileri duygunun logostan başka bir şey olmadığını, iki şeyin ayrılığı ve çatışması bulunmadığını, bunun tek logosun iki yöne dönmesi olduğunu söyler; dönüşün keskinliği ve hızı yüzünden fark edilmediğini ileri sürerler. Arzu duyan ve pişman olan, öfkelenen ve korkan, hazla çirkine sürüklenen ve sürüklenirken kendini tutanın psykhēnin aynı yanı olduğunu görmediğimizi söylerler. Çünkü onlara göre arzu, öfke, korku ve bu türden her şey kötü kanaatler ve hükümlerdir; psykhēnin bir bölümünde oluşmazlar, bütün yönetici bölümün eğilimleri, boyun eğişleri, onayları ve dürtüleridir. Genel olarak kısa sürede değişen fiillerdir; tıpkı çocukların hücumlarının hem şiddetli hem de güçsüzlükten kaygan ve kararsız olması gibi.

Bu görüş önce apaçık olana ve hisse aykırıdır. Çünkü kimse kendi içinde arzulayanın hüküm verene, hüküm verenin de arzulayana dönüştüğünü hissetmez. Bir âşık, aşkı tutması ve onunla mücadele etmesi gerektiğini düşündüğü anda âşık olmaktan çıkmaz; arzudan yumuşayıp boyun eğdiğinde de düşünmeyi ve hüküm vermeyi bırakmaz. Duyguya logosla karşı koyarken hâlâ duygunun içindedir; duyguya yenilirken de hesapla kusurunu görür. Ne duygu logosu yok etmiş ne de hesap duygudan kurtarmıştır; ikisi arasında bir o yana bir bu yana sürüklenir, ikisine de ortaktır. Yönetici bölümün bazen arzu, bazen arzuya karşı çıkan hesap olduğunu sananlar, avcı ile avın iki şey olmadığını, aynı bedenin dönüşerek bazen hayvan, bazen avcı olduğunu sananlardan farksızdır. Onlar apaçık bir şeyi gözden kaçırır, bunlar da hislerine karşı tanıklık eder; çünkü kendilerinde tek bir şeyin dönüşümünü değil, iki şeyin aynı anda savaşını ve ayrılığını hissederler.

Peki, derler, insanın danışan yanı da çoğu zaman ikiye bölünüp yarar konusunda zıt kanaatlere çekilmiyor mu, yine de tek değil mi? Elbette, diyeceğiz; ama olan aynı şey değildir. Çünkü psykhēnin phronēsis sahibi yanı kendisiyle savaşmaz, tek yetiyle farklı hesaplara dokunur; daha doğrusu farklı işlere, farklı maddelere uygulanan tek bir hesaptır. Bu yüzden duygusuz hesaplarda acı olmaz, kendimizi zorlar gibi aklımıza rağmen birini seçmeyiz; meğer ki terazinin kefesine asılmış gizli bir duygu bulunsun, Zeus hakkı için. Bu da sık sık olur: hesaba hesap değil, şan hırsı, rekabet, gönül alma, kıskançlık ya da korku karşı çıkar, biz de bunu iki sözün çatışması sanırız. Şu dizelerdeki gibi:

Reddetmeye utandılar, kabule korktular.

Ve:

Boğazlanmak korkunçtur ama şanlıdır; ölmemek korkakçadır ama hoştur.

Anlaşmalar hakkındaki hükümlerde de işin çoğunu araya sızan duygular uzatır. Kralların danışma meclislerinde gönül almak için konuşanlar iki hükümden birini savunmuş değil, yarar hesabına aykırı olarak bir duyguya katılmış olurlar. Aristokrasilerde yöneticiler hatiplerin duygu uyandırmasına bu yüzden izin vermez. Çünkü duygusuz hesap adalete doğru dümdüz eğilir; duygu araya girerse haz ve acı, hüküm veren ve danışan yanla savaş ve ayrılık çıkarır.

Felsefî araştırmalarda neden başkalarının etkisiyle görüş değiştirmek çoğu zaman acı vermez, Aristoteles, Demokritos ve Khrysippos önceden benimsedikleri bazı görüşleri gürültüsüzce, üzülmeden, hatta hazla bırakmıştır? Çünkü psykhēnin theoretik ve öğrenmeyle ilgili yanına hiçbir duygu karşı çıkmaz; bu konularda akıl dışı olan kımıldamaz, karışmaz. Bu yüzden hesap, hakikat görününce yanlışı memnuniyetle bırakıp ona eğilir; çünkü ikna olan ve fikir değiştiren başkası değil kendisidir. Pratik danışmalar, hükümler ve çoğunluğun yaşayışı ise duyguyla dolu olduğundan logosa çetin ve zor bir yol çıkarır; logos akıl dışı olanın orada kendisine hazla, korkuyla, acıyla ya da arzuyla karşı çıkması karşısında takılır ve şaşırır. Her ikisine dokunan his de bunların ölçütüdür. Biri galip gelse de öbürünü yok etmez, zorlayıp direne direne peşinden sürükler. Âşık olup kendine öğüt veren kişi, ikisi de psykhēde birlikte bulunduğu için, hesabı duyguya karşı kullanır; elle iltihaplı başka bir yere bastırır gibi, iki ve farklı şey olduklarını hisseder.

Duygusuz danışma ve incelemelerde ise, özellikle theoretik bölümün yaptıklarında, görüşler eşit kalırsa hüküm oluşmaz, aporia olur; bu, düşüncenin zıt sözler karşısında durup kalmasıdır. Görüşlerden birine eğilim olursa, üstün gelen öbürünü ortadan kaldırır; öyle ki kanaate acı vermez, karşı çıkmaz. Genel olarak, hesap hesaba karşı çıkıyor gibi göründüğünde iki farklı şey hissedilmez, tek bir şeyin farklı görünüşlere girdiği hissedilir. Ama akıl dışı olan hesapla savaştığında, ne acısız yenebildiği ne de acısız yenildiği için, savaşıyla psykhēyi hemen ikiye böler ve farkı apaçık ortaya koyar.

7-1

ἡ μὲν οὖν ἀκρασία τοιαύτας ἔχει διαφορὰς πρὸς τὴν ἀκολασίαν, ἡ δʼ ἐγκράτεια πρὸς τὴν σωφροσύνην αὖθις αὖ τὰς ἀντιστρόφους; ἀναλόγως. τὸ γὰρ δάκνον καὶ τὸ λυποῦν καὶ τὸ ἀγανακτοῦν οὔπω τὴν ἐγκράτειαν ἀπολέλοιπε· τῆς δὲ σώφρονος ψυχῆς τὸ πανταχόθεν ὁμαλὲς καὶ ἄσφυκτον καὶ ὑγιαῖνον ᾧ συνήρμοσται καὶ συγκέκραται τὸ ἄλογον πρὸς τὸν λογισμὸν εὐπειθείᾳ καὶ πραότητι θαυμαστῇ κεκοσμημένον, εἴποις ἂν ἐπιβλέψας δὴ τότʼ ἔπειτʼ ἄνεμος μὲν ἐπαύσατο, ἡ δὲ γαλήνη ἔπλετο νηνεμίη, κοίμισσε δὲ κύματα δαίμων· τὰ σφοδρὰ καὶ περιμανῆ καὶ οἰστρώδη κινήματα τῶν ἐπιθυμιῶν τοῦ λόγου κατασβέσαντος, ὧν δʼ ἡ φύσις ἀναγκαίως δεῖται, ταῦθʼ ὁμοιοπαθῆ καὶ ὑπήκοα καὶ φίλα καὶ συνεργὰ πεποιημένου ταῖς πρακτικαῖς προαιρέσεσιν ὥστε μὴ προεκθεῖν τοῦ λογισμοῦ μηδʼ ὑπενδιδόναι μηδʼ ἀτακτεῖν μηδʼ ἀπειθεῖν, ἀλλὰ πᾶσαν ὁρμὴν εὐάγωγον οὖσαν ἄθηλον ἵππῳ πῶλον ὣς ἅμα τρέχειν ἐπιβεβαιοῦσαν τὸν Ξενοκράτους λόγον, ὃν ἐκεῖνος εἶπε περὶ τῶν ἀληθῶς φιλοσοφούντων, ὅτι μόνοι ποιοῦσιν ἑκουσίως ἃ ποιοῦσιν ἄκοντες οἱ λοιποὶ διὰ τὸν νόμον, ὥσπερ ὑπὸ πληγῆς κύνες ἢ γαλαῖ ψόφῳ τῶν ἡδονῶν ἀποτρεπόμενοι καὶ πρὸς τὸ δεινὸν ἀποβλέποντες. ὅτι μὲν οὖν γίγνεταί τις ἐν τῇ ψυχῇ τοιαύτης ἑτερότητος αἴσθησις καὶ διαφορᾶς περὶ τὰς ἐπιθυμίας, ὥς τινος μαχομένου καὶ τἀναντία λέγοντος αὐταῖς, οὐκ ἄδηλόν ἐστιν. ἔνιοι δέ φασιν οὐχ ἕτερον εἶναι τοῦ λόγου τὸ πάθος οὐδὲ δυεῖν διαφορὰν καὶ στάσιν, ἀλλʼ ἑνὸς λόγου τροπὴν ἐπʼ ἀμφότερα, λανθάνουσαν ἡμᾶς ὀξύτητι καὶ τάχει μεταβολῆς, οὐ συνορῶντας ὅτι ταὐτόν ἐστι τῆς ψυχῆς ᾧ πέφυκεν ἐπιθυμεῖν καὶ μετανοεῖν, ὀργίζεσθαι καὶ δεδιέναι, φέρεσθαι πρὸς τὸ αἰσχρὸν ὑφʼ ἡδονῆς καὶ φερομένης πάλιν αὑτῆς ἐπιλαμβάνεσθαι· καὶ γὰρ ἐπιθυμίαν καὶ ὀργὴν καὶ φόβον καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα δόξας εἶναι καὶ κρίσεις πονηράς, οὐ περὶ ἓν τι γιγνομένας τῆς ψυχῆς μέρος, ἀλλʼ ὅλου τοῦ ἡγεμονικοῦ ῥοπὰς καὶ εἴξεις καὶ συγκαταθέσεις καὶ ὁρμάς, καὶ ὅλως ἐνεργείας τινὰς οὔσας ἐν ὀλίγῳ μεταπτωτάς, ὥσπερ αἱ τῶν παίδων ἐπιδρομαὶ τὸ ῥαγδαῖον καὶ τὸ σφοδρὸν ἐπισφαλὲς ὑπʼ ἀσθενείας καὶ ἀβέβαιον ἔχουσι. ταῦτα δὲ πρῶτον μὲν παρὰ· τὴν ἐνάργειάν ἐστι καὶ τὴν αἴσθησιν· οὐδεὶς γὰρ ἐν ἑαυτῷ τοῦ ἐπιθυμοῦντος αἰσθάνεται μεταβολὴν εἰς τὸ κρῖνον οὐδὲ τοῦ κρίνοντος αὖ πάλιν εἰς τὸ ἐπιθυμοῦν, οὐδὲ παύεται μὲν ἐρῶν ὅτε λογίζεται καθεκτέον εἶναι τὸν ἔρωτα καὶ διαμαχετέον πρὸς αὐτόν, ἐξίσταται δὲ πάλιν τοῦ λογίζεσθαι καὶ κρίνειν, ὅταν ἐνδιδῷ μαλασσόμενος ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας. ἀλλὰ καὶ τῷ λόγῳ πρὸς τὸ πάθος ἀντιβαίνων ἐν τῷ πάθει ἐστὶν ἔτι, καὶ πάλιν κρατούμενος ὑπὸ τοῦ πάθους διορᾷ τῷ λογισμῷ τὸ ἁμαρτανόμενον· καὶ οὔτε τῷ πάθει τὸν λόγον ἀνῄρηκεν οὔτε τῷ λογίζεσθαι τοῦ πάθους ἀπήλλακται, φερόμενος δʼ ἑκατέρωσε μέσος ἀμφοῖν καὶ κοινός ἐστιν. οἱ δὲ νῦν. μὲν ἐπιθυμίαν γίγνεσθαι τὸ ἡγεμονικόν, νῦν δὲ τὸν ἀντιταττόμενον τῇ ἐπιθυμίᾳ λογισμὸν ὑπολαμβάνοντες, οὐδὲν ἀπέχουσι τῶν μὴ δύο τὸν κυνηγὸν εἶναι καὶ τὸ θηρίον ὑπολαμβανόντων, ἀλλὰ ταὐτὸ σῶμα χρώμενον μεταβολῇ νῦν μὲν εἶναι θηρίον νῦν δὲ γίγνεσθαι κυνηγόν. ἐκεῖνοί τε γὰρ ἐμφανές τι παρορῶσιν οὗτοί τε πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀντιμαρτυροῦσιν, οὐχ ἑνός τινος μεταβολῆς ἀλλὰ δυεῖν ἅμα μάχης καὶ διαφορᾶς ἐν ἑαυτοῖς αἰσθανόμενοι. τί οὖν; φασίν, οὐχὶ καὶ τὸ βουλευόμενον τοῦ ἀνθρώπου πολλάκις διχοφορεῖ καὶ πρὸς ἐναντίας ἀνθέλκεται δόξας περὶ τοῦ συμφέροντος ἀλλʼ ἕν ἐστι; πάνυ μὲν οὖν φήσομεν, ἀλλὰ τὸ συμβαῖνον οὐχ ὅμοιον· οὐ γὰρ μάχεται πρὸς ἑαυτὸ τῆς ψυχῆς τὸ φρονοῦν, ἀλλὰ μιᾷ χρώμενον δυνάμει διαφόρων ἐφάπτεται λογισμῶν· μᾶλλον δʼ εἷς λογισμὸς ἔστιν ἐν πράγμασι γιγνόμενος ἑτέροις ὥσπερ ὕλαις διαφερούσαις. ὅθεν οὔτε λύπη τοῖς ἄνευ πάθους λογισμοῖς ἔνεστιν, οὔθʼ ὥσπερ ἐκβιαζόμενοι παρὰ γνώμην αἱροῦνται θάτερον, ἂν μὴ νὴ Δία λανθάνῃ πάθος τι προσηρτημένον ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ. καὶ γὰρ τοῦτο συμβαίνει πολλάκις, οὐ λογισμοῦ τινος πρὸς λογισμὸν ἀλλὰ φιλοτιμίας ἢ φιλονεικίας ἢ χάριτος ἢ ζηλοτυπίας ἢ δέους ἀντιβαίνοντος, οἴεσθαι λόγων εἶναι δυεῖν διαφορὰν ὥσπερ ἐν τούτοις αἴδεσθεν μὲν ἀνήνασθαι, δεῖσαν δʼ ὑποδέχθαι· καὶ τὸ μὲν σφαγῆναι δεινὸν εὔκλειαν δʼ ἔχει, τὸ μὴ θανεῖν δὲ δειλὸν ἡδονὴ δʼ ἔνι,ʼ καὶ περὶ τὰς κρίσεις δὲ τῶν συμβολαίων ὑποτρέχοντα τὰ πάθη τὴν πλείστην ἐμποιεῖ διατριβήν καὶ περὶ τὰ συμβούλια τῶν βασιλέων οἱ πρὸς χάριν λέγοντες οὐ δυεῖν κρίσεων τῇ ἑτέρᾳ συναγορεύουσιν, ἀλλὰ πάθει τινὶ προστίθενται παρὰ τὸν τοῦ συμφέροντος λογισμόν· διὸ τοὺς ῥήτορας ἐν ταῖς ἀριστοκρατίαις οἱ ἄρχοντες οὐκ ἐῶσι παθαίνεσθαι· ῥέπει γὰρ εὐθεῖαν ῥοπὴν ὁ ἀπαθὴς λογισμὸς ἐπὶ τὸ δίκαιον· ἂν δὲ πάθος ἐγγένηται, μάχην ποιεῖ καὶ διαφορὰν τὸ ἡδόμενον καὶ τὸ ἀλγοῦν πρὸς τὸ κρῖνον καὶ τὸ βουλευόμενον. ἐπεὶ διὰ τί τοῖς ἐν φιλοσοφίᾳ σκέμμασιν οὐ πρόσεστι τὸ μετὰ λύπης ὑπὸ τῶν ἑτέρων ἄγεσθαι καὶ μετατίθεσθαι πολλάκις, ἀλλʼ αὐτὸς τʼ Ἀριστοτέλης Δημόκριτός τε καὶ Χρύσιππος ἔνια τῶν πρόσθεν αὐτοῖς ἀρεσκόντων ἀθορύβως καὶ ἀδήκτως καὶ μεθʼ ἡδονῆς ἀφεῖσαν; ὅτι τῷ θεωρητικῷ καὶ μαθηματικῷ τῆς ψυχῆς πάθος οὐδὲν ἀνθέστηκεν ἀλλʼ ἀτρεμεῖ καὶ οὐ πολυπραγμονεῖ τὸ ἄλογον ἐν τούτοις. διὸ πρὸς τἀληθὲς ὁ λογισμός, ὅταν φανῇ, προέμενος τὸ ψεῦδος ἀσμένως ἀπέκλινεν ἐν αὐτῷ γὰρ ἔστιν οὐκ ἐν ἑτέρῳ τὸ πειθόμενον καὶ μεταπειθόμενον. αἱ δὲ πραγματικαὶ βουλαὶ καὶ κρίσεις καὶ δίαιται τῶν πολλῶν ἐμπαθεῖς οὖσαι δυσοδίαν τῷ λόγῳ παρέχουσι καὶ δυσκολίαν, ἐνισχομένῳ καὶ ταραττομένῳ περὶ τὸ ἄλογον, ἀνταῖρον αὐτῷ μεθʼ ἡδονῆς τινος ἢ δέους ἢ λύπης ἢ ἐπιθυμίας. καὶ τούτων κριτήριον ἡ αἴσθησίς ἐστιν ἀμφοτέρων ἐφαπτομένη· καὶ γὰρ ἂν περιγένηται θάτερον, οὐκ ἀνῄρηκε θάτερον, ἀλλʼ ἐφέλκεται καταβιαζόμενον καὶ ἀντιτεῖνον. ὁ γὰρ νουθετῶν αὑτὸν ἐρῶντα χρῆται τῷ λογισμῷ πρὸς τὸ πάθος, ὡς ἀμφοτέρων ἐνόντων ἅμα τῇ ψυχῇ, καθάπερ χειρὶ φλεγμαῖνον ἕτερον μέρος πιέζων καὶ δυεῖν ὄντων καὶ διαφερόντων ἐπαισθανόμενος. ἐν μέντοι ταῖς ἀπαθέσι βουλαῖς καὶ σκέψεσιν οἵας ἔχει μάλιστα τὸ θεωρητικόν, ἂν μὲν ἴσαι μένωσιν, οὐ γέγονε κρίσις ἀλλʼ ἀπορία, στάσις οὖσα καὶ μονὴ διανοίας ὑπʼ ἐναντίων λόγων· ἂν δὲ ῥοπὴ γένηται πρὸς θάτερον ἡ κρατήσασα τὴν ἑτέραν λέλυκεν, ὥστε μὴ λυπεῖν μηδʼ ὑπεναντιοῦσθαι πρὸς τὴν δόξαν. ὅλως δὲ λογισμοῦ μὲν ἀντικεῖσθαι λογισμῷ δοκοῦντος, οὐ γίγνεται δυεῖν καὶ ἑτέρων αἴσθησις ἀλλʼ ἑνός τινος ἐν διαφόροις γιγνομένου φαντασίαις· ὅταν δὲ τὸ ἄλογον μάχηται τῷ λογισμῷ, μήτε κρατεῖν ἀλύπως μήτε κρατεῖσθαι πεφυκὸς εὐθὺς εἰς δύο διίστησι τῇ μάχῃ τὴν ψυχὴν καὶ ποιεῖ τὴν διαφορὰν πρόδηλον.

88. Bölüm

Duygu ilkesinin akıl ilkesinden başka olduğu yalnız savaştan değil, aynı derecede uyumdan da görülür. Aretēye yatkın, soylu bir insanı sevmek de mümkündür, kötü ve ölçüsüz birini sevmek de. Thymos çocuklara ve ana babaya karşı akılsızca da kullanılabilir, ana baba ve çocuklar için düşmanlara ve tiranlara karşı haklı olarak da. Orada duygu ile hesap arasında bir savaş ve ayrılık hissedildiği gibi, burada da bir ikna ve uyum hissedilir; duygu adeta eğilir ve katılır.

Yine iyi bir adam kanunlara uygun bir evlilikle evlendiği kadına adilce ve itidalle davranmayı, onunla birlikte yaşamayı düşünür. Zamanla alışkanlık bir duygu doğurur ve sevgisinin, bağlılığının hesapla birlikte arttığını hisseder. Gençler de iyi öğretmenler bulduklarında önce ihtiyaçtan peşlerinden gider, onlara hayran olur; sonra onları severler, öğrenci ve tanıdık değil, sevenler olarak anılır ve öyle olurlar. Aynı şey şehirlerdeki iyi yöneticilere, komşulara ve akrabalara karşı da olur. Bir ihtiyaçla görev gereği birbirleriyle görüşmeye başlarlar, sonra farkında olmadan sevgiye kayarlar; çünkü hesap duygusal bölümü de sürükleyip ikna etmiştir. Şunu söyleyen de:

Utanç: iki türlüdür; biri kötü değil, öbürü evlerin yüküdür.

kendisinde bu duygunun kimi zaman logosa uyup onunla düzenlendiğini, kimi zaman da logosa aykırı olarak çekingenlik ve oyalanmayla fırsatları ve işleri mahvettiğini açıkça görmemiş midir?

8

οὐ μόνον τοίνυν ἀπὸ τῆς μάχης ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον ἀπὸ τῆς ἀκολουθίας κατίδοι τις ἂν τὴν παθητικὴν ἀρχὴν τῆς λογικῆς οὖσαν ἑτέραν. ἐπεὶ γὰρ ἔστι μὲν ἐρᾶν εὐφυοῦς πρὸς ἀρετὴν καὶ γενναίου παιδὸς ἔστι δὲ φαύλου καὶ ἀκολάστου, συμβαίνει δὲ θυμῷ χρῆσθαι μὲν ἀλόγως πρὸς παῖδας αὑτοῦ καὶ γονεῖς χρῆσθαι δʼ ὑπὲρ γονέων καὶ παίδων δικαίως πρὸς πολεμίους καὶ τυράννους· ὥσπερ ἐκεῖ μάχης καὶ διαφορᾶς τοῦ πάθους πρὸς τὸν λογισμὸν αἴσθησις ἔστιν, οὕτως ἐνταῦθα πειθοῦς καὶ ἀκολουθίας, οἷον ἐπιρρέποντος καὶ συνεπιδιδόντος. ἔτι τοίνυν καὶ γυναῖκα γήμας κατὰ νόμους ἀνὴρ ἐπιεικὴς διανοεῖται περιέπειν καὶ συνεῖναι δικαίως καὶ σωφρόνως, χρόνῳ δὲ τῆς συνηθείας ἐντεκούσης πάθος αἰσθάνεται τῷ λογισμῷ τὸ φιλεῖν καὶ τὸ ἀγαπᾶν ἐπιτεινόμενον ὥσπερ αὖ καὶ νέοι διδασκάλοις ἐπιτυχόντες ἀστείοις ὑπὸ χρείας τὸ πρῶτον ἕπονται καὶ ζηλοῦσιν, ὕστερον δὲ καὶ φιλοῦσιν ἀντὶ γνωρίμων καὶ μαθητῶν ἐρασταὶ καλούμενοι καὶ ὄντες. τὸ δʼ αὐτὸ συμβαίνει καὶ πρὸς ἄρχοντας ἐν πόλεσι χρηστοὺς καὶ γείτονας καὶ κηδεστάς· ἀρξάμενοι γὰρ ὑπὸ χρείας τινὸς καθηκόντως ἀλλήλοις ὁμιλεῖν, ἔπειτα λανθάνουσιν εἰς τὸ φιλεῖν ὑποφερόμενοι, συνεπισπασαμένου τοῦ λογισμοῦ καὶ συναναπείσαντος τὸ παθητικόν. ὁ δʼ εἰπών αἰδώς τε· δισσαὶ δʼ εἰσίν, ἡ μὲν οὐ κακὴ ἡ δʼ ἄχθος οἴκων· ἆρʼ οὐ δῆλός ἐστι συνῃσθημένος; ἐν ἑαυτῷ τοῦτο τὸ πάθος πολλάκις μὲν ἀκολουθοῦν τῷ λόγῳ καὶ συγκατακοσμούμενον, πολλάκις δὲ παρὰ τὸν λόγον ὄκνοις καὶ μελλήσεσι καιροὺς καὶ πράγματα λυμαινόμενον;

99. Bölüm

Stoacılar da bir bakıma apaçık olana boyun eğerek utanmaya 'hürmet', hazza 'sevinç', korkulara 'ihtiyat' derler. Aynı duygulara, hesaba katıldıklarında bu adları, savaşıp hesabı zorladıklarında ötekileri vermelerini kimse güzel sözlülük diye kınamaz. Ama gözyaşı, titreme ve renk değişimiyle suçüstü yakalandıklarında acı ve korku yerine 'sızı' ve 'ürperti' der, arzulara 'heves' diye tatlı adlar takarlarsa, kelimelerle felsefî değil sofistçe savunmalar ve kaçamaklar uydurmuş olurlar. Üstelik kendileri bu sevinçlere, dilemelere ve ihtiyatlara duygusuzluk değil 'iyi duygular' derler; burada adları doğru kullanırlar. Çünkü itidalli kişilerde hesap duyguyu kaldırmaz, düzenler ve sıraya koyar; iyi duygu böyle doğar.

Kötüler ve nefsine hâkim olamayanlar ne yaşar? Sevgilileri yerine babalarını ve annelerini sevmeleri gerektiğine hükmederler ama sevemezler; hayat kadınını ve dalkavuğu sevmemeleri gerektiğine hükmederler ama hemen severler. Duygu hüküm olsaydı, sevmek ve nefret etmek gerektiği hükmüne sevmenin ve nefret etmenin uyması gerekirdi. Oysa tersi olur: duygu kimi hükümlere katılır, kimilerine boyun eğmez. Nitekim gerçeklerin zoruyla kendileri de her hükmün duygu olmadığını, yalnız şiddetli ve aşırı bir dürtüyü harekete geçirenin duygu olduğunu söylerler; böylece içimizde hüküm veren ile etkilenenin, hareket ettiren ile hareket eden gibi başka başka olduğunu kabul ederler. Khrysippos da pek çok yerde sabrı ve kendine hâkim olmayı, seçen logosa uyan melekeler diye tarif eder; gerçeklerin zoruyla, içimizde uyan şeyin, uyduğu şeyden başka olduğunu, ona ikna olup uyduğunu ya da ikna olmayıp savaştığını kabul etmek zorunda kalmıştır.

9

οἷς καὶ αὐτοὶ τρόπον τινὰ διὰ τὴν ἐνάργειαν ὑπείκοντες, αἰδεῖσθαι τὸ αἰσχύνεσθαι καλοῦσι καὶ τὸ ἣδεσθαι χαίρειν καὶ τοὺς φόβους εὐλαβείας· ταύτην μὲν οὐδενὸς; ἂν αἰτιασαμένου τὴν εὐφημίαν, εἰ ταὐτὰ πάθη προστιθέμενα μὲν τῷ λογισμῷ τούτοις καλοῦσι τοῖς ὀνόμασι, μαχόμενα δὲ καὶ βιαζόμενα τὸν λογισμὸν ἐκείνοις. ὅταν δὲ δακρύοις ἐλεγχόμενοι καὶ τρόμοις καὶ χρόας μεταβολαῖς, ἀντὶ λύπης καὶ φόβου δηγμούς τινας καὶ συνθροήσεις λέγωσι καὶ προθυμίας τὰς ἐπιθυμίας ὑποκορίζωνται, σοφιστικὰς δοκοῦσιν οὐ φιλοσόφους δικαιώσεις καὶ ἀποδράσεις ἐκ τῶν πραγμάτων μηχανᾶσθαι διὰ τῶν ὀνομάτων. καίτοι πάλιν αὐτοὶ τάς τε χαρὰς ἐκείνας καὶ τὰς βουλήσεις καὶ τὰς εὐλαβείας εὐπαθείας καλοῦσιν οὐκ ἀπαθείας, ὀρθῶς ἐνταῦθα χρώμενοι τοῖς ὀνόμασι· · γίγνεται γὰρ εὐπάθεια τοῦ λογισμοῦ τὸ πάθος οὐκ ἀναιροῦντος ἀλλὰ κοσμοῦντος καὶ τάττοντος ἐν τοῖς σωφρονοῦσιν. οἱ δὲ φαῦλοι καὶ ἀκρατεῖς τί πάσχουσιν, ὅταν τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα κρίναντες φιλεῖν ἀντὶ τοῦ ἐρωμένου καὶ τῆς ἐρωμένης μὴ δύνωνται, τὴν δʼ ἑταίραν καὶ τὸν κόλακα κρίναντες, εὐθὺς καὶ φιλῶσιν; εἰ γὰρ τὸ πάθος ἦν κρίσις, ἔδει τῇ τοῦ φιλεῖν χρῆναι καὶ μισεῖν κρίσει τὸ φιλεῖν ἕπεσθαι καὶ τὸ μισεῖν νυνὶ δὲ συμβαίνει τἀναντία, ταῖς μὲν προστιθεμένου τοῦ πάθους κρίσεσι ταῖς δʼ ἀπειθοῦντος. καί φασιν αὐτοί, τῶν πραγμάτων ἐκβιαζομένων, οὐ πᾶσαν εἶναι κρίσιν πάθος ἀλλὰ τὴν κινητικὴν ὁρμῆς βιαίου καὶ πλεοναζούσης, ὁμολογοῦντες ἕτερον εἶναι τὸ κρῖνον καὶ τὸ πάσχον ἐν ἡμῖν ὥσπερ τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον. αὐτός τε Χρύσιππος ἐν πολλοῖς ὁριζόμενος τὴν καρτερίαν καὶ τὴν ἐγκράτειαν ἕξεις ἀκολουθητικὰς τῷ αἱροῦντι λόγῳ, δῆλός ἐστιν ὑπὸ τῶν πραγμάτων ὁμολογεῖν ἀναγκαζόμενος, ὡς ἕτερόν ἐστι τὸ ἀκολουθοῦν ἐν ἡμῖν τοῦ ᾧ ἀκολουθεῖ πειθόμενον ἢ πάλιν μάχεται μὴ πειθόμενον.

1010. Bölüm

Bütün kusurları ve bütün yanlışları eşit sayanlar başka bakımlardan gerçeği gözden kaçırıyorlarsa, bunu şimdi çürütecek zamanımız yok. Ama duygular konusunda apaçık olana aykırı biçimde logosa karşı çıktıkları görülüyor. Onlara göre her duygu kusurdur; acı çeken, korkan ya da arzulayan herkes kusur işler. Oysa duygular arasında çok ve az bakımından büyük farklar görülür. Dolon'un korkusunun, düşmanlardan ağır ağır çekilirken dönüp bakan, dizi dizinin önünde yavaşça ilerleyen Aias'ın korkusuyla eşit olduğunu kim söyleyebilir? Platon'un Sokrates'in ölümüne duyduğu acının, İskender'in Kleitos için duyduğu ve kendini öldürmeye kalkıştığı acıyla eşit olduğunu kim? Acılar umulmadık olaylarla da hayli artar; beklenmedik felaket, beklenenden daha acıdır. Parmenion'un Philotas'ı başarılı ve hayranlık gören biri olarak görmeyi beklerken işkence edildiğini duyması gibi. Nikokreon'un Anaxarkhos'a, Magas'ın Philemon'a karşı duyduğu thymosun eşit olduğunu kim söyleyebilir? Her ikisi de bunlar tarafından hakarete uğramıştı. Biri onu demir havanlarda ezdirip parçalattı; öteki celladına kılıcı çıplak olarak Philemon'un boynuna koymasını, sonra da onu bırakmasını emretti. Platon da thymosa bu yüzden 'psykhēnin sinirleri' demişti: hırsla gerilir, yumuşaklıkla gevşer.

Bunları ve benzerlerini savuşturmak için, duyguların gerilme ve şiddetinin kusurun bulunduğu hüküme ait olmadığını söylerler; çok ve az olmayı akıl dışı bölümle kabul edenin sızılar, daralmalar ve yayılmalar olduğunu ileri sürerler. Oysa hükümlerde de farklar görülür. Kimileri yoksulluğu kötülük saymaz, kimileri büyük bir kötülük, kimileri en büyük kötülük sayar; öyle ki kendilerini kayalardan ve denize atarlar. Kimileri ölümü yalnızca iyi şeylerden yoksunluk olarak kötü sayar, kimileri yeraltındaki ebedî cezalar ve ürkütücü işkenceler yüzünden. Bedenin sağlığını kimileri tabiata uygun ve yararlı olduğu için sever, kimilerine ise var olan şeylerin en büyük iyiliği gibi görünür:

Ne servet uğruna, ne çocuklar için, ne de insanı tanrı eşi kılan krallık için,

diyenler sonunda sağlık yoksa aretēyi bile yararsız ve faydasız sayarlar. Demek ki hükümlerde de kimi daha çok, kimi daha az kusur işlemektedir.

Ama şimdi bunu çürütmek gerekmiyor; bundan şunu çıkarmak gerekir: onlar da akıl dışı olanın hükümden başka olduğunu kabul ediyorlar; duygunun onunla şiddetlenip büyüdüğünü söylüyorlar. Ad ve kelime üzerine tartışıyor, işin esasını ise duygusal ve akıl dışı bölümün hesap yapan ve hüküm veren bölümden farklı olduğunu söyleyenlere bırakıyorlar. Khrysippos Düzensizlik Üzerine adlı eserinde öfkenin kör olduğunu, çoğu kez apaçık olanı görmeye izin vermediğini, çoğu kez de kavranmış olanın önüne geçtiğini söyler. Biraz ilerde şöyle der: 'Üzerimize gelen duygular hesapları dışarı atar, başka türlü görünenleri de zorla zıt eylemlere iter.' Sonra Menandros'u tanık gösterir:

Vay zavallı halime! Aklım nerede duruyordu bedenimde o zaman, bunu değil de onu seçtiğimizde?

Khrysippos biraz ilerde yine şöyle der: Akıllı canlı, tabiatı gereği her şeyde logosu kullanır ve onunla yönetilir; ama çoğu zaman başka, daha şiddetli bir akıma kapılıp ondan yüz çeviririz. Böylece olanın duygu ile logos arasındaki farktan doğduğunu kabul etmiş olur. Yoksa Platon'un dediği gibi, birinin kendisinden üstün ya da aşağı olduğunu, birinin kendine hâkim olup diğerinin olmadığını söylemek gülünç olurdu.

10

ἴσα τοίνυν τὰ ἁμαρτήματα πάντα καὶ πάσας τιθέμενοι τὰς ἁμαρτίας, εἰ μὲν ἄλλῃ πη παρορῶσι τἀληθές, οὐκ ἔστι καιρὸς ἐν τῷ παρόντι διελέγχειν· ἐν δὲ τοῖς πάθεσι φαίνονται κομιδῇ παρὰ τὴν ἐνάργειαν ἐνιστάμενοι τῷ λόγῳ. πᾶν μὲν γὰρ πάθος ἁμαρτία κατʼ αὐτούς ἐστι, καὶ πᾶς ὁ λυπούμενος ἢ φοβούμενος ἢ ἐπιθυμῶν ἁμαρτάνει. μεγάλαι δὲ τῶν παθῶν διαφοραὶ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ὁρῶνται· τίς γὰρ ἂν φαίη τὸν Δόλωνος φόβον ἴσον εἶναι τῷ Αἴαντος ἐντροπαλιζομένου καὶ βάδην ἀπιόντος ἐκ τῶν πολεμίων ὀλίγον γόνυ γουνὸς ἀμείβοντος; ἢ τῇ Πλάτωνος ἐπὶ Σωκράτει τελευτήσαντι λύπῃ τὴν Ἀλεξάνδρου διὰ Κλεῖτον, αὑτὸν ἀνελεῖν ὁρμήσαντος; ἐπιτείνονται γὰρ οὐ μετρίως καὶ τῷ παρὰ λόγον αἱ λῦπαι, καὶ τὸ παρʼ ἐλπίδα σύμπτωμα τοῦ κατὰ λόγον ὀδυνηρότερον εἰ προσδοκῶν εὐημεροῦντα καὶ θαυμαζόμενον ὄψεσθαι πύθοιτο κατεστρεβλωμένον, ὡς Φιλώταν Παρμενίων. θυμῷ δὲ τίς ἂν εἴποι πρὸς Ἀνάξαρχον ἴσῳ κεχρῆσθαι Νικοκρέοντα καὶ πρὸς Φιλήμονα Μάγαν, ἀμφοτέρους λοιδορηθέντας ὑπʼ αὐτῶν; ὁ μὲν γὰρ ὑπέροις σιδηροῖς κατέπτισσε καὶ κατέκοπτεν ἐκεῖνον ὁ δὲ τῷ Φιλήμονι τὸν δήμιον ἐκέλευσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον ἐπιθεῖναι γυμνὴν τὴν μάχαιραν εἶτʼ ἀφεῖναι. διὸ καὶ νεῦρα τῆς ψυχῆς τὸν θυμὸν ὁ Πλάτων προσεῖπεν ὡς ἐπιτεινόμενόν τε πικρίᾳ καὶ πραότητι χαλώμενον. ταῦτα τοίνυν καὶ τὰ τοιαῦτα διακρουόμενοι τὰς ἐπιτάσεις τῶν παθῶν καὶ τὰς σφοδρότητας οὔ φασι γίγνεσθαι κατὰ τὴν κρίσιν ἐν ᾗ τὸ ἁμαρτητικόν, ἀλλὰ τὰς δήξεις καὶ τὰς συστολὰς καὶ τὰς διαχύσεις εἶναι τὰς τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον τῷ ἀλόγῳ δεχομένας. καίτοι καὶ περὶ τὰς κρίσεις φαίνονται γιγνόμεναι διαφοραί· τήν τε γὰρ πενίαν οἱ μὲν οὐ κακὸν οἱ δὲ καὶ μέγα κρίνουσι κακόν, οἱ δέ γε καὶ μέγιστον, ὥστε καὶ κατὰ τῶν πετρῶν καὶ κατὰ τῆς θαλάττης ὠθεῖν ἑαυτούς· τόν τε θάνατον οἱ μὲν ἀγαθῶν στερήσει μόνον οἱ δὲ καὶ τιμωρίαις αἰωνίοις ὑπὸ γῆν καὶ κολασμοῖς φρικώδεσι κακὸν εἶναι νομίζουσιν ἥ τε τοῦ σώματος ὑγίεια τοῖς μὲν ὡς κατὰ φύσιν καὶ χρήσιμον ἀγαπᾶται, τοῖς δὲ τῶν ὄντων δοκεῖ μέγιστον ἀγαθόν· οὔτε γάρ πλούτου χάριν ἢ τεκέων οὔτε τᾶς ἰσοδαίμονος ἀνθρώποις βασιληίδος ἀρχᾶς, τελευτῶντες δὲ καὶ τὴν ἀρετὴν ἀνωφελῆ καὶ ἀνόνητον ἡγοῦνται, τοῦ ὑγιαίνειν μὴ παρόντος ὥστε φαίνεσθαι καὶ περὶ τὰς κρίσεις αὐτὰς τοὺς μὲν μᾶλλον τοὺς δʼ - ἧττον ἁμαρτάνοντας. ἀλλʼ οὐ τοῦτο νῦν διελεγκτέον, ἐκεῖνο δʼ ἐκ τούτου ληπτέον, ὅτι συγχωροῦσι καὶ αὐτοὶ τῆς κρίσεως ἕτερον εἶναι τὸ ἄλογον, καθʼ ὅ φασι γίγνεσθαι τὸ πάθος σφοδρότερον καὶ μεῖζον, ἐρίζοντες πρὸς τοὔνομα καὶ τὸ ῥῆμα, τὰ δὲ πράγματα διδόντες τοῖς διαφέρειν τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον τοῦ λογιζομένου καὶ κρίνοντος ἀποφαινομένοις. ἐν δὲ τοῖς περὶ Ἀνωμαλίας ὁ Χρύσιππος εἰπών, ὅτι τυφλόν ἐστιν ἡ ὀργὴ καὶ πολλάκις μὲν οὐκ ἐᾷ ὁρᾶν τὰ ἐκφανῆ πολλάκις δὲ τοῖς καταλαμβανομένοις ἐπιπροσθεῖ, μικρὸν προελθών τὰ γὰρ ἐπιγιγνόμενα φησὶ πάθη ἐκκρούει τοὺς λογισμούς, καὶ τὰ ὡς ἑτέρως φαινόμενα βιαίως προωθοῦντα ἐπὶ τὰς ἐναντίας πράξεις· εἶτα χρῆται μάρτυρι τῷ Μενάνδρῳ λέγοντι οἴμοι τάλας ἔγωγε, ποῦ ποτε φρένες ἡμῶν ἐκεῖνον ἦσαν ἐν τῷ σώματι τὸν χρόνον, ὅτʼ οὐ ταῦτʼ ἀλλʼ ἐκεῖνʼ ᾑρούμεθα καὶ πάλιν ὁ Χρύσιππος προελθὼν τοῦ λογικοῦ φησι ζῴου φύσιν ἔχοντος προσχρῆσθαι εἰς ἕκαστα τῷ λόγῳ καὶ ὑπὸ τούτου κυβερνᾶσθαι, πολλάκις ἀποστρέφεσθαι αὐτὸν ἡμᾶς ἄλλῃ βιαιοτέρᾳ φορᾷ χρωμένους· ὁμολογῶν τὸ συμβαῖνον ἐκ τῆς πρὸς τὸν λόγον τοῦ πάθους διαφορᾶς. ἐπεὶ καὶ γελοῖόν ἐστιν, ᾗ φησι Πλάτων, αὐτόν τινα λέγειν αὑτοῦ κρείττονα καὶ πάλιν χείρονα, καὶ τὸν μὲν κρατοῦνθʼ ἑαυτοῦ τὸν δὲ μὴ κρατοῦντα.

1111. Bölüm

Çünkü herkes bir şekilde tabiatça ikili olmasa, kendi içinde daha kötü ve daha iyi bir yanı bulunmasa, aynı kişi kendinden hem üstün hem aşağı nasıl olabilir, aynı anda nasıl hem yener hem yenilir? Kötü yanını iyi yanına boyun eğdiren kişi kendine hâkimdir, kendinden üstündür; üstün yanının psykhēdeki ölçüsüz ve akıl dışı yanın peşinden gitmesine ve ona hizmet etmesine göz yuman ise kendinden aşağıdır, nefsine hâkim olamayan ve tabiata aykırı durumda diye anılır. Çünkü tabiatça uygun olan, tanrısal olan hesabın, doğuşunu doğrudan bedenden alan akıl dışı olana önderlik edip onu yönetmesidir. Akıl dışı olan bedenin içine girmiş, ona karışmış olduğundan tabiatça ona benzer, duygularına ortak olur, onunla dolar. Bedenî şeylere yönelen dürtülerin doğması ve durması, bedenin değişimlerine göre şiddet kazanıp gevşemesi bunu gösterir. Bu yüzden gençler keskin ve atılgandır, kan bolluğu ve sıcaklık yüzünden isteklerinde ateşli ve taşkındır. Yaşlılarda ise karaciğerdeki arzu ilkesi söner, küçülüp zayıflar; duygusal bölüm bedenle birlikte kuruyup solarken logos daha güçlü olur.

Hayvanların duygular karşısındaki tabiatını da elbette bu şekillendirir. Kimilerinde görünen tehlikelere karşı kuvvet ve hücum, kimilerinde çaresiz ürküntü ve korku belirmesi kanaatlerinin doğruluğundan ya da yanlışlığından değildir. Duygulardaki farkları kandaki, soluktaki ve bedendeki güçler oluşturur; duygusal bölüm etten kök salmış gibi filizlenir, keyfiyeti ve mizacı da beraberinde getirir. İnsanda da solgunluklar, kızarmalar, titremeler, kalp çarpıntıları, hazzın ümidi ve beklentisinde gevşemeler, bedenin duygusal dürtülerle birlikte etkilenip hareket ettiğini ele verir. Düşünme yanı duygu olmadan kendi başına hareket ettiğinde ise beden sakin ve hareketsizdir; phronēsis fiiline ortak olmaz, pay almaz; meğer ki düşünme duygusal bölüme dokunup akıl dışı olanı da işe katsın. Böylece bu yolla da ikisinin iki ayrı şey olduğu, güçleriyle birbirlerinden ayrıldığı görülür.

11

πῶς γὰρ οἷόν τε τὸν αὐτὸν αὑτοῦ κρείττονʼ εἶναι καὶ χείρονα ἢ κρατεῖν ἅμα καὶ κρατεῖσθαι, μὴ τρόπον τινὰ διττοῦ πεφυκότος ἑκάστου καὶ τὸ μὲν χεῖρον ἐν ἑαυτῷ τὸ βέλτιον ἔχοντος; οὕτω γὰρ ὁ μὲν τοῦ βελτίονος ὑπηκόῳ τῷ χείρονι χρώμενος ἐγκρατὴς ἑαυτοῦ καὶ κρείττων ἐστίν, ὁ δὲ τῷ ἀκολάστῳ καὶ ἀλόγῳ τῆς ψυχῆς ἑπόμενον περιορῶν καὶ ὑπηρετοῦν τὸ κρεῖττον ἥττων ἑαυτοῦ καὶ ἀκρατὴς λέγεται καὶ παρὰ φύσιν διακείμενος. φύσει γὰρ προσήκει θεῖον ὄντα τὸν λογισμὸν ἡγεῖσθαι καὶ ἄρχειν τοῦ ἀλόγου, τοῦ τὴν γένεσιν αὐτόθεν ἔχοντος ἐκ τοῦ σώματος· ᾧ καὶ συνεξομοιοῦσθαι καὶ κοινωνεῖν παθῶν καὶ ἀναπίμπλασθαι πέφυκεν, ἐνδεδυκὸς αὐτῷ καὶ καταμεμιγμένον, ὡς δηλοῦσιν αἱ ὁρμαὶ πρὸς τὰ σωματικὰ κινούμεναι καὶ ἱστάμεναι καὶ σφοδρότητας ἐν ταῖς τοῦ σώματος μεταβολαῖς καὶ ἀνέσεις λαμβάνουσαι. διὸ νέοι μὲν καὶ ὀξεῖς καὶ ἰταμοὶ περί τε τὰς ὀρέξεις διάπυροι καὶ οἰστρώδεις αἵματος πλήθει καὶ θερμότητι, τῶν δὲ πρεσβυτῶν ἡ περὶ τὸ ἧπαρ ἀρχὴ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ κατασβέννυται καὶ γίγνεται μικρὰ καὶ ἀσθενής· ἰσχύει δὲ μᾶλλον ὁ λόγος τοῦ παθητικοῦ τῷ σώματι συναπομαραινομένου. τοῦτο δʼ ἀμέλει καὶ τὰς τῶν θηρίων ἠθοποιεῖ πρὸς τὰ πάθη φύσεις οὐ γὰρ ὀρθότητι δοξῶν οὐδὲ φαυλότητι δήπου τοῖς μὲν ἀλκαὶ καὶ ὁρμαὶ πρὸς τὰ φαινόμενα δεινὰ παρίστανται, τοῖς δʼ ἀμήχανοι πτοῖαι καὶ φόβοι τῆς ψυχῆς· ἀλλʼ αἱ περὶ τὸ αἷμα καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ σῶμα δυνάμεις τὰς τῶν παθῶν διαφορὰς ποιοῦσιν, ὥσπερ ἐκ ῥίζης τοῦ παθητικοῦ τῆς σαρκὸς ἀναβλαστάνοντος καὶ συναναφέροντος τὴν ποιότητα καὶ τὴν κρᾶσιν. τοῦ δʼ ἀνθρώπου ταῖς μὲν παθητικαῖς ὁρμαῖς τὸ σῶμα συμπαθοῦν καὶ συγκινούμενον ἐλέγχουσιν ὠχρότητες ἐρυθήματα τρόμοι πηδήσεις καρδίας, διαχύσεις αὖ πάλιν ἐν ἐλπίσιν ἡδονῶν καὶ προσδοκίαις ὅταν δὲ μὴ μετὰ πάθους ἀλλʼ αὐτὸ καθʼ αὑτὸ κινῆται τὸ διανοητικόν, ἡσυχίαν ἄγει τὸ σῶμα καὶ καθέστηκεν οὔτε κοινωνοῦν οὔτε μετέχον αὐτὸ τῆς ἐνεργείας τοῦ φρονοῦντος, εἰ τοῦ παθητικοῦ μὴ συνεφάπτοιτο μηδὲ συμπαραλαμβάνοι τὸ ἄλογον ὥστε καὶ τούτῳ δύʼ ὄντα καὶ διαφέροντα δηλοῦσθαι ταῖς δυνάμεσιν ἀλλήλων.

1212. Bölüm

Genel olarak, kendileri de söyler, bellidir de: var olanların kimi hexisle, kimi tabiatla, kimi akıl dışı bir psykhēyle, kimi de logos ve düşünce sahibi bir psykhēyle yönetilir. İnsan bunların hepsinden pay almış, sözü edilen bütün farklılıklar içinde yer almıştır: hexisle bir arada tutulur, tabiatla beslenir, logos ve düşünce kullanır. Demek ki akıl dışı olandan da payı vardır ve duygu ilkesi onda doğuştandır. Bu ilke sonradan gelme değil zorunludur, tamamen yok edilecek değil, bakıma ve eğitime muhtaçtır. Bu yüzden logosun işi, Thrakyalı Lykurgos'unki gibi, duygunun yararlı yanlarını zararlı yanlarıyla birlikte kesip atmak değildir. Bitkileri büyüten ve asmaları evcilleştiren tanrının yaptığını yapmaktır: yabanı budamak, ölçüsüzlüğü almak, sonra evcilleştirmek ve yararlı olanı korumak. Sarhoşluktan korkanlar şarabı dökmez, karıştırır; duygunun sarsıcılığından korkanlar da duyguyu yok etmez, onu karıştırır. Öküzlerin ve atların sıçramalarını ve dizgin tanımazlıklarını alırız, hareketlerini ve işlerini değil. Hesap da evcilleştirilmiş, ele alışmış duyguları kullanır; psykhēnin hizmet eden yanını sinirlerini kesip iğdiş etmez. Pindaros'un dediği gibi:

Araba altında at, sabanda öküz; yaban domuzunu öldürmek isteyene yiğit köpek bulmalı.

Duyguların sürüleri bunlardan çok daha yararlıdır; hesabın yanında bulunur, aretēleri güçlendirirler: ölçülü thymos cesareti, kötülükten nefret adaleti, haksız yere talihli olup akılsızlık ve küstahlıkla psykhēleri alevlenen, bu yüzden dizginlenmesi gerekenlere karşı duyulan hak duygusu da. Dostluktan şefkati, insanseverlikten merhameti, gerçek iyi niyetten birlikte sevinmeyi ve birlikte üzülmeyi kimse istese de koparamaz, eritemez. Aşkı aşk çılgınlığıyla birlikte atanlar yanılıyorsa, para hırsı yüzünden arzuyu kınayanlar da doğru yapmıyor; koşmayı tökezleme, atış yapmayı hedefi aşma yüzünden yasaklayanlara, falso yüzünden şarkı söylemeye düşman olanlara benziyorlar. Musiki seslerde ahengi kalınlığı ve inceliği kaldırarak değil, sağlığı da tıp bedenlerde sıcaklığı ve soğukluğu yok ederek değil, ölçülü oranlarda karıştırarak yapar. Psykhēde de zafer budur: logos duygusal güçlere ve hareketlere ılımlılık ve ölçü kazandırır. Çünkü şişip iltihaplanmış bedene benzeyen, psykhēdeki aşırı acı, aşırı sevinç ve aşırı korkudur; sevinme, üzülme, korkma değildir. Homeros'un şu sözü güzeldir:

İyi adamın ne rengi değişir, ne de pek korkar.

Korkuyu kaldırmamış, aşırı korkuyu kaldırmıştır; öyle ki cesaret çılgınlık, atılganlık da küstahlık olmasın. Bu yüzden hazlarda aşırı arzuyu, cezalandırmada aşırı kötülük nefretini kaldırmak gerekir. Böylece biri duyarsız değil itidalli, öteki de adil ama acımasız ve sert olmayacaktır. Duygular, mümkün olsa bile tamamen yok edilse, logos çoğu işte daha tembel ve daha körelmiş olurdu; rüzgârı kesilen dümenci gibi.

Kanun koyucular da bunu görüp devletlere şan hırsını ve karşılıklı rekabeti katarlar; düşmana karşı borularla ve flütlerle thymosu ve savaş gücünü uyandırıp artırırlar. Platon'un dediği gibi, yalnız şiirde değil, savaşlarda da Musalarca kapılmış, kendinden geçmiş olan, sanatını bilen ve özenli olanı gülünç kılar; duygusal ve coşkulu yan karşı konulamaz, yenilmezdir. Homeros da bunu insanlara tanrıların aşıladığını söyler:

Böyle deyip büyük bir güç üfledi halkların çobanına.

Tanrısız değil bu çılgınlığı.

Tanrılar duyguyu hesaba bir itici güç ve bir binek olarak eklerler. Stoacıların da gençleri çoğu zaman övgülerle teşvik ettiğini, çoğu zaman da azarlarla cezalandırdığını görüyoruz; bunların birini haz, ötekini acı izler. Çünkü azar ve kınama pişmanlık ve utanç doğurur; bunların biri acının, öteki korkunun türüdür. Bunları özellikle düzeltme için kullanırlar. Diogenes de Platon övülürken bu yüzden şöyle demişti: 'O adamın neyi saygıdeğer ki, bunca zamandır felsefe yaptığı halde kimseyi üzmemiştir?' Ksenokrates'in matematik bilimleri için dediği gibi 'felsefenin kulpları' bunlardan çok gençlerin duygularıdır: utanç, arzu, pişmanlık, haz, acı, şan hırsı. Logos ve kanun bunlara ahenkli ve kurtarıcı bir dokunuşla dokunarak genci etkili biçimde uygun yola koyar. Lakonyalı lalanın, çocuğa güzel olandan haz, çirkin olandan rahatsızlık duymayı öğreteceğini söylemesi kötü bir söz değildi. Hür insana yaraşan terbiyenin bundan daha büyük ve daha güzel bir gayesi gösterilemez.

12

καθόλου δὲ τῶν ὄντων αὐτοὶ τέ φασι καὶ δῆλόν ἐστιν, ὅτι τὰ μὲν ἕξει διοικεῖται τὰ δὲ φύσει τὰ δʼ ἀλόγῳ ψυχῇ, τὰ δὲ καὶ λόγον ἐχούσῃ καὶ διάνοιαν· ὧν ὁμοῦ τι πάντων ὁ ἄνθρωπος μετέσχηκε καὶ γέγονεν ἐν πάσαις ταῖς εἰρημέναις διαφοραῖς· καὶ γὰρ ἕξει συνέχεται καὶ φύσει τρέφεται καὶ λόγῳ χρῆται καὶ διανοίᾳ. μέτεστιν οὖν αὐτῷ καὶ τοῦ ἀλόγου, καὶ σύμφυτον ἔχει τὴν τοῦ πάθους ἀρχήν, οὐκ ἐπεισόδιον ἀλλʼ ἀναγκαίαν οὖσαν, οὐδʼ ἀναιρετέαν παντάπασιν ἀλλὰ θεραπείας καὶ παιδαγωγίας δεομένην. ὅθεν οὐ Θρᾴκιον οὐδὲ Λυκούργειον τοῦ λόγου τὸ ἔργον ἐστί, συνεκκόπτειν καὶ συνδιαφθείρειν τὰ ὠφέλιμα τοῖς βλαβεροῖς τοῦ πάθους, ἀλλʼ ᾗπερ ὁ φυτάλμιος θεὸς καὶ ἡμερίδης, τὸ ἄγριον κολοῦσαι καὶ ἀφελεῖν τὴν ἀμετρίαν, εἶτα τιθασεύειν καὶ περιίστασθαι τὸ χρήσιμον. οὔτε γὰρ οἶνον οἱ φοβούμενοι τὸ μεθύειν ἐκχέουσιν οὔτε πάθος οἱ δεδιότες τὸ ταρακτικὸν ἀναιροῦσιν ἀλλὰ κεραννύουσι. καὶ γὰρ καὶ βοῶν καὶ ἵππων τὰ πηδήματα καὶ τοὺς ἀφηνιασμοὺς οὐ τὰς κινήσεις οὐδὲ τὰς ἐνεργείας ἀφαιροῦσι· καὶ τοῖς πάθεσι δεδαμασμένοις χρῆται καὶ χειροήθεσιν ὁ λογισμός, οὐκ ἐκνευρίσας οὐδʼ ἐκτεμὼν παντάπασι τῆς ψυχῆς τὸ ὑπηρετικὸν · ὑφʼ ἅρμασι γὰρ ἵππος ὥς φησι Πίνδαρος ἐν δʼ ἀρότρῳ βοῦς· κάπρῳ δὲ βουλεύοντα φόνον κύνα χρὴ τλάθυμον ἐξευρεῖν. ὧν πολὺ χρησιμώτερα τὰ τῶν παθῶν θρέμματα τῷ λογισμῷ συμπαρόντα καὶ συνεπιτείνοντα ταῖς ἀρεταῖς· ὁ θυμὸς τῇ ἀνδρείᾳ μέτριος ὤν, ἡ μισοπονηρία τῇ δικαιοσύνῃ, καὶ ἡ νέμεσις ἐπὶ τοὺς παρʼ ἀξίαν εὐτυχοῦντας, ὅταν ἅμʼ ἀνοίᾳ καὶ ὕβρει φλεγόμενοι τὴν ψυχὴν ἐπισχέσεως δέωνται. φιλίας δὲ φιλοστοργίαν ἢ φιλανθρωπίας ἔλεον ἢ τὸ συγχαίρειν καὶ συναλγεῖν εὐνοίας ἀληθινῆς οὐδὲ βουλόμενος ἄν τις ἀποσπάσειεν οὐδʼ ἀποτήξειεν. εἰ δʼ οἱ τὸν ἔρωτα τῇ ἐρωτομανίᾳ συνεκβάλλοντες ἁμαρτάνουσιν, οὐδʼ οἱ τὴν ἐπιθυμίαν διὰ τὴν φιλαργυρίαν ψέγοντες κατορθοῦσιν ἀλλʼ ὅμοιόν τι πράττουσι τοῖς τὸ τρέχειν διὰ τὸ προσπταίειν καὶ τὸ βάλλειν διὰ τὸ ὑπερβάλλειν ἀναιροῦσι, καὶ πρὸς τὸ ᾄδειν τὸ παράπαν διὰ τὸ ἀπᾴδειν ἀπεχθῶς ἔχουσιν. οἷον γὰρ ἐν φθόγγοις μουσικὴ τὸ ἐμμελὲς οὐκ ἀναιρέσει βαρύτητος καὶ ὀξύτητος, ἐν δὲ σώμασιν ἰατρικὴ τὸ ὑγιεινὸν οὐ φθορᾷ θερμότητος καὶ ψυχρότητος, ἀλλὰ συμμετρίαις καὶ ποσότησι κραθεισῶν ἀπεργάζεται, τοιοῦτον ἐν ψυχῇ τὸ νικῶν, ἐγγενομένης ὑπὸ λόγου ταῖς παθητικαῖς δυνάμεσι καὶ κινήσεσιν ἐπιεικείας καὶ μετριότητος. οἰδοῦντι γὰρ ἔοικε καὶ φλεγμαίνοντι σώματι τὸ περιαλγοῦν καὶ περιχαρὲς καὶ περίφοβον τῆς ψυχῆς, οὐ τὸ χαῖρον οὐδὲ τὸ λυπούμενον οὐδὲ τὸ φοβούμενον. καὶ καλῶς Ὅμηρος εἰπών τοῦ δʼ ἀγαθοῦ οὔτʼ ἂρ τρέπεται χρὼς οὔτε τι λίην ταρβεῖ τὸν φόβον οὐκ ἀφεῖλεν ἀλλὰ τὸν ἄγαν φόβον, ὅπως ἀνδρεία μὴ ἀπόνοια καὶ θαρραλεότης μὴ θρασύτης γένηται. διὸ καὶ περὶ τὰς ἡδονὰς τὴν ἄγαν ἀφαιρετέον ἐπιθυμίαν καὶ περὶ τὰς ἀμύνας τὴν ἄγαν μισοπονηρίαν οὕτω γὰρ ὁ μὲν οὐκ ἀνάλγητος ἀλλὰ σώφρων, ὁ δὲ δίκαιος οὐκ ὠμὸς οὐδὲ πικρὸς ἔσται. τῶν δὲ παθῶν παντάπασιν ἀναιρεθέντων, εἰ καὶ δυνατόν ἐστιν, ἐν πολλοῖς ἀργότερος; ὁ λόγος καὶ ἀμβλύτερος, ὥσπερ κυβερνήτης, πνεύματος ἐπιλιπόντος. ταῦτα δʼ ἀμέλει καὶ οἱ νομοθέται συνιδόντες ἐμβάλλουσιν εἰς τὰς πολιτείας καὶ φιλοτιμίαν καὶ ζῆλον πρὸς ἀλλήλους· πρὸς δὲ τοὺς πολεμίους καὶ σάλπιγξι καὶ αὐλοῖς ἐπεγείρουσι καὶ αὔξουσι τὸ θυμοειδὲς καὶ μάχιμον. οὐ γὰρ μόνον ἐν ποιήμασιν, φησιν ὁ Πλάτων, τὸν τεχνίτην καὶ διηκριβωμένον ὁ μουσόληπτος καὶ κατάσχετος ἀποδείκνυσι γελοῖον, ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς μάχας τὸ παθητικὸν καὶ τὸ ἐνθουσιῶδες ἀνυπόστατόν ἐστι καὶ ἀήττητον· ὃ καὶ τοὺς θεοὺς Ὅμηρος ἐμποιεῖν φησι τοῖς ἀνθρώποις, ὣς εἰπὼν ἔμπνευσε μένος μέγα ποιμένι λαῶν· καὶ οὐχ ὃ γʼ ἄνευθε θεοῦ τάδε μαίνεται· καθάπερ ὅρμημα τῷ λογισμῷ καὶ ὄχημα τὸ πάθος προστιθέντας. αὐτούς γε μὴν τούτους ὁρᾶν ἔστι πολλάκις μὲν ἐπαίνοις τοὺς νέους παρορμῶντας πολλάκις δὲ νουθεσίαις κολάζοντας· ὧν τῷ μὲν ἕπεται τὸ ἥδεσθαι τῷ δὲ τὸ λυπεῖσθαι· καὶ γὰρ ἡ νουθεσία καὶ ὁ ψόγος ἐμποιεῖ μετάνοιαν καὶ αἰσχύνην, ὧν τὸ μὲν λύπη τῷ γένει τὸ δὲ φόβος ἐστί· καὶ τούτοις μάλιστα χρῶνται πρὸς τὰς ἐπανορθώσεις. ᾗ καὶ Διογένης, ἐπαινουμένου Πλάτωνος, τί δʼ ἐκεῖνος εἶπεν ἔχει σεμνόν, ὃς τοσοῦτον χρόνον φιλοσοφῶν οὐδένα λελύπηκεν οὐ γὰρ οὕτω τὰ μαθήματα φαίη τις ἄν, ὡς ἔλεγε Ξενοκράτης, λαβὰς εἶναι φιλοσοφίας, ὡς τὰ πάθη τῶν νέων, αἰσχύνην ἐπιθυμίαν μετάνοιαν ἡδονὴν λύπην φιλοτιμίαν ὧν ἐμμελῆ καὶ σωτήριον ἁφὴν ἁπτόμενος ὁ λόγος καὶ ὁ νόμος εἰς τὴν προσήκουσαν ὁδὸν ἀνυσίμως καθίστησι τὸν νέον. ὥστε μὴ κακῶς εἰπεῖν τὸν Λάκωνα παιδαγωγόν, ὅτι ποιήσει τὸν παῖδα τοῖς καλοῖς ἣδεσθαι καὶ ἄχθεσθαι τοῖς αἰσχροῖς, οὗ μεῖζον οὐδέν ἐστιν οὐδὲ κάλλιον ἀποφῆναι τέλος ἐλευθέρῳ προσηκούσης; παιδείας.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…