Plutarkhos
Öfkeyi Dizginlemek Üzerine
Περὶ ἀοργησίας
11. Bölüm
Sylla: Fundanus, ressamlar eserlerini bitirmeden önce arada bir uzaktan incelemekle bence iyi ediyorlar. Bakışlarını uzaklaştırarak, tekrar tekrar değerlendirmeyle gözlerini tazeler, süreklilik ve alışkanlığın gizlediği küçük farkları daha iyi yakalarlar. İnsan kendine zaman zaman ayrılıp yeniden yaklaşamaz, hissindeki sürekliliği kesemez; herkesi başkaları hakkında olduğundan daha kötü bir kendi yargıcı yapan da budur. O halde ikinci çare, dostlarını belli aralıklarla görmek ve kendini de onların gözüne sunmaktır. Çabuk yaşlanıp yaşlanmadığına, bedeninin iyileşip iyileşmediğine değil, huyuna ve karakterine bakmak; zaman iyi bir şey katmış mı, kötü bir şey almış mı, bunu incelemek.
Ben Roma'ya bir yıl sonra geri geldim, seninle beraber olduğum süre de beş ayı buldu. Doğal yeteneğin sayesinde zaten sahip olduğun iyi şeylerin bu kadar gelişip büyümesine pek şaşmıyorum. Ama senin öfke konusundaki o sert ve ateşli halinin hesapla bu denli yumuşayıp uysallaştığını görünce, thymosuna şöyle demek geliyor içimden: 'Ey tanrılar, ne kadar da yumuşamış!' Bu yumuşaklık tembellik ve gevşeklik değil; işlenmiş toprak gibi o eski taşkınlık ve keskinlik yerine bir düzgünlük ve iş görmeye elverişli bir derinlik kazanmış. Bu yüzden belli ki thymos bölümün yaş ilerledikçe bir zayıflamayla ya da kendiliğinden solmamış, iyi sözlerle tedavi edilmiştir. Doğrusunu söyleyeyim: dostumuz Eros bunları bana anlatırken şüphelenmiştim; iyi niyetle iyi insanlara bulunmayan ama yakışacak nitelikler atfediyor sanıyordum. Oysa bildiğin gibi o, gönül almak için görüşünden vazgeçecek biri değildir. Şimdi o yalancı tanıklık suçundan aklandı. Yol da bize boş vakit veriyor; kendini nasıl tedavi ettiğini, thymosunu nasıl böyle uysal, sade, logosa karşı yumuşak ve itaatkâr yaptığını bize anlat.
Fundanus: En gayretli dostum Sylla, sen de bana duyduğun iyi niyet ve dostlukla benim durumumda bir şeyi gözden kaçırıyor olabilir misin, hiç düşünmüyor musun? Eros'un kendisi de thymosunu, Homeros'un dediği gibi 'itaatte' yerinde tutamaz, kötülükten nefretle daha sert olur. Ona göre daha yumuşak görünmem doğaldır; tıpkı makam değişimlerinde bazı tiz seslerin başka tiz seslere göre pes sesler yerini alması gibi.
Sylla: İkisi de değil, Fundanus. Lütfen dediğimi yap.
ΣΥΛΛΑΣ. καλῶς μοι δοκοῦσιν, ὦ Φουνδάνε, ποιεῖν οἱ ζωγράφοι διὰ χρόνου τὰ ἔργα πρὶν ἢ συντελεῖν ἐπισκοποῦντες· ὅτι τὴν ὄψιν αὐτῶν ἀφιστάντες τῇ πολλάκις κρίσει ποιοῦσι καινὴν καὶ μᾶλλον ἁπτομένην τῆς παρὰ μικρὸν διαφορᾶς, ἣν ἀποκρύπτει τὸ συνεχὲς καὶ τὸ σύνηθες. ἐπεὶ τοίνυν οὐκ ἔστιν αὐτὸν αὑτῷ διὰ χρόνου προσελθεῖν χωρὶς γενόμενον καὶ διαστήσαντα τῆς συνεχείας τὴν αἴσθησιν, ἀλλὰ τοῦτʼ ἐστὶ τὸ μάλιστα ποιοῦν ἕκαστον αὑτοῦ φαυλότερον κριτὴν ἢ ἑτέρων· δεύτερον ἂν εἴη τὸ τοὺς φίλους ἐφορᾶν διὰ χρόνου καὶ παρέχειν ὁμοίως ἐκείνοις ἑαυτόν, οὐκ εἰ γέρων γέγονε ταχὺ καὶ τὸ σῶμα βέλτιον ἢ χεῖρον ἔσχηκεν, ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπον καὶ τὸ ἦθος ἐπισκοπεῖν, εἴ τι χρηστὸν ὁ χρόνος προστέθεικεν ἢ τῶν φαύλων ἀφῄρηκεν. ἐγὼ γοῦν ἐνιαυτῷ μὲν ἀφιγμένος εἰς Ῥώμην δευτέρῳ, συνὼν δέ σοι μῆνα τουτονὶ πέμπτον, τὸ μὲν ἐξ ὑπαρχόντων διʼ εὐφυΐαν ἀγαθῶν ἐπίδοσιν γεγονέναι τοσαύτην καὶ αὔξησιν οὐ πάνυ θαυμαστὸν ἡγοῦμαι· τὸ δὲ σφοδρὸν ἐκεῖνο καὶ διάπυρον πρὸς ὀργὴν ὁρῶντί μοι πρᾶον οὕτω καὶ χειρόηθες τῷ λογισμῷ γεγενημένον ἐπέρχεται πρὸς τὸν θυμὸν εἰπεῖν ὢ πόποι, ἦ μάλα δὴ μαλακώτερος αὓτη δʼ ἡ μαλακότης οὐκ ἀργίαν οὐδʼ ἔκλυσιν, ἀλλʼ ὥσπερ ἡ κατειργασμένη γῆ λειότητα καὶ βάθος ἐνεργὸν ἐπὶ τὰς πράξεις ἔσχηκεν ἀντὶ τῆς φορᾶς ἐκείνης καὶ τῆς ὀξύτητος. διὸ καὶ δῆλόν ἐστιν οὐ παρακμῇ τινι διʼ ἡλικίαν τὸ θυμοειδὲς οὐδʼ αὐτομάτως ἀπομαραινόμενον, ἀλλʼ ὑπὸ λόγων τινῶν χρηστῶν θεραπευόμενον. καίτοι ʽ τὸ γὰρ ἀληθὲς εἰρήσεται πρὸς σἔ ταῦθʼ ἡμῖν Ἔρως ὁ ἑταῖρος ἀπαγγέλλων ὕποπτος ἦν τὰ μὴ προσόντα πρέποντα δὲ προσεῖναι τοῖς καλοῖς κἀγαθοῖς διʼ εὔνοιαν ἐπιμαρτυρεῖν· καίπερ, ὡς οἶσθα, οὐδαμῇ πιθανὸς ὢν τῷ πρὸς χάριν ὑφίεσθαι τοῦ δοκοῦντος. ἀλλὰ νῦν ἐκεῖνός τε τῶν ψευδομαρτυριῶν ἀφεῖται, καὶ σύ, τῆς ὁδοιπορίας σχολὴν διδούσης, δίελθʼ ἡμῖν ὥσπερ ἰατρείαν τινὰ σεαυτοῦ, χρησάμενος οὕτως εὐήνιον καὶ ἁπλοῦν καὶ τῷ λόγῳ πρᾶον καὶ ὑπήκοον ἐποιήσω τὸν θυμόν. ΦΟΥΝΔΑΝΟΣ. εἶτʼ οὐ σκοπεῖς, ὦ προθυμότατε Σύλλα, μὴ καὶ αὐτὸς εὐνοίᾳ καὶ φιλίᾳ τῇ πρὸς ἡμᾶς παρορᾷς τι τῶν ἡμετέρων; ἔρωτι μὲν γὰρ οὐδʼ αὐτῷ πολλάκις ἔχοντι κατὰ χώραν ἐν τῇ Ὁμηρικῇ πείσῃ μένοντα τὸν θυμόν, ἀλλὰ τραχύτερον ὑπὸ μισοπονηρίας, εἰκός ἐστι πραοτέρους ἡμᾶς φανῆναι, καθάπερ ἐν διαγραμμάτων μεταβολαῖς νῆταί τινες πρὸς ἑτέρας νήτας τάξιν ὑπάτων λαμβάνουσιν. ΣΥΛΛ. οὐδέτερα τούτων, ἔστιν, ὦ Φουνδάνε· ποίει δʼ ὡς λέγω, χαριζόμενος ἡμῖν.
22. Bölüm
Fundanus: Musonius'tan hatırladığım güzel sözlerden biri şudur, Sylla: kurtulmak isteyenler bütün ömürlerini tedavi görerek geçirmelidir. Bence logosu, helleboros gibi, iyileştikten sonra hastalıkla birlikte dışarı atmamak gerekir; psykhēde kalıp hükümleri bir arada tutması ve koruması gerekir. Onun gücü ilaca değil, sağlıklı yiyeceklere benzer; alışanlarda sağlıkla birlikte iyi bir meleke oluşturur. Duygular doruğunda ve kabarmışken yapılan öğütler ve uyarılar yavaş ve güçlükle sonuç verir; sara hastalarını yere düştüklerinde ayıltan ama hastalıktan kurtarmayan kokulardan farkları yoktur. Yine de öteki duygular, doruk anlarında bile bir ölçüde boyun eğer, dışarıdan gelen yardımcı logosu psykhēye alır. Thymos ise Melanthios'un dediği gibi 'aklı yerinden edip' korkunç işler yapmaz; aklı büsbütün dışarı atıp kapıyı kapar. Kendini evleriyle birlikte yakanlar gibi, içerideki her şeyi karışıklık, duman ve gürültüyle doldurur; öyle ki yararlı olan ne görülür ne de duyulur. Bu yüzden fırtınada açık denizde boş kalan gemi, thymos ve öfke içinde çalkalanan insanın yabancı bir sözü kabul etmesinden daha kolay dışarıdan dümenci alır; meğer ki kendi hesabı önceden hazır olsun.
Kuşatma bekleyenler dışarıdan ümitlerini kesip gerekenleri toplar ve depolar. Thymosa karşı yardımları da işte böyle, çok önceden felsefeden alıp psykhēye indirmek gerekir; çünkü ihtiyaç anı geldiğinde bunları içeri sokmak kolay olmayacaktır. Psykhē gürültüden dışarıdakileri duymaz; meğer ki içeride bir kürek başı gibi kendi logosu bulunsun, her emri çabucak alsın ve anlasın. Duysa bile sakin ve yumuşak söylenenleri küçümser, sert karşı çıkanlara da daha çok kızar. Çünkü thymos kibirli, inatçı ve başkası tarafından güçlükle yerinden oynatılır bir şeydir; sağlam bir tiranlık gibi, kendisini yıkacak olanı içinde, yakın ve akraba olarak bulundurmalıdır.
ΦΟΥΝΔ. καὶ μὴν ὧν γε μεμνήμεθα Μουσωνίου καλῶν ἕν ἐστιν, ὦ Σύλλα, τὸ δεῖν ἀεὶ θεραπευομένους βιοῦν τοὺς σῴζεσθαι μέλλοντας. οὐ γὰρ ὡς ἐλλέβορον, οἶμαι, δεῖ θεραπεύσαντα συνεκφέρειν τῷ νοσήματι τὸν λόγον, ἀλλʼ ἐμμένοντα τῇ ψυχῇ συνέχειν τὰς κρίσεις καὶ φυλάσσειν. φαρμάκοις γὰρ οὐκ ἔοικεν ἀλλὰ σιτίοις ὑγιεινοῖς ἡ δύναμις αὐτοῦ, μεθʼ ὑγιείας ἕξιν ἐμποιοῦσα χρηστὴν οἷς ἂν γένηται συνήθης· αἱ δὲ πρὸς ἀκμάζοντα τὰ πάθη καὶ οἰδοῦντα παραινέσεις καὶ νουθεσίαι σχολῇ μὲν ἀνύτουσι καὶ μόλις, οὐδὲν δὲ τῶν ὀσφραντῶν διαφέρουσιν, ἃ τοὺς ἐπιληπτικοὺς ἐγείροντα καταπίπτοντας οὐκ ἀπαλλάττει τοῦ νοσήματος. ὅμως δὲ τὰ μὲν ἄλλα καὶ παρʼ ὃν ἀκμάζει καιρὸν ἁμωσγέπως ὑπείκει καὶ παρίησι βοηθοῦντα λόγον ἔξωθεν εἰς τὴν ψυχήν, ὁ δὲ θυμὸς οὐχ ᾗ φησιν ὁ Μελάνθιος τὰ δεινὰ πράσσει τὰς φρένας μετοικίσας, ἀλλʼ ἐξοικίσας τελείως καὶ ἀποκλείσας, ὥσπερ οἱ συνεμπιπράντες ἑαυτοὺς ταῖς οἰκίαις, πάντα ταραχῆς καὶ καπνοῦ καὶ ψόφου μεστὰ ποιεῖ τὰ ἐντός, ὥστε μήτʼ ἰδεῖν μήτʼ ἀκοῦσαι τῶν ὠφελούντων. διὸ καὶ μᾶλλον ἐν χειμῶνι καὶ πελάγει ναῦς ἔρημος ἀναλήψεται κυβερνήτην ἔξωθεν ἢ προσδέξεται λόγον ἀλλότριον ἄνθρωπος ἐν θυμῷ καὶ ὀργῇ σαλεύων, ἂν μὴ παρεσκευασμένον ἔχῃ τὸν οἰκεῖον λογισμόν. ἀλλʼ ὥσπερ οἱ πολιορκίαν προσδεχόμενοι συνάγουσι, καὶ παρατίθενται τἀπιτήδεια τὰς ἔξωθεν ἐλπίδας ἀπεγνωκότες, οὕτω μάλιστα δεῖ τὰ πρὸς τὸν θυμὸν βοηθήματα πόρρωθεν λαμβάνοντας ἐκ φιλοσοφίας κατακομίζειν εἰς τὴν ψυχήν, ὡς, ὅταν ὁ τῆς χρείας ἀφίκηται καιρός, μὴ ῥᾳδίως παρεισάγειν δυνησομένους· οὐδὲ γὰρ ἀκούει τῶν ἐκτὸς ἡ ψυχὴ διὰ τὸν θόρυβον, ἐὰν μὴ καθάπερ κελευστὴν ἔνδοθεν ἔχῃ τὸν αὑτῆς λόγον ὀξέως δεχόμενον καὶ συνιέντα τῶν παραγγελλομένων ἕκαστον· ἀκούσασα δὲ τῶν μὲν ἠρέμα καὶ πράως λεγομένων καταφρονεῖ, πρὸς δὲ τοὺς ἐνισταμένους τραχύτερον ἐρεθίζεται. καὶ γὰρ ὑπερήφανος καὶ αὐθάδης καὶ ὅλως ὑφʼ ἑτέρου ὁ θυμὸς δυσκίνητος ὢν, ὥσπερ ὀχυρὰ τυραννὶς ἐξ ἑαυτῆς ἔχειν ὀφείλει σύνοικον καὶ συγγενὲς τὸ καταλῦον.
33. Bölüm
Fundanus: Öfkenin sürekliliği ve sık sık çarpışmalar psykhēde öfkelilik denen kötü bir meleke oluşturur. Bu da thymos yaralı gibi, önemsiz şeylere üzülür, rastgele şeylere bahane arar hale geldiğinde, ince ve zayıf demirin çizilmesi gibi, çabuk parlama, hırçınlık ve geçimsizlikle sonuçlanır. Öfkeye hemen karşı çıkıp onu bastıran hüküm ise yalnız şimdiki durumu iyileştirmez, gelecek için de psykhēyi sağlam ve zor etkilenir yapar. Ben iki üç kez öfkeye karşı koyunca Thebailıların yaşadığını yaşadım: Onlar yenilmez sanılan Lakedaimonluları ilk kez geri püskürttükten sonra bir daha onlara hiçbir savaşta yenilmediler; çünkü hesapla yenmenin mümkün olduğuna dair bir özgüven kazanmışlardı. Öfkenin yalnız, Aristoteles'in anlattığı gibi soğuk su dökülünce dinmediğini, korku eklenince de söndüğünü gördüm; Zeus hakkı için, ansızın bir sevinç gelince birçoklarının thymosu Homeros'un dediği gibi yumuşayıp çözülmüştür. Bu yüzden bu duygunun, isteyenler için tamamen çaresiz olmadığını anladım. Çünkü başlangıçları her zaman büyük ve güçlü değildir; alay, şaka, gülme, baş sallama ve benzeri pek çok şey birçok insanı öfkelendirir. Helene yeğenine, 'Bakire Elektra, uzun zamandır...' diye seslendiğinde onu kışkırtıp 'Geç de olsa aklın başına geldi, o zaman evi utanç içinde terk etmiştin' dedirtmiştir. Kallisthenes de büyük kadeh dolaşırken, 'İskender'in kadehinden içip Asklepios'a muhtaç olmak istemem' diyerek İskender'i kışkırtmıştır.
ΦΟΥΝΔ.ἡ μὲν οὖν συνέχεια τῆς ὀργῆς καὶ τὸ προσκρούειν πολλάκις ἕξιν ἐμποιεῖ πονηρὰν τῇ ψυχῇ, ἣν ὀργιλότητα καλοῦσιν, εἰς ἀκραχολίαν καὶ πικρίαν καὶ δυσκολίαν τελευτῶσαν, ὅταν ἑλκώδης καὶ μικρόλυπος ὁ θυμὸς γένηται καὶ φιλαίτιος ὑπὸ τῶν τυχόντων ὡς σίδηρος ἀσθενὴς καὶ λεπτὸς ἀναχαρασσόμενος· ἡ δὲ παραχρῆμα ταῖς ὀργαῖς ἐνισταμένη καὶ πιέζουσα κρίσις οὐ τὸ παρὸν ἰᾶται μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν εὔτονον ποιεῖ καὶ δυσπαθῆ τὴν ψυχήν. ἐμοὶ γοῦν συνέβη δὶς ἢ τρὶς ἐνστάντι πρὸς ὀργὴν τὸ τῶν Θηβαίων παθεῖν, οἳ τὸ πρῶτον ὠσάμενοι Λακεδαιμονίους ἀηττήτους εἶναι δοκοῦντας, οὐδεμίαν ὕστερον ἡττήθησαν ὑπʼ αὐτῶν μάχην· φρόνημα γὰρ ἔσχον ὡς κρατεῖν ἔστι τῷ λογισμῷ. ἑώρων δʼ οὐ μόνον ψυχροῦ κατασκεδαννυμένου λήγουσαν ὀργὴν ὡς Ἀριστοτέλης ἱστόρησεν, ἀλλὰ καὶ φόβου προσαχθέντος ἀποσβεννυμένην καὶ νὴ Δία χαρᾶς ἐπιγενομένης ἄφνω καθʼ Ὅμηρον ἰάνθη καὶ διεχύθη πολλοῖς ὁ θυμός. ὥστε μοι παρίστατο μὴ παντελῶς ἀβοήθητον εἶναι τοῖς γε βουλομένοις τὸ πάθος. οὐδὲ γὰρ ἀρχὰς ἔχει μεγάλας ἀεὶ καὶ ἰσχυράς, ἀλλὰ καὶ σκῶμμα καὶ παιδιὰ καὶ τὸ γελάσαι τινὰ καὶ τὸ διανεῦσαι καὶ πολλὰ τοιαῦτα πολλοὺς εἰς ὀργὴν καθίστησιν, ὥσπερ ἡ Ἑλένη τὴν ἀδελφιδῆν προσαγορεύσασα παρθένε μακρὸν δὴ μῆκος Ἠλέκτρα χρόνου παρώξυνεν εἰπεῖν ὀψέ γε φρονεῖς εὖ, τότε λιποῦσʼ αἰσχρῶς δόμους· καὶ τὸν Ἀλέξανδρον ὁ Καλλισθένης εἰπὼν, τῆς μεγάλης κύλικος περιφερομένης, οὐ βούλομαι πιὼν Ἀλεξάνδρου Ἀσκληπιοῦ δεῖσθαι.
44. Bölüm
Fundanus: Tavşan kıllarında, fitillerde ve çöp içinde tutuşan alevi durdurmak kolaydır; sert ve derin malzemeye dokundu mu, Aiskhylos'un dediği gibi
yükseğe çıkıp kısa sürede yakıp yıkar marangozların emeğini.
Thymosa başlangıçta dikkat eden, onun boş laf ve aşağılık alay gibi çöp yığınından azar azar tütüp tutuştuğunu gören kişinin de büyük bir uğraşa ihtiyacı yoktur; çoğu kez yalnızca susup umursamayarak onu durdurur. Ateşe madde vermeyen onu söndürür; öfkeyi başlangıçta beslemeyip üflemeyen de kendini korur, onu ortadan kaldırır.
Hieronymos başka yararlı öğütler vermişse de, hızından ötürü öfkenin oluşurken değil, oluştuktan sonra hissedildiğini söylemesini beğenmedim. Çünkü hiçbir duygunun, toplanıp körüklenirken doğuşu ve büyümesi bu kadar belli değildir. Homeros bunu ustaca öğretir: Akhilleus'u söz düşer düşmez ansızın üzüntüye kapılmış gösterir, şöyle der:
Böyle dedi; kara bir acı bulutu sardı onu.
Agamemnon'a öfkelenmesini ise ağır ağır, birçok sözle alevlenir biçimde gösterir. Bir kimse başlangıçta bu sözleri ikisinden alıp engelleseydi, anlaşmazlık bu kadar büyümezdi. Bu yüzden Sokrates dostlarından birine karşı daha sert bir hareket hissettiğinde, 'fırtınadan önce deniz burnunda yelken indirir gibi' sesini alçaltır, yüzünde bir gülümseme belirir, bakışını yumuşatırdı; duygunun aksi yöne eğilip karşı hareket ederek kendini düşmemiş ve yenilmemiş tutardı.
ΦΟΥΝΔ.καθάπερ οὖν τὴν φλόγα θριξὶ λαγῴαις ἀναπτομένην καὶ θρυαλλίσι καὶ συρφετῷ ῥᾴδιόν ἐστιν ἐπισχεῖν· ἐὰν δʼ ἐπιλάβηται τῶν στερεῶν καὶ βάθος ἐχόντων, ταχὺ διέφθειρε καὶ συνεῖλεν ὑψηλὸν ἡβάσασα τεκτόνων πόνον ὥς φησιν Αἰσχύλος· οὕτως ὁ τῷ θυμῷ προσέχων ἐν ἀρχῇ καὶ κατὰ μικρὸν ἔκ τινος λαλιᾶς καὶ βωμολοχίας συρφετώδους ὁρῶν καπνίζοντα καὶ διακαόμενον οὐ μεγάλης δεῖται πραγματείας, ἀλλὰ πολλάκις αὐτῷ τῷ σιωπῆσαι καὶ καταμελῆσαι κατέπαυσε. καὶ γὰρ τὸ πῦρ ὁ μὴ παρασχὼν ὕλην ἔσβεσε, καὶ ὀργὴν ὁ μὴ θρέψας ἐν ἀρχῇ καὶ μὴ φυσήσας ἑαυτὸν ἐφυλάξατο καὶ καθεῖλεν. οὐκ ἤρεσκεν οὖν μοι, καίπερ ἄλλα χρήσιμα λέγων καὶ παραινῶν ὁ Ἱερώνυμος, ἐν οἷς οὔ φησι γιγνομένης ἀλλὰ γεγενημένης καὶ οὔσης αἴσθησιν ὀργῆς εἶναι διὰ τὸ τάχος. οὐθὲν γὰρ οὕτω τῶν παθῶν συλλεγόμενον καὶ διακινούμενον ἔχει τὴν γένεσιν ἐμφανῆ καὶ τὴν αὔξησιν· ὡς δὴ καὶ Ὅμηρος ἐμπείρως διδάσκει, λυπηθέντα μὲν εὐθὺς ἐξαίφνης ποιῶν τὸν Ἀχιλλέα τοῦ λόγου προσπεσόντος, ἐν οἷς λέγει ὣς φάτο· τὸν δʼ ἄχεος νεφέλη ἐκάλυψε μέλαινα· θυμούμενον δὲ βραδέως τῷ Ἀγαμέμνονι καὶ διὰ λόγων πολλῶν ἐκκαόμενον· οὓς εἴ τις ὑφεῖλεν αὐτῶν ἐν ἀρχῇ καὶ διεκώλυσεν, οὐκ ἂν ἔσχεν αὔξησιν ἡ διαφορὰ τηλικαύτην καὶ μέγεθος. ὅθεν ὁ Σωκράτης ὁσάκις αἴσθοιτο κινουμένου τραχύτερον αὑτοῦ πρός τινα τῶν φίλων, πρὸ χείματος ὥστʼ ἀνὰ ποντίαν ἄκραν στελλόμενος ἐνεδίδου τε τῇ φωνῇ καὶ διεμειδία τῷ προσώπῳ καὶ τὸ βλέμμα πραότερον παρεῖχε, τῷ ῥέπειν ἐπὶ θάτερα καὶ πρὸς τοὐναντίον ἀντικινεῖσθαι τῷ πάθει διαφυλάττων ἑαυτὸν ἀπτῶτα καὶ ἀήττητον.
55. Bölüm
Fundanus: Dostum, thymosu bir tiran gibi devirmenin ilk yolu, onun yüksek sesle bağırmak, dik dik bakmak, kendini dövmek gibi emirlerine uymamak, sakin kalmak ve hastalığı debelenme ve bağırmayla artırır gibi duyguyu artırmamaktır. Aşkın işleri, sevgilinin kapısına gelmek, şarkı söylemek, kapıya çelenk takmak, bir şekilde hoş ve zarif bir rahatlama getirir:
Geldim, kimin nesi diye bağırmadım, sadece öptüm eşiği. Bu suçsa, suçluyum.
Yas tutanların ağlayıp yakınmalarına izin vermek de acının büyük bir bölümünü gözyaşıyla dışarı atar. Thymos ise içindekilerin yaptıkları ve söyledikleriyle daha çok körüklenir. En iyisi kımıldamamak, ya da kaçıp gizlenmek, sükûn limanına sığınmaktır; tıpkı sara nöbetinin başladığını hisseden biri gibi, düşmemek, daha doğrusu birinin üzerine düşmemek için. Üzerine düştüklerimiz de en çok ve en sık dostlarımızdır. Çünkü herkese âşık olmayız, herkesi kıskanmayız, herkesten korkmayız; thymosun dokunmadığı, saldırmadığı ise hiçbir şey yoktur. Düşmanlara, dostlara, çocuklara, ana babaya, Zeus hakkı için tanrılara, hayvanlara ve cansız eşyalara öfkeleniriz. Thamyris gibi:
altın kaplı boynuzu kırarak, telli lirin ahengini kırarak.
Pandaros da yayını elleriyle kırıp yakmazsa kendine lanet etmişti. Kserkses denize dağlama ve kırbaç vurdurmuş, dağa da mektup göndermişti: 'Göklere değen uğursuz Athos, işlerime büyük ve işlenmesi zor taşlar koyma; yoksa seni kesip denize atarım.' Thymosun korkunç yanları da çok, gülünç yanları da çoktur; bu yüzden duygular içinde en çok nefret edilen ve küçümsenen odur. İkisini de düşünmek yararlıdır.
ΦΟΥΝΔ.ἔστι γάρ τις, ὦ ἑταῖρε, πρώτη καθάπερ τυράννου κατάλυσις τοῦ θυμοῦ, μὴ πείθεσθαι μηδʼ ὑπακούειν προστάττοντος αὐτοῦ μέγα βοᾶν καὶ δεινὸν βλέπειν καὶ κόπτειν ἑαυτόν, ἀλλʼ ἡσυχάζειν καὶ μὴ συνεπιτείνειν ὥσπερ νόσημα ῥιπτασμῷ καὶ διαβοήσει τὸ πάθος. αἱ μὲν γὰρ ἐρωτικαὶ πράξεις, οἷον ἐπικωμάσαι καὶ ᾆσαι καὶ στεφανῶσαι θύραν, ἔχουσιν ἁμωσγέπως κουφισμὸν οὐκ ἄχαριν οὐδʼ ἄμουσον ἐλθὼν δʼ οὐκ ἐβόησα τίς ἢ τίνος, ἀλλʼ ἐφίλησα τὴν φλιήν. εἰ τοῦτʼ ἔστʼ ἀδίκημʼ, ἀδικῶ. αἵ τε τοῖς πενθοῦσιν ἐφέσεις τοῦ ἀποκλαῦσαι καὶ ἀποδύρασθαι πολύ τι τῆς λύπης ἅμα τῷ δακρύῳ συνεξάγουσιν· ὁ δὲ θυμὸς ἐκριπίζεται μᾶλλον οἷς πράττουσι καὶ λέγουσιν οἱ ἐν αὐτῷ καθεστῶτες. ἀτρεμεῖν οὖν κράτιστον ἢ φεύγειν καὶ ἀποκρύπτειν. καὶ καθορμίζειν ἑαυτὸν εἰς ἡσυχίαν, ὥσπερ ἐπιληψίας ἀρχομένης συναισθανομένους, ἵνα μὴ πέσωμεν μᾶλλον δʼ ἐπιπέσωμεν· ἐπιπίπτομεν δέ γε τοῖς φίλοις μάλιστά τε καὶ πλειστάκις. οὐ γὰρ πάντων ἐρῶμεν οὐδὲ πᾶσι φθονοῦμεν οὐδὲ πάντας φοβούμεθα, θυμῷ δʼ ἄθικτον οὐδὲν οὐδʼ ἀνεπιχείρητον ἀλλʼ ὀργιζόμεθα καὶ πολεμίοις καὶ φίλοις καὶ τέκνοις καὶ γονεῦσι καὶ θεοῖς νὴ Δία καὶ θηρίοις καὶ ἀψύχοις σκεύεσιν, ὡς ὁ Θάμυρις ῥηγνὺς χρυσόδετον κέρας, ῥηγνὺς ἁρμονίαν χορδοτόνου λύρας· καὶ ὁ Πάνδαρος αὑτῷ καταρώμενος, εἰ μὴ τὰ τόξα καταπρήσειε χερσὶ διακλάσσας. ὁ δὲ Ξέρξης καὶ τῇ θαλάττῃ στίγματα καὶ πληγὰς ἐνέβαλλε καὶ πρὸς τὸ ὄρος ἐξέπεμπεν ἐπιστολὰς Ἄθω δαιμόνιε οὐρανόμηκες, μὴ ποιεῖν ἐν ἐμοῖς ἔργοις λίθους μεγάλους καὶ δυσκατεργάστους· εἰ δὲ μὴ, τεμὼν ῥίψω σʼ εἰς θάλασσαν πολλὰ γάρ ἐστι τοῦ θυμοῦ φοβερά, πολλὰ δὲ καὶ γελοῖα· διὸ καὶ μισεῖται καὶ καταφρονεῖται μάλιστα τῶν παθῶν. ἀμφότερα δʼ ἐσκέφθαι χρήσιμον.
66. Bölüm
Fundanus: Ben, doğru mu yaptım bilmem, tedaviye şöyle başladım: Lakonyalıların sarhoşluğun ne olduğunu helotlarda göstermesi gibi, öfkeyi başkalarında inceledim. Önce, Hippokrates'in en ağır hastalığın, hastanın yüzünün kendine en az benzer hale geldiği hastalık olduğunu söylemesi gibi, öfkeyle kendinden geçen insanların yüzünün, renginin, yürüyüşünün, sesinin değiştiğini görüp bu duygunun bir resmini zihnime nakşettim. Dostlarıma, karıma, küçük kızlarıma bazen böyle korkunç ve çıldırmış görünebileceğimi düşünmek beni çok rahatsız ediyordu; görünüşüm yabani ve yabancı, sesim sert ve kaba. Tanıdıklarımdan kimilerini gördüm: öfke içinde karakterlerini, görünüşlerini, sözlerinin zarafetini, sohbetteki ikna ediciliklerini ve tatlılıklarını koruyamıyorlardı.
Hatip Gaius Gracchus huyu sert, konuşması da aşırı coşkuluydu. Müzisyenlerin sesi yavaş yavaş tonlar arasında iki yöne götürmek için kullandıkları, ayarlanmış bir kaval vardı; onunla bir kölesi konuşurken arkasında durur, ona ılımlı ve yumuşak bir ton verirdi. Gracchus da böylece bağırmasını frenler, sesindeki sertliği ve öfkeyi giderirdi; tıpkı çobanların
mumla birleştirilmiş kamışı, ötüp uyku veren ezgiyi çalarak
büyülemesi gibi hatibin öfkesini yatıştırırdı. Benim yanımda da uyumlu ve zarif bir hizmetkâr olsa, öfkelendiğimde önüme ayna tutmasına kızmazdım; kimilerine yıkandıktan sonra hiçbir işe yaramadan ayna tutulur. İnsanın kendini tabiata aykırı ve altüst olmuş halde görmesi bu duyguyu kötülemek için az şey değildir. Şakacılar Athena'nın flüt çalarken satyr tarafından uyarıldığını ve dinlemediğini anlatır:
Bu hal sana yakışmıyor; flütü bırak, silahı al, yanaklarını düzelt.
Ama Athena bir ırmakta yüzünü görünce rahatsız olup flütü atmıştır. Oysa sanatın, çirkinliği teselli edecek ezgisi vardı. Marsyas da görünüşe göre ağızlık ve ağız bağlarıyla soluğun şiddetini tutmuş, yüzündeki bozukluğu düzeltip gizlemişti:
Parlak altınla bağladı kıllı şakaklarını, ve yırtıcı ağzını, arkadan bağlanan kayışlarla.
Öfke ise yüzü şişirip çirkin biçimde gererek, aklın kımıldamaması gereken tellerini oynatarak daha da çirkin ve tatsız bir ses çıkarır. Rüzgârlarla çalkalanan denizin yosun ve otları dışarı atmasına temizlenme derler. Thymosun, altüst olan psykhēden fışkırttığı ölçüsüz, acı, bayağı sözler ise önce söyleyenleri kirletir ve itibarsız kılar; bunların içlerinde hep var olduğunu, dolu olduklarını, öfkeyle yalnızca açığa çıktığını gösterir. Bu yüzden Platon'un dediği gibi en hafif şey olan söz yüzünden en ağır cezayı öderler: düşman, kötü dilli, kötü huylu sayılırlar.
ΦΟΥΝΔ.ἐγὼ γοῦν, εἰ μὲν ὀρθῶς οὐκ οἶδα, ταύτην δὲ τῆς ἰατρείας ἀρχὴν ποιησάμενος, ὥσπερ οἱ Λάκωνες ἐν τοῖς εἵλωσι τὸ μεθύειν οἷόν ἐστι, κατεμάνθανον τὴν ὀργὴν ἐν ἑτέροις. καὶ πρῶτον μέν, ᾗ φησιν Ἱπποκράτης χαλεπωτάτην εἶναι νόσον ἐν ᾗ τοῦ νοσοῦντος ἀνομοιότατον αὑτῷ γίνεται τὸ πρόσωπον, οὕτως ὁρῶν ὑπʼ ὀργῆς ἐξισταμένους μάλιστα καὶ μεταβάλλοντας ὄψιν χρόαν βάδισμα φωνήν, οἷον εἰκόνα τοῦ πάθους ἀπεματτόμην ἐμαυτῷ πάνυ δυσχεραίνων, εἰ φοβερὸς; οὕτω καὶ παρακεκινηκὼς; ὁρῶμαί ποτε τοῖς φίλοις καὶ τῇ γυναικὶ καὶ τοῖς θυγατρίοις, οὐ μόνον ἰδεῖν ἄγριος καὶ ἀσυνήθης ἀλλὰ καὶ φωνὴν ἀπηνῆ καὶ τραχεῖαν ἀφιείς· ὥσπερ ἑτέροις τῶν συνήθων ἐνετύγχανον, οὐκ ἦθος οὐ μορφὴν οὐ λόγου χάριν οὐ τὸ πιθανὸν καὶ προσηνὲς ἐν ὁμιλίᾳ δυναμένοις ὑπʼ ὀργῆς διαφυλάττειν. Γαΐῳ μὲν οὖν Γράκχῳ τῷ ῥήτορι καὶ τὸν τρόπον ὄντι χαλεπῷ καὶ περιπαθέστερον λέγοντι διηρμοσμένον ἦν συρίγγιον, ᾧ τὴν φωνὴν οἱ ἁρμονικοὶ σχέδην ἐπʼ ἀμφότερα διὰ τῶν τόνων ἄγουσι· καὶ τοῦτʼ ἔχων οἰκέτης αὐτοῦ λέγοντος ὄπισθεν ἑστὼς ἐνεδίδου τόνον ἐπιεικῆ καὶ πρᾶον, ᾧ τὴν κραυγὴν ἀνεκαλεῖτο καὶ τὸ τραχὺ καὶ τὸ θυμικὸν ἀφῄρει τῆς φωνῆς, ὥσπερ ὁ τῶν βουκόλων κηρόπλαστος ὀτοβεῖ δόναξ ἀχέτας ὑπνοδόταν νόμον ἐπιθέλγων καὶ καθιστὰς τὴν ὀργὴν τοῦ ῥήτορος ἐμοὶ δʼ εἴ τις ἐμμελὴς καὶ κομψὸς ἀκόλουθος ἦν, οὐκ ἂν ἠχθόμην αὐτοῦ προσφέροντος ἐπὶ ταῖς ὀργαῖς ἔσοπτρον, ὥσπερ ἐνίοις προσφέρουσι λουσαμένοις ἐπʼ οὐδενὶ χρησίμῳ. τὸ δʼ αὑτὸν ἰδεῖν παρὰ φύσιν ἔχοντα καὶ συντεταραγμένον οὐ μικρόν ἐστιν εἰς διαβολὴν τοῦ πάθους. καὶ γὰρ καὶ τὴν, Ἀθηνᾶν λέγουσιν οἱ παίζοντες αὐλοῦσαν ὑπὸ τοῦ σατύρου νουθετεῖσθαι καὶ μὴ προσέχειν· οὔ τοι πρέπει τὸ σχῆμα· τοὺς αὐλοὺς μέθες καὶ θὦπλα λάζευ καὶ γνάθους εὐθημόνει· θεασαμένην δὲ τοῦ προσώπου τὴν ὄψιν ἐν ποταμῷ τινι δυσχερᾶναι καὶ προέσθαι τοὺς αὐλούς· καίτοι παραμυθίαν ἡ τέχνη τῆς ἀμορφίας ἔχει τὴν εὐμέλειαν. καὶ ὁ Μαρσύας, ὡς ἔοικε, φορβειᾷ τινι καὶ περιστομίοις τοῦ πνεύματος τὸ ῥαγδαῖον ἐγκαθεῖρξε καὶ τοῦ προσώπου κατεκόσμησε καὶ ἀπέκρυψε τὴν ἀνωμαλίαν, χρυσῷ δʼ αἰγλήεντι συνήρμοσεν ἀμφιδασείας κόρσας, καὶ στόμα λάβρον ὀπισθοδέτοισιν ἱμᾶσιν. ἡ δʼ ὀργὴ φυσῶσα καὶ διατείνουσα τὸ πρόσωπον ἀπρεπῶς, ἔτι μᾶλλον αἰσχρὰν ἀφίησι καὶ ἀτερπῆ φωνὴν κινοῦσα χορδὰς τὰς ἀκινήτους φρενῶν. τὴν μὲν γὰρ θάλασσαν, ὅταν ἐκταραχθεῖσα τοῖς πνεύμασι τὰ βρύα καὶ τὸ φῦκος ἀναβάλλῃ, καθαίρεσθαι λέγουσιν· ἃ δʼ ὁ θυμὸς ἐκβράσσει τῆς ψυχῆς περιτρεπομένης ἀκόλαστα καὶ πικρὰ καὶ σπερμολόγα ῥήματα, τοὺς λέγοντας πρώτους καταρρυπαίνει καὶ καταπίμπλησιν ἀδοξίας, ὡς ἀεὶ μὲν ἔχοντας ἐν αὐτοῖς ταῦτα καὶ πλήρεις ὄντας ὑπὸ δὲ τῆς ὀργῆς ἀνακαλυπτομένους. διὸ κουφοτάτου πράγματος, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, λόγου βαρυτάτην ζημίαν τίνουσιν, ἐχθροὶ καὶ κακολόγοι καὶ κακοήθεις δοκοῦντες εἶναι.
77. Bölüm
Fundanus: Bunları görüp gözlemleyince kendi kendime şunu aklımda tutar oldum: Ateşli hastalıkta dilin yumuşak ve düzgün olması iyidir, öfkede ise daha da iyidir. Hastanın dili tabiî durumda değilse bu kötü bir belirtidir ama sebep değildir. Öfkelenenlerin dili ise sert ve kirli hale gelip yersiz sözlere akınca, onulmaz düşmanlığın yaratıcısı, gizli kinin ele vereni olan bir hakaret çıkarır. Saf şarap hiçbir şeyi thymos kadar ölçüsüz ve tatsız biçimde ortaya dökmez. Şarabın söyledikleri kahkaha ve şakaya karışır, thymosun söyledikleri ise safrayla yoğrulmuştur. İçkide susan kişi meclise ağır ve bayağı gelir; öfkede ise sükûttan daha vakur bir şey yoktur. Sappho'nun öğüdü budur:
Göğüste öfke yayılırken, *boş yere havlayan dili tutmalı.*
ΦΟΥΝΔ.ταῦτʼ οὖν ὁρῶντί μοι καὶ παραφυλάττοντι συμβαίνει τίθεσθαι καὶ διαμνημονεύειν ἐπιεικῶς πρὸς ἐμαυτόν, ὡς ἀγαθὸν μέν ἐστιν ἐν πυρετῷ κρεῖττον δʼ ἐν ὀργῇ τὴν γλῶτταν ἁπαλὴν ἔχειν καὶ λείαν. ἡ μὲν γὰρ τῶν πυρεττόντων ἐὰν μὴ κατὰ φύσιν ἔχῃ, σημεῖόν ἐστι πονηρὸν οὐκ αἴτιον· ἡ δὲ τῶν θυμουμένων τραχεῖα καὶ ῥυπαρὰ γενομένη καὶ ῥυεῖσα πρὸς λόγους ἀτόπους ἔχθρας ἀνηκέστου δημιουργὸν ὕβριν ἐκφέρει καὶ δυσμενείας ὑπούλου κατήγορον. οὐδὲν γὰρ ὁ ἄκρατος ἀκόλαστον οὕτω καὶ δυσχερὲς, ὡς ὁ θυμός, ἀναδείκνυσι· κἀκεῖνα μὲν γέλωτι καὶ παιδιᾷ μέλει, ταῦτα δὲ χολῇ κέκραται· καὶ παρὰ πότον μὲν ὁ σιωπῶν ἐπαχθὴς τοῖς συνοῦσι καὶ φορτικός, ἐν ὀργῇ δὲ σεμνότερον οὐδὲν ἡσυχίας, ὡς ἡ Σαπφὼ παραινεῖ ʽσκιδναμένας ἐν στήθεσιν ὄργας πεφυλάχθαι γλῶσσαν μαψυλάκαν.
88. Bölüm
Fundanus: Öfkeye kapıldığımızda kendimize dikkat etmek yalnız bunları düşündürmez; thymosun geri kalan tabiatını da anlamamızı sağlar. Thymos soylu değildir, erkekçe değildir, onda yücelik ve büyüklük yoktur. Ama çoğunluk onun taşkınlığını iş yapmak, tehditkârlığını yüreklilik, inatçılığını güç sanır. Kimileri de vahşeti büyük iş, affetmezliği sağlamlık, geçimsizliği kötülükten nefret sayar; bu doğru değildir. Çünkü thymosun işleri, hareketleri ve duruşları büyük bir küçüklüğü ve zayıflığı ele verir. Bu yalnız çocukları hırpalarken, kadınlara hırslanırken, köpekleri, atları ve katırları cezalandırmak gerektiğini düşünürken görülmez; pankratiyon sporcusu Ktesiphon'un katıra tekme atarak karşılık vermek istemesi gibi. Tiranların kanlı işlerinde de sertliğin içinde küçüklüğü, yapılanın içinde çekilen acıyı görürüz. Bunlar, sürüngen ısırıklarına benzer: yanıp çok ağrıyınca iltihabı şiddetle kendilerine acı verenlere saldırırlar. Şişlik nasıl etteki büyük bir yaranın sonucuysa, en yumuşak psykhēlerde acıya boyun eğmek de büyük bir zayıflıktan büyük bir thymos çıkarır. Bu yüzden kadınlar erkeklerden, hastalar sağlıklılardan, yaşlılar gençlerden, işi kötü gidenler iyi gidenlerden daha öfkelidir. Para düşkünü kâhyasına, obur aşçısına, kıskanç karısına, şöhret düşkünü kötü söz duyduğunda çok öfkelenir. Pindaros'a göre
şehirde aşırı şan hırsı peşinde koşan adamlar ya da fitne, açık bir acıdır.
Böylece thymos, psykhēnin en çok acı çeken ve etkilenen yanından, en çok zayıflıktan doğar. Birinin söylediği gibi psykhēnin sinirlerine benzemez; psykhē karşılık verme dürtülerinde şiddetle ayaklanırken gerilmelere ve kasılmalara benzer.
ΦΟΥΝΔ.οὐ ταῦτα δὲ μόνον ἐπιλογίζεσθαι δίδωσι τὸ προσέχειν αὑτοῖς ἁλισκομένοις ὑπʼ ὀργῆς, ἀλλὰ καὶ τὴν ἄλλην τοῦ θυμοῦ κατανοεῖν φύσιν, ὡς οὐκ εὐγενὴς οὐδʼ ἀνδρώδης οὐδʼ ἔχουσα φρόνημα καὶ μέγεθός ἐστιν, ἀλλὰ δοκεῖ τοῖς πολλοῖς τὸ ταρακτικὸν αὐτοῦ πρακτικὸν καὶ τὸ ἀπειλητικὸν εὐθαρσὲς εἶναι καὶ τὸ ἀπειθὲς ἰσχυρόν. ἔνιοι δὲ καὶ τὴν ὠμότητα μεγαλουργίαν καὶ τὸ δυσπαραίτητον εὐτονίαν καὶ μισοπονηρίαν τὸ δύσκολον οὐκ ὀρθῶς τίθενται· τὰ γὰρ ἔργα καὶ τὰ κινήματα καὶ τὰ σχήματα μικρότητα πολλὴν καὶ ἀσθένειαν κατηγορεῖ, οὐ μόνον ἐν οἷς παιδάρια σπαράττουσι καὶ πρὸς γύναια διαπικραίνονται καὶ κύνας καὶ ἵππους καὶ ἡμιόνους; οἴονται δεῖν κολάζειν, ὡς Κτησιφῶν ὁ παγκρατιαστὴς ἀντιλακτίσαι τὴν ἡμίονον ἀξιῶν, ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς τυραννικὰς μιαιφονίας τῷ πικρῷ τὸ μικρόψυχον αὐτῶν καὶ τῷ δρῶντι τὸ πεπονθὸς ἐνορώμενον ἔοικε τοῖς δήγμασι τῶν ἑρπετῶν, ὅταν διακαῇ καὶ περιώδυνα γένηται, τὴν φλεγμονὴν ἀπερειδομένων σφοδρὰν τοῖς λελυπηκόσιν. ὡς γὰρ οἴδημα μεγάλης ἐστὶν ἐν σαρκὶ πληγῆς πάθος, οὕτως ἐν ταῖς μαλακωτάταις ψυχαῖς ἡ πρὸς τὸ λυπῆσαι ἔνδοσις ἐκφέρει μείζονα θυμὸν ἀπὸ μείζονος ἀσθενείας. διὸ καὶ γυναῖκες ἀνδρῶν ὀργιλώτεραι, καὶ νοσοῦντες ὑγιαινόντων καὶ γέροντες ἀκμαζόντων καὶ κακῶς πράττοντες εὐτυχούντων· ὀργιλώτατος γὰρ ὁ φιλάργυρος πρὸς τὸν οἰκονόμον, ὁ γαστρίμαργος πρὸς τὸν ὀψοποιὸν ὁ ζηλότυπος πρὸς τὸ γύναιον ὁ κενόδοξος κακῶς ἀκούσας· χαλεπώτατοι δʼ ἄγαν φιλοτιμίαν μνώμενοι ἐν πόλεσιν ἄνδρες ἢ στάσιν, ἄλγος ἐμφανές κατὰ Πίνδαρον. οὕτως ἐκ τοῦ λυπουμένου μάλιστα τῆς ψυχῆς καὶ πάσχοντος ἀνίσταται μάλιστα διʼ ἀσθένειαν ὁ θυμός, οὐχὶ νεύροις, ὥς τις εἶπε, τῆς ψυχῆς ἐοικώς, ἀλλʼ ἐπιτάμασι καὶ σπάσμασιν ἐν ταῖς ἀμυντικαῖς ὁρμαῖς σφοδρότερον ἐξανισταμένης.
99. Bölüm
Fundanus: Kötü örneklerin seyri hoş değil, yalnızca zorunluydu. Öfkeye yumuşak ve sakin davrananları ise en güzel işitilen, en güzel görülen şeyler sayarak, şöyle diyenleri küçümsemeye başlıyorum:
Bir erkeğe haksızlık ettin; bir erkek buna katlanır mı?
Çiğne, boynuna bas, yere yık.
Ve thymosu kadınlar bölümünden erkekler bölümüne yanlış yere taşıyan bu tür kışkırtıcı sözler. Cesaret başka konularda adaletle uyuşur, ama bana kalırsa yalnız yumuşaklık konusunda onunla çekişir; çünkü yumuşaklığın kendisine ait olduğunu düşünür. İnsanları yenmek kötülere bile nasip olmuştur; psykhēde thymosa karşı zafer anıtı dikmek ise büyük ve üstün bir gücün işidir. Herakleitos'un dediği gibi, thymosla savaşmak zordur, ne isterse psykhē pahasına satın alır. Bu güç, duygulara karşı gerçekten sinir ve gerginlik gibi hükümlere sahip bir psykhēnin gücüdür. Bu yüzden akılsızların 'safrasız' dediği filozofların değil, daha çok kralların ve tiranların sözlerini toplayıp okumaya çalışırım.
Örneğin Antigonos'un, çadırın yanında duymuyor sanıp ona söven askerlere yaptığı gibi: Asasını dışarı uzatarak, 'Yahu, biraz uzaklaşıp öyle sövseniz olmaz mı?' demişti. Akhaialı Arkadion da Philippos'a sürekli sövüyor, 'Philippos'u bilmeyenlerin yanına gidene dek' kaçmayı öğütlüyordu. Sonra nasılsa Makedonya'da göründü; dostları onu cezalandırmak ve bırakmamak gerektiğini düşündü. Philippos ise onu insanca karşıladı, konukluk hediyeleri gönderdi; sonra Yunanlılara ne anlattığını öğrenmelerini emretti. Herkes adamın ona büyük hayran olduğunu bildirince, 'Sizden daha iyi bir hekimim,' dedi. Olympia'da hakkında kötü sözler söylendiğinde kimileri, Philippos'tan iyilik gördükleri halde ona söven Yunanlıların inlemesi gerektiğini söylemiş, o ise, 'Kötülük görseler ne yaparlardı?' demişti. Peisistratos'un Thrasybulos'a, Porsenna'nın Mucius'a, Magas'ın Philemon'a davranışı da güzeldir. Magas tiyatroda onun tarafından herkesin önünde alaya alınmıştı:
Kraldan sana mektup geldi, Magas. Zavallı Magas, harf bilmezsin ki.
Fırtına Philemon'u Paraitonion'a sürüklediğinde onu yakaladı; askere yalnızca çıplak kılıcıyla boynuna dokunmasını, sonra edeple çekilmesini emretti. Sonra akılsız bir çocuk gibi ona aşık kemikleri ve top göndererek bıraktı. Ptolemaios da bir dilbilimciyi cahillikle alaya alarak Peleus'un babasının kim olduğunu sormuş, adam da, 'Sen önce Lagos'un babasını söyle,' demişti. Bu alay kralın soysuzluğuna dokunuyordu, herkes buna katlanılamaz diye öfkelendi. Ptolemaios ise, 'Alaya katlanmak krala yakışmıyorsa, alay etmek de yakışmaz,' dedi. İskender ise Kallisthenes ve Kleitos konusunda kendisinden daha sert davranmıştır. Esir düşen Poros, kendisine krala yakışır biçimde davranılmasını istemiş, başka bir şey isteyip istemediği sorulunca, 'Krala yakışır sözünde her şey var,' demişti. Bu yüzden tanrıların kralına 'Tatlı' derler; Atinalılar ise sanırım 'Fırtınalı' derler. Cezalandırmak ise tanrısal ve Olymposlu değil, Erinyslere ve daimōnlara özgü bir şeydir.
ΦΟΥΝΔ.τὰ μὲν οὖν φαῦλα παραδείγματα τὴν θέαν οὐκ εὔχαριν ἀλλʼ ἀναγκαίαν μόνον εἶχε· τοὺς δʼ ἠπίως καὶ λείως ὁμιλοῦντας ὀργαῖς κάλλιστα μὲν ἀκούσματα κάλλιστα δὲ θεάματα ποιούμενος, ἄρχομαι καταφρονεῖν τῶν λεγόντων· ἄνδρʼ ἠδίκησας · ἄνδρʼ ἀνεκτέον τόδε; καὶ βαῖνε λάξ, ἐπὶ τραχήλου βαῖνε, καὶ πέλα χθονί, καὶ τἄλλα παροξυντικά, διʼ ὧν ἔνιοι τὸν θυμὸν ἐκ τῆς γυναικωνίτιδος εἰς τὴν ἀνδρωνῖτιν οὐκ εὖ μετοικίζουσιν. ἡ γὰρ ἀνδρεία κατὰ τἄλλα τῇ δικαιοσύνῃ συμφερομένη περὶ μόνης μοι δοκεῖ διαμάχεσθαι τῆς πραότητος, ὡς αὐτῇ μᾶλλον προσηκούσης. ἀνθρώπων μὲν γὰρ κρατῆσαι καὶ χείροσι βελτιόνων ὑπῆρξε, τὸ δʼ ἐν ψυχῇ στῆσαι κατὰ θυμοῦ τρόπαιον ʽ ᾧ χαλεπὸν εἶναι διαμάχεσθαι φησὶν Ἡράκλειτος ὅ τι γὰρ ἂν θέλῃ, ψυχῆς ὠνεῖται μεγάλης ἐστὶ καὶ νικητικῆς ἰσχύος, ὥσπερ νεῦρα καὶ τόνους ἀληθῶς ἐπὶ τὰ πάθη τὰς κρίσεις ἐχούσης. διὸ καὶ συνάγειν ἀεὶ πειρῶμαι καὶ ἀναγιγνώσκειν οὐ ταῦτα δὴ μόνον τὰ τῶν φιλοσόφων, οὕς φασι χολὴν οὐκ ἔχειν οἱ νοῦν οὐκ ἔχοντες, ἀλλὰ μᾶλλον τὰ τῶν βασιλέων καὶ τυράννων οἷον Ἀντιγόνου τὸ πρὸς τοὺς στρατιώτας τοὺς παρὰ τὴν σκηνὴν λοιδοροῦντας αὐτὸν ὡς οὐκ ἀκούοντα· τὴν βακτηρίαν γὰρ ὑποβαλὼν ἔξω παπαί εἶπεν οὐ πορρωτέρω ποι τραπόμενοι κακῶς ἐρεῖθʼ ἡμᾶς; Ἀρκαδίωνος δὲ τοῦ Ἀχαιοῦ τὸν Φίλιππον ἀεὶ κακῶς λέγοντος καὶ φεύγειν παραινοῦντος εἰσόκε τοὺς ἀφίκηται οἳ οὐκ ἴσασι Φίλιππον εἶτά πως ἐν Μακεδονίᾳ φανέντος, ᾤοντο δεῖν οἱ φίλοι κολάσαι καὶ μὴ περιιδεῖν· ὁ δὲ Φίλιππος ἐντυχὼν αὐτῷ φιλανθρώπως καὶ ξένια καὶ δῶρα πέμψας ἐκέλευσεν ὕστερον πυνθάνεσθαι, τίνας λόγους ἀπαγγέλλοι πρὸς τοὺς Ἕλληνας· ὡς δὲ πάντες ἐμαρτύρουν ἐπαινέτην αὐτοῦ γεγονέναι τὸν ἄνδρα θαυμάσιον, ἐγὼ τοίνυν ἔφη βελτίων ἰατρὸς ὑμῶν. ἐν Ὀλυμπίοις δὲ βλασφημίας περὶ αὐτοῦ γενομένης καί τινων λεγόντων, ὡς οἰμῶξαι προσήκει τοὺς Ἕλληνας, ὅτι εὖ πάσχοντες ὑπὸ τοῦ Φιλίππου κακῶς αὐτὸν λέγουσι· τί οὖν ἔφη ποιήσουσιν, ἂν κακῶς πάθωσι; καλὰ δὲ καὶ Πεισιστράτου τὰ πρὸς Θρασύβουλον καὶ Πορσήνα τὰ πρὸς Μούκιον καὶ Μάγα τὰ πρὸς Φιλήμονα· δημοσίᾳ γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ κωμῳδηθεὶς ἐν θεάτρῳ παρὰ τοῦ βασιλέως γράμμαθʼ ἣκει σοι, Μάγα. Μάγα κακόδαιμον, γράμματʼ οὐκ ἐπίστασαι· λαβὼν ὑπὸ χειμῶνος εἰς Παραιτόνιον ἐξενεχθέντα, στρατιώτην μὲν ἐκέλευσε γυμνῇ τῇ μαχαίρᾳ θιγεῖν τοῦ τραχήλου μόνον εἶτα κοσμίως ἀπελθεῖν· ἀστραγάλους δὲ καὶ σφαῖραν ὡς παιδαρίῳ νοῦν οὐκ ἔχοντι προσπέμψας; ἀφῆκε. Πτολεμαῖος.; δὲ γραμματικὸν εἰς ἀμαθίαν ἐπισκώπτων ἠρώτησε τίς ὁ τοῦ Πηλέως πατὴρ ἦν· κἀκεῖνος ἂν σὺ πρότερον εἴπῃς ἔφη τίς ὁ τοῦ Λάγου· τὸ δὲ σκῶμμα τῆς δυσγενείας ἥπτετο τοῦ βασιλέως, καὶ πάντες ἠγανάκτησαν ὡς οὐκ ἐπιτήδειον ὄντα φέρειν· καὶ ὁ Πτολεμαῖος εἰ τὸ φέρειν ἔφη σκωπτόμενον, οὐδὲ τὸ σκώπτειν βασιλικόν ἐστιν. Ἀλέξανδρος δὲ πικρότερος αὑτοῦ γέγονεν ἐν τοῖς περὶ Καλλισθένη καὶ Κλεῖτον. καὶ, Πῶρος ἁλοὺς παρεκάλει χρήσασθαι· βασιλικῶς αὐτῷ καὶ πυθομένου μή τι πλέον; ἐν τῷ βασιλικῶς ἔφη πάντʼ ἔνεστι. διὸ καὶ τῶν θεῶν τὸν βασιλέα μειλίχιον Ἀθηναῖοι δέ· Μαιμάκτην οἶμαι καλοῦσι· τὸ δὲ κολαστικὸν ἐρινυῶδες καὶ δαιμονικόν, οὐ θεῖον οὐδʼ ὀλύμπιον.
1010. Bölüm
Fundanus: Philippos Olynthos'u yerle bir ettiğinde biri, 'Ama böyle bir şehri yeniden kuramaz,' demişti. Thymosa da böyle demek mümkündür: Yıkabilir, yok edebilir, devirebilirsin; ama kaldırmak, kurtarmak, bağışlamak ve sabretmek yumuşaklığın, affın ve ılımlılığın, Camillus'un, Metellus'un, Aristeides'in ve Sokrates'in işidir. Yapışıp ısırmak ise karıncalara ve farelere yakışır. Karşılık verme açısından da incelediğimde, öfkeyle davranmanın çoğu zaman sonuç vermediğini görüyorum. Dudak ısırmakla, diş gıcırdatmakla, boş saldırılarla, anlamsız tehditler içeren sövgülerle harcanır gider. Sonra koşularda kendini tutamayan çocuklar gibi, hedefe varmadan gülünç biçimde yere düşer. Rodoslu adamın Roma komutanının bağırıp gözü pek davranan hizmetkârına, 'Senin ne dediğin umurumda değil, o susan adamın ne dediği önemli,' demesi bu yüzden kötü bir söz değildi. Sophokles de Neoptolemos ile Eurypylos'u silahlandırınca, 'sövmeden övündüler,' der, 'tunç silahların halkalarına çarptılar.' Kimi barbarlar demiri zehirler; cesaretin safraya ihtiyacı yoktur, çünkü logosla su verilmiştir. Thymos ve çılgınlık ise kolay kırılır, çürüktür.
Lakedaimonlular savaşanların thymosunu flütle alır, logos kalsın diye savaştan önce Musalara kurban keserler; düşmanı bozguna uğrattıktan sonra da peşinden gitmez, ölçülü hançerler gibi kolayca geri çekilebilen thymoslarını geri çağırırlar. Öfke ise binlerce kişiyi öç almadan önce mahvetmiştir: Kyros ve Thebaili Pelopidas gibi. Agathokles kuşattığı şehirdekilerin sövgülerine sakince katlanmıştı. Biri, 'Çömlekçi, askerlerin ücretini nereden ödeyeceksin?' diye seslenince gülerek, 'Burayı alırsam,' demişti. Antigonos'la surlardan çirkinliği için alay edenlere de, 'Ben de kendimi yakışıklı sanıyordum,' demişti. Şehri alınca alay edenleri satmış, yine söverlerse efendilerine hesap soracağını söylemişti. Avcıların da hatiplerin de öfke yüzünden büyük hata yaptığını görüyorum. Aristoteles'in anlattığına göre Satyros'un dostları, davası olduğu sırada düşmanlarının sövgüleri karşısında thymosla işi bozmasın diye kulaklarını mumla tıkamıştı.
Kusurlu bir köleyi cezalandırmak bizim de elimizden çoğu kez kaçmaz mı? Tehditlerden ve sözlerden korkup kaçarlar. Sütannelerin çocuklara söylediği, 'Ağlama, sana vereceğim,' sözünü thymosa söylemek de yararsız değildir: Telaş etme, bağırma, acele etme; istediğin daha iyi ve daha çok olacak. Baba, çocuğunun demirle bir şeyi kesmeye çalıştığını görünce demiri alıp kendisi yapar; thymostan öç almayı alan kişi de suçluyu güvenli, zararsız ve yararlı biçimde cezalandırır, thymos gibi çoğu zaman onun yerine kendini cezalandırmaz.
ΦΟΥΝΔ.ὥσπερ οὖν ἐπὶ τοῦ Φιλίππου τις εἶπε κατασκάψαντος Ὄλυνθον, ἀλλʼ οὐκ ἂν ἀνοικίσαι γε πόλιν ἐκεῖνος δύναιτο τηλικαύτην οὕτως ἔστιν εἰπεῖν πρὸς τὸν θυμὸν ἀνατρέψαι μὲν δύνασαι καὶ διαφθεῖραι καὶ καταβαλεῖν, ἀναστῆσαι δὲ καὶ σῶσαι καὶ φείσασθαι καὶ καρτερῆσαι πραότητός ἐστι καὶ συγγνώμης καὶ μετριοπαθείας, καὶ Καμίλλου καὶ Μετέλλου καὶ Ἀριστείδου καὶ Σωκράτους· τὸ δʼ ἐμφῦναι καὶ δακεῖν μυρμηκῶδες καὶ μυῶδες. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς ἄμυναν ἅμα σκοπῶν τὸν διʼ ὀργῆς; τρόπον ἄπρακτον εὑρίσκω τὰ πολλά, δήγμασι χειλῶν καὶ πρίσεσιν ὀδόντων καὶ κεναῖς ἐπιδρομαῖς καὶ βλασφημίαις ἀπειλὰς ἀνοήτους ἐχούσαις καταναλισκόμενον, εἶθʼ ὥσπερ ἐν τοῖς δρόμοις τὰ παιδία τῷ μὴ κρατεῖν ἑαυτῶν προκαταπίπτοντα τοῦ τέλους ἐφʼ ὃ σπεύδει γελοίως. ὅθεν οὐ φαύλως ὁ Ῥόδιος πρὸς ὑπηρέτην τοῦ Ῥωμαίων στρατηγοῦ βοῶντα καὶ θρασυνόμενον οὐ μέλει μοι τί σὺ λέγεις ἀλλὰ τί τῆνος σιγῇ καὶ τὸν, Νεοπτόλεμον ὁ Σοφοκλῆς καὶ τὸν Εὐρύπυλον ὁπλίσας ἐκόμπασʼ ἀλοιδόρητα φησίν ἐρρηξάτην ἐς κύκλα χαλκέων ὅπλων. τὸν μὲν γὰρ σίδηρον ἔνιοι τῶν βαρβάρων φαρμάσσουσιν, δʼ ἀνδρεία χολῆς οὐ δεῖται βέβαπται γὰρ ὑπὸ τοῦ λόγου· τὸ δὲ θυμικὸν καὶ μανικὸν εὐπερίθραυστόν ἐστι καὶ σαθρόν. ἀφαιροῦσι γοῦν αὐλοῖς τὸν θυμὸν οἱ Λακεδαιμόνιοι τῶν μαχομένων, καὶ Μούσαις πρὸ πολέμου θύουσιν ὅπως ὁ λόγος ἐμμένῃ· καὶ τρεψάμενοι τοὺς πολεμίους οὐ διώκουσιν, ἀλλʼ ἀνακαλοῦνται τὸν θυμόν, ὥσπερ τὰ σύμμετρα τῶν ἐγχειριδίων εὐανακόμιστον ὄντα καὶ ῥᾴδιον. ὀργὴ δὲ, μυρίους προανεῖλε τῆς ἀμύνης, ὡς Κῦρον καὶ Πελοπίδαν τὸν Θηβαῖον. Ἀγαθοκλῆς; δὲ πράως ἔφερε λοιδορούμενος ὑπὸ τῶν πολιορκουμένων· καί τινος εἰπόντος κεραμεῦ, πόθεν ἀποδώσεις τοῖς ξένοις τὸν μισθὸν; ἐπιγελάσας αἴκα ταύταν ἐξέλω καὶ τὸν Ἀντίγονον ἀπὸ τοῦ τείχους τινὲς εἰς ἀμορφίαν ἔσκωπτον· ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς καὶ μὴν ἐδόκουν εὐπρόσωπος εἶναι. λαβὼν δὲ τὴν πόλιν ἐπίπρασκε τοὺς σκώπτοντας, μαρτυράμενος ὅτι πρὸς τοὺς δεσπότας ἕξει τὸν λόγον, ἂν πάλιν αὐτὸν λοιδορῶσιν. ὁρῶ δὲ καὶ κυνηγοὺς σφαλλομένους ὑπʼ ὀργῆς μεγάλα καὶ ῥήτορας. Ἀριστοτέλης δʼ ἱστορεῖ Σατύρου τοὺς φίλους ἐμφράξαι τὰ ὦτα κηρῷ δίκην ἔχοντος, ὅπως μὴ συγχέῃ τὸ πρᾶγμα διὰ θυμὸν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν λοιδορούμενος. αὐτοὺς δʼ ἡμᾶς οὐ πολλάκις ἐκφεύγει τὸ κολάσαι πλημμελήσαντα δοῦλον; ἀποδιδράσκουσι γὰρ τὰς ἀπειλὰς καὶ τοὺς λόγους δείσαντες. ὅπερ οὖν αἱ τίτθαι πρὸς τὰ παιδία λέγουσι μὴ κλαῖε καὶ λήψῃ, τοῦτο πρὸς τὸν θυμὸν οὐκ ἀχρήστως λεκτέον μὴ σπεῦδε μηδὲ βόα μηδʼ ἐπείγου, καὶ μᾶλλον ἃ θέλεις γενήσεται καὶ βέλτιον καὶ γὰρ παῖδʼ ἰδὼν πατὴρ ἐπιχειροῦντά τι σιδηρίῳ διελεῖν ἢ τεμεῖν, αὐτὸς λαβὼν τὸ σιδήριον ἐποίησε· καὶ τοῦ θυμοῦ τὴν τιμωρίαν παρελόμενος αὐτὸς ἀσφαλῶς καὶ ἀβλαβῶς καὶ ὠφελίμως ἐκόλασε τὸν ἄξιον οὐχ ἑαυτὸν ὥσπερ ὁ θυμούμενος ἀντʼ ἐκείνου πολλάκις.
1111. Bölüm
Fundanus: Bütün duygular, akıl dışı ve söz dinlemez olanı alıştırmayla evcilleştirip yenen bir talime ihtiyaç duyar. Köleler üzerinde talim yapmaya en elverişli duygu ise thymostur. Çünkü onlara karşı ne kıskançlık ne korku ne de şan hırsı duyarız. Sürekli öfke ise yetkimiz yüzünden, kaygan bir zeminde olduğu gibi, kimse karşı çıkmadan ve engellemeden pek çok çarpışma ve yanılmaya sürükler. Çünkü sorumsuz yetkiyi kusursuz taşımak mümkün değildir; meğer ki kişi yetkisini büyük bir yumuşaklıkla kuşatsın ve karısının, dostlarının kendisini gevşeklik ve tembellikle suçlayan pek çok sözüne katlansın. Ben de köleleri cezalandırılmadıkları için bozuluyorlar diyen bu sözlerle en çok köpürüyordum.
Sonunda geç de olsa şunu anladım: Önce, başkalarını düzeltmek için sertlik ve thymosla kendini bozmaktansa, onları sabrınla kötüleştirmek daha iyidir. Sonra birçoğunun tam da cezalandırılmadığı için kötü olmaktan utandığını, değişimin başlangıcını cezadan çok aftan aldığını gördüm. Zeus hakkı için, kimilerinin bir baş işaretiyle ve sessizce, kimilerinin dayak ve dağlamayla çalıştığından daha istekli çalıştığını görünce, hesabın thymostan daha iyi yönettiğine ikna oldum. Çünkü şair korku neredeyse utanç da oradadır demiş ama durum tersidir: utananlarda terbiye eden bir korku doğar. Sürekli ve amansız dayak ise kötülük yapmaya pişmanlık değil, daha çok yakalanmamanın tedbirini aşılar.
Üçüncü olarak, bize ok atmayı öğretenin atışı değil, ıskalamayı engellediğini, cezalandırmayı uygun zamanda, ölçülü, yararlı ve yerinde yapmayı öğretmenin de cezayı engellemeyeceğini hep hatırlayıp düşünerek öfkeyi gidermeye çalışıyorum. Bunu da en çok cezalandırılanların savunma hakkını almayıp onları dinleyerek yapıyorum. Çünkü zaman duyguya gecikme ve gevşeten bir erteleme getirir, hüküm de cezanın uygun yolunu ve büyüklüğünü bulur. Üstelik ceza çeken, öfkeyle değil, suçu kanıtlanarak cezalandırılırsa, düzeltmeye karşı çıkacak bir bahanesi kalmaz. En çirkini de olmaz: kölenin efendisinden daha adil konuştuğu görülmez.
Phokion, İskender'in ölümünden sonra Atinalıların erken ayaklanmasına, çabuk inanmasına engel olmak için, 'Atinalılar, bugün öldüyse yarın da öbür gün de ölü olacak,' demişti. Bence öfkeyle öç almaya koşan kişi de kendine şunu söylemeli: Bugün bu adam haksızlık ettiyse, yarın da öbür gün de haksızlık etmiş olacak. Geç ceza görmesi korkunç değildir; korkunç olan çabuk ceza görüp haksız yere cezalandırıldığının hep ortaya çıkmasıdır. Bu da çok olmuştur. Hangimiz, beş ya da on gün önce yemeği yaktı, sofrayı devirdi ya da emre geç uydu diye köleyi kırbaçlayıp cezalandıracak kadar korkunçtur? Oysa olayın hemen ardından, henüz tazeyken bunlara kızıyor, sert ve acımasız oluyoruz. Sisin içinde cisimler, öfkenin içinde olaylar daha büyük görünür. Bu yüzden benzer şeyleri hemen hatırlamak gerekir. Duygunun dışına çıkıp şüpheye yer bırakmadan saf ve sakin hesap yine de kötü buluyorsa o zaman buna yönelmeli; iştahı kesilmiş insan yemeği bıraktığı gibi cezayı bırakmamalıdır.
Çünkü öfke varken cezalandırmanın en büyük sebebi, öfke geçince cezalandırmayıp gevşemektir; tembel kürekçiler gibi durgun havada limanda kalıp sonra rüzgârla tehlikeli yolculuğa çıkarız. Hesabın cezalandırmada gevşek ve zayıf olduğunu düşünerek thymos varken, sanki rüzgârdan yararlanır gibi, tehlikeli biçimde acele ederiz. Yiyeceği aç olan tabiata uygun olarak yer; cezayı ise onu ne acıkan ne de susayan, cezalandırmak için katık gibi thymosa ihtiyaç duymayan, arzudan en uzak olduğu anda hesabı zorunlu olarak işe sokan kişi vermelidir. Aristoteles'in, kendi zamanında Tyrrhenia'da kölelerin flüt eşliğinde kırbaçlandığını anlatması gibi, zevk için, keyif arzusu gibi öç almakla dolup cezalandırırken sevinmek, sonra pişman olmak olmaz. Bunlardan biri hayvanca, öteki kadınsıdır. Ceza, acı ve hazdan uzak olarak, hesabın zamanında verilmeli, thymosa bahane bırakılmamalıdır.
ΦΟΥΝΔ.πάντων δὲ τῶν παθῶν ἐθισμοῦ δεομένων, οἷον δαμάζοντος καὶ καταθλοῦντος ἀσκήσει τὸ ἄλογον καὶ δυσπειθές, οὐ πρὸς ἄλλο μᾶλλον ἔστιν ἐγγυμνάσασθαι τοῖς οἰκέταις ἢ πρὸς τὸν θυμόν. οὔτε γὰρ φθόνος οὔτε φόβος οὔτε φιλοτιμία τις ἐγγίγνεται πρὸς αὐτούς· ὀργαὶ δὲ συνεχεῖς πολλὰ ποιοῦσαι προσκρούματα καὶ σφάλματα διὰ τὴν ἐξουσίαν ὥσπερ ἐν ὀλισθηρῷ χωρίῳ, μηδενὸς ἐνισταμένου μηδὲ κωλύοντος, ὑποφέρουσιν. οὐ γὰρ ἔστιν ἀναμάρτητον ἐν πάθει τὸ ἀνυπεύθυνον κατασχεῖν, μὴ πολλῇ τὴν ἐξουσίαν ἐμπεριλαβόντα πραότητι μηδὲ πολλὰς ὑπομείναντα φωνὰς γυναικὸς καὶ φίλων ἐγκαλούντων ἀτονίαν καὶ ῥᾳθυμίαν. οἷς μάλιστα παρωξυνόμην καὶ αὐτὸς ἐπὶ τοὺς οἰκέτας ὡς τῷ μὴ κολάζεσθαι διαφθειρομένους. ὀψὲ μέντοι συνεῖδον, ὅτι πρῶτον μὲν ἐκείνους ἀνεξικακίᾳ χείρονας ποιεῖν βέλτιόν ἐστιν ἢ πικρίᾳ καὶ θυμῷ διαστρέφειν ἑαυτὸν εἰς ἑτέρων ἐπανόρθωσιν ἔπειτα πολλοὺς ὁρῶν αὐτῷ τῷ μὴ κολάζεσθαι πολλάκις αἰδουμένους κακοὺς εἶναι καὶ μεταβολῆς ἀρχὴν τὴν συγγνώμην μᾶλλον ἢ τὴν τιμωρίαν λαμβάνοντας, καὶ νὴ Δία δουλεύοντας ἑτέροις ἀπὸ νεύματος καὶ σιωπῇ καὶ προθυμότερον ἢ μετὰ πληγῶν καὶ στιγμάτων ἑτέροις, ἐπειθόμην ἡγεμονικώτερον εἶναι τοῦ θυμοῦ τὸν λογισμόν. οὐ γάρ, ὡς ὁ ποιητὴς εἶπεν ἵνα γὰρ δέος, ἔνθα καὶ αἰδώς· ἀλλὰ τοὐναντίον αἰδουμένοις ὁ σωφρονίζων ἐγγίγνεται φόβος. ἡ δὲ συνεχὴς πληγὴ καὶ ἀπαραίτητος οὐ μετάνοιαν ἐμποιεῖ τοῦ κακουργεῖν ἀλλὰ τοῦ λανθάνειν πρόνοιαν μᾶλλον. τρίτον ἀεὶ μνημονεύων καὶ διανοούμενος πρὸς ἐμαυτόν, ὡς οὔθʼ ὁ τοξεύειν ἡμᾶς διδάξας ἐκώλυσε βάλλειν ἀλλὰ μὴ διαμαρτάνειν, οὔτε τῷ κολάζειν ἐμποδὼν ἔσται τὸ διδάσκειν εὐκαίρως τοῦτο ποιεῖν καὶ μετρίως καὶ ὠφελίμως καὶ πρεπόντως πειρῶμαι τὴν ὀργὴν ἀφαιρεῖν μάλιστα τῷ μὴ παραιρεῖσθαι τῶν κολαζομένων τὴν δικαιολογίαν ἀλλʼ ἀκούειν. ὅ τε γὰρ χρόνος ἐμποιεῖ τῷ πάθει διατριβὴν καὶ μέλλησιν ἐκλύουσαν ἥ τε κρίσις εὑρίσκει καὶ τρόπον πρέποντα καὶ μέγεθος ἁρμόττον κολάσεως· ἔτι δʼ οὐχ ὑπολείπεται πρόφασις τῷ διδόντι δίκην ἀντιτείνειν πρὸς τὴν ἐπανόρθωσιν, ἂν μὴ κατʼ ὀργὴν ἀλλʼ ἐξελεγχθεὶς κολάζηται τὸ τʼ αἴσχιστον οὐ πρόσεστι, φαίνεσθαι δικαιότερα τοῦ δεσπότου λέγοντα τὸν οἰκέτην. ὥσπερ οὖν ὁ Φωκίων μετὰ τὴν Ἀλεξάνδρου τελευτὴν οὐκ ἐῶν προεξανίστασθαι τοὺς Ἀθηναίους οὐδὲ ταχὺ πιστεύειν, εἰ σήμερον εἶπεν ἄνδρες Ἀθηναῖοι τέθνηκε, καὶ αὔριον ἔσται καὶ εἰς τρίτην τεθνηκώς οὕτως οἶμαι δεῖν ὑποβάλλειν ἑαυτῷ τὸν σπεύδοντα διʼ ὀργὴν ἐπὶ τὴν τιμωρίαν, εἰ σήμερον οὗτος ἠδίκηκε, καὶ αὔριον ἔσται καὶ εἰς τρίτην ἠδικηκώς· καὶ δεινὸν οὐδέν, εἰ δώσει δίκην βράδιον, ἀλλʼ εἰ ταχὺ παθὼν ἀεὶ φανεῖται μὴ ἀδικῶν· ὅπερ ἤδη συμβέβηκε πολλάκις. τίς. γὰρ ἡμῶν οὕτω δεινός ἐστιν, ὥστε μαστιγοῦν καὶ κολάζειν δοῦλον, ὅτι πέμπτην ἢ δεκάτην ἡμέραν προσέκαυσε τοὖψον ἢ κατέβαλε τὴν τράπεζαν ἢ βράδιον ὑπήκουσε; καὶ μὴν ταῦτʼ ἐστὶν ἐφʼ οἷς εὐθὺς γενομένοις καὶ προσφάτοις οὖσι ταραττόμεθα καὶ πικρῶς καὶ ἀπαραιτήτως ἔχομεν. ὡς γὰρ διʼ ὁμίχλης τὰ σώματα, καὶ διʼ ὀργῆς τὰ πράγματα μείζονα φαίνεται. διὸ δεῖ ταχὺ συμμνημονεύειν τῶν ὁμοίων, καὶ τοῦ πάθους ἔξωθεν ὄνταςἀνυπόπτως, ἂν καθαρῷ τῷ λογισμῷ καὶ καθεστῶτι φαίνηται μοχθηρόν, ἐπιστραφῆναι, καὶ μὴ προέσθαι τότε μηδʼ ἀφεῖναι τὴν κόλασιν ὥσπερ σιτίον ἀνορέκτους γεγονότας. οὐδὲν γὰρ οὕτως αἴτιόν ἐστι τοῦ παρούσης ὀργῆς κολάζειν, ὡς τὸ παυσαμένης μὴ κολάζειν ἀλλʼ ἐκλελύσθαι, καὶ ταὐτὸ πεπονθέναι τοῖς ἀργοῖς κωπηλάταις, οἳ γαλήνης ὁρμοῦσιν εἶτα κινδυνεύουσιν ἀνέμῳ πλέοντες. καὶ γὰρ ἡμεῖς τοῦ λογισμοῦ κατεγνωκότες ἀτονίαν καὶ μαλακίαν ἐν τῷ κολάζειν, σπεύδομεν παρόντι τῷ θυμῷ καθάπερ πνεύματι παραβόλως. τροφῇ μὲν γὰρ ὁ πεινῶν κατὰ φύσιν χρῆται τιμωρίᾳ δʼ ὁ μὴ πεινῶν μηδὲ διψῶν αὐτῆς, μηδʼ ὥσπερ ὄψου πρὸς τὸ κολάσαι τοῦ θυμοῦ δεόμενος, ἀλλʼ ὅταν πορρωτάτω τοῦ ὀρέγεσθαι γένηται προσάγων τὸν λογισμὸν ἀναγκαίως. οὐ γάρ, ὡς Ἀριστοτέλης ἱστορεῖ κατʼ αὐτὸν ἐν Τυρρηνίᾳ μαστιγοῦσθαι τοὺς οἰκέτας πρὸς αὐλόν, οὕτω πρὸς ἡδονὴν δεῖ καθάπερ ἀπολαύσματος ὀρέξει τῆς τιμωρίας ἐμφορεῖσθαι καὶ χαίρειν κολάζοντας εἶτα μετανοεῖν· ὧν τὸ μὲν θηριῶδες τὸ δὲ γυναικῶδες· ἀλλὰ καὶ λύπης καὶ ἡδονῆς χωρὶς ἐν τῷ τοῦ λογισμοῦ χρόνῳ τὴν δίκην κομίζεσθαι μὴ ὑπολείποντας τῷ θυμῷ πρόφασιν.
1212. Bölüm
Fundanus: Bu belki öfkenin tedavisi değil, öfke içindeki kusurların savuşturulması ve önlenmesi gibi görünecektir. Ama Hieronymos'un dediği gibi dalağın şişmesi ateşin belirtisidir, yatıştığında ateşi de hafifletir. Öfkenin doğuşunu inceleyince, herkesin farklı sebeplerle ona düştüğünü, ama hemen hepsinde küçümsendiği ve ihmal edildiği hissinin bulunduğunu gördüm. Bu yüzden af dileyenlere yardım etmek, yaptıklarını küçümseme ve küstahlıktan olabildiğince uzak tutmak, cehalete, zorunluluğa, duyguya ya da talihsizliğe bağlamak gerekir. Sophokles'in dediği gibi:
Çünkü efendim, doğuştan olan akıl bile kötü duruma düşenlerde kalmaz, gider.
Agamemnon da Briseis'in alınmasını Ate'ye bağlar, yine de
gönlünü almak, sayısız fidye vermek ister.
Çünkü yalvarmak küçümseyenin işi değildir; haksızlık edenin alçakgönüllü görünmesi küçümseme kanaatini çözer. Ama öfkelenen bunu beklememeli, Diogenes'in sözünü kendine almalıdır: 'Sana gülüyorlar, Diogenes.' 'Ben gülünç olmuyorum.' Kendini küçümsenmiş saymamalı, tersine güçsüzlük, yanlışlık, aceleyle, tembellikle, bayağılıkla, yaşlılıkla ya da gençlikle kusur işleyeni kendisi küçümsemelidir. Köleler ve dostlar için ise bu düşünceyi tamamen bırakmak gerekir. Bizi küçümsüyorlarsa bu güçsüz ya da işe yaramaz olduğumuz için değil, kimi iyi kimseler olarak ılımlılığımıza, kimi sevenler olarak sevgimize güvenerek böyle yapıyor. Şimdiyse yalnız karımıza, kölelerimize ve dostlarımıza küçümseniyoruz diye sert davranmakla kalmıyor, handancılara, denizcilere, sarhoş katırcılara da küçümseniyoruz diye öfkeyle saldırıyor, havlayan köpeklere, üstümüze gelen eşeklere kızıyoruz. Eşekçiyi dövmek isteyen ve o 'Ben Atinalıyım!' diye bağırınca, 'Ama sen Atinalı değilsin,' diyerek eşeği dövmeye başlayan ve dayakla dolduran adam gibi.
ΦΟΥΝΔ.αὕτη μὲν οὖν ἴσως οὐκ ὀργῆς ἰατρεία φανεῖται, διάκρουσις δὲ καὶ φυλακὴ τῶν ἐν ὀργῇ τινος ἁμαρτημάτων. καίτοι καὶ σπληνὸς οἴδημα σύμπτωμα μέν ἐστι πυρετοῦ πραϋνόμενον δὲ κουφίζει τὸν πυρετόν, ὥς φησιν Ἱερώνυμος. ἀλλʼ αὐτῆς γε τῆς ὀργῆς ἀναθεωρῶν τήν γένεσιν ἄλλους ὑπʼ ἄλλων αἰτιῶν ἐμπίπτοντας εἰς αὐτὴν ἑώρων, οἷς ἐπιεικῶς ἅπασι τοῦ καταφρονεῖσθαι καὶ ἀμελεῖσθαι παραγίγνεται. διὸ καὶ τοῖς παραιτουμένοις δεῖ βοηθεῖν πορρωτάτω τὴν πρᾶξιν ὀλιγωρίας ἀπάγοντας καὶ θρασύτητος, εἰς ἄγνοιαν ἢ ἀνάγκην ἢ πάθος ἢ δυστυχίαν τιθεμένους ὡς Σοφοκλῆς ἀλλʼ οὐ γάρ, ὦ ʼναξ, οὐδʼ ὃς ἂν βλάστῃ μένει νοῦς τοῖς κακῶς πράξασιν, ἀλλʼ ἐξίσταται. καὶ τῆς Βρισηΐδος τὴν ἀφαίρεσιν εἰς τὴν Ἄτην ἀναφέρων ὁ Ἀγαμέμνων, ὅμως ἂψ ἐθέλει ἀρέσαι, δόμεναὶ τʼ ἀπερείσιʼ ἄποινα. καὶ γὰρ τὸ δεῖσθαι τοῦ μὴ καταφρονοῦντός ἐστι, καὶ ταπεινὸς; φανεὶς ὁ ἀδικήσας ἔλυσε τὴν τῆς ὀλιγωρίας δόξαν. οὐ δεῖ δὲ ταῦτα περιμένειν τὸν ὀργιζόμενον, ἀλλὰ τὸ τοῦ Διογένους οὗτοί σου καταγελῶσιν ὦ Διόγενες· ἐγὼ δʼ οὐ καταγελῶμαι λαμβάνειν ἐν ἑαυτῷ, καὶ καταφρονεῖσθαι μὴ νομίζειν ἀλλὰ μᾶλλον ἐκείνου καταφρονεῖν, ὡς διʼ ἀσθένειαν ἢ πλημμέλειαν ἢ προπέτειαν ἢ ῥᾳθυμίαν ἢ ἀνελευθερίαν ἢ γῆρας ἢ νεότητα πλημμελοῦντος. οἰκέταις δὲ καὶ φίλοις ἀφετέον τὸ τοιοῦτο παντάπασιν. οὐ γὰρ ὡς ἀδυνάτων οὐδʼ ὡς ἀπράκτων, ἀλλὰ διʼ ἐπιείκειαν ἢ διʼ εὔνοιαν οἱ μὲν ὡς χρηστῶν οἱ δʼ ὡς φιλούντων καταφρονοῦσι· νυνὶ δʼ οὐ μόνον πρὸς γυναῖκα καὶ δούλους καὶ φίλους ὡς καταφρονούμενοι τραχέως ἔχομεν, ἀλλὰ καὶ πανδοκεῦσι καὶ ναύταις καὶ ὀρεωκόμοις μεθύουσι πολλάκις ὑπʼ ὀργῆς συμπίπτομεν οἰόμενοι καταφρονεῖσθαι, καὶ κυσὶν ὑλακτοῦσι καὶ ὄνοις ἐμβάλλουσι χαλεπαίνομεν ὡς ἐκεῖνος ὁ βουλόμενος τύπτειν τὸν ὀνηλάτην, εἶτʼ ἀνακραγόντος ὅτι Ἀθηναῖός εἰμι, σὺ δὲ μὲν οὐκ εἶ Ἀθηναῖος τὸν ὄνον λέγων ἔτυπτε καὶ πολλὰς ἐνεφόρει πληγάς.
1313. Bölüm
Fundanus: Psykhēde azar azar toplanan, sürekli ve sık öfkeleri içimize, bir arı ya da yaban arısı sürüsü gibi, en çok bencillik ve geçimsizlik, lüks ve yumuşaklıkla birlikte yerleştirir. Bu yüzden köleler, karı ve dostlar karşısında yumuşaklık için, eldekiyle yetinen, çok ve gereksiz şeylere ihtiyaç duymayan kişinin kolay geçimlilik ve sadeliğinden daha büyük bir azık yoktur.
Ne fazla kızarmışı, ne fazla haşlanmışı, ne azı, ne çoğu, ne de orta pişmişi beğenecek kadar sevmez;
kar yoksa içmez, çarşıdan ekmek yemez, sade ya da toprak kaplardan katık tatmaz, kabarık olmayan, deniz gibi derinden dalgalanmayan yatakta uyumaz. Sofradaki hizmetkârları sopa ve dayakla, koşturup bağırtıp terleterek, iltihap için lapa getirir gibi telaşlandırır. Zayıf, bahane arayan, sızlanan bir yaşam tarzına köle olmuştur. Sürekli öksürük gibi, farkında olmadan pek çok çarpışmayla thymos bölümünde yaralı ve akıntılı bir durum oluşturmuştur.
O halde bedeni sadelikle kolay geçimli olmaya, kendine yetmeye alıştırmak gerekir; çünkü az şeye ihtiyaç duyanlar çok şeyden mahrum kalmaz. Yemekten başlayıp, önümüze geleni sessizce yemek de korkunç değildir; çok öfkelenip sıkıntı çıkararak kendimize ve dostlarımıza en tatsız katığı, öfkeyi sunmak gerekmez.
Akşam yemeğinden daha tatsız bir şey olamaz,
yanık, duman, tuz eksikliği ya da soğuk ekmek yüzünden köleler dövülüp karıya sövülürken. Arkesilaos birkaç yabancıyla birlikte dostlarını yemeğe çağırmıştı. Sofra kuruldu, ama köleler almayı ihmal ettiği için ekmek yoktu. Hangimiz böyle bir durumda duvarları yıkarcasına bağırmazdı? O ise gülümseyerek, 'Bilge kişinin içkiye yatkın olması ne iyidir!' dedi. Sokrates Euthydemos'u güreş yerinden alıp eve getirmişti. Ksanthippe öfkeyle gelip söverek sonunda sofrayı devirdi. Euthydemos üzülerek kalkıp gitmek istedi. Sokrates, 'Geçenlerde sende de bir kuş içeri girip aynısını yapmadı mı, biz de kızmadık?' dedi. Dostları kolay geçimlilik, kahkaha ve güler yüzle karşılamak gerekir; kaşları çatıp hizmet edenlere korku ve titreme salmamak gerekir.
Her türlü kaba da kolayca alışmalı, birini ötekine tercih etmemelidir. Kimileri, Marius gibi, çok sayıda kap varken tek bir kadehi seçer, başka bir kaptan içmez; yağ şişeleri ve kazıyıcılar için de aynıdır, hepsinden birini severler. Sonra bunlardan biri kırılır ya da kaybolursa çok üzülür, ceza verirler. Öfkeye yatkın olan kişi nadir ve aşırı şeylerden, kadehlerden, mühürlerden, pahalı taşlardan uzak durmalıdır; çünkü bunları kaybetmek, kolay bulunan alışılmış şeyleri kaybetmekten daha çok insanı kendinden geçirir. Nero güzellik ve pahalılık bakımından olağanüstü sekizgen bir çadır yaptırdığında, Seneca ona, 'Yoksul olduğunu gösterdin; bunu kaybedersen bir benzerini bulamazsın,' demişti. Gerçekten de gemi batınca çadır kayboldu; Nero Seneca'yı hatırlayıp daha ölçülü katlandı.
İşlere karşı kolay geçimlilik kölelere karşı da insanı kolay geçimli ve yumuşak yapar; kölelere karşı öyleyse, dostlara ve yönetilenlere karşı da öyle olduğu bellidir. Yeni alınan kölelerin efendileri hakkında batıl inançlı mı, kıskanç mı değil, thymoslu mu diye sorduklarını görürüz. Genel olarak öfke varken kocalar karılarının itidaline, kadınlar kocalarının aşkına, dostlar birbirlerinin dostluğuna katlanamaz. Ne evlilik ne dostluk öfkeyle çekilir; öfke olmazsa sarhoşluk bile hafiftir. Çünkü tanrının kamış asası sarhoşu cezalandırmaya yeter; yeter ki thymos araya girip katıksız şarabı, dert çözen ve dans ettiren olmaktan çıkarıp çiğ et yiyen ve çılgın kılmasın. Deliliğin kendisini Antikyra tedavi eder; ama öfkeyle karışınca tragedyalar ve hikâyeler ortaya çıkar.
ΦΟΥΝΔ.>καὶ μὴν τάς γε συνεχεῖς καὶ πυκνὰς καὶ κατὰ μικρὸν ἐν τῇ ψυχῇ συλλεγομένας ὀργὰς μάλιστα φιλαυτία καὶ δυσκολία μετὰ τρυφῆς, καὶ μαλακίας οἷον σμῆνος ἢ σφηκιὰν ἡμῖν ἐντίκτουσι. διὸ μεῖζον οὐδὲν εὐκολίας καὶ ἀφελείας ἐφόδιον εἰς πραότητα πρὸς οἰκέτας καὶ γυναῖκα καὶ φίλους τῷ δυναμένῳ συμφέρεσθαι τοῖς παροῦσι καὶ μὴ δεομένῳ πολλῶν καὶ περιττῶν ὁ δʼ οὔτʼ ἄγαν ὀπτοῖσιν οὔθʼ ἑφθοῖς ἄγαν, οὔθʼ ἧττον οὔτε μᾶλλον οὔτε διὰ μέσου ἠρτυμένοισι χαίρων ὥστʼ ἐπαινέσαι χιόνος δὲ μὴ παρούσης οὐκ ἂν πιὼν, οὐδʼ ἄρτον ἐξ ἀγορᾶς φαγὼν οὐδʼ ὄψου γευσάμενος ἐν λιτοῖς ἢ κεραμεοῖς σκεύεσιν, οὐδὲ κοιμηθεὶς ἐπὶ στρωμνῆς μὴ οἰδούσης μηδʼ ὥσπερ θαλάττης διὰ βάθους κεκινημένης, ῥάβδοις δὲ καὶ πληγαῖς τοὺς περὶ τράπεζαν ὑπηρέτας ἐπιταχύνων μετὰ δρόμου καὶ βοῆς καὶ ἱδρῶτος, ὥσπερ φλεγμοναῖς καταπλάσματα κομίζοντας, ἀσθενεῖ καὶ φιλαιτίῳ καὶ μεμψιμοίρῳ δουλεύων διαίτῃ, καθάπερ ὑπὸ βηχὸς ἐνδελεχοῦς προσκρουμάτων πολλῶν ἔλαθεν ἑλκώδη καὶ καταρροϊκὴν διάθεσιν περὶ τὸ θυμοειδὲς ἀπεργασάμενος. ἐθιστέον οὖν τὸ σῶμα διʼ εὐτελείας πρὸς εὐκολίαν αὔταρκες ἑαυτῷ γιγνόμενον· οἱ γὰρ ὀλίγων δεόμενοι πολλῶν οὐκ ἀποτυγχάνουσι. καὶ δεινὸν οὐδὲν ἀρξαμένους ἀπὸ τῆς τροφῆς σιωπῇ χρήσασθαι τοῖς παρατυγχάνουσι, καὶ μὴ πολλὰ χολουμένους καὶ δυσκολαίνοντας ἀτερπέστατον ὄψον ἐμβαλεῖν ἑαυτοῖς καὶ φίλοις τὴν ὀργήν· δόρπου δʼ οὐκ ἄν πως ἀχαρίστερον ἄλλο γένοιτο· διὰ πρόσκαυσιν ἢ καπνὸν ἢ ἁλῶν ἔνδειαν ἢ ψυχρότερον ἄρτον οἰκετῶν τυπτομένων καὶ λοιδορουμένης γυναικός. Ἀρκεσιλάου δὲ μετὰ ξένων τινῶν ἑστιῶντος· τοὺς φίλους παρετέθη τὸ δεῖπνον, ἄρτοι δʼ οὐκ ἦσαν ἀμελησάντων πρίασθαι τῶν παίδων. ἐφʼ ᾧ τίς οὐκ ἂν ἡμῶν διέστησε τοὺς τοίχους κεκραγώς; ὁ δὲ μειδιάσας οἷόν ἐστιν ἔφη τὸ συμποτικὸν εἶναι τὸν σοφόν τοῦ δὲ Σωκράτους ἐκ παλαίστρας παραλαβόντος. τὸν Εὐθύδημον, ἡ Ξανθίππη μετʼ ὀργῆς ἐπιστᾶσα καὶ λοιδορηθεῖσα τέλος ἀνέτρεψε τὴν τράπεζαν, ὁ δʼ Εὐθύδημος ἐξαναστὰς ἀπῄει περίλυπος γενόμενος· καὶ ὁ Σωκράτης παρὰ σοὶ δʼ εἶπεν οὐ πρῴην ὄρνις τις εἰσπτᾶσα ταὐτὸ τοῦτʼ ἐποίησεν, ἡμεῖς δʼ οὐκ ἠγανακτήσαμεν; δεῖ γὰρ σὺν εὐκολίᾳ καὶ γέλωτι καὶ φιλοφροσύνῃ τοὺς φίλους δέχεσθαι, μὴ τὰς ὀφρῦς συνάγοντας μηδὲ φρίκην καὶ τρόμον ἐμβάλλοντας τοῖς ὑπηρετοῦσιν. ἐθιστέον δὲ καὶ σκεύεσιν εὐκόλως ὁμιλεῖν ἅπασι καὶ μὴ τῷδε μᾶλλον ἢ τῷδε χρῆσθαι· καθάπερ ἔνιοι πολλῶν παρόντων ἓν ἐξελόμενοι κανθάριον, ὡς Μάριον ἱστοροῦσιν, ἢ ῥυτὸν οὐκ ἂν ἑτέρῳ πίοιεν. οὕτω δὲ καὶ πρὸς ληκύθους ἔχουσιν καὶ πρὸς στλεγγίδας, ἀγαπῶντες ἐκ πασῶν μίαν· εἶθʼ ὅταν συντριβῇ τι τούτων ἢ ἀπόληται, βαρέως φέρουσι καὶ κολάζουσι. ἀφεκτέον οὖν τῷ πρὸς ὀργὴν φαύλως ἔχοντι τῶν σπανίων καὶ περιττῶν, οἷον ἐκπωμάτων καὶ σφραγίδων καὶ λίθων πολυτελῶν· ἐξίστησι γὰρ ἀπολλύμενα μᾶλλον τῶν εὐπορίστων καὶ συνήθων. διὸ καὶ τοῦ Νέρωνος ὀκτάγωνόν τινα σκηνὴν ὑπερφυὲς κάλλει καὶ πολυτελείᾳ θέαμα κατασκευάσαντος, ἤλεγξας ἔφη ὁ Σενέκας πένητα σεαυτόν· ἐὰν γὰρ ταύτην ἀπολέσῃς, ἑτέραν οὐ κτήσῃ τοιαύτην καὶ μέντοι καὶ συνέπεσε τοῦ πλοίου καταδύντος ἀπολέσθαι τὴν σκηνήν· ὁ δὲ Νέρων ἀναμνησθεὶς τοῦ Σενέκα μετριώτερον ἤνεγκεν., ἡ δὲ πρὸς; τὰ πράγματʼ εὐκολία καὶ πρὸς οἰκέτας εὔκολον ποιεῖ καὶ πρᾶον· εἰ δὲ πρὸς οἰκέτας, δῆλον ὅτι καὶ πρὸς φίλους καὶ πρὸς ἀρχομένους. ὁρῶμεν δὲ καὶ δούλους νεωνήτους περὶ τοῦ πριαμένου πυνθανομένους, οὐκ εἰ δεισιδαίμων οὐδʼ εἰ φθονερὸς ἀλλʼ εἰ θυμώδης καὶ ὅλως σὺν ὀργῇ μηδὲ σωφροσύνην ἄνδρας γυναικῶν μηδʼ ἔρωτα γυναῖκας ἀνδρῶν ὑπομένειν δυναμένας μηδὲ συνήθειαν ἀλλήλων φίλους. οὕτως οὔτε γάμος οὔτε φιλία μετʼ ὀργῆς ἀνεκτόν, ἀλλὰ χωρὶς ὀργῆς καὶ μέθη κοῦφόν ἐστιν· ὁ γὰρ τοῦ θεοῦ νάρθηξ ἱκανὸς κολαστὴς τοῦ μεθύοντος, ἂν μὴ προσγενόμενος ὁ θυμὸς ὠμηστὴν καὶ μαινόλην ἀντὶ λυαίου καὶ χορείου ποιήσῃ τὸν ἄκρατον. καὶ τὴν μανίαν αὐτὴν καθʼ αὑτὴν ἡ Ἀντίκυρα θεραπεύει, μιχθεῖσα δʼ ὀργῇ τραγῳδίας ποιεῖ καὶ μύθους.
1414. Bölüm
Fundanus: Şaka yaparken öfkeye yer vermemek gerekir, çünkü dostluğa düşmanlık katar. Konuşurken de, çünkü bilgi sevgisinden rekabet doğurur. Yargılarken de, çünkü yetkiye küstahlık ekler. Eğitirken de, çünkü cesaret kırar ve logos düşmanlığı doğurur. Talihli olduğumuzda da, çünkü kıskançlığı artırır. Talihsiz olduğumuzda da, çünkü acımayı alır; insanlar geçimsizleşip kendileriyle üzülenlere saldırırlar. Priamos gibi:
Defolun, rezil alçaklar! Sizin evinizde ağıt yok mu ki beni üzmeye geldiniz?
Kolay geçimlilik ise kimine yardım eder, kimini süsler, kimini tatlandırır; yumuşaklığıyla thymosu ve bütün geçimsizliği yener. Eukleides, kardeşi bir anlaşmazlıkta ona, 'Senden öç almazsam öleyim!' dediğinde, 'Seni ikna etmezsem ben öleyim,' diyerek onu hemen yumuşatıp fikrini değiştirmişti. Polemon'a taş düşkünü, pahalı mühürlere tutkun bir adam sövüyordu. Polemon cevap vermedi, mühürlerden birine dikkatini verip incelemeye başladı. Adam sevinerek, 'Öyle değil Polemon, ışığa tut da bak, çok daha güzel görünecek,' dedi. Aristippos, Aiskhines'e öfkelenince biri, 'Aristippos, dostluğunuz nerede?' diye sordu. 'Uyuyor,' dedi, 'ben onu uyandıracağım.' Aiskhines'e gidip, 'Bana öğüt vermeyecek kadar talihsiz ve iflah olmaz mı görünüyorum?' dedi. Aiskhines de, 'Her konuda tabiatça benden üstün olduğuna göre, burada da gerekeni ilk senin görmene şaşılmaz,' dedi.
Tüyleri ürpermiş domuzu yalnız kadın değil, yeni doğmuş çocuk bile körpe eliyle kaşıyarak her güreşçiden daha kolay yatıştırır.
Oysa biz vahşi hayvanları evcilleştirip yumuşatıyor, kurt yavrularını ve aslan yavrularını kucağımızda taşıyor, sonra çocuklarımızı, dostlarımızı ve yakınlarımızı öfkeyle dışarı atıyoruz. Kölelere ve vatandaşlara thymosu bir hayvan gibi salıyor, buna kötülükten nefret diye yanlış bir tatlı ad takıyoruz. Psykhēnin diğer duygularına ve hastalıklarına da kimine tedbir, kimine cömertlik, kimine dindarlık adını vererek hiçbirinden kurtulamıyoruz sanırım.
ΦΟΥΝΔ.δεῖ δὲ μήτε παίζοντας αὐτῇ διδόναι τόπον, ἔχθραν γὰρ ἐπάγει τῇ φιλοφροσύνῃ· μήτε κοινολογουμένους, φιλονεικίαν γὰρ ἐκ φιλολογίας ἀπεργάζεται· μήτε δικάζοντας, ὕβριν γὰρ τῇ ἐξουσίᾳ προστίθησι· μήτε παιδεύοντας, ἀθυμίαν γὰρ ἐμποιεῖ καὶ μισολογίαν μήτʼ εὐτυχοῦντας, αὔξει γὰρ τὸν φθόνον· μήτε δυστυχοῦντας, ἀφαιρεῖ γὰρ τὸν ἔλεον, ὅταν δυσκολαίνωσι καὶ μάχωνται τοῖς συναχθομένοις· ὡς ὁ Πρίαμος ἔρρετε, λωβητῆρες, ἐλεγχέες· οὔ νυ καὶ ὑμῖν ἔστι γόος, ὅτι μʼ ἤλθετε κηδήσοντες; ἡ δʼ εὐκολία τοῖς μὲν βοηθεῖ τὰ δʼ ἐπικοσμεῖ τὰ δὲ συνηδύνει, περιγίγνεται δὲ τῇ πραότητι καὶ θυμοῦ καὶ δυσκολίας ἁπάσης· ὥσπερ Εὐκλείδης, τοῦ ἀδελφοῦ πρὸς αὐτὸν ἐκ διαφορᾶς εἰπόντος ἀπολοίμην, εἰ μή σε τιμωρησαίμην· ἐγὼ δέ φήσας ἀπολοίμην, εἰ μή σε πείσαιμι διέτρεψε παραχρῆμα καὶ μετέθηκε. πολέμων δέ, λοιδοροῦντος αὐτὸν ἀνθρώπου φιλολίθου καὶ περὶ σφραγίδια πολυτελῆ νοσοῦντος, ἀπεκρίνατο μὲν οὐδὲν τῶν σφραγιδίων δʼ ἑνὶ προσεῖχε τὸν νοῦν καὶ κατεμάνθανεν· ἡσθεὶς οὖν ὁ ἄνθρωπος μὴ οὕτως εἶπεν ὦ Πολέμων, ἀλλʼ ὑπʼ αὐγὰς θεῶ, καὶ πολύ σοι βέλτιον φανεῖται ὁ δʼ Ἀρίστιππος, ὀργῆς αὐτῷ πρὸς Αἰσχίνην γενομένης καί τινος εἰπόντος ὦ Ἀρίστιππε, ποῦ ὑμῶν ἡ φιλία; καθεύδει φησὶν ἐγὼ δʼ αὐτὴν ἐγερῶ· καὶ τῷ Αἰσχίνῃ προσελθὼν εἶπεν οὕτω σοι δοκῶ παντάπασιν ἀτυχής τις εἶναι καὶ ἀνήκεστος, ὥστε μὴ νουθεσίας τυχεῖν; ὁ δʼ Αἰσχίνης οὐδέν ἔφη θαυμαστόν, εἰ πρὸς πάντα μου τῇ φύσει διαφέρων κἀνταῦθα τὸ δέον πρότερος συνεῖδες. καὶ γὰρ κάπρον φριξαύχενʼ οὐ μόνον γυνή, παῖς δʼ ἂν νεογνὸς χειρὶ προσκνήθων νέᾳ κλίναι παλαιστοῦ παντὸς εὐμαρέστερον. ἀλλʼ ἡμεῖς ἀγριαίνοντα τιθασεύομεν ζῷα καὶ πραΰνομεν, λυκιδεῖς καὶ σκύμνους λεόντων ἐν ταῖς ἀγκάλαις περιφέροντες, εἶτα τέκνα καὶ φίλους καὶ συνήθεις ἐκβάλλομεν ὑπʼ ὀργῆς· οἰκέταις δὲ καὶ πολίταις τὸν θυμὸν ὥσπερ θηρίον ἐφίεμεν οὐ καλῶς ὑποκοριζόμενοι μισοπονηρίαν, ἀλλʼ ὥσπερ, οἶμαι, τῶν ἄλλων παθῶν τῆς ψυχῆς καὶ νοσημάτων τὸ μὲν πρόνοιαν τὸ δʼ ἐλευθεριότητα τὸ δʼ εὐσέβειαν καλοῦντες οὐδενὸς ἀπαλλαγῆναι δυνάμεθα.
1515. Bölüm
Fundanus: Zenon tohumun psykhēnin güçlerinden kopmuş bir karışım ve bileşim olduğunu söylerdi; thymos da duyguların bir tür tohum karması gibidir. Acıdan, hazdan ve küstahlıktan kopmuştur. Kıskançlıktan başkasının kötülüğüne sevinmeyi almıştır, üstelik kıskançlıktan da kötüdür; çünkü kendisi zarar görmemek için değil, başkasını mahvederek zarar görmek için çabalar. Arzunun en tatsız yanı da içinde doğmuştur, çünkü başkasına acı verme isteğidir.
Bu yüzden sefahat düşkünlerinin evlerine yaklaşınca sabah vakti flütçü kızı duyar, birinin dediği gibi şarap çamurunu, çelenk parçalarını, kapılarda sarhoş uşakları görürüz. Geçimsiz ve sert insanların izlerini ise kölelerin yüzlerinde, dağlama izlerinde ve zincirlerinde görürsün.
Öfkeli adamın evinde şarkıcı diye yalnız ağıt bulunur;
içeride kâhyalar kırbaçlanır, hizmetçiler işkence görür. Öyle ki thymosun verdiği acıları görenler, arzu ve hazlar içindeki hazları bile acınacak bulur.
ΦΟΥΝΔ.καίτοι, καθάπερ ὁ Ζήνων ἔλεγε τὸ σπέρμα σύμμιγμα καὶ κέρασμα τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων ὑπάρχειν ἀπεσπασμένον, οὕτως ἔοικε τῶν παθῶν πανσπερμία τις ὁ θυμὸς εἶναι· καὶ γὰρ λύπης ἀπέσπασται καὶ ἡδονῆς καὶ ὕβρεως· καὶ φθόνου μὲν ἔχει τὴν ἐπιχαιρεκακίαν, φθόνου δὲ καὶ χείρων ἐστίν· ἀγωνίζεται γὰρ οὐχὶ μὴ παθεῖν αὐτὸς ἀλλὰ παθεῖν κακῶς ἐπιτρίψας ἕτερον· ἐπιθυμίας δʼ αὐτῷ τὸ ἀτερπέστατον ἐμπέφυκεν, εἴ γε δὴ τοῦ λυπεῖν ἕτερον ὄρεξίς ἐστι. διὸ τῶν μὲν ἀσώτων ταῖς οἰκίαις προσιόντες αὐλητρίδος ἀκούομεν ἑωθινῆς, καὶ πηλόν ὣς τις εἶπεν οἴνου καὶ σπαράγματα στεφάνων καὶ κραιπαλῶντας ὁρῶμεν ἐπὶ θύραις ἀκολούθους· τὰ δὲ τῶν πικρῶν ἐκκαλύμματα καὶ δυσκόλων ἐν τοῖς προσώποις τῶν οἰκετῶν ὄψει καὶ τοῖς στίγμασι καὶ ταῖς πέδαις· ἀεὶ δʼ ἀοιδῶν μοῦνος ἐν στέγαις ὀργίλου ἀνδρός κωκυτὸς ἐμπέπτωκε, μαστιγουμένων ἔνδον οἰκονόμων καὶ στρεβλουμένων θεραπαινίδων, ὥστε τοῦ θυμοῦ τὰς λύπας ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις καὶ ταῖς ἡδοναῖς οἰκτίρειν ὁρῶντας.
1616. Bölüm
Fundanus: Yine de gerçekten kötülükten nefret yüzünden çoğu kez öfkeye kapılanlar, yakınlarına duydukları aşırı güvenle birlikte öfkenin aşırılığını ve katıksızlığını da gidermelidir. Çünkü thymosu en çok artıran sebep budur: iyi sanılan birinin kötü çıkması ya da sevdiği sanılan birinin bir anlaşmazlığa ve şikâyete düşmesi. Benim karakterimin insanlara iyi niyet ve güven duymaya ne kadar yatkın olduğunu bilirsin. Boşluğa basanlar gibi, sevgiyle kendimi ne kadar çok dayarsam o kadar yanılır, sendeleyip üzülürüm. Sevmedeki aşırı duyguyu ve hevesi artık alamam belki; ama güvenmedeki aşırılığa Platon'un ihtiyatını gem olarak vurabilirim. Platon matematikçi Helikon'u överken insanın tabiatça kolay değişen bir canlı olduğunu unutmadığını söyler; şehirde iyi yetişmiş olanlardan bile, insan ve insan tohumu olduklarından, bir yerde tabiatın zayıflığını göstermelerinden korkmanın yerinde olduğunu ekler. Sophokles de
Ölümlüleri arayıp tararsan çoğunda çirkinlik bulursun
derken bizi fazla çiğniyor, küçültüyor gibidir. Ama yine de hükmün bu titizliği ve kusur aramacılığı, öfkelerde daha kolay geçimli kılar; çünkü ani ve beklenmedik olan insanı kendinden geçirir. Panaitios'un bir yerde dediği gibi Anaxagoras'tan yararlanmak gerekir. Oğlunun ölümünde 'Ölümlü doğurduğumu biliyordum' demişti; bizi kışkırtan her kusura karşı da böyle söylemeliyiz: Bilge köle satın almadığımı biliyordum; duygusuz bir dost edinmediğimi biliyordum; karımın kadın olduğunu biliyordum. Platon'un o sözünü, 'Yoksa ben de mi öyleyim?' diye hep söyleyerek hesabı dışarıdan içeri çevirir, şikâyetlere ihtiyatı katarsa, kendisinin büyük bir affa muhtaç olduğunu görüp başkalarına karşı aşırı kötülük nefreti duymaz.
Şimdi ise her birimiz öfkelenip ceza verirken Aristeides'in ve Cato'nun sözlerini söylüyoruz: 'Çalma, yalan söyleme, neden tembellik ediyorsun?' En çirkini de, öfkelenenleri öfkeyle azarlıyor, thymosun kusurlarını thymosla cezalandırıyoruz. Hekimlerin
acı ilaçla acı safrayı yıkaması
gibi değil, tersine artırarak ve daha da karıştırarak. Bu düşüncelere daldığımda aynı zamanda meraktan da bir şeyler gidermeye çalışırım. Çünkü her şeyi inceden inceye araştırmak, yakalamaya çalışmak, kölenin boşluğunu, dostun işini, oğlun zamanını, karının fısıltısını ortaya dökmek, sürekli ve gündelik pek çok öfke getirir; bunların toplamı geçimsizlik ve huy sertliğidir. Euripides'in dediği gibi tanrı
büyük şeylere dokunur, küçükleri talihe bırakır.
Ben ise akıl sahibi birinin hiçbir şeyi talihe bırakması ya da göz ardı etmesi gerektiğini düşünmem; ama kimini karısına, kimini kölelerine, kimini dostlarına güvenip emanet etmeli, tıpkı bir yöneticinin vekillere, muhasiplere ve memurlara emanet etmesi gibi, kendisi hesabıyla en önemli ve en büyük işlerin başında durmalıdır. İnce harfler gözü, küçük işler de daha çok gererek öfkeyi dürter ve karıştırır; böylece öfke daha büyük işler için de kötü bir alışkanlık kazanır.
Bütün bunların üstünde Empedokles'in şu sözünü büyük ve tanrısal bulurdum: Kötülükten oruç tutmak. Tanrıya kendine hâkim olmayla saygı göstermek için bir yıl cinsel ilişkiden ve şaraptan uzak durma adaklarını da hoş ve felsefeye yakın bulup övüyordum. Ya da belli bir süre yalan söylemekten kaçınma, ister şakada ister ciddiyetle doğru konuşup konuşmadığımıza dikkat etme adaklarını. Sonra kendi adağımı bunlarla karşılaştırdım; o da tanrının sevdiği ve kutsal bir adaktı. Önce sarhoşluksuz ve şarapsız günler gibi, birkaç gün öfkesiz geçirmeye karar verdim; sanki şarapsız, ballı sunular sunuyordum. Sonra bir ay, iki ay kendimi azar azar deneyerek zamanla katlanma konusunda ilerledim. Kendime hâkim olarak dikkat ettim, güzel sözle kendimi bağışlayıcı ve kinsiz tuttum; kötü sözlerden, yersiz davranışlardan ve küçük, tatsız bir haz karşılığında büyük kargaşa ve en utanç verici pişmanlığı getiren duygudan uzak durdum. Bu yüzden, sanırım tanrının da yardımıyla, deneyim o hükmü açıkça doğruladı: Bu bağışlayıcılık, yumuşaklık ve insanseverlik, yakınlardan hiç kimseye, sahiplerine olduğu kadar lütufkâr, sevgili ve acısız değildir.
ΦΟΥΝΔ.οὐ μὴν ἀλλʼ ὅσοις γε συμβαίνει διὰ μισοπονηρίαν ἀληθῶς ἁλίσκεσθαι πολλάκις ὑπʼ ὀργῆς, τὸ ἄγαν ἀφαιρετέον αὐτῆς καὶ τὸ ἄκρατον ἅμα τῇ σφοδρᾷ πίστει περὶ τῶν συνόντων. αὕτη γὰρ αὔξει μάλιστα τῶν αἰτιῶν τὸν θυμόν, ὅταν ἢ χρηστὸς ὑποληφθεὶς ἀναφανῇ μοχθηρὸς ἢ φιλεῖν δόξας ἐν διαφορᾷ τινι καὶ μέμψει γένηται. τὸ δʼ ἐμὸν ἦθος οἶσθα δήπουθεν ἡλίκαις ῥοπαῖς φέρεται πρὸς εὔνοιαν ἀνθρώπων καὶ πίστιν· ὥσπερ οὖν οἱ κατὰ κενοῦ βαίνοντες, ὅσῳ μᾶλλον ἐπερείδω τῷ φιλεῖν ἐμαυτόν, ἁμαρτάνω μᾶλλον καὶ σφαλλόμενος ἀνιῶμαι· καὶ τοῦ μὲν φιλεῖν ἀπαρύσαι τὸ ἐμπαθὲς ἄγαν καὶ πρόθυμον οὐκ ἂν ἔτι δυνηθείην τοῦ δὲ πιστεύειν σφόδρα χρησαίμην ἂν ἴσως χαλινῷ τῇ Πλάτωνος; εὐλαβείᾳ. καὶ γὰρ Ἑλίκωνα τὸν μαθηματικὸν οὕτως ἐπαινεῖν φησιν, ὡς φύσει εὐμετάβολον ζῷον, καὶ τοὺς τεθραμμένους ἐν τῇ πόλει· καλῶς δεδιέναι, μὴ ἄνθρωποι καὶ σπέρματα ἀνθρώπων ὄντες ἐκφήνωσί που τῆς φύσεως τὴν ἀσθένειαν. ὁ δὲ Σοφοκλῆς λέγων ὅτι τὰ πλεῖστα φωρῶν αἰσχρὰ φωράσεις βροτῶν ἄγαν ἔοικεν ἡμῖν ἐπεμβαίνειν καὶ κολούειν. οὐ μὴν ἀλλὰ τὸ δύσκολον τοῦτο τῆς κρίσεως καὶ φιλαίτιον εὐκολωτέρους ποιεῖ ταῖς ὀργαῖς ἐκστατικὸν γάρ ἐστι τὸ ἄφνω καὶ ἀπροσδόκητον δεῖ δʼ, ὥς που καὶ Παναίτιος ἔφη, χρῆσθαι τῷ Ἀναξαγόρᾳ, καὶ καθάπερ ἐκεῖνος ἐπὶ τῇ τελευτῇ τοῦ παιδὸς εἶπεν ᾔδειν ὅτι θνητὸν ἐγέννησα τοῦτο τοῖς παροξύνουσιν ἕκαστον ἐπιφωνεῖν ἁμαρτήμασιν ᾔδειν ὅτι σοφὸν οὐκ ἐπριάμην δοῦλον ᾔδειν ὅτι ἀπαθῆ τὸν φίλον οὐκ ἐκτησάμην ᾔδειν ὅτι τὴν γυναῖκα γυναῖκʼ εἶχον. ἂν δὲ κἀκεῖνό τις ἐπιφθεγγόμενος ἀεὶ τὸ τοῦ Πλάτωνος μήπου ἄρʼ ἐγὼ τοιοῦτος; ἔξωθεν εἴσω τὸν λογισμὸν ἀναστρέφῃ καὶ παρεμβάλλῃ ταῖς μέμψεσι τὴν εὐλάβειαν, οὐ πολλῇ χρήσεται μισοπονηρίᾳ πρὸς ἑτέρους πολλῆς ὁρῶν ἑαυτὸν συγγνώμης δεόμενον. νῦν δʼ ἕκαστος ἡμῶν ὀργιζόμενος καὶ κολάζων Ἀριστείδου φωνὰς ἐπιφέρει καὶ Κάτωνος μὴ κλέπτε μὴ ψεύδου διὰ τί ῥᾳθυμεῖς; καὶ ὃ δὴ πάντων αἴσχιστόν ἐστιν, ὀργιζομένοις ἐπιτιμῶμεν μετʼ ὀργῆς καὶ τὰ διὰ θυμὸν ἡμαρτημένα θυμῷ κολάζομεν, οὐχ ὥσπερ οἱ ἰατροί πικρῷ πικρὰν κλύζουσι φαρμάκῳ χολήν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπιτείνοντες καὶ προσεκταράττοντες ὅταν οὖν ἐν τούτοις γένωμαι τοῖς ἐπιλογισμοῖς, ἅμα τι πειρῶμαι καὶ τοῦ πολυπράγμονος ἀφαιρεῖν. τὸ γὰρ ἐξακριβοῦν ἅπαντα καὶ φωρᾶν καὶ πᾶσαν ἕλκειν εἰς μέσον ἀσχολίαν οἰκέτου καὶ πρᾶξιν φίλου καὶ διατριβὴν υἱοῦ καὶ ψιθυρισμὸν γυναικός, ὀργὰς φέρει πολλὰς καὶ συνεχεῖς καὶ καθημερινάς, ὧν δυσκολία τρόπου καὶ χαλεπότης τὸ κεφάλαιόν ἐστι. ὁ μὲν οὖν θεός, ὡς Εὐριπίδης φησί, τῶν ἄγαν ἅπτεται, τὰ μικρὰ δʼ εἰς τύχην ἀφεὶς ἐᾷ ἐγὼ δὲ τῇ τύχῃ μὲν οὐδὲν οἶμαι δεῖν ἐπιτρέπειν οὐδὲ παρορᾶν τὸν νοῦν ἔχοντα, πιστεύειν δὲ καὶ χρῆσθαι τὰ μὲν γυναικὶ· τὰ δʼ οἰκέταις τὰ δὲ φίλοις οἷον ἄρχοντʼ, ἐπιτρόποις τισὶ καὶ λογισταῖς καὶ διοικηταῖς, αὐτὸν ἐπὶ τῶν κυριωτάτων ὄντα τῷ λογισμῷ· καὶ μεγίστων. ὡς γὰρ τὰ λεπτὰ γράμματα τὴν ὄψιν, οὕτω τὰ μικρὰ πράγματα μᾶλλον ἐντείνοντα νύττει καὶ ταράττει τὴν ὀργήν, ἔθος πονηρὸν ἐπὶ τὰ μείζονα λαμβάνουσαν. ἐπὶ πᾶσι τοίνυν τὸ μὲν τοῦ Ἐμπεδοκλέους μέγα καὶ θεῖον ἡγούμην, τὸ νηστεῦσαι κακότητος· ἐπῄνουν δὲ κἀκείνας ὡς οὐκ ἀχαρίστους οὐδʼ ἀφιλοσόφους τὰς ἐν εὐχαῖς ὁμολογίας, ὁμιλίας ἀφροδισίων ἐνιαυτὸν ἁγνεῦσαι καὶ οἴνου, τιμῶντας ἐγκρατείᾳ τὸν θεόν· ἢ ψευδολογίας πάλιν ἀπέχεσθαι χρόνον ὡρισμένον, αὑτοῖς προσέχοντας πῶς ἀληθεύσομεν ἔν τε παιδιᾷ καὶ μετὰ σπουδῆς ἁπάσης. εἶτα ταύταις τὴν ἐμαυτοῦ παρέβαλλον εὐχὴν ὡς οὐχ ἧττον θεοφιλῆ καὶ ἱεράν· ἡμέρας πρῶτον ὀλίγας ἀοργήτους ἔγνων οἷον ἀμεθύστους καὶ ἀοίνους διαγαγεῖν ὥσπερ νηφάλια καὶ μελίσπονδα θύων· εἶτα μῆνʼ ἕνα καὶ δύο πειρώμενος ἐμαυτοῦ κατὰ μικρόν, οὕτω τῷ χρόνῳ προύβαινον εἰς τὸ πρόσθεν τῆς ἀνεξικακίας, ἐγκρατῶς προσέχων καὶ διαφυλάττων μετʼ εὐφημίας ἵλεων καὶ ἀμήνιτον ἐμαυτόν, ἁγνεύοντα καὶ λόγων πονηρῶν καὶ πράξεων ἀτόπων καὶ πάθους ἐφʼ ἡδονῇ μικρᾷ καὶ ἀχαρίστῳ ταραχάς τε μεγάλας καὶ μεταμέλειαν αἰσχίστην φέροντος. ὅθεν, οἶμαι, καὶ θεοῦ τι συλλαμβάνοντος, ἐσαφήνιζεν ἡ πεῖρα τὴν κρίσιν ἐκείνην, ὅτι τὸ ἵλεων τοῦτο καὶ πρᾶον καὶ φιλάνθρωπον οὐδενὶ τῶν συνόντων εὐμενές ἐστιν οὕτω καὶ φίλον καὶ ἄλυπον ὡς αὐτοῖς τοῖς ἔχουσιν.