İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Ruh Dinginliği Üzerine

Περὶ εὐθυμίας

11. Bölüm

Plutarkhos'tan Paccius'a selam ve iyi dilekler.

Ruh dinginliği üzerine ve Timaios'ta daha dikkatli bir açıklama isteyen yerler hakkında sana bir şeyler yazılmasını rica ettiğin mektubun elime geç ulaştı. Aynı sıralarda dostumuz Eros'un da hemen Roma'ya gitmek üzere gemiye binmesi gerekti; değerli Fundanus'tan, kendisine yakışır biçimde acele etmesini isteyen bir mektup almıştı. Ne istediğin konulara dilediğim gibi eğilecek vaktim vardı ne de adamın yanımızdan sana eli tamamen boş varmasına gönlüm razı oluyordu. Bu yüzden kendim için tuttuğum notlardan ruh dinginliğine dair olanları derledim. Bu yazıyı, güzel üsluptan hoşlanan bir dinleyici gibi değil, hayatta işine yarasın diye istediğini düşündüm.

Şuna da seviniyorum: hükümdar dostlukların ve meydanda konuşanların hiçbirininkinden aşağı kalmayan bir ünün olduğu hâlde, tragedyadaki Merops'un başına gelen senin başına gelmedi. Onu olduğu gibi seni de mesut sayan kalabalık, tabiî hâllerini unutturacak kadar sersemletmedi. Tersine, çok kez duyduğun şeyi aklında tutuyorsun: patrisyen ayakkabısı nikrisi, pahalı yüzük dolamayı, taç baş ağrısını gidermez. Öyleyse psykhē'nin acıdan kurtulması ve hayatın dalgasız akması için para, ün ya da saraydaki nüfuz ne işe yarar? Sahip olanlar bunları minnetle kullanmayı bilmiyorsa ve olmayanın yokluğunu çekmeyen şey hep yanlarında değilse, hiçbir işe. Peki bu, psykhē'nin duygulara kapılan akıldışı yanı sık sık yerinden oynadığında onu çabucak yakalamaya alışmış ve bunun alıştırmasını yapmış logostan, yanı başındaki şeylerin onu sürükleyip götürmesine göz yummayan logostan başka nedir?

Ksenophon, tanrıları en çok işlerimiz yolundayken anmamızı ve onlara saygı göstermemizi öğütlerdi; böylece ihtiyaç anında, zaten bize lütufkâr ve dost olduklarına güvenerek onlara yakarabilirdik. Aklı başında insanlar da duygulara karşı yardım eden sözlerle, duygular gelmeden önce ilgilenmelidir; uzun zamandır hazır olurlarsa daha çok fayda görürler. Nasıl ki huysuz köpekler her sese kudurur da yalnız alışık oldukları sesle yatışırsa, psykhē'nin azan duyguları da kolayca susturulamaz; meğer ki onlara tanıdık ve alışıldık sözler yanı başında hazır bulunsun ve kargaşaya düşeni tutsun.

1

Πλούταρχος Πακκίῳ εὖ πράττειν. ὀψέ σου τὴν ἐπιστολὴν ἐκομισάμην, ἐν παρεκάλεις περὶ εὐθυμίας σοί τι γραφῆναι καὶ περὶ τῶν ἐν Τιμαίῳ δεομένων ἐπιμελεστέρας ἐξηγήσεως. ἅμα δέ πως τὸν ἑταῖρον ἡμῶν Ἔρωτα κατελάμβανεν αἰτία τοῦ πλεῖν εὐθὺς εἰς Ῥώμην, παρὰ Φουνδάνου τοῦ κρατίστου γράμματα δεδεγμένον, οἷος ἐκεῖνος, ἐπιταχύνοντα. μήτε δὲ χρόνον ἔχων, ὡς προῃρούμην, γενέσθαι πρὸς οἷς ἐβούλου μήτε ὑπομένων κεναῖς παντάπασι τὸν ἄνδρα χερσὶν ὀφθῆναί σοι παρʼ ἡμῶν ἀφιγμένον, ἀνελεξάμην περὶ εὐθυμίας ἐκ τῶν ὑπομνημάτων ὧν ἐμαυτῷ πεποιημένος ἐτύγχανον ἡγούμενος καὶ σὲ τὸν λόγον τοῦτον οὐκ ἀκροάσεως ἕνεκα θηρωμένης καλλιγραφίαν ἀλλὰ χρείας βιωτικῆς ἐπιζητεῖν, καὶ συνηδόμενος, ὅτι καὶ φιλίας ἔχων ἡγεμονικὰς καὶ δόξαν οὐδενὸς ἐλάττονα τῶν ἐν ἀγορᾷ λεγόντων τὸ τοῦ τραγικοῦ Μέροπος οὐ πέπονθας, οὐδʼ ὡς ἐκεῖνον εὐδαιμονίζων ὄχλος ἐξέπληξε σε τῶν φυσικῶν παθῶν ἀλλὰ πολλάκις ἀκηκοὼς μνημονεύεις ὡς οὔτε ποδάγρας ἀπαλλάττει πατρίκιος οὔτε δακτύλιος πολυτελὴς παρωνυχίας οὔτε διάδημα κεφαλαλγίας. πόθεν γε δὴ πρὸς ἀλυπίαν ψυχῆς καὶ βίον ἀκύμονα χρημάτων ὄφελος ἢ δόξης ἢ δυνάμεως ἐν αὐλαῖς, ἂν μὴ τὸ χρώμενον εὐχάριστον ᾖ τοῖς ἔχουσι καὶ τὸ τῶν ἀπόντων μὴ δεόμενον ἀεὶ παρακολουθῇ; τί δὲ τοῦτʼ ἐστὶν ἄλλο ἢ λόγος εἰθισμένος καὶ μεμελετηκὼς τοῦ παθητικοῦ καὶ ἀλόγου τῆς ψυχῆς ἐξισταμένου πολλάκις ἐπιλαμβάνεσθαι ταχὺ καὶ μὴ περιορᾶν ἀπορρέον καὶ καταφερόμενον ὑπὸ τῶν παρόντων; ὥσπερ οὖν ὁ Ξενοφῶν παρῄνει τῶν θεῶν εὐτυχοῦντας μάλιστα μεμνῆσθαι καὶ τιμᾶν, ὅπως, ὅταν ἐν χρείᾳ γενώμεθα, θαρροῦντες αὐτοὺς παρακαλῶμεν ὡς εὐμενεῖς ὄντας ἤδη καὶ φίλους· οὕτω καὶ τῶν λόγων, ὅσοι πρὸς τὰ πάθη βοηθοῦσι, δεῖ πρὸ τῶν παθῶν ἐπιμέλεσθαι τοὺς νοῦν ἔχοντας, ἵνʼ ἐκ πολλοῦ παρεσκευασμένοι μᾶλλον ὠφελῶσιν ὡς γὰρ οἱ χαλεποὶ κύνες πρὸς πᾶσαν ἐκταραττόμενοι βοὴν ὑπὸ μόνης καταπραΰνονται τῆς συνήθους, οὕτω καὶ τὰ πάθη τὰ τῆς ψυχῆς διαγριαινόμενα καταπαῦσαι ῥᾳδίως οὐκ ἔστιν ἂν μὴ λόγοι παρόντες οἰκεῖοι καὶ συνήθεις ἐπιλαμβάνωνται τῶν ταραττομένων.

22. Bölüm

Ruhu dingin olmak isteyen kişinin “ne kendi başına ne de toplulukla birlikte çok iş yapması” gerektiğini söyleyen adam, her şeyden önce ruh dinginliğini bize pahalıya mal ediyor, onu işsizlik karşılığı satın alınır bir şey hâline getiriyor. Bu, her hastaya şöyle öğüt vermek gibidir:

Yerinde kıpırdama, zavallı, yatağında kal.

Oysa bedeni acısız kılmak için uyuşturmak kötü bir ilaçtır; psykhē'nin kargaşasını ve acısını tembellikle, gevşeklikle, dostlara, yakınlara ve vatana ihanetle gideren adam da hiç iyi bir hekim sayılmaz.

Üstelik çok iş yapmayanların ruhça dingin olduğu da yalandır. Öyle olsaydı kadınların, çoğu zaman evde oturdukları için, erkeklerden daha dingin olması gerekirdi. Oysa Hesiodos'un dediği gibi kuzey rüzgârı

körpe tenli genç kızın içinden geçip esmez;

ama kıskançlıktan, batıl inançtan, hırstan ve anlatılamayacak kadar çok boş kanaatten doğan sıkıntılar, kargaşalar, kederler kadınların odasına sızar. Laertes de yirmi yıl tarlasında tek başına,

kendisine yiyecek içecek getiren yaşlı bir hizmetçiyle

yaşadı; vatanından, evinden, krallığından kaçtı ama acı, işsizlik ve kederle birlikte hep yanında yaşamayı sürdürdü. Bazılarını da işsizliğin kendisi çok kez karamsarlığa iter; şu kişide olduğu gibi:

Oysa o, hızlı gemilerinin yanında oturmuş öfkeleniyordu, Zeus soyundan Peleus'un oğlu, ayağı çabuk Akhilleus; ne erkeklere ün kazandıran meclise gidiyordu ne de savaşa; orada kalıp kendi yüreğini eritiyor, savaş narasını, savaşı özlüyordu.

Bu duruma kendisi de üzülüp sıkılarak şöyle der:

Ama gemilerin yanında oturuyorum, toprağa boş bir yük.

Bu yüzden Epikuros bile ün ve onur peşindekilerin sessizce oturmasını doğru bulmaz, tabiatlarına uyarak siyasete girmelerini ve kamu işlerini görmelerini ister; çünkü bu kişiler, istediklerine ulaşamazlarsa işsizlikten daha çok sarsılıp yıpranacak yaratılıştadır. Ama o, kamu işlerini görebilecek olanları değil, sessizce oturamayanları teşvik ettiği için tuhaftır. Ruh dinginliğini de sıkıntısını da işlerin çokluğuyla ya da azlığıyla değil, güzellik ve çirkinlikleriyle ölçmek gerekir. Çünkü dediğimiz gibi, güzel işleri yapmamak kötü işleri yapmaktan daha az üzücü ve sarsıcı değildir.

2

ὁ μὲν οὖν εἰπὼν ὅτι δεῖ τὸν εὐθυμεῖσθαι μέλλοντα μὴ πολλὰ πρήσσειν μήτε ἰδίῃ μήτε ξυνῇ, πρῶτον μὲν ἡμῖν πολυτελῆ τὴν εὐθυμίαν καθίστησι, γιγνομένην ὤνιον ἀπραξίας· οἷον ἀρρώστῳ παραινῶν ἑκάστῳ μένʼ, ὦ ταλαίπωρʼ, ἀτρέμα σοῖς ἐν δεμνίοις καίτοι κακὸν μὲν ἀναισθησίας σώματι φάρμακον ἀπονίας· οὐδὲν δὲ βελτίων ψυχῆς ἰατρὸς ὁ ῥᾳθυμίᾳ καὶ μαλακίᾳ καὶ προδοσίᾳ φίλων καὶ οἰκείων καὶ πατρίδος ἐξαιρῶν τὸ ταραχῶδες αὐτῆς καὶ λυπηρόν. ἔπειτα καὶ ψεῦδός ἐστι τὸ εὐθυμεῖν τοὺς μὴ πολλὰ πράσσοντας· ἔδει γὰρ εὐθυμοτέρας εἶναι γυναῖκας ἀνδρῶν οἰκουρίᾳ τὰ πολλὰ συνούσας· νυνὶ δʼ ὁ μὲν βορέας διὰ παρθενικῆς ἁπαλόχροος οὐ διάησιν ὥς φησιν Ἡσίοδος, λῦπαι δὲ καὶ ταραχαὶ καὶ κακοθυμίαι διὰ ζηλοτυπίας καὶ δεισιδαιμονίας καὶ φιλοτιμίας καὶ κενῶν δοξῶν, ὅσας οὐκ ἂν εἴποι τις, εἰς τὴν γυναικωνῖτιν ὑπορρέουσιν ὁ δὲ Λαέρτης εἴκοσιν ἔτη καθʼ αὑτὸν ἐν ἀγρῷ διαιτώμενος γρηὶ σὺν ἀμφιπόλῳ, ἥ οἱ βρῶσίν τε πόσιν τε παρτίθει, τὴν μὲν πατρίδα καὶ τὸν οἶκον καὶ τὴν βασιλείαν ἔφυγε, τὴν δὲ λύπην μετʼ ἀπραξίας καὶ κατηφείας ἀεὶ συνοικοῦσαν εἶχεν. ἐνίους δὲ καὶ τὸ μὴ πράσσειν αὐτὸ πολλάκις εἰς ἀθυμίαν καθίστησιν, ὡς τοῦτον· αὐτὰρ ὁ μήνιε νηυσὶ παρήμενος ὠκυπόροισι διογενὴς Πηλέως υἱός, πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς οὔτε ποτʼ εἰς ἀγορὴν πωλέσκετο κυδιάνειραν, οὔτε ποτʼ ἐς πόλεμον, ἀλλὰ φθινύθεσκε φίλον κῆρ αὖθι μένων, ποθέεσκε δʼ ἀυτήν τε πτόλεμόν τε. καὶ λέγει περιπαθῶν ἐπὶ τούτῳ καὶ ἀσχάλλων αὐτός ἀλλʼ ἧμαι παρὰ νηυσὶν ἐτώσιον ἄχθος ἀρούρης. ὅθεν οὐδʼ Ἐπίκουρος οἴεται δεῖν ἡσυχάζειν, ἀλλὰ τῇ φύσει χρῆσθαι πολιτευομένους καὶ πράσσοντας τὰ κοινὰ τοὺς φιλοτίμους καὶ φιλοδόξους, ὡς μᾶλλον ὑπʼ ἀπραγμοσύνης ταράττεσθαι καὶ κακοῦσθαι πεφυκότας, ἂν ὧν ὀρέγονται μὴ τυγχάνωσιν. ἀλλʼ ἐκεῖνος μὲν ἄτοπος οὐ τοὺς δυναμένους τὰ κοινὰ πράσσειν προτρεπόμενος ἀλλὰ τοὺς ἡσυχίαν ἄγειν μὴ δυναμένους. δεῖ δὲ μὴ πλήθει μηδʼ ὀλιγότητι πραγμάτων, ἀλλὰ τῷ καλῷ καὶ τῷ αἰσχρῷ τὸ εὔθυμον ὁρίζειν καὶ τὸ δύσθυμον· τῶν γὰρ καλῶν ἡ παράλειψις οὐχ ἧττον ἢ τῶν φαύλων ἡ πρᾶξις ἀνιαρόν ἐστι καὶ ταραχῶδες, ὡς εἴρηται.

33. Bölüm

Kimileri de belli bir hayatı acısız sayar: kimi çiftçilerinkini, kimi bekârlarınkini, kimi kralların hayatını. Bunlara Menandros'un şu sözleri yeterince hatırlatmada bulunur:

Phanias, zenginlerin, hele borç almaları gerekmiyorsa, geceleri inlemediklerini, oradan oraya dönüp “Eyvah!” demediklerini, tatlı ve yumuşak bir uyku uyuduklarını sanırdım.

Sonra zenginlerin de yoksullarla aynı şeyleri çektiğini gördüğünü anlatır ve şöyle der:

Acı ile hayat akraba mı acaba? Sefahat içinde yaşayanla birlikte, şanlı hayatın yanı başında, yoksul hayatla da yaşlanıyor.

Korkak olup gemide midesi bulananlar, küçük kayıktan yük gemisine, oradan da savaş gemisine geçerlerse yolculuğun daha kolay geçeceğini sanırlar, ama hiçbir şey elde edemezler, çünkü safralarını da korkaklıklarını da yanlarında taşırlar. Hayat değiştirmek de psykhē'yi üzen ve sarsan şeyleri söküp atmaz. Bunlar nedir? İşlerden anlamamak, akılsızlık, elde olanı doğru kullanmayı ne bilmek ne de başarabilmektir. Zengini de yoksulu da fırtınaya tutan bunlardır; evliyi de bekârı da bunlar üzer. Bunlar yüzünden meydandan kaçar, sonra sessizliğe dayanamazlar; bunlar yüzünden sarayda yükselmenin peşine düşer, yükselir yükselmez de bıkarlar.

Hastalar çaresizlikten huysuzlaşır;

karısı da can sıkar, hekimi de suçlar, yatağa da söylenir;

gelen dost da can sıkar, giden de ağır gelir,

der İon. Sonra hastalık geçip beden yeniden dengesini bulunca, sağlık gelir ve her şeyi sevimli, hoş kılar. Dün yumurtayı, ince hamur tatlısını, taze ekmeği tiksintiyle tüküren adam, bugün zeytin ya da tere yanında kepekli ekmeği severek, iştahla yer.

3

τοὺς μὲν γὰρ ἀφωρισμένως ἕνα βίον ἄλυπον νομίζοντας, ὡς ἔνιοι τὸν τῶν γεωργῶν ἢ τὸν τῶν ἠιθέων ἢ τὸν τῶν βασιλέων, ἱκανῶς ὁ Μένανδρος ὑπομιμνήσκει λέγων ᾤμην ἐγὼ τοὺς πλουσίους, ὦ Φανία, οἷς μὴ τὸ δανείζεσθαι πρόσεστιν, οὐ στένειν τὰς νύκτας οὐδὲ στρεφομένους ἄνω κάτω οἴμοι λέγειν, ἡδὺν δὲ καὶ πρᾶόν τινα ὕπνον καθεύδειν εἶτα προσδιελθών, ὡς καὶ τοὺς πλουσίους ἑώρα ταὐτὰ πάσχοντας τοῖς πένησιν, ἆρʼ ἐστί φησὶ συγγενές τι λύπη καὶ βίος; τρυφερῷ βίῳ σύνεστιν, ἐνδόξῳ βίῳ πάρεστιν, ἀπόρῳ συγκαταγηράσκει βίῳ. ἀλλʼ ὥσπερ οἱ δειλοὶ καὶ ναυτιῶντες ἐν τῷ πλεῖν, εἶτα ῥᾷον οἰόμενοι διάξειν, ἐὰν εἰς γαῦλον ἐξ ἀκάτου καὶ πάλιν ἐὰν εἰς τριήρη μεταβῶσιν, οὐδὲν περαίνουσι, τὴν χολὴν καὶ τὴν δειλίαν συμμεταφέροντες ἑαυτοῖς· οὕτως αἱ τῶν βίων ἀντιμεταλήψεις οὐκ ἐξαιροῦσι τῆς ψυχῆς τὰ λυποῦντα καὶ ταράττοντα· ταῦτα δʼ ἐστὶν ἀπειρία πραγμάτων, ἀλογιστία, τὸ μὴ δύνασθαι μηδʼ ἐπίστασθαι χρῆσθαι τοῖς παροῦσιν ὀρθῶς· ταῦτα καὶ πλουσίους χειμάζει καὶ πένητας, ταῦτα καὶ γεγαμηκότας ἀνιᾷ καὶ ἀγάμους· διὰ ταῦτα φεύγουσι τὴν ἀγορὰν εἶτα τὴν ἡσυχίαν οὐ φέρουσι, διὰ ταῦτα προαγωγὰς ἐν αὐλαῖς διώκουσι, καὶ παρελθόντες εὐθὺς βαρύνονται. δυσάρεστον οἱ νοσοῦντες ἀπορίας ὕπο· καὶ γὰρ ἡ γυνὴ λυπεῖ καὶ τὸν ἰατρὸν αἰτιῶνται καὶ δυσχεραίνουσι τὸ κλινίδιον, φίλων δʼ ὃ τʼ ἐλθὼν λυπρὸς ὃ τʼ ἀπιὼν βαρύς ὡς ὁ Ἴων φησίν. εἶτα τῆς νόσου διαλυθείσης καὶ κράσεως ἑτέρας ἐγγενομένης, ἦλθεν ἡ ὑγίεια φίλα πάντα ποιοῦσα καὶ προσηνῆ. ὁ γὰρ ἐχθὲς ᾠὰ καὶ ἀμύλια καὶ σητάνειον ἄρτον διαπτύων, τήμερον αὐτόπυρον ἐπʼ ἐλαίαις ἢ καρδαμίδι σιτεῖται προσφιλῶς καὶ προθύμως

44. Bölüm

Akıl yürütme de insana yerleşince her hayat karşısında böyle bir kolaylık ve değişim sağlar. İskender, Anaksarkhos'tan sonsuz sayıda dünya olduğunu duyunca ağlamış; dostları ne olduğunu sorunca, “Sonsuz sayıda dünya varken daha birine bile hâkim olamadık, ağlamaya değmez mi?” demiş. Krates ise bir heybe ve eski bir abayla, şakalaşıp gülerek, ömrünü bayramdaymış gibi geçirdi. Agamemnon'u da çok kişiye krallık etmek üzüyordu:

Atreusoğlu Agamemnon'u tanıyacaksın; onu Zeus herkesten çok, durmadan sıkıntıya boğdu.

Diogenes ise satılırken yere uzanmış, tellalla alay ediyordu; kalkmasını emredince kalkmak istemedi, gülerek şakayla, “Balık satıyor olsaydın?” dedi. Sokrates hapishanede dostlarıyla felsefe konuşuyordu; Phaethon ise göğe çıkmışken, kimse babasının atlarını ve arabasını ona vermiyor diye ağlıyordu.

Nasıl ki ayakkabı ayağın biçimine göre eğrilir, tersi olmazsa, insanların ruh durumları da hayatlarını kendilerine benzetir. Biri, “Alışkanlık, seçenler için en iyi hayatı hoş kılar” demiş ama doğrusu bu değildir; aynı hayatı hem en iyi hem en hoş hayat kılan, phronēsis'tir. Öyleyse ruh dinginliğinin içimizdeki kaynağını temizleyelim ki dıştaki şeyler de, onlara kötü davranmadığımız için, bize yakın ve dost olsun.

Çünkü işlere öfkelenmemeli, onlara vız gelir; işleri karşısına çıktığı gibi *doğru yerleştiren kişi iyi yürür yolunda.*

4

τοιαύτην ὁ λογισμὸς εὐκολίαν καὶ μεταβολὴν ἐγγενόμενος ποιεῖ πρὸς ἕκαστον βίον. Ἀλέξανδρος Ἀναξάρχου περὶ κόσμων ἀπειρίας ἀκούων ἐδάκρυε, καὶ τῶν φίλων ἐρωτώντων ὅ τι πέπονθεν, οὐκ ἄξιον ἔφη δακρύειν, εἰ κόσμων ὄντων ἀπείρων ἑνὸς οὐδέπω κύριοι γεγόναμεν; Κράτης δὲ πήραν ἔχων καὶ τρίβωνα παίζων καὶ γελῶν ὥσπερ ἐν ἑορτῇ τὸν βίον διετέλεσε. καὶ μὴν καὶ τὸν Ἀγαμέμνονα τὸ πολλῶν βασιλεύειν ἐλύπει, γνώσεαι Ἀτρείδην Ἀγαμέμνονα, τὸν περὶ πάντων Ζεὺς ἐνέηκε πόνοισι διαμπερές Διογένης δὲ πωλούμενος ἔσκωπτε τὸν κήρυκα κατακείμενος· ἀναστῆναι δʼ οὐκ ἐβούλετο κελεύοντος, ἀλλὰ παίζων καὶ καταγελῶν ἔλεγεν εἰ δʼ ἰχθῦν ἐπίπρασκες; καὶ Σωκράτης μὲν ἐν δεσμωτηρίῳ φιλοσοφῶν διελέγετο τοῖς ἑταίροις· ὁ δὲ Φαέθων ἀναβὰς εἰς τὸν οὐρανὸν ἔκλαιεν, εἰ μηδεὶς αὐτῷ τοὺς τοῦ πατρὸς ἵππους καὶ τὸ ἅρμα παραδίδωσιν. ὥσπερ οὖν τὸ ὑπόδημα τῷ ποδὶ συνδιαστρέφεται καὶ οὐ τοὐναντίον, οὕτω τοὺς βίους αἱ διαθέσεις συνεξομοιοῦσιν αὑταῖς. οὐ γὰρ ἡ συνήθεια ποιεῖ τοῖς ἑλομένοις τὸν ἄριστον βίον ἡδὺν ὥς τις εἶπεν, ἀλλὰ τὸ φρονεῖν ἅμα τὸν αὐτὸν βίον ποιεῖ καὶ ἄριστον καὶ ἥδιστον. διὸ τὴν πηγὴν τῆς εὐθυμίας ἐν αὐτοῖς οὖσαν ἡμῖν ἐκκαθαίρωμεν, ἵνα καὶ τὰ ἐκτὸς ὡς οἰκεῖα καὶ φίλα μὴ χαλεπῶς χρωμένοις συμφέρηται τοῖς πράγμασιν γὰρ οὐχὶ θυμοῦσθαι χρεών· μέλει γὰρ αὐτοῖς οὐδέν· ἀλλʼ οὑντυγχάνων τὰ πράγματʼ ὀρθῶς ἂν τιθῇ, πράσσει καλῶς

55. Bölüm

Platon hayatı zar oyununa benzetmişti: hem işe yarar sayıyı atmak gerekir, hem de attıktan sonra geleni iyi kullanmak. Bunlardan zarı istediğimiz gibi atmak elimizde değildir; ama aklımız başındaysa talihten geleni uygun biçimde karşılamak ve her şeye, işimize yarayanın en çok fayda vereceği, istemediğimizin en az üzeceği bir yer vermek bizim işimizdir. Çünkü hayat konusunda beceriksiz ve akılsız olanlar, ne sıcağa ne soğuğa dayanabilen hastalıklı bedenler gibidir: iyi talih onları kendilerinden geçirir, kötü talih büzüştürür. İkisinden de sarsılırlar, daha doğrusu ikisinde de kendi kendilerini sarsarlar; hem de iyi denen şeylerde daha az değil. Tanrıtanımaz denilen Theodoros, sözlerini sağ eliyle uzattığını, dinleyicilerin ise sol elleriyle aldığını söylerdi. Terbiyesiz insanlar da talih çoğu kez sağ taraflarında durduğu hâlde onu solak bir beceriksizlikle karşılar, rezil olurlar. Aklı başında olanlar ise, en keskin ve en kuru ot olan kekikten arıların bal alması gibi, en güç işlerden bile çok kez kendilerine yakın ve yararlı bir şey çıkarırlar.

5

Κυβείᾳ γὰρ ὁ Πλάτων τὸν βίον ἀπείκασεν, ἐν ᾧ καὶ βάλλειν δεῖ τὰ πρόσφορα, καὶ βαλόντα χρῆσθαι καλῶς τοῖς πεσοῦσι. τούτων δὲ τὸ μὲν βάλλειν οὐκ ἐφʼ ἡμῖν, τὸ δὲ προσηκόντως δέχεσθαι τὰ γιγνόμενα παρὰ τῆς τύχης καὶ νέμειν ἑκάστῳ τόπον, ἐν ᾧ καὶ τὸ οἰκεῖον ὠφελήσει μάλιστα καὶ τὸ ἀβούλητον ἥκιστα λυπήσει τοὺς ἐπιτυγχάνοντας, ἡμέτερον ἔργον ἐστίν, ἂν εὖ φρονῶμεν. τοὺς μὲν γὰρ ἀτέχνους καὶ ἀνοήτους περὶ τὸν βίον, ὥσπερ τοὺς νοσώδεις τοῖς σώμασι μήτε καῦμα φέρειν μήτε κρύος δυναμένους ἐξίστησι μὲν εὐτυχία συστέλλει δὲ δυστυχία· ταράττονται δʼ ὑπʼ ἀμφοτέρων, μᾶλλον δʼ ὑφʼ αὑτῶν ἐν ἀμφοτέροις καὶ οὐχ ἧττον ἐν τοῖς λεγομένοις ἀγαθοῖς. Θεόδωρος μὲν γὰρ ὁ κληθεὶς ἄθεος ἔλεγε, τῇ δεξιᾷ τοὺς λόγους ὀρέγοντος αὐτοῦ, τῇ ἀριστερᾷ δέχεσθαι τοὺς ἀκροωμένους· οἱ δʼ ἀπαίδευτοι πολλάκις τὴν τύχην δεξιὰν παρισταμένην ἐπαριστέρως λαμβάνοντες ἀσχημονοῦσιν οἱ δὲ φρόνιμοι, καθάπερ ταῖς μελίτταις φέρει μέλι τὸ δριμύτατον καὶ ξηρότατον ὁ θύμος, οὕτως ἀπὸ τῶν δυσχερεστάτων πολλάκις πραγμάτων οἰκεῖόν τι καὶ χρήσιμον αὑτοῖς λαμβάνουσι.

66. Bölüm

Öyleyse önce buna alışmalı, bunu çalışmalıyız. Taşı köpeğe atıp ıskalayan ve üvey annesine vuran adam, “Bu da fena olmadı” demiş. İstemediğimiz bir olaydan talihin yönünü değiştirmek mümkündür. Diogenes sürgün edildi: “Bu da fena olmadı”, çünkü felsefeye sürgünden sonra başladı. Kıtionlu Zenon'un tek bir yük gemisi kalmıştı; onun yüküyle birlikte batıp gittiğini duyunca, “Aferin sana, talih, bizi abaya ve Stoa'ya sürüyorsun!” dedi. Bunları örnek almamıza ne engel var? Bir makam isteyip alamadın mı? Köyde kendi işlerine bakarak yaşarsın. Bir hükümdarın dostluğunu kazanmaya çalıştın da geri mi çevrildin? Tehlikesiz, başı dinç yaşarsın. Bu kez işlere boğuldun, meşguliyet ve kaygılara mı düştün? Pindaros'un dediği gibi,

sıcak su bile yumuşak uzuvları o kadar gevşetmez,

ün, kudretle birlikte gelen saygı nasıl ki yorgunluğu tatlı, zahmeti hafif kılar. İftira ya da hasetten başına bir kötü gün, bir kovulma mı geldi? Platon'un Dionysios'la dostluğunda fırtınaya tutulduğunda olduğu gibi, rüzgâr Musalara ve Akademia'ya doğru uygun esiyordur.

Bu yüzden ruh dinginliği için şu da büyük bir şeydir: ünlü kişilere bakıp onların da aynı şeylerden bir şey çekip çekmediğini görmek. Üzen şey çocuksuz olmak mı? Roma krallarına bak; hiçbiri oğluna tahtını bırakmadı. Yoksulluğun mu ağır geliyor? Boiotialılardan Epameinondas'tan başka kim, Romalılardan Fabricius'tan başka kim olmak isterdin? Karın mı baştan çıkarıldı? Delphoi'deki yazıtı okumadın mı:

Denizin ve karanın kralı Agis adadı beni;

duymadın mı ki onun karısı Timaia'yı Alkibiades baştan çıkardı, Timaia da doğan çocuğa hizmetçilerinin yanında fısıltıyla Alkibiades diyordu? Ama bu, Agis'in Yunanların en ünlüsü ve en büyüğü olmasına engel olmadı. Stilpon'un da kızının ahlaksızlığı, çağının filozofları arasında en neşeli hayatı yaşamasına engel olmadı. Metrokles bunu ona yüzüne vurunca, “Bu benim hatam mı, onun mu?” dedi. Metrokles, “Hata onun, talihsizlik senin” deyince, “Nasıl olur?” dedi, “Hatalar sürçme değil midir?” “Elbette” dedi. “Sürçmeler de sürçenin başarısızlığı değil midir?” Metrokles bunu da kabul etti. “Başarısızlıklar da başarısız olanın talihsizliği değil midir?” Böylece yumuşak ve filozofça bir logosla, Kinik'in sövgüsünün boş bir havlama olduğunu gösterdi.

6

τοῦτʼ οὖν δεῖ πρῶτον ἀσκεῖν καὶ μελετᾶν, ὥσπερ ὁ τῆς κυνὸς ἁμαρτὼν τῷ λίθῳ καὶ τὴν μητρυιὰν πατάξας οὐδʼ οὕτως ἔφη κακῶς· ἔξεστι γὰρ μεθιστάναι τὴν τύχην ἐκ τῶν ἀβουλήτων. ἐφυγαδεύθη Διογένης, οὐδʼ οὕτω κακῶς ἤρξατο γὰρ φιλοσοφεῖν μετὰ τὴν φυγήν. Ζήνωνι τῷ Κιτιεῖ μία ναῦς περιῆν φορτηγός· πυθόμενος δὲ ταύτην αὐτόφορτον ἀπολωλέναι συγκλυσθεῖσαν εὖγʼ εἶπεν ὦ τύχη ποιεῖς, εἰς τὸν τρίβωνα καὶ τὴν στοὰν συνελαύνουσʼ ἡμᾶς. τί οὖν κωλύει μιμεῖσθαι τούτους; ἀρχὴν παραγγέλλων διήμαρτες; ἐν ἀγρῷ διάξεις ἐπιμελόμενος τῶν ἰδίων. ἀλλὰ φιλίαν μνώμενος ἡγεμόνος ἀπώσθης; ἀκινδύνως καὶ ἀπραγμόνως βιώσῃ. πάλιν ἐν πράγμασιν ἀσχολίας ἔχουσι καὶ φροντίδας γέγονας; οὐδὲ θερμὸν ὕδωρ τοσόνδε τέγξει μαλθακὰ γυῖα κατὰ Πίνδαρον, ὡς δόξα ποιεῖ καὶ τὸ τιμᾶσθαι μετά τινος δυνάμεως πόνον ἡδὺν κάματὸν τʼ εὐκάματον. ἀλλά τις ἀπήντησεν ἐκ διαβολῆς ἢ φθόνου δυσημερία καὶ σκορακισμός; ἐπὶ τὰς Μούσας οὔριον τὸ πνεῦμα καὶ τὴν Ἀκαδήμειαν, ὥσπερ Πλάτωνι χειμασθέντι περὶ τὴν Διονυσίου φιλίαν. διὸ καὶ τοῦτο πρὸς εὐθυμίαν μέγα, τὸ τοὺς ἐνδόξους ἀποθεωρεῖν, εἰ μηδὲν ὑπὸ τῶν αὐτῶν πεπόνθασιν. οἷον ἀπαιδία τὸ λυποῦν ἐστι; τοὺς Ῥωμαίων ὅρα βασιλεῖς, ὧν οὐδεὶς υἱῷ τὴν ἀρχὴν ἀπέλιπε πενίᾳ δυσφορεῖς παρούσῃ; καὶ τίς ἂν ἐβούλου μᾶλλον εἶναι Βοιωτῶν ἢ Ἐπαμεινώνδας; τίς δὲ Ῥωμαίων ἢ Φαβρίκιος; ἀλλὰ διέφθαρταί σου τὸ γύναιον; οὐκ ἀνέγνωκας οὖν τοὐπίγραμμα τὸ ἐν Δελφοῖς ὑγρᾶς καὶ τραφερᾶς βασιλεὺς Ἆγίς μʼ ἀνέθηκεν· οὐδʼ ἀκήκοας, ὅτι τούτου τὴν γυναῖκα Τιμαίαν Ἀλκιβιάδης διέφθειρε, καὶ τὸ γεννηθὲν Ἀλκιβιάδην ἐκάλει ψιθυρίζουσα πρὸς τὰς θεραπαινίδας; ἀλλὰ τοῦτʼ Ἆγιν οὐκ ἐκώλυσεν ἐνδοξότατον Ἑλλήνων εἶναι καὶ μέγιστον ὥσπερ οὐδὲ Στίλπωνα τῶν κατʼ αὐτὸν φιλοσόφων ἱλαρώτατα ζῆν ἀκόλαστος οὖσʼ ἡ θυγάτηρ· ἀλλὰ καὶ Μητροκλέους ὀνειδίσαντος ἐμὸν οὖν ἔφη ἁμάρτημα τοῦτʼ ἐστὶν ἢ ἐκείνης; εἰπόντος δὲ τοῦ Μητροκλέους ἐκείνης μὲν ἁμάρτημα σὸν δʼ ἀτύχημα· πῶς λέγεις; εἶπεν οὐχὶ τὰ ἁμαρτήματα καὶ διαπτώματʼ ἐστί; πάνυ μὲν οὖν, ἔφη. τὰ δὲ διαπτώματʼ οὐχ ὧν διαπτώματα καὶ ἀποτεύγματα; συνωμολόγησε καὶ ὁ Μητροκλῆς. τὰ δʼ ἀποτεύγματʼ οὐχ ὧν ἀποτεύγματʼ καὶ ἀτυχήματα; πράῳ λόγῳ καὶ φιλοσόφῳ κενὸν ἀποδείξας ὕλαγμα, τὴν τοῦ κυνικοῦ βλασφημίαν.

77. Bölüm

Çoğu insanı yalnız dostlarının ve yakınlarının değil, düşmanlarının kötü halleri de üzer ve kızdırır. Çünkü sövgüler, öfkeler, hasetler, kötü niyetler, kıskançlıklar, düşmanlıkla birlikte, öncelikle sahiplerinin belasıdır; ama akılsızları da rahatsız edip kızdırırlar. Komşuların hırçınlığı, tanıdıkların huysuzluğu, işlerimizde bize yardım edenlerin kimi kötülükleri de böyledir. Sanırım sen de bunlardan az sarsılmıyorsun. Sophokles'in

acı ilaçla acı safrayı yıkayan

hekimleri gibi, sen de onların hâllerine ve hastalıklarına karşı öfkelenip birlikte acılaşıyorsun; bu hiç akılcı değil. Sana emanet edilen işleri yürütmek için kullandığın karakterler, iyi yapılmış aletler gibi saf ve dürüst değil; çoğu zaman dişli ve eğridir. Bunları düzeltmeyi kendi işin sanma; zaten kolay da değildir. Ama onları oldukları gibi kullanırsan, hekimin diş kerpetenini ve kıskacı kullanması gibi, ve elden geldiğince yumuşak ve ölçülü davranırsan, başkalarının sevimsizliği ve kötülüğünden üzüleceğine kendi tutumundan sevinç duyarsın. Köpekler havlayınca kendilerine yakışanı yaparlar; onlara da öyle bak. O zaman alçak bir çukura akar gibi sana akan, başkalarının kötülükleriyle dolan bu küçük ruhluluğun ve zayıflığının içine birçok üzüntüyü biriktirmeyi unutursun.

Kimi filozoflar talihsiz insanlara duyulan merhameti bile yererler; çünkü güzel olan yanımızdakilere yardım etmektir, onlarla birlikte acı çekip gevşemek değil. Daha önemlisi, kendi hatalarımızı ve karakterimizdeki bozukluğu fark ettiğimizde bile umutsuzluğa kapılıp kahrolmamıza izin vermezler; kötülüğü acı duymadan tedavi etmek gerekir derler. O hâlde, bizimle görüşen ve yanımıza gelen herkes ölçülü ve nazik değil diye kendimizi üzülüp sıkılmaya bırakmamızın ne kadar akılsızca olduğuna bir bak. Ama, sevgili Paccius, karşılaştığımız kişilerin genel kötülüğünü değil de bize dokunan kötülüğünü bahane etmediğimize, bunu kötülükten nefret ettiğimiz için değil, bir tür kendini sevmeden yapmadığımıza dikkat edelim. Çünkü işler konusundaki şiddetli telaşlar, değerlerinden fazla arzulayıp peşlerinden koşmalar ya da tersine onlardan yüz çevirip kötülemeler, insanlara karşı şüphe ve huysuzluk doğurur; bunlar yüzünden kimi şeylerden yoksun kaldığımızı, kimi şeylere çatıp kaldığımızı sanırız. İşlere hafif ve ölçülü biçimde uymaya alışan kişi ise insanlarla da en kolay geçinen, en yumuşak kişi olur.

7

τοὺς δὲ πολλοὺς οὐ μόνον τὰ τῶν φίλων καὶ οἰκείων ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν ἐχθρῶν ἀνιᾷ καὶ παροξύνει κακά. βλασφημίαι γὰρ καὶ ὀργαὶ καὶ φθόνοι καὶ κακοήθειαι καὶ ζηλοτυπίαι μετὰ δυσμενείας αὐτῶν μέν εἰσι τῶν ἐχόντων κῆρες, ἐνοχλοῦσι δὲ καὶ παροξύνουσι τοὺς ἀνοήτους· ὥσπερ ἀμέλει καὶ γειτόνων ἀκραχολίαι καὶ συνήθων δυσκολίαι καὶ τῶν περὶ τὰς πράξεις ὑπουργῶν μοχθηρίαι τινές. ὑφʼ ὧν οὐχ ἣκιστά μοι δοκεῖς καὶ αὐτὸς ἐπιταραττόμενος, ὥσπερ οἱ Σοφοκλέους ἰατροὶ πικρὰν χολὴν κλύζουσι φαρμάκῳ πικρῷ οὕτως ἀντιχαλεπαίνειν καὶ συνεκπικραίνεσθαι τοῖς ἐκείνων πάθεσι καὶ νοσήμασιν, οὐκ εὐλόγως. ἃ γὰρ πράττεις πράγματα πεπιστευμένος, οὐχ ἁπλοῖς ἤθεσιν οὐδὲ χρηστοῖς ὥσπερ εὐφυέσιν ὀργάνοις ἀλλὰ καρχάροις τὰ πολλὰ καὶ σκολιοῖς διακονεῖται. τὸ μὲν οὖν ἀπευθύνειν ταῦτα μὴ νόμιζε σὸν ἔργον εἶναι μηδʼ ἄλλως ῥᾴδιον· ἂν δʼ ὡς τοιούτοις αὐτοῖς πεφυκόσι χρώμενος, ὥσπερ ἰατρὸς ὀδοντάγραις καὶ ἀγκτῆρσιν, ἤπιος φαίνῃ καὶ μέτριος ἐκ τῶν ἐνδεχομένων, εὐφρανῇ τῇ σῇ διαθέσει μᾶλλον ἢ λυπήσει ταῖς ἑτέρων ἀηδίαις καὶ μοχθηρίαις· καὶ ὥσπερ κύνας ἂν ὑλακτῶσι, τὸ προσῆκον αὐτοῖς ἐκείνους οἰόμενος περαίνειν, ἐπιλήσῃ πολλὰ λυπηρὰ συνάγων, ὥσπερ εἰς χωρίον κοῖλον καὶ ταπεινὸν ἐπιρρέοντα, τὴν μικροψυχίαν ταύτην καὶ τὴν ἀσθένειαν, ἀλλοτρίων ἀναπιμπλαμένην κακῶν. ὅπου γὰρ ἔνιοι τῶν φιλοσόφων καὶ τὸν ἔλεον ψέγουσι πρὸς ἀτυχοῦντας ἀνθρώπους γιγνόμενον, ὡς καλοῦ τοῦ βοηθεῖν οὐ τοῦ συναλγεῖν καὶ συνενδιδόναι τοῖς πλησίον ὄντος· ὃ δὲ μεῖζόν ἐστιν, οὐδʼ αὑτῶν ἁμαρτανόντων καὶ διακειμένων φαύλως τὸ ἦθος αἰσθανομένους ἀθυμεῖν καὶ δυσφορεῖν ἐῶσιν, ἀλλὰ θεραπεύειν ἄνευ λύπης τὴν κακίαν δεῖ· σκόπει πῶς οὐκ ἄλογόν ἐστι περιορᾶν αὑτούς, ὅτι μὴ πάντες εἰσὶν οἱ χρώμενοι καὶ προσιόντες ἡμῖν ἐπιεικεῖς καὶ χαρίεντες, ἀχθομένους καὶ δυσκολαίνοντας. ἀλλʼ ὅρα, φίλε Πάκκιε, μὴ λανθάνομεν ἑαυτοὺς οὐ τὸ καθόλου τῆς μοχθηρίας τῶν ἐντυγχανόντων ἀλλὰ τὸ πρὸς ἡμᾶς ὑπὸ φιλαυτίας τινὸς οὐ μισοπονηρίας προβαλλόμενοι καὶ δεδοικότες. αἱ γὰρ σφοδραὶ περὶ τὰ πράγματα πτοῖαι καὶ παρʼ ἀξίαν ἐφέσεις καὶ διώξεις ἢ πάλιν ἀποστροφαὶ καὶ διαβολαὶ τὰς πρὸς ἀνθρώπους ἐγγεννῶσιν ὑποψίας καὶ δυσκολίας, ὑφʼ ὧν τὰ μὲν ἀποστερεῖσθαι τοῖς δὲ περιπίπτειν δοκοῦμεν. ὁ δὲ τοῖς πράγμασιν ἐθισθεὶς ἐλαφρῶς συμπεριφέρεσθαι καὶ μετρίως εὐκολώτατος ἀνθρώποις ὁμιλεῖν γίγνεται καὶ πραότατος;.

88. Bölüm

Bu nedenle işler konusundaki o söze dönelim. Ateşlenince tattığımız her şey acı ve tatsız gelir; ama başkalarının aynı şeyleri yiyip içtiğini, hiç rahatsız olmadığını görünce artık yiyeceği içeceği değil, kendimizi ve hastalığı suçlarız. Bunun gibi, başkalarının aynı şeyleri acısız ve neşeyle karşıladığını görürsek, işlerden yakınmayı ve onlara kızmayı bırakırız.

İstenmedik olaylarda ruh dinginliği için iyi olan bir şey de elimizdeki sevimli ve hoş şeyleri gözden kaçırmamak, kötüleri iyilerle karıştırıp soldurmaktır. Oysa biz, çok parlak şeylerin yaraladığı gözlerimizi çevirip çiçek ve çimen renkleriyle dindiririz, ama zihnimizi acı veren şeylere gerer, üzücü şeyleri hesaplamakla oyalanmaya zorlar, onu daha iyilerden neredeyse zorla koparırız. Oysa meraklı adama söylenmiş şu sözü buraya aktarmak hiç de fena olmaz:

Ne diye başkasının kötülüğüne keskin bakıyorsun, ey hasetin alası, kendininkini görmezden geliyorsun?

Ey bahtiyar, ne diye kendi kötülüğüne bu kadar dikkat kesiliyor, onu hep canlı, hep taze tutuyorsun da elindeki iyiliklere zihnini yaklaştırmıyorsun? Vantuz etin en kötü kısmını çeker ya, sen de kendi hâlinin en kötü yanlarını kendine çekiyorsun. Böylece bol ve iyi şarabını başkalarına satarken kendi öğle yemeği için ekşimiş şarap aramak üzere tadıp duran Sakızlıdan hiç de iyi değilsin. Kölesine biri, efendisini ne yaparken bıraktığını sormuş; o da, “İyi şeyler varken kötüsünü ararken” demiş. Çoğu insan da kendi hâlindeki iyi ve içilir olanın üstünden atlayıp kötü ve zahmetli olana koşar.

Aristippos böyle değildi; terazi gibi, yanındakilerden daha iyi olanlara doğru kendini yükseltip hafifletmeyi iyi bilirdi. Güzel bir tarlasını kaybedince, onunla birlikte üzüldüğünü ve kızdığını fazlasıyla gösteren birine sordu: “Senin tek bir küçük tarlan var, benim ise üç arazim kaldı, öyle değil mi?” O kabul edince, “Öyleyse” dedi, “neden biz sana üzülmüyoruz?” Çünkü kaybedilene üzülüp kurtarılana sevinmemek deliliktir. Küçük çocuklar gibi davranıyoruz: birçok oyuncaktan birini alınca öbürlerini de atıp ağlar, bağırırlar. Biz de talih bizi tek bir konuda rahatsız edince, yakınıp kahrolarak geri kalan her şeyi de kendimize faydasız hâle getiriyoruz.

8

ὅθεν ἐκεῖνον αὖθις τὸν περὶ τῶν πραγμάτων λόγον ἀναλάβωμεν. ὡς γὰρ ἐν τῷ πυρέττειν πικρὰ πάντα καὶ ἀηδῆ φαίνεται γευομένοις, ἀλλʼ ὅταν ἴδωμεν ἑτέρους ταὐτὰ προσφερομένους καὶ μὴ δυσχεραίνοντας, οὐκέτι τὸ σιτίον οὐδὲ τὸ ποτὸν ἀλλʼ αὑτοὺς αἰτιώμεθα καὶ τὴν νόσον· οὕτω καὶ τοῖς πράγμασι παυσόμεθα μεμφόμενοι καὶ δυσχεραίνοντες, ἂν ἑτέρους ταὐτὰ προσδεχομένους ἀλύπως καὶ ἱλαρῶς ὁρῶμεν. ἀγαθὸν τοίνυν ἐν τοῖς ἀβουλήτοις συμπτώμασι πρὸς εὐθυμίαν καὶ τὸ μὴ παρορᾶν ὅσα προσφιλῆ καὶ ἀστεῖα πάρεστιν ἡμῖν, ἀλλὰ μιγνύντας ἐξαμαυροῦν τὰ χείρονα τοῖς βελτίοσι. νῦν δὲ τὰς μὲν ὄψεις ὑπὸ τῶν ἄγαν λαμπρῶν τιτρωσκομένας ἀποστρέφοντες, ταῖς ἀνθηραῖς καὶ ποώδεσι χρόαις παρηγοροῦμεν τὴν δὲ διάνοιαν ἐντείνομεν εἰς τὰ λυπηρὰ καὶ προσβιαζόμεθα τοῖς τῶν ἀνιαρῶν ἐνδιατρίβειν ἀναλογισμοῖς, μονονοὺ βίᾳ τῶν βελτιόνων ἀποσπάσαντες. καίτοι τό γε πρὸς τὸν πολυπράγμονα λελεγμένον οὐκ ἀηδῶς δεῦρʼ ἔστι μετενεγκεῖν τί τἀλλότριον, ἄνθρωπε βασκανώτατε, κακὸν ὀξυδορκεῖς, τὸ δʼ ἴδιον παραβλέπεις; τί τὸ σεαυτοῦ κακόν, ὦ μακάριε, λίαν καταβλέπεις καὶ ποιεῖς ἐναργὲς ἀεὶ καὶ πρόσφατον ἀγαθοῖς δὲ παροῦσιν οὐ προσάγεις τὴν διάνοιαν, ἀλλʼ ὥσπερ αἱ σικύαι τὸ χείριστον ἐκ τῆς σαρκὸς ἕλκουσιν, οὕτω τὰ κάκιστα τῶν ἰδίων συνάγεις ἐπὶ σαυτόν, οὐδὲν τι τοῦ Χίου βελτίων γενόμενος ὃς πολὺν καὶ χρηστὸν οἶνον ἑτέροις πιπράσκων ἑαυτῷ πρὸς τὸ ἄριστον ὀξίνην ἐζήτει διαγευόμενος, οἰκέτης δέ τις ἐρωτηθεὶς ὑφʼ ἑτέρου τί ποιοῦντα τὸν δεσπότην καταλέλοιπεν ἀγαθῶν ἔφη παρόντων, κακὸν ζητοῦντα; καὶ γὰρ οἱ πολλοὶ τὰ χρηστὰ καὶ πότιμα τῶν ἰδίων ὑπερβαίνοντες ἐπὶ τὰ μοχθηρὰ καὶ δυσχερῆ τρέχουσιν. ὁ δʼ Ἀρίστιππος οὐ τοιοῦτος, ἀλλʼ ἀγαθὸς ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ πρὸς τὰ βελτίονα τῶν ὑποκειμένων ἐξαναφέρειν καὶ ἀνακουφίζειν αὑτόν· χωρίον γοῦν ἀπολέσας καλὸν ἠρώτησεν ἕνα τῶν πάνυ προσποιουμένων συνάχθεσθαι καὶ συναγανακτεῖν οὐχὶ σοὶ μὲν χωρίδιον ἓν ἔστιν, ἐμοὶ δὲ τρεῖς ἀγροὶ καταλείπονται; συνομολογήσαντος δʼ ἐκείνου, τί οὖν εἶπεν οὐ σοὶ μᾶλλον ἡμεῖς συναχθόμεθα μανικὸν γάρ ἐστι τοῖς ἀπολλυμένοις ἀνιᾶσθαι μὴ χαίρειν δὲ τοῖς σῳζομένοις, ἀλλʼ ὥσπερ τὰ μικρὰ παιδάρια, ἀπὸ πολλῶν παιγνίων ἂν ἕν τις ἀφέληταί τι, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα προσρίψαντα κλαίει καὶ βοᾷ, τὸν αὐτὸν τρόπον ἡμᾶς περὶ ἓν ὀχληθέντας ὑπὸ τῆς τύχης, καὶ τἄλλα πάντα ποιεῖν ἀνόνητα ἑαυτοῖς ὀδυρομένους καὶ δυσφοροῦντας.

99. Bölüm

Biri, “Peki neyimiz var?” diyebilir. Neyimiz yok ki? Kiminin ünü, kiminin evi, kiminin evliliği, kiminin iyi dostu var. Tarsoslu Antipatros ölürken hayatta nail olduğu iyilikleri sayarken Kilikia'dan Atina'ya yaptığı rahat yolculuğu bile unutmadı. Herkese ortak olanları da gözden kaçırmamalı, onları da bir hesaba katmalı ve sevinmeliyiz: yaşıyoruz, sağlıklıyız, güneşi görüyoruz; ne savaş ne iç karışıklık var; toprak ekip biçmeye, deniz de isteyene korkusuz yolculuğa izin veriyor; konuşmak da, iş görmek de, susmak da, boş oturmak da elimizde.

Bunlar yokken nasıl olduğunu tasavvur edersek, bunlardan daha çok huzur duyarız. Kendimize sık sık hatırlatalım: hastaya sağlık, savaştakine barış ne kadar özlenen bir şeydir; yabancı ve tanınmamış birinin böyle büyük bir şehirde ün ve dost kazanması ne kadar güçtür; sahip olunanı yitirmek ne kadar acıdır! Çünkü her şey kaybedilince büyük ve değerli olmaz, korunurken hiçbir şey olmaz da değildir; yokluk hiçbir şeye değer katmaz. Şeyleri büyük bir şey diye edinip onları kaybetmekten sürekli korkarak titremek, sonra sahip olunca değersizmiş gibi gözden kaçırıp küçümsemek de doğru değildir. Onları en çok sevinç ve zevk için kullanmalıyız ki kayıp geldiğinde de daha yumuşakça katlanalım.

Arkesilaos'un dediği gibi, çoğu insan başkalarının şiirlerini, resimlerini, heykellerini zihniyle de gözüyle de ayrıntısıyla, tek tek inceleyip bakmak gerektiğini düşünür, ama kendi hayatını, içinde hoş inceleme konuları olduğu hâlde bir kenara bırakır. Zina edenlerin başkalarının karılarına bakması gibi, gözlerini hep dışarıya diker, başkalarının ününe ve talihine hayran olur, kendilerini ve kendilerine ait olanı ise küçümserler.

9

καὶ τί, φήσαι τις ἄν, ἔχομεν; τί δʼ οὐκ ἔχομεν; ὁ μὲν δόξαν ὁ δʼ οἶκον ὁ δὲ γάμον τῷ δὲ φίλος ἀγαθός ἐστιν. Ἀντίπατρος δʼ ὁ Ταρσεὺς πρὸς τῷ τελευτᾶν ἀναλογιζόμενος ὧν ἔτυχεν ἀγαθῶν, οὐδὲ τὴν εὔπλοιαν παρέλιπε τὴν ἐκ Κιλικίας αὐτῷ γενομένην εἰς Ἀθήνας. δεῖ δὲ καὶ τὰ κοινὰ μὴ παρορᾶν ἀλλʼ ἔν τινι λόγῳ τίθεσθαι καὶ χαίρειν, ὅτι ζῶμεν ὑγιαίνομεν τὸν ἣλιον ὁρῶμεν· οὔτε πόλεμος οὔτε στάσις ἐστίν· ἀλλὰ καὶ ἡ γῆ παρέχει γεωργεῖν καὶ θάλασσα πλεῖν ἀδεῶς τοῖς βουλομένοις· καὶ λέγειν ἔξεστι καὶ πράττειν καὶ σιωπᾶν καὶ σχολάζειν. εὐθυμήσομεν δὲ τούτοις μᾶλλον παροῦσιν, ἂν μὴ παρόντων αὐτῶν φαντασίαν λαμβάνωμεν ἀναμιμνήσκοντες αὑτοὺς πολλάκις, ὡς ποθεινόν ἐστιν ὑγεία νοσοῦσι καὶ πολεμουμένοις εἰρήνη, καὶ κτήσασθαι δόξαν ἐν πόλει τηλικαύτῃ καὶ φίλους ἀγνῶτι καὶ ξένῳ· καὶ; τὸ στέρεσθαι γενομένων ὡς ἀνιαρόν. οὐ γὰρ τότε γίγνεται μέγα καὶ τίμιον ἕκαστον ἡμῖν, ὅταν ἀπόληται, σῳζόμενον δὲ τὸ μηδέν ἐστιν· οὐδενὶ γὰρ ἀξίαν τὸ μὴ εἶναι προστίθησιν. οὐδὲ δεῖ κτᾶσθαι μὲν ὡς μεγάλα καὶ τρέμειν ἀεὶ δεδιότας ὡς ὑπὲρ μεγάλων μὴ στερηθῶμεν, ἔχοντας δὲ παρορᾶν καὶ καταφρονεῖν ὡς μηδενὸς ἀξίων ἀλλὰ χρῆσθαι μάλιστα ἐπὶ τῷ χαίρειν καὶ, ἀπολαύειν αὐτῶν, ἵνα καὶ τὰς ἀποβολάς, ἂν συντυγχάνωσι, πραότερον φέρωμεν. οἱ δὲ πολλοὶ ποιήματα μέν, ὡς ἔλεγεν Ἀρκεσίλαος, ἀλλότρια καὶ γραφὰς καὶ ἀνδριάντας οἴονται δεῖν ἀκριβῶς καὶ κατά μέρος ἕκαστον ἐπιπορευόμενοι τῇ διανοίᾳ καὶ τῇ ὄψει θεωρεῖν, τὸν δʼ ἑαυτῶν βίον ἔχοντα πολλὰς οὐκ ἀτερπεῖς ἀναθεωρήσεις ἐῶσιν, ἔξω βλέποντες ἀεὶ καὶ θαυμάζοντες ἀλλοτρίας δόξας καὶ τύχας, ὥσπερ μοιχοὶ τὰς ἑτέρων γυναῖκας αὑτῶν δὲ καὶ τῶν ἰδίων καταφρονοῦντες.

1010. Bölüm

Ruh dinginliği için şu da büyük bir şeydir: en çok kendine ve kendi hâline bakmak; olmazsa çoğu kişi gibi üstündekilerle yarışacağına kendinden aşağıda olanlara bakmak. Mesela prangadakiler bağları çözülenleri, onlar özgür olanları, özgürler vatandaşları, onlar zenginleri, zenginler satrapları, satraplar kralları, krallar tanrıları mesut sayar; neredeyse gök gürültüsü ve şimşek çakmak isterler. Böylece hep kendilerinden üstün olanlara muhtaç kaldıkları için kendi konumlarına asla şükretmezler.

Altınlar içindeki Gyges'in serveti umurumda değil,

ve

ona hiç özenmedim, tanrıların işlerine de imrenmem, büyük bir tiranlığı da arzulamam; gözlerimden çok uzakta o.

Çünkü bunu söyleyen Thasoslu idi. Başka biri ise Sakızlı, bir başkası Galat ya da Bithynialıdır; kendi vatandaşları arasında bir mevkie, ün ya da kudrete sahip olmakla yetinmez, patrisyen ayakkabısı giymiyor diye ağlar; giyerse henüz Roma praetoru olamadığı için; praetor olursa konsül olmadığı için; konsül olursa da birinci değil ikinci olarak ilan edildiği için ağlar. Bu, talihe karşı nankörlük bahaneleri toplayıp kendi kendini cezalandırmaktan başka nedir? Oysa aklı başında olan ve sağlıklı düşünen adam, güneşin baktığı binlerce insan arasından,

geniş toprağın ürününü yiyen biz insanlar

arasından, bazılarından daha az ünlü ve zengin diye dövünüp oturmaz; bu kadar insan arasında onbinlerden daha düzgün ve daha iyi yaşadığı için kendi daimōn'una, hayatına övgüler düzerek yoluna devam eder. Olympia'da rakip seçerek kazanmak mümkün değildir; ama hayatta işler, çok kişiyi geride bırakıp gururlanmana, başkalarına imrenmektense imrenilen olmana imkân verir; yeter ki Briareos'u ya da Herakles'i kendine rakip seçme.

O hâlde tahtırevanda taşınan adama üstün biri diye çok hayran kaldığında, eğilip onu taşıyanlara da bak. Kserkses'i gemilerden kurulu köprüden geçerken Hellespontoslu adam gibi mesut saydığında, kırbaç altında Athos'u kazanlara, köprü dalgalarla yıkıldı diye kulakları burnu kesilenlere de bak; onların zihnini de gözden geçir, senin hayatını ve işlerini ne kadar mesut bulduklarını gör.

Sokrates dostlarından birinin “Şehir ne pahalı! Sakız şarabı bir mina, mor kumaş üç mina, bir ölçek bal beş drahmi” dediğini duyunca, onu alıp arpa ununa götürdü: “Bir obole yarım hekteus, şehir ucuz!” Sonra zeytine: “Bir khoiniks iki bakır para, şehir ucuz!” Sonra kaba tuniklere: “On drahmi, şehir ucuz!” Biz de biri, konsül ya da vali olmadığımız için hâlimizin küçük ve son derece acınacak olduğunu söylediğinde şöyle diyebiliriz: “Hâlimiz parlak, hayatımız imrenilecek: dilenmiyoruz, yük taşımıyoruz, dalkavukluk etmiyoruz.”

10

καίτοι καὶ τοῦτο μέγα πρὸς εὐθυμίαν ἐστί, τὸ μάλιστα μὲν αὑτὸν ἐπισκοπεῖν καὶ τὰ καθʼ αὑτόν, εἰ δὲ μή, τοὺς ὑποδεεστέρους ἀποθεωρεῖν καὶ μή, καθάπερ οἱ πολλοί, πρὸς τοὺς ὑπερέχοντας ἀντιπαρεξάγουσιν. οἷον εὐθύς, οἱ δεδεμένοι εὐδαιμονίζουσι τοὺς λελυμένους, ἐκεῖνοι δὲ τοὺς ἐλευθέρους οἱ δʼ ἐλεύθεροι. τοὺς πολίτας, οὗτοι δὲ πάλιν αὖ τοὺς πλουσίους, οἱ δὲ πλούσιοι τοὺς σατράπας οἱ δὲ σατράπαι τοὺς βασιλεῖς, οἱ δὲ βασιλεῖς τοὺς θεούς, μονονοὺ βροντᾶν καὶ ἀστράπτειν θέλοντες. εἷθʼ οὕτως ἀεὶ τῶν ὑπὲρ ἑαυτοὺς ἐνδεεῖς ὄντες οὐδέποτε τοῖς καθʼ ἑαυτοὺς χάριν ἔχουσιν. οὔ μοι τὰ Γύγεω τοῦ πολυχρύσου μέλει· καί οὐδʼ εἷλὲ πώ με ζῆλος, οὐδʼ ἀγαίομαι θεῶν ἔργα, μεγάλης δʼ οὐκ ἐρέω τυραννίδος ἀπόπροθεν γάρ ἐστιν ὀφθαλμῶν ἐμῶν. Θάσιος γὰρ ἦν ἐκεῖνος· ἄλλος δέ τις Χῖος, ἄλλος δὲ Γαλάτης ἢ Βιθυνὸς οὐκ ἀγαπῶν, εἴ τινος μερίδος ἦν ἢ δόξαν ἢ δύναμιν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ πολίταις εἴληχεν, ἀλλὰ κλαίων ὅτι μὴ φορεῖ πατρικίους ἐὰν δὲ καὶ φορῇ, ὅτι μηδέπω στρατηγεῖ Ῥωμαίων ἐὰν δὲ καὶ στρατηγῇ, ὅτι μὴ ὑπατεύει· καὶ ὑπατεύων, ὅτι μὴ πρῶτος ἀλλʼ ὕστερος ἀνηγορεύθη. τοῦτο δʼ ἐστὶ τί ἄλλο ἢ συλλέγοντα προφάσεις ἀχαριστίας ἐπὶ τὴν τύχην αὐτὸν ὑφʼ αὑτοῦ κολάζεσθαι καὶ διδόναι δίκην; ἀλλʼ ὅ γε νοῦν ἔχων σωτήρια φρονοῦντα τοῦ ἡλίου μυριάδας ἀνθρώπων ἐφορῶντος εὐρυεδοῦς ὅσοι καρπὸν αἰνύμεθα χθονός, οὐκ εἴ τινων ἧττον ἔνδοξός ἐστι καὶ πλούσιος, ὀδυρόμενος κάθηται καὶ ταπεινούμενος, ἀλλʼ ὅτι μυρίων μυριάκις ἐν τοσούτοις εὐσχημονέστερον ζῇ καὶ βέλτιον, ὑμνῶν τὸν ἑαυτοῦ δαίμονα καὶ τὸν βίον ὁδῷ πρόεισιν. ἐν Ὀλυμπίᾳ μὲν γὰρ οὐκ ἔστι νικᾶν ἐκ λεγόμενον ἀντιπάλους· ἐν δὲ τῷ βίῳ τὰ πράγματα δίδωσι περιόντα πολλῶν μέγα φρονεῖν, καὶ ζηλωτὸν εἶναι μᾶλλον ἢ ζηλοῦν ἑτέρους· ἄν γε δὴ μὴ τοῦ Βριάρεω μηδὲ τοῦ Ἡρακλέους ποιήσῃς σεαυτὸν ἀνταγωνιστήν. ὅταν οὖν πάνυ θαυμάσῃς ὡς κρείττονα τὸν ἐν τῷ φορείῳ κομιζόμενον, ὑποκύψας θέασαι καὶ τοὺς βαστάζοντας· καὶ ὅταν διαβαίνοντα τὴν σχεδίαν μακαρίσῃς τὸν Ξέρξην ἐκεῖνον, ὡς ὁ Ἑλλησπόντιος, ἴδε καὶ τοὺς ὑπὸ μάστιξι διορύττοντας τὸν Ἄθω καὶ τοὺς περικοπτομένους ὦτα καὶ ῥῖνας ἐπὶ τῷ διαλυθῆναι τὴν γέφυραν ὑπὸ τοῦ κλύδωνος, ἅμα καὶ τὴν ἐκείνων ἀποθεωρῶν διάνοιαν ὅτι τὸν σὸν βίον καὶ τὰ σὰ πράγματα μακαρίζουσιν. ὁ Σωκράτης ἀκούσας τινὸς τῶν φίλων λέγοντος ὡς πολυτελὴς ἡ πόλις μνᾶς ὁ Χῖος οἶνος, ἡ πορφύρα τριῶν μνῶν, τοῦ μέλιτος ἡ κοτύλη πέντε δραχμῶν· λαβὼν αὐτὸν προσήγαγε τοῖς ἀλφίτοις ὀβολοῦ τὸ ἡμίεκτον, εὐτελὴς ἡ πόλις· εἶτα ταῖς ἐλαίαις δυεῖν χαλκοῖν ἡ χοῖνιξ, εὐτελὴς ἡ πόλις· εἶτα ταῖς ἐξωμίσι δέκα δραχμῶν, εὐτελὴς ἡ πόλις. οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς, ὅταν ἀκούσωμεν ἑτέρου λέγοντος, ὡς μικρὰ τὰ καθʼ ἡμᾶς πράγματα καὶ λυπρὰ δεινῶς, μὴ ὑπατευόντων μηδʼ ἐπιτροπευόντων, ἔξεστιν εἰπεῖν λαμπρὰ τὰ καθʼ ἡμᾶς πράγματα καὶ ζηλωτὸς ἡμῶν ὁ βίος, οὐ προσαιτοῦμεν οὐκ ἀχθοφοροῦμεν οὐ κολακεύομεν.

1111. Bölüm

Ama budalalığımız yüzünden kendimize göre değil de başkalarına göre yaşamaya alıştığımızdan, tabiatımız da kıskançlığa ve hasede fazlasıyla yatkın olduğundan, kendi iyiliklerimize sevindiğimiz kadar başkalarınınkine üzülürüz. Bu yüzden imrendiğin ve hayran olduğun kişilerin yalnız parlak ve dillerde dolaşan yanına bakma. Onların ünlerini ve şöhretlerini süslü bir perde gibi aralayıp içeri gir; orada birçok sıkıntı ve tatsızlık görürsün. Cesareti, bilgeliği ve adaletiyle büyük bir ün kazanan o meşhur Pittakos bir gün konuklarını ağırlıyordu. Karısı öfkeyle içeri girip sofrayı devirdi. Konuklar utanınca, “Her birimizin bir derdi vardır” dedi; “kimin derdi yalnız benimki kadarsa, o iyi yaşıyordur.”

Bu adam meydanda mesut sayılır, kapıyı açınca üç kere bedbaht: karısı her şeye hükmeder, emreder, hep kavga eder. Onu çok şey üzer, beni hiçbir şey.

Servette, ünde, krallıkta da çoğu kişinin göremediği buna benzer birçok şey vardır; çünkü gösteriş bunları gizler.

Ey mesut Atreusoğlu, doğuştan talihli, tanrı kayırdığı!

Bu mesut sayma dışarıdan gelir, onu silahlar, atlar, ordular çevirmiştir. Duyguların sesleri ise içeriden, boş kanaate karşı tanıklık eder:

Kronosoğlu Zeus beni ağır bir felakete bağladı.

Ve:

Sana imreniyorum, ihtiyar, imreniyorum tehlikesiz bir hayatı tanınmadan, ünsüz geçirmiş insana.

Demek ki bu düşüncelerle, talihe sitem eden ve yakınların hâline hayran kaldığı için kendi hâlini küçültüp düşüren bu huyu azaltabiliriz.

11

οὐ μὴν ἀλλʼ ἐπεὶ πρὸς ἑτέρους μᾶλλον ἢ πρὸς αὑτοὺς ὑπʼ ἀβελτερίας εἰθίσμεθα ζῆν, καὶ πολὺ τὸ δύσζηλον ἡ φύσις ἔχουσα καὶ τὸ βάσκανον, οὐ χαίρει τοσοῦτον τοῖς ἰδίοις, ὅσον ἀνιᾶται τοῖς ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς· μὴ μόνον ὅρα τὰ λαμπρὰ καὶ τὰ περιβόητα τῶν ζηλουμένων ὑπὸ σοῦ καὶ θαυμαζομένων, ἀλλʼ ἀνακαλύψας καὶ διαστείλας ὥσπερ ἀνθηρὸν παραπέτασμα τὴν δόξαν αὐτῶν καὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ἐντὸς γενοῦ καὶ κατόψει πολλὰ δυσχερῆ καὶ πολλὰς ἀηδίας ἐνούσας αὐτοῖς. ὁ γοῦν Πιττακὸς ἐκεῖνος, οὗ μέγα μὲν ἀνδρείας μέγα δὲ σοφίας καὶ δικαιοσύνης κλέος, εἱστία ξένους· ἐπελθοῦσα δʼ ἡ γυνὴ μετʼ ὀργῆς ἀνέτρεψε τὴν τράπεζαν· τῶν δὲ ξένων διατραπέντων ἑκάστῳ τι ἔφη ἡμῶν κακὸν ἔστιν· ᾧ δὲ τοὐμόν, ἄριστα πράττει. οὗτος μακάριος ἐν ἀγορᾷ νομίζεται, ἐπὰν δʼ ἀνοίξῃ τὴν θύραν, τρισάθλιος· γυνὴ κρατεῖ πάντων, ἐπιτάσσει, μάχετʼ ἀεί. ἀπὸ πλειόνων ὀδυνᾶτʼ, ἐγὼ δʼ ἀπʼ οὐδενός. τοιαῦτα πολλὰ καὶ πλούτῳ καὶ δόξῃ καὶ βασιλείᾳ πρόσεστιν ἄδηλα τοῖς πολλοῖς· ἐπιπροσθεῖ γὰρ ὁ τῦφος. ὦ μάκαρ Ἀτρείδη, μοιρηγενές, ὀλβιόδαιμον ἔξωθεν οὗτος. ὁ μακαρισμός, ὅπλων καὶ ἵππων καὶ στρατιᾶς περικεχυμένης· αἱ δὲ τῶν παθῶν φωναὶ πρὸς τὴν κενὴν δόξαν ἔνδοθεν ἀντιμαρτυροῦσι Ζεύς με μέγα Κρονίδης ἄτῃ ἐνέδησε βαρείῃ. καὶ ζηλῶ σε, γέρον, ζηλῶ δʼ ἀνδρῶν ὃς ἀκίνδυνον βίον ἐξεπέρασʼ ἀγνὼς, ἀκλεής. ἔξεστιν οὖν καὶ τούτοις τοῖς ἐπιλογισμοῖς ἀπαρύτειν τοῦ πρὸς τὴν τύχην μεμψιμοίρου καὶ διὰ τὸ θαυμάζειν τὰ τῶν πλησίον ἐκταπεινοῦντος τὰ οἰκεῖα καὶ καταβάλλοντος.

1212. Bölüm

Ruh dinginliğini en çok bozan şeylerden biri de arzularımızı, yelkenler gibi, sahip olduğumuz güce göre ayarlamamaktır. Umutlarımızla daha büyük şeylere uzanır, başaramayınca da kendi budalalığımızı değil, kaderi ve talihi suçlarız. Sabanla ok atmak, öküzle tavşan avlamak isteyen adam talihsiz değildir; balık ağıyla, sürtme ağıyla geyik yakalayamayan da öyle. Bunlara bir daimōn karşı koymaz; budalalık ve ahmaklıkla imkânsıza girişmiş olurlar.

Bunun başlıca sebebi kendini sevmektir; insanları her alanda birinci olmaya, her şeyde kazanmaya, her şeyi doymak bilmeden yakalamaya sevk eder. Aynı anda zengin, bilgili, güçlü, sofrada neşeli, hoş sohbet, kralların dostu, şehirlerin yöneticisi olmak istemekle kalmazlar; köpekleri, atları, bıldırcınları, horozları da üstünlükte birinci değilse kederlenirler. Yaşlı Dionysios çağının en büyük tiranı olmakla yetinmedi; şair Philoksenos'tan iyi şarkı söyleyemediği ve Platon'u tartışmada yenemediği için öfkelenip kızdı, birini taş ocağına attı, ötekini Aigina'ya gönderip sattırdı. İskender böyle değildi; koşucu Krison onunla hızda yarışırken bile bile geride kalmış gibi görününce çok kızdı. Homeros'un Akhilleus'u da iyi eder:

Tunç gömlekli Akhaların hiçbirinin olmadığı biriyim,

dedikten sonra ekler:

savaşta; toplantıda benden iyileri de var.

Persli Megabyzos, Apelles'in atölyesine çıkıp resim sanatı üzerine konuşmaya başlayınca Apelles onu şöyle susturdu: “Sessizken altınların ve mor elbisen yüzünden önemli biri gibi görünüyordun; şimdi şu okra ezen çocuklar bile saçmaladığına gülüyor.”

Kimileri, Stoacılar bilgeye yalnız phronēsis sahibi, adil, cesur değil, hatip, şair, komutan, zengin ve kral da dediklerinde onların şaka yaptığını sanırlar; oysa kendileri bütün bunları hak ettiklerini düşünür, elde edemezlerse de üzülürler. Halbuki tanrıların bile her birinin ayrı bir gücü vardır; biri savaşçı, biri kâhin, biri kazanç veren diye adlandırılır. Zeus da Aphrodite'yi, savaş işleriyle ilgisi olmadığı için, evliliklere ve gelin odalarına gönderir.

12

οὐχ ἥκιστα τοίνυν εὐθυμίαν κολούει τὸ μὴ συμμέτροις χρῆσθαι πρὸς τὴν ὑποκειμένην δύναμιν ὁρμαῖς ὥσπερ ἱστίοις, ἀλλὰ μειζόνων ἐφιεμένους ταῖς ἐλπίσιν εἶτʼ ἀποτυγχάνοντας αἰτιᾶσθαι δαίμονα καὶ τύχην ἀλλὰ μὴ τὴν αὑτῶν ἀβελτερίαν. οὐδὲ γὰρ ὁ τοξεύειν τῷ ἀρότρῳ βουλόμενος καὶ τῷ βοῒ τὸν λαγωὸν κυνηγετεῖν δυστυχής ἐστιν οὐδʼ ὁ γρίφοις καὶ σαγήναις ἐλάφους μὴ λαμβάνων οὐδʼ οἷς δαίμων οὐκ ἐναντιοῦται μοχθηρός, ἀλλʼ ἀβελτερίᾳ καὶ μωρίᾳ τοῖς ἀδυνάτοις ἐπιχειροῦσα. αἴτιον δʼ ἡ φιλαυτία μάλιστα, φιλοπρώτους ποιοῦσα καὶ φιλονίκους; ἐν πᾶσι καὶ πάντων ἐπιδραττομένους ἀπλήστως οὐ γὰρ πλούσιοι μόνον ὁμοῦ καὶ λόγιοι καὶ ἰσχυροὶ καὶ συμποτικοὶ καὶ ἡδεῖς εἶναι καὶ φίλοι βασιλέων καὶ πόλεων ἄρχοντες ἀξιοῦσιν, ἀλλʼ εἰ μὴ καὶ κύνας ἕξουσι πρωτεύοντας ἀρετῇ καὶ ἵππους καὶ ὄρτυγας καὶ ἀλεκτρυόνας ἀθυμοῦσι. Διονύσιος; ὁ πρεσβύτερος οὐκ ἠγάπα μέγιστος ὢν τῶν τότε τυράννων, ἀλλʼ ὅτι· Φιλοξένου τοῦ ποιητοῦ μὴ βέλτιον ᾖδε μηδὲ περιῆν ἐν τῷ διαλέγεσθαι Πλάτωνος, ὀργισθεὶς καὶ παροξυνθεὶς τὸν μὲν εἰς τὰς λατομίας ἐνέβαλε τὸν δʼ ἀπέδοτο πέμψας εἰς Αἴγιναν. οὐ τοιοῦτος δʼ ὁ Ἀλέξανδρος, ἀλλʼ ἐπεὶ Κρίσων ὁ σταδιοδρόμος ἁμιλλώμενος αὐτῷ περὶ τάχους ἔδοξεν ἑκὼν παρεῖναι, σφόδρα διηγανάκτησεν, εὖ δὲ καὶ ὁ ποιητικὸς Ἀχιλλεὺς ὑπειπὼν τοῖος ἐὼν οἷος οὔ τις Ἀχαιῶν χαλκοχιτώνων ἐπήνεγκεν ἐν πολέμῳ· ἀγορῇ δὲ τʼ ἀμείνονές εἰσι καὶ ἄλλοι Μεγάβυζον δὲ τὸν Πέρσην εἰς τὸ ζωγραφεῖον ἀναβάντα τὸ Ἀπελλοῦ καὶ λαλεῖν ἐπιχειρήσαντα περὶ τῆς τέχνης ἐπεστόμισεν ὁ Ἀπελλῆς εἰπών ἕως μὲν ἡσυχίαν ἦγες, ἐδόκεις τις εἶναι διὰ τὰ χρυσία καὶ τὴν· πορφύραν, νυνὶ δὲ καὶ ταυτὶ τὰ τρίβοντα τὴν ὤχραν παιδάρια καταγελᾷ σου φλυαροῦντος. ἀλλʼ ἔνιοι τοὺς μὲν Στωικοὺς οἴονται παίζειν, ὅταν ἀκούσωσι τὸν σοφὸν παρʼ αὐτοῖς μὴ μόνον φρόνιμον καὶ δίκαιον καὶ ἀνδρεῖον, ἀλλὰ καὶ ῥήτορα καὶ ποιητὴν καὶ στρατηγὸν καὶ πλούσιον καὶ βασιλέα προσαγορευόμενον αὑτοὺς δὲ πάντων ἀξιοῦσι τούτων, κἂν μὴ τυγχάνωσιν, ἀνιῶνται. καίτοι καὶ τῶν θεῶν ἄλλος ἄλλην ἔχων δύναμιν, ὁ μὲν ἐνυάλιος ὁ δὲ μαντεῖος ὁ δὲ κερδῷος; ἐπονομάζεται καὶ τὴν Ἀφροδίτην ὁ Ζεύς, ὡς οὐ μετὸν αὐτῇ πολεμικῶν ἔργων, ἐπὶ γάμους ἀποστέλλει καὶ θαλάμους.

1313. Bölüm

Çünkü uğraş verdiğimiz şeylerin kimileri bir arada bulunmaz, tabiatça birbirine ters düşer. Söz sanatına çalışmak ve ilimleri öğrenmek, işsizliği ve boş vakti gerektirir; siyasi güç ve kralların dostluğu ise iş ve meşguliyet olmadan kazanılmaz. Şarapla ve etle doymak bedeni güçlü ve dinç kılar ama psykhē'yi zayıf düşürür. Paraya sürekli bakmak ve onu korumak serveti artırır; onu küçümsemek ve umursamamak ise felsefe için büyük bir azıktır.

Demek ki her şey herkese göre değildir. Delphoi yazıtına uyup kendimizi öğrenmeli, sonra tabiatımıza uygun tek bir şeye yönelmeliyiz; kâh bir hayata kâh başka bir hayata imrenip tabiatımızı zorlamamalıyız.

Arabada at, sabanda öküz, gemi yanında en hızlı yunus koşar; yaban domuzuna ölüm tasarlayana yiğit bir köpek bulmalı.

Hem

dağda büyümüş, gücüne güvenen

aslan olmadığına, hem de dul bir kadının kucağında sevilen Malta köpeği olmadığına üzülüp sıkılan adam delidir. Aynı anda hem Empedokles, Platon ya da Demokritos gibi evren ve varlıkların gerçeği üzerine yazmak, hem Euphorion gibi zengin bir kocakarıyla yatmak ya da Medios gibi İskender'le birlikte eğlenceye katılıp içmek isteyen; Ismenias gibi serveti için, Epameinondas gibi aretē'si için hayranlık görmüyor diye kızıp üzülen de hiç iyi değildir. Koşucular güreşçilerin taçlarını alamadıkları için kederlenmez, kendi taçlarıyla övünüp sevinirler.

Sparta sana düştü, onu süsle.

Solon da şöyle der:

Ama biz onlarla aretē'yi servete değişmeyiz; çünkü o hep yerindedir, para ise insanlarda el değiştirir.

Doğa filozofu Straton, Menedemos'un kendisinden kat kat fazla öğrencisi olduğunu duyunca, “Ne var bunda şaşılacak? Yıkanmak isteyenler yağlanmak isteyenlerden hep çoktur” demiş. Aristoteles de Antipatros'a yazdığı mektupta, yalnız İskender'in çok kişiye hükmettiği için gururlanmaya hakkı olmadığını, tanrılar hakkında gerektiği gibi kanaat sahibi olanların da daha az hakkı olmadığını söylemiş. Kendi hâllerine bu gözle saygı duyanları yakınlarının hâli rahatsız etmez.

Oysa bugün asmadan incir, zeytin ağacından üzüm beklemiyoruz; ama kendimizde zenginlerin, bilginlerin, askerlerin, filozofların, dalkavukların, açık sözlülerin, tutumluların ve savurganların üstünlüklerinin hepsi birden yoksa, kendimize iftira eder, nankörlük eder, yoksul ve değersiz bir hayat yaşıyormuşuz gibi kendimizi küçümseriz. Üstelik tabiatın bize bunu hatırlattığını da görüyoruz. Tabiat hayvanlara nasıl farklı yiyecekler hazırladıysa, hepsini etobur, tohum toplayıcı ya da kök kazıcı yapmadıysa, insanlara da geçim için çeşitli yollar vermiştir:

çobana, çiftçiye, kuş avcısına ve denizin beslediğine.

Kendimize uygun olanı seçip ona emek vermeli, başkalarınınkini bırakmalıyız; Hesiodos'un

çömlekçi çömlekçiye, marangoz marangoza kızar

sözünü de eksik bulmamalıyız. Çünkü insanlar yalnız aynı zanaatı ya da aynı yaşam biçimini paylaşanlara imrenmezler. Zenginler bilginlere, ünlüler zenginlere, avukatlar sofistlere imrenir; Zeus adına, özgür ve soylu kişiler bile tiyatrolarda başarılı komedyacılara, dansçılara ve kralların saraylarındaki hizmetkârlara hayran kalıp mesut der, böylece kendilerini az üzmez, az sarsmazlar.

13

τινὰ γὰρ οὐδὲ συνυπάρχειν ἀλλὰ μᾶλλον ὑπεναντιοῦσθαι πέφυκεν ἀλλήλοις τῶν σπουδαζομένων, οἷον ἄσκησις λόγων καὶ μαθημάτων ἀνάληψις ἀπραγμοσύνης δεῖται καὶ σχολῆς· δυνάμεις δὲ πολιτικαὶ καὶ φιλίαι βασιλέων οὐκ ἄνευ πραγμάτων οὐδʼ ἀσχολιῶν περιγίγνονται. καὶ μὴν οἶνοί τε καὶ σαρκῶν ἐμφορήσεις σῶμα μὲν ἰσχυρὸν ποιοῦσι καὶ ῥωμαλέον, ψυχὴν δʼ ἀσθενῆ καὶ χρημάτων ἐπιμέλεια μὲν συνεχὴς καὶ τήρησις αὔξει πλοῦτον, ὑπεροψία δὲ καὶ περιφρόνησις μέγα πρὸς φιλοσοφίαν ἐφόδιον. ὅθεν οὐ πάντα πάντων ἐστίν, ἀλλὰ δεῖ τῷ Πυθικῷ γράμματι πειθόμενον αὑτὸν καταμαθεῖν· εἶτα χρῆσθαι πρὸς ἓν ὃ πέφυκε, καὶ μὴ πρὸς ἄλλον ἄλλοτε βίου ζῆλον ἕλκειν καὶ παραβιάζεσθαι τὴν φύσιν· ἐν ἅρμασιν ἵππος, ἐν δʼ ἀρότρῳ βοῦς, παρὰ ναῦν δʼ ἰθύει τάχιστα δελφίς, κάπρῳ δὲ βουλεύοντα φόνον κύνα χρὴ τλάθυμον ἐξευρεῖν. ὁ δʼ ἀσχάλλων καὶ λυπούμενος ὅτι μὴ καὶ λέων ἐστὶν ὀρεσίτροφος ἀλκὶ πεποιθώς ἅμα καὶ κυνίδιον Μελιταῖον ἐν κόλπῳ χήρας γυναικὸς τιθηνούμενον, ἀπόπληκτός ἐστι. τούτου δʼ οὐδέν βελτίων ὁ βουλόμενος ἅμα μὲν Ἐμπεδοκλῆς ἢ Πλάτων ἢ Δημόκριτος εἶναι περὶ κόσμου γράφων καὶ τῆς τῶν ὄντων ἀληθείας, ἅμα δὲ πλουσίᾳ γραῒ συγκαθεύδειν ὡς Εὐφορίων, ἢ ἰὼν ἐπὶ κῶμον Ἀλεξάνδρῳ συμπίνειν ὡς Μήδιος· ἀγανακτῶν δὲ καὶ λυπούμενος, εἰ μὴ θαυμάζεται διὰ πλοῦτον ὡς Ἰσμηνίας καὶ διʼ ἀρετὴν ὡς Ἐπαμεινώνδας. οὐδὲ γὰρ οἱ δρομεῖς, ὅτι μὴ τοὺς τῶν παλαιστῶν φέρονται στεφάνους, ἀθυμοῦσιν ἀλλὰ τοῖς αὑτῶν ἀγάλλονται καὶ χαίρουσι Σπάρταν ἔλαχες, ταύταν κόσμει καὶ γὰρ ὁ Σόλων ἀλλʼ ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ διαμειψόμεθα τῆς ἀρετῆς τὸν πλοῦτον· ἐπεὶ τὸ μὲν ἔμπεδόν αἰεί, χρήματα δʼ ἀνθρώπων ἄλλοτε ἄλλος ἔχει. καὶ Στράτων ὁ φυσικός, ἀκούσας ὅτι πολλαπλασίους ἔχει Μενέδημος μαθητάς, τί οὖν ἔφη θαυμαστόν, εἰ πλείονὲς εἰσιν οἱ λούεσθαι θέλοντες τῶν ἀλείφεσθαι βουλομένων Ἀριστοτέλης δὲ πρὸς Ἀντίπατρον γράφων οὐκ Ἀλεξάνδρῳ μόνον ἔφη προσήκει μέγα φρονεῖν, ὅτι κρατεῖ πολλῶν ἀνθρώπων; ἀλλʼ οὐχ ἧττον οἷς ὑπάρχει περὶ θεῶν ἃ δεῖ δοξάζειν. τοὺς γὰρ οὕτω, τὰ οἰκεῖα σεμνύνοντας οὐκ ἐνοχλήσει τὰ τῶν πλησίον νῦν δὲ τὴν ἄμπελον σῦκα φέρειν οὐκ ἀξιοῦμεν οὐδὲ τὴν ἐλαίαν βότρυς· αὐτοὶ δʼ ἑαυτούς, ἐὰν μὴ καὶ τὰ τῶν πλουσίων ἅμα καὶ τὰ τῶν λογίων καὶ τὰ τῶν στρατευομένων καὶ τὰ τῶν φιλοσοφούντων καὶ τὰ τῶν κολακευόντων καὶ τὰ τῶν παρρησιαζομένων καὶ τὰ τῶν φειδομένων καὶ τὰ τῶν δαπανώντων ἔχωμεν προτερήματα, συκοφαντοῦμεν καὶ ἀχαριστοῦμεν αὑτοῖς καὶ καταφρονοῦμεν ὡς, ἐνδεῶς καὶ εὐτελῶς βιούντων. πρὸς δὲ τούτῳ καὶ τὴν φύσιν ὁρῶμεν ὑπομιμνήσκουσαν ἡμᾶς. ὡς γὰρ τῶν θηρίων ἑτέροις ἀφʼ ἑτέρων παρεσκεύασε τὴν τροφὴν εἶναι καὶ οὐ πάντα σαρκοφαγεῖν ἢ σπερμολογεῖν ἢ ῥιζωρυχεῖν ἐποίησεν, οὕτω τοῖς ἀνθρώποις ποικίλας πρὸς τὸν βίον ἀφορμὰς ἔδωκε· μηλοβότᾳ τʼ ἀρότᾳ τʼ ὀρνιχολόχῳ τε καὶ ὃν πόντος τρέφει δεῖ δὲ τὸ πρόσφορον ἑαυτοῖς ἑλομένους καὶ διαπονοῦντας ἐᾶν τὰ τῶν ἄλλων, καὶ μὴ τὸν Ἡσίοδον ἐλέγχειν ἐνδεέστερον εἰπόντα καὶ κεραμεὺς κεραμεῖ κοτέει καὶ τέκτονι τέκτων. οὐ γὰρ μόνον τοὺς ὁμοτέχνους καὶ τοὺς ὁμοτρόπους ζηλοῦντες, ἀλλὰ καὶ λογίους πλούσιοι καὶ πλουσίους ἔνδοξοι καὶ δικολόγοι σοφιστάς, καὶ ναὶ μὰ Δία κωμῳδοὺς εὐημεροῦντας ἐν θεάτροις καὶ ὀρχηστὰς καὶ θεράποντας ἐν αὐλαῖς βασιλέων ἐλεύθεροι καὶ εὐπατρίδαι κατατεθαμβημένοι καὶ μακαρίζοντες, οὐ μετρίως λυποῦσιν αὑτοὺς καὶ ταράττουσιν.

1414. Bölüm

Herkesin ruh dinginliğinin ve sıkıntısının hazinesi kendi içindedir; iyilik ve kötülük küpleri Zeus'un eşiğinde değil, psykhē'de durur. Bunu hâllerdeki farklar gösterir. Akılsızlar kaygılarını hep geleceğe gerdikleri için elde bulunan iyi şeyleri bile görmez ve umursamazlar; phronēsis sahibi kişiler ise artık var olmayan şeyleri de hatırlayarak kendileri için apaçık var ederler. Çünkü şimdiki an, zamanın en küçük parçasıyla dokunmamıza izin verip sonra histen kaçtığı için akılsızlara artık bizimle ilgisiz, bizim değilmiş gibi gelir. Hades tablosundaki ip büken adam, ördüğü ipi yanındaki eşeğin yiyip bitirmesine izin verir ya; çoğu insanda da hissiz ve nankör unutkanlık gelip her şeyi kemirir, yaptığı her işi, her başarıyı, keyifli boş vakti, dost sohbetini, zevki silip süpürür. Geçmişin şimdiki zamana örülmesine izin vermediği için hayatın bir bütün olmasını da engeller; dünkü insanı bugünkünden, yarınkini yine bugünkünden ayrı bir insanmış gibi böler, hatırlamayarak olan her şeyi hemen hiç olmamış sayar. Okullarda büyümeyi reddedenler, ousia'nın sürekli aktığını ileri sürerek her birimizi sözle kendisinden farklı bir başkası yaparlar. Geçmişi belleklerinde tutmayan, geri çağırmayan, akıp gitmesine izin verenler ise kendilerini fiilen, her gün yoksul, boş ve yarına asılı bırakır; geçen yıl, evvelsi gün, dün sanki onlara ait değilmiş, hiç başlarından geçmemiş gibi yaşarlar.

14

ὅτι δʼ ἕκαστος ἐν ἑαυτῷ τὰ τῆς εὐθυμίας καὶ τῆς δυσθυμίας ἔχει ταμιεῖα, καὶ τοὺς τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν πίθους οὐκ ἐν Διὸς οὔδει κατακειμένους ἀλλʼ ἐν τῇ ψυχῇ κειμένους, αἱ διαφοραὶ τῶν παθῶν δηλοῦσιν. οἱ μὲν γὰρ ἀνόητοι καὶ παρόντα τὰ χρηστὰ παρορῶσι καὶ ἀμελοῦσιν ὑπὸ τοῦ συντετάσθαι πρὸς τὸ μέλλον ἀεὶ ταῖς φροντίσιν, οἱ δὲ φρόνιμοι καὶ τὰ μηκέτʼ ὄντα τῷ μνημονεύειν ἐναργῶς ὄντα ποιοῦσιν ἑαυτοῖς· τὸ γὰρ παρὸν τῷ ἐλαχίστῳ τοῦ χρόνου μορίῳ θιγεῖν παρασχὸν εἶτα τὴν αἴσθησιν ἐκφυγόν, οὐκέτι δοκεῖ πρὸς ἡμᾶς οὐδʼ ἡμέτερον εἶναι τοῖς ἀνοήτοις· ἀλλʼ ὥσπερ ὁ ἐν Ἃιδου ζωγραφούμενος σχοινοστρόφος ὄνῳ τινὶ· παρίησιν ἐπιβοσκομένῳ καταναλίσκειν τὸ πλεκόμενον, ὅτῳ τῶν πολλῶν ἀναίσθητος καὶ ἀχάριστος ὑπολαμβάνουσα λήθη καὶ κατανεμομένη πρᾶξίν τε πᾶσαν ἀφανίζουσα καὶ κατόρθωμα καὶ σχολὴν ἐπίχαριν καὶ συμπεριφορὰν καὶ ἀπόλαυσιν, οὐκ ἐᾷ τὸν βίον ἕνα γενέσθαι, συμπλεκομένων τοῖς παροῦσι τῶν παρῳχημένων ἀλλʼ ὥσπερ ἕτερον τὸν ἐχθὲς ὄντα τοῦ σήμερον καὶ τὸν αὔριον ὁμοίως οὐ τὸν αὐτὸν τῷ σήμερον διαιροῦσα, πᾶν τὸ γιγνόμενον εὐθὺς εἰς τὸ ἀγένητον τῷ ἀμνημονεύτῳ καθίστησιν. οἱ μὲν γὰρ ἐν ταῖς σχολαῖς τὰς αὐξήσεις ἀναιροῦντες ὡς τῆς οὐσίας; ἐνδελεχῶς ῥεούσης, λόγῳ ποιοῦσιν ἡμῶν ἕκαστον ἄλλον ἑαυτοῦ καὶ ἄλλον οἱ δὲ τῇ μνήμῃ τὰ πρότερον μὴ στέγοντες μηδʼ ἀναλαμβάνοντες ἀλλʼ ὑπεκρεῖν ἐῶντες, ἔργῳ ποιοῦσιν ἑαυτοὺς καθʼ ἡμέραν ἀποδεεῖς καὶ κενοὺς καὶ τῆς αὔριον ἐκκρεμαμένους, ὡς τῶν πέρυσι καὶ πρῴην καὶ χθὲς οὐ πρὸς αὐτοὺς ὄντων οὐδʼ ὅλως αὐτοῖς γενομένων.

1515. Bölüm

Bu da ruh dinginliğini bozar; şu ise daha da çok bozar: Sinekler aynaların düz yerlerinden kayar, pürüzlere ve çiziklere tutunurlar. İnsanlar da böyle, neşeli ve hoş olandan kayıp giderek tatsız hatıralara takılırlar. Ya da daha doğrusu, Olynthos'taki böcekler gibi: Söylendiğine göre onlar “böcek mezarı” denilen bir yere girince çıkamaz, orada dönüp dolaşarak ölürler. İnsanlar da kötülüklerin hatırasına kaydıktan sonra oradan çıkmak, nefes almak istemezler.

Oysa boya paletinde olduğu gibi psykhē'de de işlerin parlak ve aydınlık yanlarını öne çıkarıp karanlık olanları gizlemek ve bastırmak gerekir. Çünkü onları büsbütün silmek ya da onlardan kurtulmak mümkün değildir.

Evrenin uyumu, lir ve yayın uyumu gibi, zıt yönde gerilmiştir,

ve insanî şeylerin hiçbiri saf ve karışımsız değildir. Müzikte kalın ve ince sesler, gramerde sesli ve sessiz harfler vardır; müzik bilen ve gramer bilen de bunlardan birinden hoşlanmayıp kaçan değil, hepsini kullanmayı ve uygun biçimde karıştırmayı bilen kişidir. İşler de birbirine karşılık gelir; Euripides'in dediği gibi

iyilikler ve kötülükler ayrı olmaz, ama iyi olsun diye bir karışımları vardır.

O hâlde bir yanından umutsuzluğa kapılıp pes etmemeliyiz; müzik bilenler gibi kötüyü hep daha iyisiyle yumuşatmalı, kötü yanları iyilerin içine alıp hayatın karışımını uyumlu ve kendimize göre kılmalıyız. Çünkü Menandros'un dediği gibi değil,

her insanın yanında doğar doğmaz bir daimōn durur, hayatının iyi bir kılavuzu olarak;

daha çok Empedokles'in dediği gibi, doğarken her birimizi çift yönlü kaderler ve daimōn'lar karşılar ve ellerine alır.

Orada Toprak ve uzaklara bakan Güneş Gözlü, kanlı Kavga ve ağırbaşlı bakışlı Uyum, Güzellik ve Çirkinlik, Hız ve Ağırlık, *sevimli Doğruluk ve kara meyveli Belirsizlik vardı.*

15

καὶ τοῦτʼ οὖν τὴν εὐθυμίαν ἐπιταράσσει κἀκεῖνο μᾶλλον, ὅταν, ὥσπερ αἱ μυῖαι τῶν λείων τόπων ἐν τοῖς κατόπτροις ἀπολισθάνουσι ταῖς δὲ τραχύτησι προσέχονται· καὶ ταῖς ἀμυχαῖς, οὕτως ἄνθρωποι τῶν ἱλαρῶν καὶ προσηνῶν ἀπορρέοντες ἐμπλέκωνται ταῖς τῶν ἀηδῶν ἀναμνήσεσι μᾶλλον δʼ ὥσπερ ἐν Ὀλύνθῳ τοὺς κανθάρους λέγουσιν, εἴς τι χωρίον ἐμβάλλοντας ὃ καλεῖται κανθαρώλεθρον, ἐκβῆναι μὴ δυναμένους ἀλλʼ ἐκεῖ στρεφομένους καὶ κυκλοῦντας ἐναποθνῄσκειν, οὕτως εἰς τὴν τῶν κακῶν μνήμην ὑπορρυέντες ἀνενεγκεῖν μὴ θέλωσι μηδʼ ἀναπνεῦσαι. δεῖ δʼ ὥσπερ ἐν πινακίῳ χρωμάτων ἐν τῇ ψυχῇ τῶν πραγμάτων τὰ φαιδρὰ καὶ λαμπρὰ προβάλλοντας, ἀποκρύπτειν τὰ σκυθρωπὰ καὶ πιέζειν· ἐξαλεῖψαι γὰρ οὐκ ἔστι παντάπασιν οὐδʼ ἀπαλλαγῆναι. παλίντονος γὰρ ἁρμονίη κόσμου, ὅκωσπερ λύρης καὶ τόξου· καὶ τῶν ἀνθρωπίνων καθαρὸν οὐδὲν οὐδʼ ἀμιγές. ἀλλʼ ὥσπερ ἐν μουσικῇ βαρεῖς φθόγγοι καὶ ὀξεῖς ἐν δὲ γραμματικῇ φωνήεντα καὶ ἄφωνα γράμματα, μουσικὸς δὲ καὶ γραμματικὸς οὐχ ὁ θάτερα δυσχεραίνων καὶ ὑποφεύγων ἀλλʼ ὁ πᾶσι χρῆσθαι καὶ μιγνύναι πρὸς τὸ οἰκεῖον ἐπιστάμενος· οὕτω καὶ τῶν πραγμάτων ἀντιστοιχίας ἐχόντων (ἐπεὶ κατὰ τὸν Εὐριπίδην· οὐκ ἂν γένοιτο χωρὶς ἐσθλὰ καὶ κακά, ἀλλʼ ἔστι τις σύγκρασις, ὥστʼ ἔχειν καλῶς ), οὐ δεῖ τοῖς ἑτέροις ἐξαθυμεῖν οὐδʼ ἀπαγορεύειν ἀλλʼ ὥσπερ ἁρμονικοὺς ἀμβλύνοντας ἀεὶ τοῖς κρείττοσι τὰ φαῦλα καὶ τὰ χείρονα τοῖς χρηστοῖς ἐμπεριλαμβάνοντας, ἐμμελὲς τὸ τοῦ βίου μῖγμα ποιεῖν καὶ οἰκεῖον αὑτοῖς. οὐ γάρ, ὡς ὁ Μένανδρός φησιν, ἅπαντι δαίμων ἀνδρὶ συμπαραστατεῖ εὐθὺς γενομένῳ, μυσταγωγὸς τοῦ βίου ἀγαθός, ἀλλὰ μᾶλλον, ὡς Ἐμπεδοκλῆς, διτταί τινες ἕκαστον ἡμῶν γιγνόμενον παραλαμβάνουσι καὶ κατάρχονται μοῖραι καὶ δαίμονες· ἔνθʼ ἦσαν Χθονίη τε καὶ Ἡλιόπη ταναῶπις, δῆρίς θʼ αἱματόεσσα καὶ Ἁρμονίη θεμερῶπις, Καλλιστὼ τʼ Αἴσχρη τε Θόωσά τε Δηναίη τε, νημερτής τʼ ἐρόεσσα μελάγκαρπός τʼ Ἀσάφεια.

1616. Bölüm

Demek ki doğumumuz bu hâllerin her birinin tohumlarını karışık olarak içine almıştır, bu yüzden de son derece dengesizdir. Aklı başında olan, iyisini diler, ötekini de bekler, ikisini de kullanırken aşırısını törpüler. Epikuros'un dediği gibi, yalnız yarına en az muhtaç olan kişi yarına en hoş biçimde varmakla kalmaz; servetten, ünden, güçten, makamdan da en çok sevinenler, bunların zıddından en az korkanlardır. Çünkü her şeye şiddetle arzu duymak, bunun kalmayacağı korkusunu da en şiddetli biçimde doğurur; böylece zevki, üflenen bir alev gibi zayıf ve kararsız kılar. Akıl yürütme insana talihe korkmadan, titremeden şunu söylemeyi sağladığında,

bir şey getirirsen hoş, gidersen az bir keder,

artık o kişi elindekileri en hoş biçimde kullanır; çünkü cesurdur, kaybetmelerine dayanılmaz diye korkmaz.

Anaksagoras oğlu ölünce, “Ölümlü bir çocuk doğurduğumu biliyordum” demişti. Onun bu tutumuna yalnız hayran kalmakla yetinmeyip örnek almak, talihten gelen her şeye şunu eklemek mümkündür: “Servetimin günübirlik olduğunu, kalıcı olmadığını biliyorum; makamımı verenlerin onu alabileceğini biliyorum; karımın iyi ama bir kadın, dostumun ise bir insan olduğunu biliyorum, yani Platon'un dediği gibi tabiatça değişken bir canlı.” Bu tür hazırlıklar ve tutumlar, istenmedik ama beklenmedik olmayan bir şey olduğunda “Hiç sanmazdım”, “Başka umuyordum”, “Bunu beklemiyordum” sözlerine yer bırakmaz; kalp çarpıntılarını, atışlarını giderir, delice ve sarsılmış olanı çabucak yeniden yerine oturturlar.

Karneades de büyük olaylar için hatırlatırdı ki acı ve umutsuzluğun bütünü, beklenmedik olmasından gelir. Makedonya krallığı Roma hâkimiyetinin çok küçük bir parçasıydı. Ama Perseus Makedonya'yı kaybedince kendi daimōn'una ağıt yaktı ve herkese insanların en talihsizi, en kara bahtlısı göründü. Onu yenen Aemilius ise neredeyse karaya ve denize hükmeden bir gücü başkasına devrederken taç giydi, kurban kesti ve haklı olarak mesut sayıldı. Çünkü o makamı alırken geri vereceğini biliyordu; öteki ise beklemeden kaybetti.

Homeros da beklenmedik şeyin ne olduğunu iyi öğretir. Odysseus köpeği ölünce ağladı; ama ağlayan karısının yanında otururken böyle bir şey olmadı. Çünkü oraya hâlini akıl yürütmeyle önceden denetim altına almış olarak gelmişti; ötekine ise beklemeden, ansızın yakalanıverdi.

16

ὥστε τούτων ἑκάστου σπέρματα τῶν παθῶν ἀνακεκραμένα δεδεγμένης ἡμῶν τῆς γενέσεως καὶ διὰ τοῦτο πολλὴν ἀνωμαλίαν ἐχούσης, εὔχεται μὲν ὁ νοῦν ἔχων τὰ βελτίονα προσδοκᾷ δὲ καὶ θάτερα, χρῆται δʼ ἀμφοτέροις τὸ ἄγαν ἀφαιρῶν οὐ γὰρ μόνον ὁ τῆς αὔριον ἣκιστα δεόμενος ὥς φησιν Ἐπίκουρος· ἥδιστα πρόσεισι πρὸς τὴν αὔριον· ἀλλὰ καὶ πλοῦτος εὐφραίνει καὶ δόξα καὶ δύναμις καὶ ἀρχή, καὶ μάλιστα τοὺς ἣκιστα τἀναντία ταρβοῦντας. ἡ γὰρ σφοδρὰ, περὶ ἕκαστον ἐπιθυμία σφοδρότατον φόβον ἐμποιοῦσα τοῦ μὴ παραμένειν; ἀσθενῆ τὴν χάριν ποιεῖ καὶ ἀβέβαιον ὥσπερ φλόγα καταπνεομένην. ᾧ δὲ δίδωσι πρὸς τὴν τύχην ἀδεῶς καὶ ἀτρόμως εἰπεῖν ὁ λογισμὸς ἡδὺ μὲν ἄν τι φέρῃς, ὀλίγον δʼ ἄχος ἂν ἀπολείπῃς, τοῦτον ἥδιστα ποιεῖ χρῆσθαι τοῖς παροῦσι τὸ θαρραλέον καὶ μὴ δεδιὸς αὐτῶν τὴν ἀποβολὴν ὡς ἀφόρητον. ἔξεστι γὰρ τὴν Ἀναξαγόρου διάθεσιν, ἀφʼ ἧς ἐπὶ τῇ τελευτῇ τοῦ παιδὸς ἀνεφώνησεν ᾔδειν θνητὸν γεννήσας, μὴ θαυμάζοντας μόνον ἀλλὰ καὶ μιμουμένους ἐπιλέγειν ἑκάστῳ τῶν τυχηρῶν οἶδα τὸν πλοῦτον ἐφήμερον ἔχων καὶ οὐ βέβαιον· οἶδα τὴν ἀρχὴν ἀφελέσθαι δυναμένους τοὺς δεδωκότας· οἶδα τὴν γυναῖκα χρηστὴν γυναῖκα δʼ οὖσαν καὶ τὸν φίλον ἄνθρωπον ὄντα, φύσει εὐμετάβολον ζῷον ὡς ὁ Πλάτων εἶπεν. αἱ γὰρ τοιαῦται παρασκευαὶ καὶ διαθέσεις, ἐάν τι συμβῇ τῶν ἀβουλήτων μὲν οὐκ ἀπροσδοκήτων δέ, μὴ δεχόμεναι τὸ οὐκ ἂν ᾤμην καὶ τὸ ἄλλʼ ἤλπιζον καὶ τὸ ταῦτʼ οὐ προσεδόκων, οἷον πηδήματα καρδίας καὶ σφυγμοὺς ἀφαιροῦσι καὶ ταχὺ πάλιν τὸ μανιῶδες καὶ ταραττόμενον ἱδρύουσιν. ὁ μὲν οὖν Καρνεάδης ἐπὶ πραγμάτων μεγάλων ὑπεμίμνησκεν, ὅτι πᾶν καὶ ὅλον ἐστὶν εἰς λύπην καὶ ἀθυμίαν τὸ ἀπροσδόκητον. ἡ γὰρ Μακεδόνων βασιλεία τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας πολλοστημόριον ἦν· ἀλλὰ Περσεὺς μὲν ἀποβαλὼν Μακεδονίαν αὐτός τε κατεθρήνει τὸν ἑαυτοῦ δαίμονα καὶ πᾶσιν ἐδόκει δυστυχέστατος ἀνθρώπων γεγονέναι καὶ βαρυποτμότατος· ὁ δὲ τούτου κρατήσας Αἰμίλιος ἑτέρῳ παραδιδοὺς τὴν ὁμοῦ τι γῆς καὶ θαλάττης ἄρχουσαν δύναμιν ἐστεφανοῦτο καὶ ἔθυεν, εὐδαιμονιζόμενος εἰκότως. οὗτος μὲν γὰρ ᾔδει λαμβάνων ἀρχὴν ἀποδοθησομένην, ἐκεῖνος δʼ ἀπέβαλε μὴ προσδοκήσας. εὖ δὲ καὶ ὁ ποιητὴς οἷόν ἐστι τὸ, παρὰ προσδοκίαν ἐδίδαξεν· ὁ γὰρ Ὀδυσσεὺς τοῦ μὲν κυνὸς θανόντος ἐξεδάκρυσε, τῇ δὲ γυναικὶ κλαιούσῃ παρακαθήμενος οὐδὲν ἔπαθε τοιοῦτον· ἐνταῦθα μὲν γὰρ ἀφῖκτο τῷ λογισμῷ τὸ πάθος ὑποχείριον ἔχων καὶ προκατειλημμένον, εἰς δʼ ἐκεῖνο μὴ προσδοκήσας ἀλλʼ ἐξαίφνης διὰ τὸ παράδοξον ἐνέπεσε.

1717. Bölüm

Genel olarak, istenmedik şeylerin bazıları tabiatları gereği üzüntü ve sıkıntı verir; ama çoğundan kanaatimiz yüzünden rahatsız olmaya alışır, bunu öğreniriz. Bu yüzden bunlara karşı Menandros'un şu sözünü hep elimizin altında tutmak faydalıdır:

Korkunç bir şey olmadı, yapmacıklık etmezsen.

Çünkü, der o, ne etine ne psykhē'ne dokunan şey sana ne? Babanın soysuzluğu, karının zinası, bir tacın ya da ön sıradaki yerin elinden alınması gibi. Bunlar olmadan da insan bedenini de psykhē'sini de en iyi durumda tutabilir. Hastalıklar, ağrılar, dostların ve çocukların ölümü gibi tabiatça üzücü görünenlere karşı da Euripides'in şu sözü vardır:

Ah! — Niçin ah? Ölümlüye düşeni çektik.

Çünkü duygulu yanımız kayıp sürüklenirken onu hiçbir söz, ortak ve tabiî zorunluluğu hatırlatan söz kadar tutamaz. İnsan yalnız beden yüzünden bu karışımdadır ve talihe tutamak olarak yalnız onu verir, en önemli ve en büyük şeylerde ise güvenle ayakta durur.

Demetrios Megara şehrini ele geçirince Stilpon'a, malından bir şey yağmalanıp yağmalanmadığını sordu. Stilpon, “Benim olan bir şeyi taşıyan kimseyi görmedim” dedi. Talih bütün diğer şeylerimizi yağmalayıp elimizden alsa da içimizde,

Akhaların ne götürebileceği ne taşıyabileceği

böyle bir şey vardır. Bu yüzden tabiatımızı, hiç güçlü, kalıcı, talihin üstünde bir yanı yokmuş gibi büsbütün alçaltmamalı, küçültmemeliyiz. Aksine, insanın talihe açık olan çürük ve ölümlü yanının küçük bir parça olduğunu, daha iyi parçaya bizim hâkim olduğumuzu bilmeliyiz. Çünkü en büyük iyilikler, doğru kanaatler, bilgiler, aretē'yle sonuçlanan sözler orada yerleşiktir; onların varlığı elden alınamaz, bozulamaz. Gelecek karşısında yenilmez ve cesur olmalıyız; Sokrates'in sözde suçlayanlarına ama gerçekte yargıçlara söylediğini biz de talihe söylemeliyiz: Anytos ve Meletos beni öldürebilir ama bana zarar veremezler. Talih de hastalık getirebilir, parayı alabilir, halk ya da tiran önünde iftira edebilir; ama iyi, yiğit, büyük ruhlu, soylu ve özgür ruhlu kişiyi kötü, korkak, alçak, aşağılık ve hasetçi yapamaz; onun tutumunu da elinden alamaz. Bu tutum her zaman elde bulunursa, hayat için, kaptanın denizde sağladığından daha büyük fayda sağlar.

Çünkü kaptan ne sert dalgayı ve rüzgârı yatıştırabilir, ne limana ihtiyaç duyduğunda istediği yere ulaşabilir, ne de olana cesaretle, titremeden katlanabilir. Sanatını kullanmaktan vazgeçmediği sürece büyük yelkeni indirip kaçar; ama direk karanlık denizin üstünde yükseldikçe titreyerek, sarsılarak oturur. Oysa aklı başında insanın tutumu bedeni de dinginleştirir; kendine hâkim olarak, itidalli yiyip içerek ve ölçülü egzersizle hastalıkların hazırlıklarını büyük ölçüde çözer. Dışarıdan bir rahatsızlık başlangıcı gelirse, Asklepiades'in dediği gibi bir fırtına kopuşunu hafif ve toparlanmış bir sereniyle savuşturur. Beklenmedik büyük bir şey gelip onu yenerse, liman yakındır; su alan bir kayıktan kurtulur gibi bedenden yüzerek ayrılmak mümkündür.

17

καθόλου δʼ ἐπεὶ τῶν ἀβουλήτων τὰ μὲν φύσει τὸ λυποῦν καὶ βαρῦνον ἐπιφέρει, τὰ δὲ πλεῖστα δόξῃ δυσχεραίνειν ἐθιζόμεθα καὶ μανθάνομεν, οὐκ ἄχρηστόν ἐστι πρὸς ταῦτα μὲν ἔχειν ἀεὶ τὸ τοῦ Μενάνδρου πρόχειρον οὐδὲν πέπονθας δεινὸν ἂν μὴ προσποιῇ· τί γὰρ πρὸς σέ ἐστι, φησίν, ἂν μήτε σαρκὸς ἅπτηται μήτε ψυχῆς, οἷόν ἐστι δυσγένεια πατρὸς ἢ μοιχεία γυναικὸς ἢ στεφάνου τινὸς ἢ προεδρίας ἀφαίρεσις, ὧν οὐ κωλύεται καὶ μὴ παρόντων ἄνθρωπος καὶ τὸ σῶμα βέλτιστα διακείμενον ἔχειν καὶ τὴν ψυχήν; πρὸς δὲ τὰ φύσει δοκοῦντα λυπεῖν, οἷα νόσοι καὶ πόνοι καὶ θάνατοι φίλων καὶ τέκνων, ἐκεῖνο τὸ Εὐριπίδειον οἴμοι· τί δʼ οἴμοι; θνητά τοι πεπόνθαμεν. οὐδεὶς; γὰρ οὕτω τοῦ παθητικοῦ καταφερομένου καὶ ὀλισθάνοντος ἀντιλαμβάνεται λόγος, ὡς ὁ τῆς κοινῆς καὶ φυσικῆς ἀνάμνησιν ποιῶν ἀνάγκης, ᾗ διὰ τὸ σῶμα μεμειγμένος ὁ ἄνθρωπος μόνην ταύτην τῇ τύχῃ λαβὴν δίδωσιν, ἐν δὲ τοῖς κυριωτάτοις καὶ μεγίστοις ἀσφαλὴς ἕστηκεν. ὁ Δημήτριος τὴν Μεγαρέων πόλιν καταλαβὼν ἠρώτησε τὸν Στίλπωνα, μή τι τῶν ἐκείνου διήρπασται καὶ ὁ Στίλπων ἔφη μηδένʼ ἰδεῖν τἀμά φέροντα. καὶ τοίνυν τῆς τύχης πάντα τἄλλα λεηλατούσης καὶ περιαιρουμένης, ἔχομέν τι τοιοῦτον. ἐν ἑαυτοῖς οἷόν κʼ οὔτε φέροιεν Ἀχαιοὶ οὔτε ἂν ἄγοιεν. ὅθεν οὐ δεῖ παντάπασιν ἐκταπεινοῦν οὐδὲ καταβάλλειν τὴν φύσιν, ὡς μηδὲν ἰσχυρὸν μηδὲ μόνιμον μηδʼ ὑπὲρ τὴν τύχην ἔχουσαν· ἀλλὰ τοὐναντίον εἰδότας, ὅτι μικρόν ἐστι μέρος τοῦ ἀνθρώπου τὸ σαθρὸν καὶ τὸ ἐπίκηρον, ὃ δέχεται τὴν τύχην, τῆς δὲ βελτίονος μερίδος αὐτοὶ κρατοῦμεν, ἐν ᾗ τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν ἱδρυθέντα, δόξαι τε χρησταὶ καὶ μαθήματα καὶ λόγοι τελευτῶντες εἰς ἀρετήν, ἀναφαίρετον ἔχουσι τὴν οὐσίαν καὶ ἀδιάφθορον, ἀηττήτους πρὸς τὸ μέλλον εἶναι καὶ θαρραλέους, πρὸς τὴν τύχην λέγοντας, ἃ Σωκράτης δοκῶν πρὸς τοὺς κατηγόρους λέγειν πρὸς τοὺς δικαστὰς ἔλεγεν, ὡς ἀποκτεῖναι μὲν Ἄνυτος καὶ Μέλητος δύνανται, βλάψαι δʼ οὐ δύνανται. καὶ γὰρ ἡ τύχη δύναται νόσῳ περιβαλεῖν, ἀφελέσθαι χρήματα, διαβαλεῖν πρὸς δῆμον ἢ τύραννον κακὸν δὲ καὶ δειλὸν καὶ ταπεινόφρονα καὶ ἀγεννῆ καὶ φθονερὸν οὐ δύναται ποιῆσαι τὸν ἀγαθὸν καὶ ἀνδρώδη καὶ μεγαλόψυχον καὶ γενναῖον καὶ ἐλευθέριον οὐδὲ παρελέσθαι τὴν διάθεσιν, ἧς ἀεὶ παρούσης, πλέον ἢ κυβερνήτου πρὸς θάλατταν ὄφελὸς ἐστι πρὸς τὸν βίον. κυβερνήτῃ γὰρ οὔτε κῦμα πραῧναι τραχὺ καὶ πνεῦμα δυνατόν ἐστιν, οὔτε ὅποι βούλεται δεομένῳ λιμένος· τυχεῖν οὔτε θαρραλέως καὶ ἀτρόμως ὑπομεῖναι τὸ συμβαῖνον ἀλλʼ ἓως οὐκ ἀπέγνωκε τῇ τέχνῃ χρώμενος φεύγει μέγα λαῖφος ὑποστολίσας, ἓως ἐνέρτερον ἱστὸν, ἐρεβώδεος ἐκ θαλάσσης ὑπέρσχῃ, τρέμων κάθηται καὶ παλλόμενος, ἡ δὲ τοῦ φρονίμου διάθεσις τοῖς τε σωματικοῖς παρέχει γαλήνην, ἐπὶ πλεῖστον ἐκλύουσα τὰς τῶν νόσων κατασκευὰς ἐγκρατείᾳ καὶ διαίτῃ σώφρονι καὶ μετρίοις πόνοις· κἄν τις ἔξωθεν ἀρχὴ πάθους ὥσπερ διαδρομὴ γένηται σπιλάδος, εὐσταλεῖ καὶ κούφῃ κεραίᾳ παρήνεγκεν ὥς φησιν Ἀσκληπιάδης παραλόγου δέ τινος καὶ μεγάλου καταλαβόντος καὶ κρατήσαντος, ἐγγὺς ὁ λιμὴν καὶ πάρεστιν ἀπονήξασθαι τοῦ σώματος ὥσπερ ἐφολκίου μὴ στέγοντος

1818. Bölüm

Akılsız adamı bedene yapıştıran şey yaşama özlemi değil, ölüm korkusudur. Altında Kharybdis'ten korkan Odysseus'un yabani incire sarılması gibi bedene sarılır;

rüzgârın ne kalmaya ne yelken açmaya izin verdiği

yerdedir; bunlardan rahatsız, ötekilerden çok korkar. Psykhē'nin tabiatını bir parça olsun sezen ve ölümde onun daha iyiye, ya da hiç değilse daha kötüye değil, değişeceğini düşünen kişi ise ölüm korkusunu yenmekle hayat için, ruh dinginliğinin büyük bir azığına sahip olur. Hoş olan, kendine uygun olan yan üstün geldiği sürece zevkle yaşayabilen, yabancı ve tabiata aykırı olan yan ağır bastığında da korkusuzca gidip şunu diyebilen,

İstediğim zaman tanrının kendisi çözer beni,

birinin başına ne gibi zor, sıkıntılı, sarsıcı bir şey gelebilir ki? “Seni önceden yakaladım, ey talih, bütün sızma yollarını kapattım” diyen adam, kendine sürgü, kilit ya da surlarla değil, isteyen herkesin paylaşabileceği öğretiler ve sözlerle cesaret vermişti. Böyle sözlerden umudu kesmemeli, onlara güvensizlik duymamalıyız; onlara hayran olup imrenmeli, coşkuyla ilgi duymalı ve küçük şeylerde kendimizi deneyip büyük şeylere hazırlamalıyız. Onlara özen göstermekten kaçmamalı, psykhē'den uzaklaştırmamalı, “Belki daha zor bir şey olmaz” sözüne sığınmamalıyız. Çünkü psykhē'nin hep en kolay olana yönelmesi, istenmedik şeylerden en hoş olana sığınan tatlı gevşekliği, ona zayıflık ve idmansız bir yumuşaklık verir. Hastalık, ağrı ve sürgünün tasavvuruyla yüzleşmeyi ve aklı her birine yöneltmeyi öğrenen psykhē ise zor ve korkunç görünen şeylerde pek çok yalan, boşluk ve çürüklük bulur; bunları tek tek ele alan logos da gösterir.

18

τὸν μὲν γὰρ ἀνόητον ὁ τοῦ θανάτου φόβος οὐχ ὁ τοῦ ζῆν πόθος ἐκκρέμασθαι τοῦ σώματος ποιεῖ, περιπεπλεγμένον ὥσπερ τὸν Ὀδυσσέα τῷ ἐρινεῷ δεδοικότα τὴν Χάρυβδιν ὑποκειμένην ἔνθʼ οὔτε μίμνειν ἄνεμος οὔτε πλεῖν ἐᾷ, καὶ πρὸς ταῦτα δυσαρέστως καὶ πρὸς ἐκεῖνα περιδεῶς ἔχοντα. ὁ δὲ τὴν τῆς, ψυχῆς φύσιν ἁμωσγέπως ὑπονοῶν καὶ τὴν εἰς τὸ βέλτιον αὐτῆς ἢ μηθὲν κάκιον ἐν τῇ τελευτῇ μεταβολὴν ἐπιλογιζόμενος, οὐ μικρὸν ἔχει τῆς πρὸς τὸν βίον εὐθυμίας ἐφόδιον τὴν πρὸς τὸν θάνατον ἀφοβίαν. ᾧ γὰρ ἔξεστι τῆς μὲν ἀρεστῆς καὶ οἰκείας μερίδος ἐπικρατούσης ἡδέως ζῆν, τῶν δʼ ἀλλοτρίων καὶ παρὰ φύσιν ὑπερβαλλόντων ἀδεῶς ἀπελθεῖν εἰπόντα λύσει μʼ ὁ δαίμων αὐτός, ὅταν ἐγὼ θέλω· τί ἂν τούτῳ χαλεπὸν ἢ δύσκολον ἢ ταραχῶδες ἐμπίπτον ἐπινοήσαιμεν; ὁ γὰρ εἰπών προκατείλημμαὶ σʼ, ὦ τύχη, καὶ πᾶσαν τὴν σὴν ἀφῄρημαι παρείσδυσιν οὐ μοχλοῖς οὐδὲ κλεισὶν οὐδὲ τείχεσιν ἐθάρρυνεν ἑαυτόν, ἀλλὰ δόγμασι καὶ λόγοις ὧν πᾶσι μέτεστι τοῖς βουλομένοις. καὶ δεῖ μηδὲν ἀπογιγνώσκειν μηδʼ ἀπιστεῖν τῶν οὕτω λεγομένων, ἀλλὰ θαυμάζοντα καὶ ζηλοῦντα καὶ συνενθουσιῶντα πεῖραν ἅμα. λαμβάνειν ἑαυτοῦ καὶ κατανόησιν ἐν τοῖς ἐλάττοσι πρὸς τὰ μείζονα, μὴ φεύγοντα μηδʼ ἀπωθοῦντα τῆς ψυχῆς τὴν ἐπιμέλειαν αὐτῶν μηδὲ διαδιδράσκοντʼ εἰς τὸ τάχα δʼ οὐδὲν ἔσται δυσχερέστερον.· ἀτονίαν, γὰρ ἐμποιεῖ καὶ μαλακίαν ἀγύμναστον ἡ περὶ τὸ ῥᾷστον ἀεὶ διατρίβουσα καὶ πρὸς τὸ ἥδιστον ἐκ τῶν ἀβουλήτων ἀναχωροῦσα γλυκυθυμία τῆς ψυχῆς. ἡ δὲ καὶ νόσου καὶ πόνου καὶ φυγῆς μελετῶσα φαντασίαν ὑφίστασθαι καὶ προσβιαζομένη τῷ λογισμῷ πρὸς ἕκαστον εὑρήσει πολὺ τὸ κατεψευσμένον καὶ διάκενον καὶ σαθρὸν ἐν τοῖς δοκοῦσι χαλεποῖς καὶ φοβεροῖς, ὡς ὁ καθʼ ἕκαστον ἀποδείκνυσι λόγος.

1919. Bölüm

Birçok kişi Menandros'un şu sözünden de ürperir:

Yaşayan biri “Bu başıma gelmez” diyemez.

Ama şunu bilmezler: Talihe açık gözlerle karşı bakmayı öğrenmek ve başarmak, acıdan kurtulmak için ne büyük bir iyiliktir. Hep geri çekilen, hiçbir şeye direnmeyen birçok umudun altında gölgede büyür gibi, tasavvurlarını idmansız ve yumuşak bırakmamak ne büyük bir iyiliktir. Menandros'a şunu da söyleyebiliriz:

Yaşayan biri “Bu başıma gelmez” diyemez,

ama yaşayan biri “Bunu yapmayacağım; yalan söylemeyeceğim, hile yapmayacağım, kimseyi dolandırmayacağım, kimseye tuzak kurmayacağım” diyebilir. Bu bizim elimizdedir ve ruh dinginliği için küçük değil, büyük bir şeydir. Tersine, “Korkunç işler yaptığımı biliyorum” bilinci, etteki bir yara gibi, psykhē'de pişmanlığı hep kanayan, hep batan bir şey olarak bırakır. Çünkü logos diğer acıları giderir, ama pişmanlığı kendisi doğurur; psykhē utançla ısırılır, kendi kendini cezalandırır. Sıtma nöbetiyle üşüyenler ya da ateşle yananlar, sıcak ya da soğuktan dışarıdan etkilenenlerden daha çok rahatsız olur, daha kötü olurlar. Bunun gibi, talihten gelen olayların acısı da dışarıdan gelir gibi daha hafiftir. Ama

bu işte başkasının suçu yok, ben kendim

diye içeriden, kendi hatalarına ağıt yakan kişide utanç acıyı daha ağır kılar.

Bu yüzden ne pahalı bir ev, ne altın yığını, ne soyun şanı, ne makamın büyüklüğü, ne söz güzelliği, ne ustalığı hayata, kötü işlerden ve düşüncelerden arınmış, hayatın kaynağı olan karakteri sarsılmamış ve lekesiz bir psykhē'nin verdiği kadar sükûnet ve dinginlik verebilir. Bu kaynaktan akan güzel işler hem yapılırken coşkulu, neşeli ve gururludur, hem de hatırası, Pindaros'un yaşlılığı besleyen umudundan daha hoş ve daha kalıcıdır. Karneades'in dediği gibi, buhurdanlar boşaltılsa bile uzun süre güzel koku verir; akıllı adamın psykhē'sinde de güzel işler hep hoş ve taze bir düşünce bırakır. Bu düşünceyle sevinç sulanır, gürleşir; hayatı kötülükler yurdu ya da ruhların sürgün yeri diye ağıt yakıp kötüleyenleri de küçümser.

19

καίτοι πολλοὶ καὶ τὸ τοῦ Μενάνδρου πεφρίκασιν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ζῶντα τοῦτʼ οὐ πείσομαι, ἀγνοοῦντες ὅσον ἐστὶ πρὸς ἀλυπίαν ἀγαθὸν τὸ μελετᾶν καὶ δύνασθαι πρὸς τὴν τύχην ἀνεῳγόσι τοῖς ὄμμασιν ἀντιβλέπειν, καὶ μὴ ποιεῖν ἐν αὑτῷ τὰς φαντασίας ἀτρίπτους καὶ ἁπαλὰς ὥσπερ ἐνσκιατραφούμενον πολλαῖς ἐλπίσιν ὑπεικούσαις ἀεὶ καὶ πρὸς μηδὲν ἀντιτεινούσαις. ἐκεῖνο μέντοι καὶ πρὸς τὸν Μένανδρον ἔχομεν εἰπεῖν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ζῶντα τοῦτʼ οὐ πείσομαι, ἀλλʼ ἔστιν εἰπεῖν ζῶντα τοῦτʼ οὐ ποιήσω, οὐ ψεύσομαι, οὐ ῥᾳδιουργήσω, οὐκ ἀποστερήσω, οὐκ ἐπιβουλεύσω τοῦτο γὰρ ἐφʼ ἡμῖν κείμενον οὐ μικρὸν ἀλλὰ μέγα πρὸς εὐθυμίαν πάρεστιν. ὥσπερ αὖ τοὐναντίον ἡ σύνεσις, ὅτι σύνοιδα δείνʼ εἰργασμένος, οἷον ἕλκος ἐν σαρκὶ τῇ ψυχῇ τὴν μεταμέλειαν αἱμάσσουσαν ἀεὶ καὶ νύσσουσαν ἐναπολείπει. τὰς μὲν γὰρ ἄλλας ἀναιρεῖ λύπας ὁ λόγος, τὴν δὲ μετάνοιαν αὐτὸς ἐνεργάζεται δακνομένης σὺν αἰσχύνῃ τῆς ψυχῆς καὶ κολαζομένης ὑφʼ αὑτῆς, ὡς γὰρ οἱ ῥιγοῦντες ἠπιάλοις καὶ πυρετοῖς διακαόμενοι τῶν ταῦτα πασχόντων ἔξωθεν ὑπὸ καύματος ἢ κρύους; μᾶλλον ἐνοχλοῦνται καὶ κάκιον ἔχουσιν, οὕτως ἐλαφροτέρας ἔχει τὰ τυχηρὰ τὰς λύπας ὥσπερ ἔξωθεν ἐπιφερομένας· τὸ δὲ οὔ τις ἐμοὶ τῶν ἄλλος ἐπαίτιος, ἀλλʼ ἐγὼ αὐτός ἐπιθρηνούμενον τοῖς ἁμαρτανομένοις ἔνδοθεν ἐξ αὐτοῦ, βαρύτερον ποιεῖ τῷ αἰσχρῷ τὸ ἀλγεινόν. ὅθεν οὔτε οἰκία πολυτελὴς οὔτε χρυσίου πλῆθος οὔτʼ ἀξίωμα γένους οὔτε μέγεθος ἀρχῆς οὐ λόγου χάρις οὐ δεινότης εὐδίαν παρέχει βίῳ καὶ γαλήνην τοσαύτην, ὅσην ψυχὴ καθαρεύουσα πραγμάτων καὶ βουλευμάτων πονηρῶν καὶ τὴν τοῦ βίου πηγὴν τὸ ἦθος ἀτάραχον ἔχουσα καὶ ἀμίαντον· ἀφʼ ἧς αἱ καλαὶ πράξεις ῥέουσαι καὶ τὴν ἐνέργειαν ἐνθουσιώδη καὶ ἱλαρὰν μετὰ τοῦ μέγα φρονεῖν ἔχουσι καὶ τὴν μνήμην ἡδίονα καὶ βεβαιοτέραν τῆς Πινδαρικῆς γηροτρόφου ἐλπίδος. οὐ γάρ αἱ μὲν λιβανωτρίδες ὡς ἔλεγε Καρνεάδης κἂν ἀποκενωθῶσι, τὴν εὐωδίαν ἐπὶ πολὺν χρόνον ἀναφέρουσιν ἐν δὲ τῇ ψυχῇ τοῦ νοῦν ἔχοντος; αἱ καλαὶ πράξεις οὐκ ἀεὶ κεχαρισμένην καὶ πρόσφατον ἐναπολείπουσι τὴν ἐπίνοιαν, ὑφʼ ἧς τὸ χαῖρον ἄρδεται καὶ τέθηλε καὶ καταφρονεῖ τῶν ὀδυρομένων καὶ λοιδορούντων τὸν βίον, ὥς τινα κακῶν χώραν ἢ φυγαδικὸν τόπον ἐνταῦθα ταῖς ψυχαῖς ἀποδεδειγμένον.

2020. Bölüm

Diogenes'e de hayranım. Lakedaimon'da bir yabancının bir bayram için hazırlanıp büyük çaba harcadığını görünce, “İyi insan her günü bayram saymaz mı?” demiş. Hem de ne parlak bir bayram, eğer aklımız başındaysa. Çünkü evren en kutsal ve tanrıya en yakışır tapınaktır. İnsan doğumla bu tapınağa, elle yapılmış, hareketsiz heykellerin seyircisi olarak girmez; Platon'un dediği gibi tanrısal aklın, kavranabilir şeylerin duyulur taklitleri olarak ortaya koyduğu, içinde hayat ve hareket ilkesi taşıyan şeyleri seyreder: güneşi, ayı, yıldızları, sürekli taze su akıtan ırmakları, bitkilere ve hayvanlara besin yetiştiren toprağı. Bu şeylerin arasındaki hayat, en mükemmel bir kabul ve sır törenidir; ruh dinginliği ve neşeyle dolu olmalıdır. Çoğu kişi gibi Kronia'yı, Diasia'yı, Panathenaia'yı ve benzeri günleri bekleyip, mimlere ve dansçılara para vererek satın aldıkları gülüşle eğlenmek olmaz. Orada edeple, sessizce otururuz; sır törenine katılırken kimse ağlamaz, Pythia oyunlarını seyrederken ya da Kronia'da içerken kimse ağıt yakmaz. Ama tanrının bize sunduğu ve yönettiği bayramlara, onları çoğunlukla yakınma, keder ve çileli kaygılarla geçirerek leke süreriz.

Hoş sesli müzik aletlerinden ve şarkı söyleyen kuşlardan zevk alırlar; oynayan ve sıçrayan hayvanları hoşlanarak seyrederler, ulumaları, kükremeleri, somurtkanlıkları ise rahatsız eder. Ama kendi hayatlarının gülümsemeyen, kederli, en tatsız hâller, işler ve bitmez kaygılar altında sürekli ezilip sıkıştığını görseler de kendilerine bir nefes alacak yer, bir rahatlık bulmak şöyle dursun, başkalarının teşvik eden sözünü bile kabul etmezler. Oysa bu sözleri kullanarak elde olana sitemsizce uyar, geçmişi minnetle hatırlar ve geleceğe de güler yüzlü, parlak bir umutla, korkusuz ve şüphesizce yaklaşırlar.

20

ἄγαμαι δὲ καὶ τοῦ Διογένους, ὃς τὸν ἐν Λακεδαίμονι, ξένον ὁρῶν παρασκευαζόμενον εἰς ἑορτήν τινα καὶ φιλοτιμούμενον ἀνὴρ δʼ εἶπεν ἀγαθὸς οὐ πᾶσαν ἡμέραν ἑορτὴν ἡγεῖται καὶ πάνυ γε λαμπράν, εἰ σωφρονοῦμεν, ἱερὸν γὰρ ἁγιώτατον ὁ κόσμος ἐστὶ καὶ θεοπρεπέστατον· εἰς δὲ τοῦτον ὁ ἄνθρωπος εἰσάγεται διὰ τῆς γενέσεως οὐ χειροκμήτων. οὐδʼ ἀκινήτων ἀγαλμάτων θεατής, ἀλλʼ οἷα νοῦς θεῖος αἰσθητὰ νοητῶν μιμήματα, φησὶν ὁ Πλάτων, ἔμφυτον ἀρχὴν ζωῆς ἔχοντα καὶ κινήσεως ἔφηνεν, ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἄστρα καὶ ποταμοὺς νέον ὕδωρ ἐξιέντας ἀεὶ καὶ γῆν φυτοῖς τε καὶ ζῴοις τροφὰς ἀναπέμπουσαν. ὧν τὸν βίον μύησιν ὄντα καὶ τελετὴν τελειοτάτην εὐθυμίας δεῖ μεστὸν εἶναι καὶ γήθους. οὐχ ὥσπερ οἱ πολλοὶ Κρόνια καὶ Διάσια καὶ Παναθήναια καὶ τοιαύτας ἄλλας ἡμέρας περιμένουσιν; ἵνʼ ἡσθῶσι καὶ ἀναπέμψωσιν ὠνητὸν γέλωτα, μίμοις καὶ ὀρχησταῖς μισθοὺς τελέσαντες. εἶτʼ ἐκεῖ μὲν εὔφημοι καθήμεθα κοσμίως· οὐδεὶς γὰρ ὀδύρεται μυούμενος οὐδὲ θρηνεῖ Πύθια θεώμενος ἢ πίνων ἐν Κρονίοις· ἃς δʼ ὁ θεὸς ἡμῖν ἑορτὰς χορηγεῖ καὶ μυσταγωγεῖ καταισχύνουσιν, ἐν ὀδυρμοῖς τὰ πολλὰ καὶ βαρυθυμίαις καὶ μερίμναις ἐπιπόνοις διατρίβοντες. καὶ τῶν μὲν ὀργάνων χαίρουσι, τοῖς ἐπιτερπὲς ἠχοῦσι καὶ τῶν ὀρνέων τοῖς ᾄδουσι, καὶ τὰ παίζοντα καὶ σκιρτῶντα τῶν ζῴων ἡδέως ὁρῶσι, καὶ τοὐναντίον ὠρυομένοις καὶ βρυχωμένοις καὶ σκυθρωπάζουσιν· ἀνιῶνται τὸν δʼ ἑαυτῶν βίον ἀμειδῆ καὶ κατηφῆ καὶ τοῖς ἀτερπεστάτοις καὶ πάθεσι καὶ πράγμασι καὶ φροντίσι μηδὲν πέρας ἐχούσαις πιεζόμενον ἀεὶ καὶ συνθλιβόμενον ὁρῶντες, οὐχ ὅπως αὐτοὶ μὲν ἑαυτοῖς ἀναπνοήν τινα καὶ ῥᾳστώνην πορίζουσί ποθὲν, ἀλλʼ οὐδʼ ἑτέρων παρακαλούντων προσδέχονται λόγον, χρώμενοι καὶ τοῖς παροῦσιν ἀμέμπτως συνοίσονται καὶ τῶν γεγονότων εὐχαρίστως μνημονεύσουσι, καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν ἵλεων τὴν ἐλπίδα καὶ φαιδρὰν ἔχοντες ἀδεῶς καὶ ἀνυπόπτως προσάξουσιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…