İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Kardeş Sevgisi Üzerine

Περὶ φιλαδελφίας

11. Bölüm

Spartalılar Dioskurlar'ın eski tasvirlerine dokana derler. Bunlar iki yatay ağaçla birbirine bağlanmış iki paralel ağaçtır; adağın bu ortak ve bölünmez yapısı, kardeşlerini seven bu tanrılara yakışır görülür. Ben de size, Nigrinus ve Quintus, kardeş sevgisi üzerine bu yazıyı böyle sunuyorum; ikiniz de bu ortak armağana layıksınız. Yazının teşvik ettiği şeyleri zaten yaptığınız için, öğüt almaktan çok tanıklık görmüş olacaksınız. Doğru yaptıklarınıza duyduğunuz sevinç de, iyi ve güzelden anlayan seyircilerin önünde başarılı olanlarda olduğu gibi, kararınızı daha sağlam kılacaktır.

Theodektes'in babası Aristarkhos, sofistlerin çokluğuyla alay ederek eskiden yedi bilgenin ancak zor bulunduğunu, oysa şimdi o kadar cahilin kolay kolay bulunamayacağını söylerdi. Bana göre de zamanımızda kardeş sevgisi, eskilerin zamanındaki kardeş düşmanlığı kadar nadirdir. Eskilerde ortaya çıkan kardeş düşmanlığı örneklerini hayat, şaşırtıcı oldukları için tragedyalara ve tiyatrolara vermiştir. Bugün ise bütün insanlar iyi kardeşlerle karşılaştıklarında, bedenleri yapışık doğmuş sayılan o Molioneler kadar şaşırırlar. Babadan kalan malı, dostları ve köleleri ortak kullanmayı, tek bir psykhē'nin iki bedenin ellerini, ayaklarını, gözlerini kullanması kadar inanılmaz ve olağanüstü bulurlar.

1

τὰ παλαιὰ τῶν Διοσκόρων ἀφιδρύματα Σπαρτιᾶται δόκανα καλοῦσι· ἔστι δὲ δύο ξύλα παράλληλα δυσὶ πλαγίοις ἐπεζευγμένα, καὶ δοκεῖ τῷ φιλαδέλφῳ τῶν θεῶν οἰκεῖον εἶναι τοῦ ἀναθήματος τὸ κοινὸν καὶ ἀδιαίρετον. οὕτω δὴ καὶ αὐτὸς ὑμῖν, ὦ; Νιγρῖνε καὶ Κύντε, τὸ σύγγραμμα τοῦτο περὶ φιλαδελφίας ἀνατίθημι, κοινὸν ἀξίοις οὖσι δῶρον. ἐφʼ ἃ γὰρ προτρέπεται, ταῦτα πράττοντες ἤδη μαρτυρεῖσθαι μᾶλλον ἢ παρακαλεῖσθαι δόξετε. καὶ τὸ χαῖρον ὑμῶν ἐφʼ οἷς κατορθοῦτε ποιήσει τῇ κρίσει τὴν ἐπιμονὴν βεβαιοτέραν, ὥσπερ ἐν χρηστοῖς καὶ φιλοκάλοις θεαταῖς εὐημερούντων. Ἀρίσταρχος μὲν οὖν ὁ Θεοδέκτου πατήρ, ἐπισκώπτων τὸ πλῆθος τῶν σοφιστῶν, ἔλεγε πάλαι μὲν ἑπτὰ σοφοὺς μόλις γενέσθαι, τότε δὲ μὴ ῥᾳδίως ἂν ἰδιώτας τοσούτους εὑρεθῆναι. ἐγὼ δʼ ὁρῶ καθʼ ἡμᾶς τὴν φιλαδελφίαν οὕτω σπάνιον οὖσαν, ὡς τὴν μισαδελφίαν ἐπὶ τῶν παλαιῶν, ἧς γε τὰ φανέντα παραδείγματα τραγῳδίαις καὶ θεάτροις ὁ βίος ἐξέδωκε διὰ τὸ παράδοξον· οἱ δὲ νῦν ἄνθρωποι πάντες, ὅταν ἐντυγχάνωσι χρηστοῖς ἀδελφοῖς, θαυμάζουσιν οὐδὲν ἧττον ἢ τοὺς Μολιονίδας ἐκείνους, συμφυεῖς τοῖς σώμασι γεγονέναι δοκοῦντας· καὶ τὸ χρῆσθαι κοινῶς τοῖς πατρῴοις χρήμασι καὶ φίλοις καὶ δούλοις οὕτως ἄπιστον ἡγοῦνται καὶ τερατῶδες, ὡς τὸ χρῆσθαι μίαν ψυχὴν δυεῖν σωμάτων χερσὶ καὶ ποσὶ καὶ ὀφθαλμοῖς.

22. Bölüm

Oysa tabiat kardeşlerin birbirine nasıl davranacağının örneğini uzağa koymamıştır. Bedenin en gerekli organlarının çoğunu çift, kardeş ve ikiz yaratmıştır: eller, ayaklar, gözler, kulaklar, burun delikleri. Böylece bunların hepsini kavga ve savaş için değil, korunmak ve birlikte iş görmek için ayırdığını öğretmiştir. Elleri de birçok eşit olmayan parmağa bölerek onları aletlerin en uyumlusu ve en becerikli hâline getirmiştir; öyle ki eski Anaksagoras insanın bilgeliğinin ve zekâsının sebebini ellerde arar. Ama galiba doğrusu bunun tersidir. İnsan elleri olduğu için en bilge varlık olmamıştır; tabiatça akıllı ve becerikli olduğu için bu tür aletlere sahip olmuştur.

Şu da herkesçe açıktır: Tabiat tek bir tohumdan, tek bir ilkeden iki, üç ya da daha çok kardeş yaratmışsa, bunu kavga ve çekişme için değil, ayrı ayrı olarak birbirlerine daha çok yardım etsinler diye yapmıştır. Üç bedenli, yüz elli yaratıklar varsa bile, bütün uzuvlarıyla birbirine yapışık olduklarından kendilerinin dışında, ayrı olarak hiçbir şey yapamazlardı. Kardeşler ise birbirleri sayesinde hem kalabilir hem yolculuk edebilir, hem siyasete girip hem çiftçilik yapabilirler; yeter ki tabiatın verdiği iyi niyet ve uyum ilkesini korusunlar. Aksi takdirde, sanırım, birbirine çelme takan ayaklardan ya da tabiata aykırı biçimde birbirine dolanıp bükülen parmaklardan farkları kalmaz.

Daha doğrusu şöyle: Aynı bedende yaş ve kuru, soğuk ve sıcak, aynı tabiatı ve besini paylaşır; uyum ve ahenk içinde en iyi ve en hoş karışımı meydana getirirler. Onsuz, derler, ne servetin ne de

insanları tanrılara eş kılan krallık gücünün

bir tadı ve faydası vardır. Ama aralarına açgözlülük ve kavga girerse canlıyı en çirkin biçimde bozar ve dağıtırlar. Bunun gibi, kardeşlerin uyumuyla soy da ev de sağlıklı ve bahtiyar olur; dostlar ve tanıdıklar, uyumlu bir koro gibi, birbirine zıt hiçbir şey yapmaz, söylemez, düşünmez.

Ama bölünmede en kötü adam bile paye alır:

iftiracı bir köle, dışarıdan sokulan bir dalkavuk ya da hasetçi bir vatandaş. Hastalıklar, uygun olanı kabul etmeyen bedenlerde birçok tuhaf ve zararlı istekler doğurur; kendi yakınlarına iftira ve kuşku da kötü ve fesat dostlukların, boşalan yere dışarıdan akmasına yol açar.

2

καίτοι τὸ παράδειγμα τῆς χρήσεως τῶν ἀδελφῶν ἡ φύσις οὐ μακρὰν ἔθηκεν, ἀλλʼ ἐν αὐτῷ τῷ σώματι τὰ πλεῖστα τῶν ἀναγκαίων διττὰ καὶ ἀδελφὰ καὶ δίδυμα μηχανησαμένη, χεῖρας πόδας ὄμματʼ ὦτα ῥῖνας, ἐδίδαξεν ὅτι ταῦτα πάντα σωτηρίας ἕνεκα καὶ συμπράξεως κοινῆς οὐ διαφορᾶς καὶ μάχης οὕτω διέστησεν· αὐτάς τε τὰς χεῖρας εἰς πολλοὺς καὶ ἀνίσους δακτύλους σχίσασα πάντων ὀργάνων ἐμμελέστατα καὶ τεχνικώτατα παρέσχεν, ὥστʼ Ἀναξαγόραν τὸν παλαιὸν ἐν ταῖς χερσὶ τὴν αἰτίαν τίθεσθαι τῆς ἀνθρωπίνης σοφίας καὶ συνέσεως. ἀλλὰ τούτου· μὲν ἔοικεν ἀληθὲς εἶναι τοὐναντίον· οὐ γὰρ ὅτι χεῖρας ἔσχεν ἄνθρωπος, σοφώτατον· ἀλλʼ ὅτι φύσει λογικὸν ἦν καὶ τεχνικόν, ὀργάνων φύσει τοιούτων ἔτυχεν. ἐκεῖνο δὲ παντὶ δῆλον, ὡς ἀπὸ σπέρματος; ἑνὸς καὶ μιᾶς ἀρχῆς ἡ φύσις ἀδελφοὺς δύο καὶ τρεῖς καὶ πλείονας, ἐποίησεν οὐ πρὸς διαφορὰν καὶ ἀντίταξιν, ἀλλʼ ὅπως χωρὶς ὄντες ἀλλήλοις μᾶλλον συνεργῶσιν. οἱ γὰρ δὴ τρισώματοι καὶ ἑκατόγχειρες, εἴπερ ἐγένοντο, συμφυεῖς ὄντες πᾶσι τοῖς μέρεσιν, οὐδὲν ἐκτὸς αὐτῶν οὐδὲ χωρὶς ἐδύναντο ποιεῖν· ὃ τοῖς ἀδελφοῖς ὑπάρχει, καὶ μένειν καὶ ἀποδημεῖν ἅμα καὶ πολιτεύεσθαι καὶ γεωργεῖν δυναμένοις διʼ ἀλλήλων, ἄνπερ ἣν ἡ φύσις ἔδωκεν εὐνοίας καὶ συμφωνίας ἀρχὴν φυλάττωσιν εἰ δὲ μή, ποδῶν οὐθέν, οἶμαι, διοίσουσιν ἀλλήλους ὑποσκελιζόντων καὶ δακτύλων ἐμπλεκομένων καὶ διαστρεφομένων παρὰ φύσιν ὑπʼ ἀλλήλων. μᾶλλον δʼ ὥσπερ ἐν ταὐτῷ σώματι μιᾶς κοινωνοῦντα φύσεως καὶ τροφῆς τὰ ὑγρὰ καὶ ξηρὰ καὶ ψυχρὰ καὶ θερμά, τῇ ὁμονοίᾳ καὶ συμφωνίᾳ τὴν ἀρίστην καὶ ἡδίστην κρᾶσιν ἐμποιεῖ καὶ ἁρμονίαν, ἧς χωρὶς οὔτε πλούτου φασὶν οὔτε τᾶς ἰσοδαίμονος ἀνθρώποις βασιληίδος ἀρχᾶς εἶναί τινα χάριν καὶ ὄνησιν ἂν δὲ πλεονεξία καὶ στάσις αὐτοῖς ἐγγένηται, διέφθειρεν αἴσχιστα καὶ συνέχεε τὸ ζῷον· οὕτως ἀδελφῶν ὁμοφροσύνῃ καὶ γένος καὶ οἶκος ὑγιαίνει καὶ τέθηλε, καὶ φίλοι καὶ συνήθεις ὥσπερ ἐμμελὴς χορὸς οὐθὲν οὔτε πράσσουσιν ἐναντίον οὔτε λέγουσιν οὔτε φρονοῦσιν ἐν δὲ διχοστασίῃ καὶ ὁ πάγκακος ἔμμορε τιμῆς, οἰκέτης διάβολος ἢ κόλαξ παρενδὺς θυραῖος ἢ πολίτης βάσκανος. ὡς γὰρ αἱ νόσοι τοῖς σώμασι μὴ προσιεμένοις τὸ οἰκεῖον πολλῶν ἐμποιοῦσιν ἀτόπων καὶ βλαβερῶν ὀρέξεις, οὕτως ἡ πρὸς τὸ συγγενὲς διαβολὴ καὶ ὑφόρασις ὁμιλίας ἐπάγεται φαύλας καὶ πονηρὰς εἰς τὸ ἐλλιπὲς; ἔξωθεν ἐπιρρεούσας.

33. Bölüm

Herodotos'a göre Arkadialı kâhin, kendi ayağını kaybedince zorunlu olarak tahta bir ayak yaptırmıştı. Kardeşiyle kavga edip meydandan ya da palaestradan yabancı bir arkadaş edinen adam ise, kendi etinden, kendine yapışık bir uzvunu isteyerek kesip yerine yabancı bir uzuv takan adamdan başka bir şey yapmıyor gibidir. Dostluk ve yakınlık arayan ihtiyaç bile, dostsuz, yalnız ve kendi başına yaşayamayacağımızı, böyle yaratılmadığımızı göstererek akrabalık bağını saymayı, ona özen göstermeyi, onu korumayı öğretir. Menandros da doğru söyler:

Baba, biz hayatımızı emanet edeceğimiz kişiyi içki sofralarından, gündelik eğlencelerden aramayız; Herkes bir dostun gölgesine sahip olunca fazlaca bir iyilik bulduğunu sanmaz mı?

Gerçekten de dostlukların çoğu, tabiatın çocuklara ana babalarına, kardeşlere kardeşlerine karşı yerleştirdiği o ilk dostluğun gölgeleri, taklitleri ve hayaletleridir. Ona saygı göstermeyen, onu yüceltmeyen kişi yabancılara iyi niyet konusunda hangi güveni verebilir? Arkadaşına dostça sözlerde ve mektuplarda kardeş diyen, ama kardeşiyle aynı yolda yürümeyi bile uygun bulmayan adam nasıl biridir? Kardeşinin heykelini süsleyip kendi bedenini dövmek ve parçalamak nasıl delilikse, başkalarında bu adı yüceltip sayarken kardeşinin kendisinden nefret etmek ve kaçmak da sağlıklı bir insanın, tabiatı en kutsal ve en büyük şey olarak hiç aklına getirmiş bir insanın işi değildir.

3

ὁ μὲν οὖν Ἀρκαδικὸς μάντις ἀναγκαίως πόδα ξύλινον προσεποιήσατο καθʼ Ἡρόδοτον, τοῦ οἰκείου στερηθείς· ἀδελφὸς δὲ πολεμῶν ἀδελφῷ καὶ ὀθνεῖον ἐξ ἀγορᾶς ἢ παλαίστρας ἑταῖρον οὐθὲν ἔοικεν ἄλλο ποιεῖν ἢ σάρκινον καὶ συμφυὲς; ἑκουσίως ἀποκόψας μέλος ἀλλότριον προστρίβεσθαι καὶ προσαρμόττειν. αὐτὴ γὰρ ἡ προσδεχομένη καὶ ζητοῦσα φιλίαν καὶ ὁμιλίαν χρεία διδάσκει τὸ συγγενὲς τιμᾶν καὶ περιέπειν καὶ διαφυλάττειν, ὡς ἀφίλους καὶ ἀμίκτους καὶ μονοτρόπους ζῆν μὴ δυναμένους μηδὲ πεφυκότας. ὅθεν ὁ Μένανδρος ὀρθῶς οὐκ ἐκ πότων καὶ τῆς καθʼ ἡμέραν τρυφῆς ζητοῦμεν ᾧ πιστεύσομεν τὰ τοῦ βίου ʽ φησἴ, πάτερ; οὐ περιττὸν οἴετʼ ἐξευρηκέναι ἀγαθὸν ἕκαστος, ἂν ἔχῃ φίλου σκιάν; σκιαὶ γάρ εἰσιν ὄντως αἱ πολλαὶ φιλίαι καὶ μιμήματα καὶ εἴδωλα τῆς πρώτης ἐκείνης, ἣν παισί τε πρὸς γονεῖς ἡ φύσις ἀδελφοῖς τε πρὸς ἀδελφοὺς ἐμπεποίηκε, κἀκείνην ὁ μὴ σεβόμενος μηδὲ τιμῶν ἆρά τίνα πίστιν εὐνοίας τοῖς ἀλλοτρίοις δίδωσιν; ἢ ποῖὸς τίς ἐστιν ὁ τὸν ἑταῖρον ἐν φιλοφροσύναις καὶ γράμμασιν ἀδελφὸν προσαγορεύων, τῷ δʼ ἀδελφῷ μηδὲ τὴν αὐτὴν ὁδὸν οἰόμενος; δεῖν βαδίζειν; ὡς γὰρ εἰκόνα κοσμεῖν ἀδελφοῦ τὸ δὲ σῶμα τύπτειν καὶ ἀκρωτηριάζειν μανικόν, οὕτω τοὔνομα σέβεσθαι καὶ τιμᾶν ἐν ἑτέροις αὐτὸν δὲ μισεῖν καὶ φεύγειν οὐχ ὑγιαίνοντός ἐστιν, οὐδʼ ἐν νῷ πώποτε τὴν φύσιν ὡς ἁγιώτατον καὶ μέγιστον ἱερὸν λαβόντος.

44. Bölüm

Hatırlıyorum, Roma'da iki kardeş arasında hakemlik yapmayı üzerime almıştım. Bunlardan biri felsefeyle uğraşıyor görünüyordu; ama anlaşılan yalnız kardeşliği değil filozofluğu da sahte adlıydı. Ondan, felsefe bilmeyen kardeşine bir filozof gibi davranmasını isteyince, gerçekten felsefe bilmeyen birine söyler gibi şöyle dedi: “Ben aynı organlardan doğmuş olmayı yüce ya da büyük bir şey saymam.” “Belli” dedim, “sen organlardan doğmuş olmayı da hiç büyük ve yüce bir şey saymıyorsun.”

Ama başka herkes, böyle düşünmeseler bile, en azından şunu söyler ve yüksek sesle ilan eder: Tabiat da tabiatı koruyan kanun da ana babaya, tanrılardan sonra, en büyük ve ilk saygıyı vermiştir. İnsanların tanrılara, ana babalarına ve kendilerini besleyenlere, gençken ödünç aldıkları eski iyilikleri yumuşakça ve gönülden ödemekten daha hoş bir şey yapması mümkün değildir. Ana babaya ihmal ve kötü davranıştan daha büyük bir dinsizlik de yoktur. Bu yüzden başkalarına kötülük yapmak yasaklanmışken, anne ve babaya her zaman onları sevindirecek şeyler yapıp söylememek, üzücü bir şey olmasa bile, dine ve kanuna aykırı sayılır. O hâlde evlatların ana babayı en çok sevindirecek eylemi, iyiliği, tutumu nedir? Kardeşe karşı sağlam iyi niyet ve dostluktan başka ne olabilir?

4

οἶδα γοῦν ἐμαυτὸν ἐν Ῥώμῃ δυεῖν ἀδελφῶν ἀναδεξάμενον δίαιταν, ὧν ἅτερος ἐδόκει φιλοσοφεῖν· ἦν δʼ ὡς ἔοικεν οὐ μόνον ἀδελφὸς ἀλλὰ καὶ φιλόσοφος ψευδεπίγραφος καὶ ψευδώνυμος· ἐμοῦ γὰρ ἀξιοῦντος αὐτὸν ὡς ἀδελφῷ καὶ ἰδιώτῃ φιλόσοφον προσφέρεσθαι, ταῦτʼ εἶπεν ὡς πρὸς ἰδιώτην ἀληθῶς, ἐγὼ δʼ οὐ σεμνὸν οὐδὲ μέγα ποιοῦμαι τὸ ἐκ τῶν αὐτῶν μορίων γεγονέναι σὺ μέν ἔφην ἐγὼ δῆλος εἶ μηδὲ τὸ ἐκ μορίων γεγονέναι μέγα καὶ σεμνὸν ἡγούμενος. ἀλλʼ οἵ γε ἄλλοι πάντες,, εἰ καὶ μὴ φρονοῦσιν οὕτω, λέγουσι γοῦν καὶ ᾅδουσιν, ὡς γονεῦσι τιμὴν μετὰ θεοὺς πρώτην καὶ μεγίστην ἥ τε φύσις ὅ τε τὴν φύσιν σῴζων νόμος ἀπέδωκε· καὶ οὐκ ἔστιν ὅ τι μᾶλλον ἄνθρωποι κεχαρισμένον θεοῖς δρῶσιν, ἢ τοκεῦσιν αὑτῶν καὶ τροφεῦσι παλαιὰς ἐπὶ νέαις δανεισθείσας χάριτας εὐμενῶς καὶ προθύμως ἐκτίνοντες. οὐδʼ αὖ πάλιν μείζων ἐπίδειξις ἀθέου γέγονε τῆς περὶ γονεῖς ὀλιγωρίας καὶ πλημμελείας· διὸ τοὺς μὲν ἄλλους κακῶς ποιεῖν ἀπείρηται, μητρὶ δʼ αὑτοῦ καὶ πατρὶ τὸ μὴ παρέχειν ἑαυτοὺς δρῶντας ἀεὶ καὶ λέγοντας ἀφʼ ὧν εὐφρανοῦνται, κἂν μὴ προσῇ τὸ λυποῦν, ἀνόσιον ἡγοῦνται καὶ ἄθεσμον. τίς οὖν ἐστι παρὰ παίδων γονεῦσιν ἢ πρᾶξις ἢ χάρις ἢ διάθεσις μᾶλλον εὐφραίνειν δυναμένη τῆς πρὸς ἀδελφὸν εὐνοίας βεβαίου; καὶ φιλίας;ʼ

55. Bölüm

Bunu zıtlarından anlamak kolaydır. Oğullar, baba ya da annenin değer verdiği eski bir köleye hakaret edince, sevdikleri bitki ve tarlaları ihmal edince onları üzerler. Evde doğup büyümüş bir köpeğin ya da atın ihmali, şefkatli ve duygulu yaşlıları incitir. Kendi hayran oldukları müzisyenleri, gösterileri, atletleri çocuklarının kötülemesine ve küçümsemesine de canları sıkılır. O hâlde birbirleriyle kavga eden, birbirinden nefret eden, birbirini kötüleyen, her iş ve eylemde hep karşı karşıya gelip birbirini yıkan oğullara soğukkanlı kalabilirler mi? Kimse buna evet diyemez. Öyleyse, aksine, birbirini seven ve kollayan kardeşler, tabiatın bedence ayırdığını duygu ve eylemde bir araya getiren, ortak sohbetleri, uğraşları ve eğlenceleri olan kardeşler, kardeş sevgilerini ana babalarının yaşlılıktaki tatlı ve mesut desteği hâline getirirler.

Hiçbir baba sözden, şandan ya da paradan, çocuklarını sevdiği kadar hoşlanmamıştır. Bu yüzden oğullarını konuşurken, zengin olurken ya da yönetirken gördükleri kadar, birbirini severken görmek kadar sevinmezler. Kyzikoslu Apollonis, kral Eumenes ile diğer üç oğlu Attalos, Philetairos ve Athenaios'un annesi, her zaman kendini mesut sayar, tanrılara teşekkür edermiş; serveti ya da hükümdarlığı yüzünden değil, üç oğlunun en büyüklerinin korumalığını yaptığını, onun da mızrak ve kılıç taşıyan kardeşleri arasında korkusuzca yaşadığını gördüğü için. Tersine, Artakserkses oğlu Okhos'un kardeşlerine komplo kurduğunu öğrenince kederinden ölmüştür. Euripides'in dediği gibi

kardeş savaşları çetindir;

en çetin de ana babaya gelir. Çünkü kardeşinden nefret eden ve ona katlanamayan adam, kendisini doğuran anneyi ve babayı suçlamadan edemez.

5

ἦ τοῦτό γε ῥᾴδιόν ἐστιν ἀπὸ τῶν ἐναντίων καταμαθεῖν. ὅπου γὰρ οἰκότριβα τιμώμενον ὑπὸ πατρὸς ἢ μητρὸς υἱοὶ προπηλακίζοντες καὶ φυτῶν καὶ χωρίων οἷς ἔχαιρον ἀμελοῦντες ἀνιῶσιν αὐτούς, καὶ κύων τις οἰκογενὴς παρορώμενος καὶ ἵππος ἅπτεται φιλοστόργων καὶ φιλοτίμων γερόντων, ἄχθονται δὲ καὶ παισὶν ἀκροάματα καὶ θεάματα καὶ ἀθλητάς, οὓς ἐθαύμαζον αὐτοί, διασύρουσι καὶ καταφρονοῦσιν· ἦπου μετρίως ἔχουσιν υἱοῖς διαφερομένοις καὶ μισοῦσιν ἀλλήλους καὶ κακῶς λέγουσι καὶ πρὸς ἔργα καὶ πράξεις ἀντιταττομένοις ἀεὶ καὶ καταλυομένοις ὑπʼ ἀλλήλων; οὐκ ἂν εἴποι τις· οὐκοῦν τοὐναντίον ἐρῶντες ἀλλήλων καὶ φιλοῦντες ἀδελφοί, καὶ ὅσον ἡ φύσις τοῖς σώμασι διέστησεν, ἐπὶ ταὐτὸ τοῖς πάθεσι καὶ τοῖς πράγμασιν ἀποδιδόντες, καὶ λόγους κοινοὺς καὶ διατριβὰς ἅμα καὶ παιδιὰς μετʼ ἀλλήλων ἔχοντες, ἡδεῖαν καὶ μακαρίαν παρεσκευάκασι γηροτρόφον τοῖς γονεῦσι τὴν φιλαδελφίαν. οὔτε γὰρ φιλόλογος πατὴρ οὕτως οὔτε φιλότιμος οὔτε φιλοχρήματος γέγονεν ὡς φιλότεκνος· διὸ τοὺς υἱοὺς οὔτε πλουτοῦντας οὔτε πλουτοῦντας οὔτʼ ἄρχοντας ἡδέως οὕτως ὡς φιλοῦντας ἀλλήλους ὁρῶσιν. Ἀπολλωνίδα γοῦν τὴν Κυζικηνήν, Εὐμένους δὲ τοῦ βασιλέως μητέρα καὶ τριῶν ἄλλων, Ἀττάλου καὶ Φιλεταίρου καὶ Ἀθηναίου, λέγουσι μακαρίζειν ἑαυτὴν ἀεὶ καὶ τοῖς θεοῖς χάριν ἔχειν οὐ διὰ τὸν πλοῦτον οὐδὲ διὰ τὴν ἡγεμονίαν, ἀλλʼ ὅτι τοὺς τρεῖς υἱοὺς ἑώρα τὸν πρεσβύτατον δορυφοροῦντας κἀκεῖνον ἐν μέσοις αὐτοῖς δόρατα καὶ ξίφη φοροῦσιν ἀδεῶς διαιτώμενον. ὥσπερ αὖ τοὐναντίον, Ἀρτοξέρξης αἰσθόμενος Ὦχον τὸν υἱὸν ἐπιβεβουλευκότα τοῖς ἀδελφοῖς ἀθυμήσας ἀπέθανε· χαλεποὶ πόλεμοι γὰρ ἀδελφῶν ὡς Εὐριπίδης εἴρηκεν ὄντες, χαλεπώτατοι τοῖς γονεῦσιν αὐτοῖς εἰσιν· ὁ γὰρ μισῶν τὸν ἀδελφὸν αὑτοῦ καὶ βαρυνόμενος; οὐ δύναται μὴ τὸν γεννήσαντα μέμφεσθαι καὶ τὴν τεκοῦσαν.

66. Bölüm

Peisistratos, oğulları yetişkinken yeniden evlendi; onları iyi ve soylu saydığından, daha çok böyle çocuğun babası olmak istediğini söyledi. İyi ve adil çocuklar yalnız ana babaları yüzünden birbirlerini daha çok sevmezler, ana babalarını da birbirleri yüzünden severler. Ana babalarına birçok şey için borçlu olduklarını, ama en çok da kardeşleri için borçlu olduklarını hep düşünür ve söylerler; çünkü onlardan sahip olunabilecek en değerli ve en hoş şeyi almışlardır. Homeros da Telemakhos'a kardeşsizliği felaket saydırmakla iyi yapmıştır:

Kronosoğlu soyumuzu böyle tekledi.

Hesiodos ise babanın mirasının tek oğula kalmasını öğütlemekle iyi yapmamıştır; hem de Musaların öğrencisi olduğu hâlde. Oysa Musalar'a bu ad, hep bir arada oldukları, birbirlerine iyi niyet ve kardeş sevgisi besledikleri için verilmiştir.

Kardeş sevgisi ana babaya karşı öyle bir şeydir ki kardeşi sevmek hem anneyi hem babayı sevmenin de doğrudan ispatıdır. Kendi çocuklarına karşı da benzersiz bir ders ve örnektir. Tersine, kardeş düşmanlığını da kötü bir kopyadan alır gibi babalarından kaparlar. Kardeşleriyle davalar, kavgalar, çekişmeler içinde yaşlanıp sonra oğullarına uyum öğütleyen adam

başkalarının hekimi, kendisi yara içinde

olarak, eylemiyle sözünü zayıf düşürür. Thebaili Eteokles kardeşine şöyle dedikten sonra,

Yıldızların ve güneşin doğduğu yere giderim, gücüm yetse yerin altına da inerim, tanrıların en büyüğünü, tiranlığı elde etmek için;

kendi çocuklarına dönüp şöyle öğüt verseydi:

eşitliğe saygı duyun; o, dostları dostlara, şehirleri şehirlere, müttefikleri müttefiklere bağlar; çünkü insanlara eşitlik kanun olarak yaradılıştan verilmiştir,

kim onu küçümsemezdi? Atreus, kardeşine o yemeği yedirdikten sonra çocuklarına şu özdeyişi söyleseydi, nasıl biri olurdu:

Kan akrabası dostlardan yararlanmak, *kötülük akarken yardım eden tek şeydir?*

6

ὁ μὲν οὖν Πεισίστρατος ἐπιγαμῶν ἐνηλίκοις οὖσι τοῖς υἱοῖς, ἔφη, καλοὺς ἐκείνους κἀγαθοὺς ἡγούμενος, ἔτι πλειόνων ἐθέλειν τοιούτων πατὴρ γενέσθαι. χρηστοὶ δὲ καὶ δίκαιοι παῖδες οὐ μόνον διὰ τοὺς γονεῖς ἀγαπήσουσι μᾶλλον ἀλλήλους, ἀλλὰ καὶ τοὺς γονεῖς διʼ ἀλλήλους· οὕτως ἀεὶ καὶ φρονοῦντες καὶ λέγοντες, ὅτι τοῖς γονεῦσιν ἀντὶ πολλῶν χάριν ὀφείλοντες μάλιστα διὰ τοὺς ἀδελφοὺς ὀφείλουσιν, ὡς τοῦτο δὴ κτημάτων ἁπάντων τιμιώτατον καὶ ἥδιστον ἔχοντες παρʼ αὐτῶν. εὖ γέ τοι καὶ Ὅμηρος πεποίηκε Τηλέμαχον ἐν συμφορᾷ τὸ ἀνάδελφον τιθέμενον ὧδε γὰρ ἡμετέρην γενεὴν μούνωσε Κρονίων. ὁ δʼ Ἡσίοδος οὐκ εὖ παραινεῖ μουνογενῆ παῖδα τῶν πατρῴων ἐπίκληρον εἶναι, καὶ ταῦτα τῶν Μουσῶν γεγονὼς μαθητής, ἃς ὁμοῦ διʼ εὔνοιαν ἀεὶ καὶ φιλαδελφίαν οὔσας οὕτως ὠνόμαζον. πρὸς; μὲν οὖν γονεῖς ἡ φιλαδελφία τοιοῦτόν ἐστιν, ὥστε τὸ φιλεῖν ἀδελφὸν εὐθὺς ἀπόδειξιν εἶναι τοῦ καὶ τὴν μητέρα φιλεῖν καὶ τὸν πατέρα· πρὸς δὲ παῖδας αὑτοῦ δίδαγμα καὶ παράδειγμα φιλαδελφίας, οἷον οὐθὲν ἄλλο· καὶ τοὐναντίον αὖ πονηρὸν ὥσπερ ἐξ ἀντιγράφου πατρῴου τὴν μισαδελφίαν ἀναλαμβάνουσιν. ὁ γὰρ ἐν δίκαις καὶ στάσεσι καὶ ἀγῶσι πρὸς ἀδελφοὺς ἐγγεγηρακὼς εἶτα τοὺς υἱοὺς ὁμονοεῖν παρακαλῶν ἄλλων ἰατρός, αὐτὸς ἕλκεσιν βρύων ἀσθενῆ ποιεῖ τοῖς ἔργοις τὸν λόγον. εἰ. γοῦν ὁ Θηβαῖος Ἐτεοκλῆς πρὸς τὸν ἀδελφὸν εἰρηκώς ἄστρων ἂν ἔλθοιμʼ ἡλίου πρὸς ἀντολὰς καὶ γῆς ἔνερθε δυνατὸς; ὢν δρᾶσαι τάδε, τὴν θεῶν μεγίστην ὥστʼ ἔχειν τυραννίδα τοῖς αὑτοῦ πάλιν παρεκελεύετο τέκνοις ἰσότητα τιμᾶν, ἣ φίλους ἀεὶ φίλοις πόλεις τε πόλεσι συμμάχους τε συμμάχοις συνδεῖ τὸ γὰρ ἴσον νόμιμον ἀνθρώποις ἔφυ, τίς οὐκ ἂν αὐτοῦ κατεφρόνησε; ποῖος δʼ ἂν ἦν ὁ Ἀτρεύς, εἰ τοιαῦτα δειπνίσας τὸν ἀδελφὸν ἐγνωμολόγει πρὸς; τοὺς παῖδας φίλων γε μέντοι χρῆσις ἡ πρὸς αἵματος μόνη κακοῦ ῥέοντος ὠφελεῖν φιλεῖ;

77. Bölüm

Bu yüzden ana babaların yaşlılığına kötü, çocukların yetişmesine daha da kötü gelen kardeş düşmanlığını temizlemek gerekir. Kardeş düşmanlığı vatandaşlar önünde de iftira ve suçlama gibidir; çünkü insanlar, birbirleri hakkında pek çok kötü şey bilmeseler o kadar birlikte büyümüş, yakın ve akraba kişilerin düşman olamayacağını düşünürler. Büyük sebepler büyük iyi niyeti ve dostluğu bozar; bu yüzden barış da kolay gerçekleşmez. Birbirine yapıştırılmış şeyler tutkal gevşese de yeniden bağlanıp birleşebilir; ama doğal bir beden yırtılır ya da yarılırsa onu yeniden yapıştırmak, kaynaştırmak zordur. Bunun gibi, ihtiyaçla kurulmuş dostluklar bozulsa da yeniden kolayca kurulur. Ama kardeşler tabiatın verdiğinden düşünce kolay kolay barışamazlar; barışsalar bile barış kirli ve kuşkulu bir yara izi bırakır.

İnsanın insana her düşmanlığı, en acı veren hâllerle, rekabet, öfke, haset, kin ile birlikte gelir ve acı verici, sarsıcıdır. Kardeşe düşmanlıksa hepsinden beterdir: Aynı kurbanları ve baba ocağının törenlerini paylaşmak, aynı mezarda yatmak, belki aynı evde oturmak ya da komşu tarlalara sahip olmak gerekir. Bu yüzden acı hep göz önündedir; en hoş ve en yakın yüz en asık görünür, gençlikten beri sevilen ve alışılmış ses en korkunç ses olur diye, bu akılsızlığı ve çılgınlığı insana her gün hatırlatır. Başka kardeşlerin aynı evi ve sofrayı, bölünmemiş tarlaları ve köleleri paylaştığını görürler, ama kendileri dostları ve konukları da bölüşür, kardeşlerinin sevdiği her şeyi düşman sayarlar. Oysa herkes şunu hesaba katabilir: Eski silahlar ve aletler bozulunca yenileri alınır gibi, dostlar ve içki arkadaşları bulunabilir, akrabalar ve tanıdıklar edinilebilir. Ama kardeşin yerine başkası konamaz; kesik elin ya da oyulmuş gözün yerine konamayacağı gibi. İranlı kadın da çocukları yerine kardeşini kurtarmayı seçtiğinde doğru söylemişti: Başka çocuklar edinebilirdi; ama ana babası ölü olduğundan, başka bir kardeşi olamazdı.

7

διὸ καὶ γονέων κακὴν γηροτρόφον οὖσαν καὶ κακίονα παιδοτρόφον τέκνων ἐκκαθαίρειν προσήκει τὴν μισαδελφίαν. ἔστι δὲ καὶ πρὸς πολίτας διάβολος καὶ κατήγορος· οἴονται γὰρ οὐκ ἂν· ἐκ τοσῆσδε συντροφίας καὶ συνηθείας καὶ οἰκειότητος ἐχθροὺς καὶ πολεμίους γενέσθαι, μὴ πολλὰ καὶ πονηρὰ συνειδότας ἀλλήλοις. μεγάλαι γὰρ αἰτίαι μεγάλην διαλύουσιν εὔνοιαν καὶ φιλίαν· ὅθεν οὐδὲ ῥᾳδίως αὖθις ἐνδέχονται διαλύσεις. ὥσπερ γὰρ τὰ συμπαγέντα, κἂν χαλάσῃ τὸ ἐχέκολλον, ἐνδέχεται πάλιν δεθῆναι καὶ συνελθεῖν, συμφυοῦς δὲ σώματος ῥαγέντος ἢ σχισθέντος; ἔργον ἐστὶ κόλλησιν εὑρεῖν καὶ σύμφυσιν· οὕτως αἱ μὲν ὑπὸ χρείας συνημμέναι φιλίαι κἂν διαστῶσιν οὐ χαλεπῶς αὖθις ἀναλαμβάνουσιν· ἀδελφοὶ δὲ τοῦ κατὰ φύσιν ἐκπεσόντες; οὔτε· ῥᾳδίως; συνέρχονται, κἂν συνέλθωσι, ῥυπαρὰν καὶ ὕποπτον οὐλὴν αἱ διαλύσεις ἐφέλκονται. πᾶσα μὲν οὖν ἔχθρα πρὸς ἄνθρωπον ἀνθρώπῳ μετὰ τῶν μάλιστα λυπούντων ἐνδυομένη παθῶν, φιλονεικίας ὀργῆς φθόνου μνησικακίας, ὀδυνηρόν ἐστι καὶ ταραχῶδες· ἡ δὲ πρὸς ἀδελφόν, ᾧ θυσιῶν τε κοινωνεῖν ἀνάγκη καὶ ἱερῶν πατρῴων ὁμόταφόν τε γενέσθαι καί που σύνοικον ἢ γείτονα χωρίων, ἐν ὄμμασιν ἔχει τὸ λυπηρόν, ὑπομιμνήσκουσα καθʼ ἡμέραν τῆς ἀνοίας καὶ παραφροσύνης, διʼ ἣν τὸ ἥδιστον καὶ συγγενέστατον πρόσωπον βλέπεται σκυθρωπότατον, ἥ τε προσφιλὴς ἐκ νέων φωνὴ καὶ συνήθης ἀκοῦσαι φοβερωτάτη γέγονε. πολλοὺς δὲ τῶν ἄλλων ἀδελφῶν ὁρῶντες οἰκίᾳ τε μιᾷ χρωμένους καὶ τραπέζῃ καὶ χωρίοις ἀνεμήτοις καὶ ἀνδραπόδοις, αὐτοὶ καὶ φίλους διῄρηνται καὶ ξένους, ἐχθρὰ πάντα τὰ προσφιλῆ τοῖς ἀδελφοῖς νέμοντες· καὶ ταῦτα, πᾶσιν ἐν μέσῳ λογίζεσθαι παρόντος, ὅτι, ληιστοί μέν τε φίλοι καὶ συμπόται κτητοί δὲ κηδεσταὶ καὶ συνήθεις, τῶν πρώτων ὥσπερ ὅπλων ἢ ὀργάνων διαφθαρέντων· ἀδελφοῦ δʼ ἀντίκτησις οὐκ ἔστιν, ὥσπερ οὐδὲ χειρὸς ἀφαιρεθείσης οὐδʼ ὄψεως ἐκκοπείσης· ἀλλʼ ὀρθῶς ἡ Περσὶς εἶπεν, ἀντὶ τῶν τέκνων ἑλομένη σῶσαι τὸν ἀδελφόν, ὅτι παῖδας μὲν ἑτέρους κτήσασθαι δύναιτʼ ἄν, ἀδελφὸς δʼ ἄλλος αὐτῇ, γονέων μὴ ὄντων, οὐκ ἂν γένοιτο.

88. Bölüm

Peki, diyebilir biri, kötü bir kardeşi olan ne yapmalı? Önce şunu hatırlamalı: Kötülük her tür dostluğa bulaşır ve Sophokles'in dediği gibi

insanların çoğunu araştırırsan çirkin şeyler bulursun.

Akrabalıkta da arkadaşlıkta da aşkta da kötülükten bağımsız, saf ve temiz bir şey bulmak mümkün değildir. Spartalı adam, ufak tefek bir kadınla evlendiğinde, kötülüklerin en küçüğünü seçmek gerektiğini söylemişti. Kardeşe de akıllıca öğüdümüz şudur: Yabancıların kötülüklerini denemektense, kendine en yakın kötülüklere katlan. Çünkü bu zorunlu olduğu için ayıplanmaz, öteki isteyerek seçildiği için yerilir. Çünkü içki arkadaşı, yaşıt, konuk

hayânın dövülmemiş prangalarına bağlı değildir;

aynı kandan, birlikte büyümüş, aynı baba ve annenin çocuğu olan kişi bağlıdır. Ona hatalarının bazılarını bağışlamak yerinde olur; hata yapan kardeşe şöyle diyerek göz yummak gerekir:

Bu yüzden seni bırakamam, bedbahtsın,

kötüsün, akılsızsın; yoksa farkında olmadan babadan ya da anneden tohumla sana geçmiş bir hastalığı nefretimle sert ve acı biçimde cezalandırıyor olabilirim. Theophrastos'un dediği gibi, yabancıları sevip sonra yargılamamalı, yargıladıktan sonra sevmelidir. Ama tabiat, iyi niyette yargıya öncülük vermediği, dillerdeki bir ölçek tuzu beklemediği, dostluğun başlangıcını doğumla birlikte verdiği yerde hataların sert ve titiz araştırıcısı olmamalıyız.

Oysa ne dersin, bazıları yabancı kişilerin, içki sofrasından, oyundan ya da palaestradan edindikleri kişilerin hatalarına kolayca, hatta zevkle katlanırken, kardeşlerine karşı huysuz ve affetmez olurlar. Huysuz köpekler ve atlar, kimileri vaşaklar, kediler, maymunlar, aslanlar besleyip sever, ama kardeşlerin öfkesine, cehaletine ya da hırsına dayanamazlar. Başkaları metreslere ve fahişelere evlerini ve tarlalarını yazarken, kardeşleriyle bir arsa ya da bir köşe için amansız bir teke tek dövüşe girerler. Sonra kardeş düşmanlığına kötülük düşmanlığı adını takıp dolaşır, kardeşlerinde kötülüğü öne sürüp sövgüler yağdırırlar; başkalarında ise rahatsız olmaz, onlarla sıkı fıkı olurlar.

8

τί δῆτα χρὴ ποιεῖν, φαίη τις ἄν, ὅτῳ φαῦλος ἀδελφὸς γένοιτο; πρῶτον ἐκεῖνο μνημονεύειν, ὅτι παντὸς ἅπτεται γένους φιλίας ἡ φαυλότης, καὶ κατὰ τὸν Σοφοκλέα τὰ πλεῖστα φωρῶν αἰσχρὰ φωράσεις βροτῶν. οὔτε γὰρ τὸ συγγενικὸν οὔτε τὸ ἑταιρικὸν οὔτε τὸ ἐρωτικὸν εἱλικρινὲς καὶ ἀπαθὲς καὶ καθαρὸν ἔστιν εὑρεῖν κακίας. ὁ μὲν οὖν Λάκων μικρὰν γυναῖκα γήμας ἔφη τὰ ἐλάχιστα δεῖν αἱρεῖσθαι τῶν κακῶν, ἀδελφῷ δὲ σωφρόνως παραινέσειεν ἄν τις τὰ οἰκειότατα τῶν κακῶν ὑπομένειν μᾶλλον ἢ πειρᾶσθαι τῶν ἀλλοτρίων· τοῦτο γὰρ ἀνέγκλητον ὡς ἀναγκαῖον, ἐκεῖνο δὲ ψεκτὸν ὡς αὐθαίρετον. οὐ γὰρ ὁ συμπότης οὐδʼ ὁ συνέφηβος οὐδʼ ὁ ξένος; αἰδοῦς ἀχαλκεύτοισιν ἔζευκται πέδαις,ʼ ἀλλʼ ὁ σύναιμος καὶ σύντροφος καὶ ὁμοπάτωρ καὶ ὁμομήτωρ, ᾧ καὶ τῶν ἁμαρτημάτων εἰκός ἐστιν ἐπιχωρεῖν ἔνια, καὶ παρείκειν λέγοντα πρὸς ἀδελφὸν ἐξαμαρτάνοντα τοὔνεκά σʼ οὐ δύναμαι προλιπεῖν δύστηνον ἐόντα καὶ φαῦλον καὶ ἀνόητον, μὴ καὶ λάθω τι πατρῷον ἢ μητρῷον ἐνεσταγμένον ἀπὸ σπέρματος νόσημα χαλεπῶς καὶ πικρῶς τῷ μισεῖν ἐν σοὶ κολάζων. τοὺς μὲν γὰρ ἀλλοτρίους, ὡς ἔλεγε Θεόφραστος, οὐ φιλοῦντα δεῖ κρίνειν ἀλλὰ κρίναντα φιλεῖν· ὅπου δʼ ἡ φύσις ἡγεμονίαν τῇ κρίσει πρὸς εὔνοιαν οὐ δίδωσιν οὐδʼ ἀναμένει τὸν θρυλούμενον τῶν ἁλῶν μέδιμνον ἀλλὰ συγγεγέννηκε τὴν ἀρχὴν τῆς φιλίας, ἐνταῦθα δεῖ μὴ πικροὺς εἶναι μηδʼ ἀκριβεῖς τῶν ἁμαρτημάτων ἐξεταστάς. νυνὶ δὲ τί ἂν λέγοις, εἰ ξένων ἀνθρώπων καὶ ἀλλοτρίων ἐκ πότου τινὸς ἢ παιδιᾶς ἢ παλαίστρας προσφθαρέντων ἁμαρτήματα ῥᾳδίως ἔνιοι φέροντες καὶ ἡδόμενοι, δύσκολοι καὶ ἀπαραίτητοι πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς εἰσιν; ὅπου καὶ κύνας χαλεποὺς καὶ ἵππους, · πολλοὶ δὲ καὶ λύγκας αἰλούρους πιθήκους λέοντας τρέφοντες καὶ ἀγαπῶντες, ἀδελφῶν οὐχ ὑπομένουσιν ὀργὰς ἢ ἀγνοίας ἢ φιλοτιμίας; ἕτεροι δὲ παλλακίσι καὶ πόρναις οἰκίας καὶ ἀγροὺς καταγράφοντες ὑπὲρ οἰκοπέδου καὶ γωνίας πρὸς ἀδελφοὺς διαμονομαχοῦσιν; εἶτα τῷ μισαδέλφῳ μισοπονηρίαν ὄνομα θέμενοι, περινοστοῦσιν ἐν τοῖς ἀδελφοῖς τὴν κακίαν προβαλλόμενοι καὶ λοιδοροῦντες , ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις μὴ δυσχεραίνοντες ἀλλὰ χρώμενοι πολλῇ καὶ συνόντες.

99. Bölüm

Bunlar yazının tamamına giriş olsun. Öğretime başkalarının yaptığı gibi babadan kalanın bölüşümüyle değil, ana baba hayattayken yapılan hatalı rekabet ve kıskançlıkla başlayalım. Agesilaos, her seçilen ihtiyara üstünlük hediyesi olarak bir öküz gönderince eforlar onu cezalandırdı; sebep olarak, herkese ait olanları dalkavuklukla ve iyilikle kendine bağladığını gösterdiler. Bir oğula da şu öğüt verilebilir: Ana babaya hizmet ederken onları yalnız kendine bağlama, iyi niyeti yalnız kendine çekme. Birçok kişi kardeşlerine karşı bu yolla halk avcılığı yapar, bu açgözlülüğe de yakışır ama adil olmayan bir bahane bulur. Çünkü babadan gelen en büyük ve en güzel şeyden, iyi niyetten, kardeşlerini aşağılık ve hileli bir sokulganlıkla yoksun bırakır; onların meşguliyetlerinden ve cehaletlerinden yararlanır, kardeşlerinin hata yaptığını ya da öyle göründüğünü gördükleri konularda kendilerini en düzenli, itaatli, itidalli gösterirler.

Tersi gerekir: Öfke varsa onu üstlenip birlikte taşımalı, yardım ederek hafifletmeli, hizmetlerde ve iyiliklerde kardeşi bir şekilde işin içine katmalıdır. Kardeş bir şeyi yapmamışsa, zamanı, başka bir işi ya da başka şeylere daha yararlı ve daha ağırbaşlı olan yaradılışını sorumlu göstermelidir. Agamemnon'un şu sözü de iyidir:

Ne tembellikten ne de düşüncesizlikten, bana bakıp benim hamlemi bekleyerek,

bu görevi bana bıraktı. Babalar da adların yerini değiştirmeyi hoşlukla kabul eder, oğullarına inanırlar: kardeşlerinin gevşekliğine sadelik, sakarlığına dürüstlük, rekabetçiliğine küçümsenemezlik dediklerinde. Böylece arabulucu, bir yandan babanın kardeşe öfkesini azaltır, bir yandan da kendisine sevgisini artırır.

9

ταυτὶ μὲν οὖν ἔστω προοίμια τοῦ λόγου παντός. ἀρχὴν δὲ τῆς διδασκαλίας; μὴ τὴν νέμησιν τῶν πατρῴων, ὥσπερ ἕτεροι, λάβωμεν, ἀλλὰ τὴν ἔτι ζώντων ἁμαρτανομένην τῶν γονέων ἅμιλλαν καὶ ζηλοτυπίαν. οἱ μὲν γὰρ ἔφοροι, τοῦ Ἀγησιλάου τῶν ἀποδεικνυμένων ἀεὶ γερόντων ἑκάστῳ βοῦν ἀριστεῖον πέμποντος, ἐζημίωσαν αὐτὸν αἰτίαν ὑπειπόντες, ὅτι τοὺς· κοινοὺς ἰδίους κτᾶται δημαγωγῶν καὶ χαριζόμενος· υἱῷ δʼ ἄν τις παραινέσειε θεραπεύειν γονεῖς μὴ κτώμενον ἑαυτῷ μόνῳ μηδʼ εἰς ἑαυτὸν ἀποστρέφοντα τὴν εὔνοιαν· ᾧ τρόπῳ πολλοὶ καταδημαγωγοῦσι τοὺς ἀδελφούς, εὐπρεπῆ πρόφασιν οὐ δικαίαν δὲ τῆς πλεονεξίας ταύτης ἔχοντες. τὸ γὰρ μέγιστον τῶν πατρῴων καὶ κάλλιστον ἀποστεροῦσιν αὐτούς, τὴν εὔνοιαν, ἀνελευθέρως καὶ πανούργως ὑποτρέχοντες, ἐν καιρῷ ταῖς ἐκείνων ἀσχολίαις καὶ ἀγνοίαις ἐπιτιθέμενοι καὶ μάλιστα παρέχοντες εὐτάκτους καὶ κατηκόους αὑτοὺς καὶ σώφρονας, ἐν οἷς ἐκείνους ἁμαρτάνοντας ἢ δοκοῦντας ὁρῶσι. δεῖ δὲ τοὐναντίον, ὅπου μὲν ὀργή, συνεκδέχεσθαι καὶ συνυποδύεσθαι καθάπερ τῷ συνεργεῖν ποιοῦντα κουφοτέραν, ὑπουργίαις δὲ καὶ χάρισι συνεισποιεῖν ἁμωσγέπως τὸν ἀδελφόν· ἐλλείποντος δέ που, καιρὸν ἢ πρᾶξιν ἑτέραν ἢ τὴν φύσιν αἰτιᾶσθαι, ὡς μᾶλλον πρὸς ἄλλα χρησιμωτέραν καὶ σεμνοτέραν οὖσαν. εὖ δʼ ἔχει καὶ τὸ τοῦ Ἀγαμέμνονος, ὡς οὔτʼ ὄκνῳ εἴκων οὔτʼ ἀφραδίῃσι νόοιο, ἀλλʼ ἐμέ τʼ εἰσορόων καὶ ἐμὴν ποτιδέγμενος ὁρμήν κἀμοὶ τοῦτο παραδοὺς τὸ καθῆκον. ἡδέως δὲ καὶ τῶν ὀνομάτων τὰς μεταθέσεις οἱ πατέρες προσδέχονται καὶ πιστεύουσι τοῖς υἱοῖς, ἁπλότητα μὲν τὴν ῥᾳθυμίαν τῶν ἀδελφῶν ὀνομάζουσιν ὀρθότητα δὲ τὴν σκαιότητα, τὸ δὲ φιλόνεικον ἀκαταφρόνητον ὥστε τῷ διαλλάσσοντι περίεστι τὴν πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὀργὴν ἐλαττοῦν ἅμα καὶ τὴν πρὸς ἑαυτὸν εὔνοιαν αὔξειν τοῦ πατρός.

1010. Bölüm

Böyle savunduktan sonra kardeşe dönmeli, onu daha sert biçimde tutmalı, hatasını ve eksiğini açık sözlülükle göstermelidir. Çünkü kardeşlere ne göz yummalı ne de hatalarının üstüne gitmelidir (biri sevinenin, öbürü birlikte hata yapanın işidir); öğütçünün tavrı kaygı duyan ve kederlenen birinin tavrı olmalıdır. Ana baba önünde kardeşini en istekli savunan kişi, kardeşinin yanında onu en sert suçlayandır. Ama kardeş hiç hata yapmadığı hâlde suçlanırsa, başka konularda ana babaya hizmet etmek, onların her öfkesine ve huysuzluğuna katlanmak yakışık alır. Haksız yere kötü söylenen ya da kötü davranılan kardeş için onlarla tartışmak ve hak savunması yapmak ise ayıp değil, güzeldir. Haksızlığa uğramış görünen kardeş için açık konuşan kişi, Sophokles'in şu sözünü duymaktan korkmamalıdır:

Ey en kötü evlat, babayla mahkemelik olan!

Çünkü böyle bir dava, hatası gösterilenlerin yenilgisini zaferden daha tatlı kılar.

10

οὕτω δʼ ἀπολογησάμενον ἤδη πρὸς ἐκεῖνον δεῖ τρέπεσθαι καὶ καθάπτεσθαι σφοδρότερον, τὸ ἁμάρτημα καὶ τὸ ἔλλειμμα μετὰ παρρησίας ἐνδεικνύμενον. οὔτε γὰρ ἐφιέναι δεῖ τοῖς ἀδελφοῖς οὔτʼ αὖ πάλιν ἐπεμβαίνειν ἁμαρτάνουσιν αὐτοῖς (τὸ μὲν γὰρ ἐπιχαίροντός ἐστιν ἐκεῖνο δὲ συνεξαμαρτάνοντος), ἀλλὰ κηδομένῳ καὶ συναχθομένῳ χρῆσθαι τῷ νουθετοῦντι. γίγνεται δὲ κατήγορος ἀδελφοῦ σφοδρότατος πρὸς αὐτὸν ὁ προθυμότατος ὑπὲρ αὐτοῦ συνήγορος πρὸς τοὺς γονεῖς γενόμενος. ἂν δὲ μηδὲν ἁμαρτάνων ἀδελφὸς ἐν αἰτίᾳ γένηται, τἄλλα μὲν ὑπουργεῖν γονεῦσι καὶ φέρειν ὀργήν τε πᾶσαν αὐτῶν καὶ δυσχέρειαν ἐπιεικές· αἱ δʼ ὑπὲρ ἀδελφοῦ παρʼ ἀξίαν κακῶς ἀκούοντος ἢ πάσχοντος ἀντιδικίαι καὶ δικαιολογίαι πρὸς αὐτοὺς ἄμεμπτοι καὶ καλαί· καὶ οὐ φοβητέον ἀκοῦσαι τὸ Σοφόκλειον ὦ παῖ κάκιστε, διὰ δίκης ἰὼν πατρὶ, παρρησιαζόμενον ὑπὲρ ἀδελφοῦ δοκοῦντος ἀγνωμονεῖσθαι· καὶ γὰρ αὐτοῖς ἡ τοιαύτη δίκη τοῖς ἐλεγχομένοις ποιεῖ τὴν ἧτταν ἡδίω τῆς νίκης.

1111. Bölüm

Baba ölünce kardeşlerin iyi niyetle birbirlerine eskisinden sıkı sarılmaları doğrudur. Hemen birlikte ağlayıp keder paylaşarak sevgiyi ortaklaşmalı, hizmetkârların kuşkularını, öteki tarafa geçen dostların iftiralarını geri çevirmelidirler. Dioskurlar'ın kardeş sevgisi hakkında anlatılan diğer şeylere ve Polydeukes'in, kardeşi hakkında ona fısıldayanı yumrukla öldürdüğüne inanmalıdırlar.

Babadan kalanın bölüşümüne, birbirine savaş ilan edip, çoğu kişi gibi,

Dinle, Savaşın kızı Alala!

diye silahlanarak gitmemelidirler. Tersine, bu güne çok dikkat etmelidirler; o gün kimileri için onulmaz düşmanlığın ve kavganın, kimileri için dostluk ve uyumun başlangıcıdır. Mümkünse kendi aralarında, değilse ikisinin de ortak dostunu insaflı tanık alarak,

adil kuraların

Platon'un dediği gibi, kendilerine yakın ve uygun olanı alıp vermeli; yalnız yönetimi ve idareyi bölüştüklerini, kullanım ve mülkiyetin ise ortada, ortak ve bölünmemiş durduğunu düşünmelidirler. Kimileri ise dadıları, birlikte büyüdükleri ve alıştıkları köleleri birbirinden çekip alarak, ısrarla birbirini geçmeye çalışır; sonunda bir kölenin değeri kadar kazançla, ama babadan gelen en büyük ve en değerli şeyi, kardeşin dostluğunu ve güvenini kaybetmiş olarak ayrılırlar. Kimilerinin de babadan kalanı, kazançsız, yalnız rekabet uğruna, savaş ganimeti gibi kullandığını biliyoruz. Opuslu Kharikles ve Antiokhos böyleydi: Gümüş bir kupayı kırıp bir giysiyi ikiye keserek ayrıldılar; sanki tragedyadaki bir lanet uyarınca

keskin demirle evi bölüşmüşlerdi.

Kimileri de bölüşmede kardeşlerini kurnazlık, hile ve aldatmacayla geçtiklerini başkalarına övünerek anlatırlar; oysa ölçülülük, iyilik ve boyun eğme ile üstün geldikleri için övünmeleri, gururlanmaları gerekir.

Bu yüzden Athenodoros'u anmak yerinde olur; bizim oralarda herkes onu anar. Ksenon adında büyük bir kardeşi vardı. Mal varlığının vasiliğini yaparken çoğunu heba etti; sonunda bir kadını kaçırıp hüküm giyince mal varlığını kaybetti, Kayser'in hazinesine geçti. Athenodoros henüz sakalı çıkmamış bir delikanlıydı. Payı kendisine geri verilince kardeşini ortada bırakmadı; her şeyi ortaya koyup paylaştı. Bölüşmede birçok haksızlığa uğradığı hâlde kızmadı, pişman olmadı; kardeşinin Yunanistan'da dillere düşen akılsızlığına yumuşakça ve neşeyle katlandı.

11

ἀποθανόντος γε μὴν πατρὸς ἐμφύεσθαι μᾶλλον ἢ πρότερον ὀρθῶς; ἔχει τῇ εὐνοίᾳ τοὺς ἀδελφούς, εὐθὺς μὲν ἐν τῷ συνδακρύειν καὶ συνάχθεσθαι κοινουμένους; τὸ φιλόστοργον, ὑπονοίας δὲ θεραπόντων καὶ διαβολὰς ἑταίρων ἑτέροις αὑτοὺς προσνεμόντων ἀπωθουμένους, καὶ πιστεύοντας τοῖς τʼ ἄλλοις ἃ μυθολογοῦσι περὶ τῶν Διοσκόρων τῆς φιλαδελφίας, καὶ ὅτι ὁ Πολυδεύκης τὸν καταψιθυρίζοντα τἀδελφοῦ πρὸς αὐτὸν κονδύλῳ παίσας ἀπέκτεινεν. ἐπὶ δὲ τὴν νέμησιν τῶν πατρῴων, μὴ καταγγείλαντας ἀλλήλοις πόλεμον ὥσπερ οἱ πολλοὶ κλῦθʼ, Ἀλαλά Πολέμου θύγατερ, ἐκ παρασκευῆς ἀπαντᾶν ἀλλὰ μάλιστα δεῖ τὴν ἡμέραν ἐκείνην φυλαττομένους, ὡς τοῖς μὲν ἔχθρας ἀνηκέστου καὶ διαφορᾶς τοῖς δὲ φιλίας καὶ ὁμονοίας οὖσαν ἀρχήν, μάλιστα μὲν αὐτοὺς καθʼ ἑαυτούς, εἰ δὲ μή, φίλου κοινοῦ παρόντος ἀμφοτέροις μάρτυρος εὐγνώμονος δίκης κλήροις, ᾗ φησιν ὁ Πλάτων, τὰ φίλα καὶ προσήκοντα λαμβάνοντας καὶ διδόντας οἴεσθαι τὴν ἐπιμέλειαν νέμεσθαι καὶ τὴν οἰκονομίαν, χρῆσιν δὲ καὶ κτῆσιν ἐν μέσῳ κεῖσθαι κοινὴν καὶ ἀνέμητον ἁπάντων, οἱ δὲ καὶ τίτθας ἀποσπῶντες ἀλλήλων καὶ συντρόφους καὶ συνήθεις παῖδας ὑπερβαλλόμενοι τοῖς διωγμοῖς, ἀπίασιν ἀνδραπόδου τιμὴν πλέον ἔχοντες, τὸ δὲ μέγιστον καὶ τιμιώτατον τῶν πατρῴων, φιλίαν ἀδελφοῦ καὶ πίστιν, ἀπολωλεκότες ἐνίους δὲ καὶ ἀκερδῶς φιλονεικίας ἕνεκα χρησαμένους τοῖς πατρῴοις οὐθὲν ἐπιεικέστερον ἢ λαφύροις ἴσμεν. ὧν καὶ Χαρικλῆς καὶ Ἀντίοχος ἦσαν οἱ Ὀπούντιοι· καὶ γὰρ ἔκπωμα διακόψαντες ἀργυροῦν καὶ ἱμάτιον διατεμόντες ἀπῄεσαν, ὥσπερ ἐκ τραγικῆς τινος κατάρας θηκτῷ σιδήρῳ δῶμα διαλαχόντες οἱ δὲ καὶ διηγοῦνται πρὸς ἑτέρους γαυριῶντες, ὅτι τῶν ἀδελφῶν πανουργίᾳ καὶ δριμύτητι καὶ παραλογισμῷ πλέον ἔσχον ἐν τῷ νέμεσθαι, δέον ἀγάλλεσθαι καὶ μέγα φρονεῖν ἐπιεικείᾳ καὶ χάριτι καὶ ὑπείξει περιγενομένους. ὅθεν ἄξιόν Ἀθηνοδώρου μεμνῆσθαι, καὶ μέμνηνταί γε πάντες παρʼ ἡμῖν. ἦν γὰρ ἀδελφὸς πρεσβύτερος αὐτῷ ὄνομα Ξένων, καὶ πολλὰ τῆς οὐσίας ἐπιτροπεύων διεφόρησε· τέλος δʼ ἁρπάσας γυναῖκα καὶ καταδικασθεὶς ἀπώλεσε τὴν οὐσίαν, εἰς τὸ Καίσαρος ταμιεῖον ἀναληφθεῖσαν. ὁ δʼ Ἀθηνόδωρος ἦν μὲν ἔτι μειράκιον οὐδέπω γενειῶν· ἀποδοθέντος δὲ τοῦ μέρους αὐτῷ τῶν χρημάτων, οὐ περιεῖδε τὸν ἀδελφὸν ἀλλʼ εἰς μέσον ἅπαντα καταθεὶς ἐνείματο, καὶ πολλὰ περὶ τὴν νέμησιν ἀγνωμονούμενος οὐκ ἠγανάκτησεν οὐδὲ μετενόησεν, ἀλλὰ πράως καὶ ἱλαρῶς ἤνεγκε τἀδελφοῦ τὴν ἄνοιαν, περιβόητον ἐν τῇ Ἑλλάδι γενομένην.

1212. Bölüm

Solon politeia hakkında eşitliğin kavga çıkarmadığını söylediğinde, güzel geometrik oranın yerine aritmetik ve demokratik oranı getirdiği için fazla halk yanlısı bulunmuştu. Evde ise kardeşlere öğüt veren kişi, Platon'un vatandaşlara öğütlediği gibi, en iyisi “benim” ve “benim değil” sözlerini kaldırmalarını, olmazsa eşit payı sevip ona sarılmalarını söylerse, uyum ve barış için güzel, sağlam bir temel atmış olur. Ünlü örneklerden de yararlansın. Pittakos gibi: Lydia kralı ona parası olup olmadığını sormuş; kardeşi öldüğünden, “İstediğimin iki katı” demişti.

Yalnız mal edinme ve azaltmada azlık çokluğun düşmanı olmaz. Genel olarak Platon'un dediği gibi, dengesizlikte hareket, denklikte durma ve kalıcılık doğar. Bunun gibi her eşitsizlik kardeşler arasında kavgaya yol açabilir; ama her konuda eşit ve dengeli olmak imkânsızdır. Tabiatlar bazı şeyleri daha doğuştan eşitsiz böler, sonra da talihler böler. Bunlar haset ve kıskançlık doğurur; bu çirkin hastalıklar ve belalar yalnız evler için değil, şehirler için de yıkıcıdır. Bunlara karşı da dikkatli olmalı, baş gösterince tedavi etmelidir.

Üstün olana şöyle öğüt verilebilir. Önce üstün göründüğü şeyleri kardeşleriyle ortak kılmalı, onları da ününde süslemeli, dostluklarına katmalı; konuşmada daha usta ise bu gücünü, kardeşlerinin de sahip olduğu bir güç gibi onların hizmetine sunmalıdır. Sonra hiçbir kibir ya da küçümseme göstermemeli, aksine karakterini yumuşatıp alçakgönüllü olarak üstünlüğünü hasetten korumalı; talihin dengesizliğini de mümkün olduğunca ılımlı bir tavırla dengelemelidir. Lucullus büyük olduğu hâlde kardeşinden önce makam almak istemedi; kendi sırasını bırakıp onunkini bekledi. Polydeukes de tek başına tanrı olmak istemedi; kardeşiyle birlikte yarı tanrı olmayı, ölümlülerin payını paylaşmayı, ölümsüzlüğünü ona vermek için seçti. Sana da, ey mesut adam, denebilir ki sahip olduğun iyilikleri hiç azaltmadan, kardeşini de kendine benzetebilir, süsleyebilirsin; ün, aretē ya da iyi talihinin çevresinde bir ışık gibi yararlansın. Platon da kardeşlerini en güzel eserlerine koyarak ünlü etmişti: Glaukon ile Adeimantos'u Politeia'ya, en küçüğü Antiphon'u Parmenides'e.

12

ὁ μὲν οὖν Σόλων ἀποφηνάμενος περὶ πολιτείας, ὡς ἰσότης στάσιν οὐ ποιεῖ, λίαν ἔδοξεν ὀχλικός, ἀριθμητικὴν καὶ δημοκρατικὴν ἐπεισάγων ἀναλογίαν ἀντὶ τῆς καλῆς γεωμετρικῆς· ὁ δʼ ἐν οἰκίᾳ παραινῶν ἀδελφοῖς μάλιστα μὲν ὡς ὁ Πλάτων παρῄνει τοῖς πολίταις, τὸ ἐμόν ἐξαιρεῖν καὶ τὸ οὐκ ἐμόν, εἰ δὲ μή, τὴν ἴσην ἀγαπᾶν καὶ τῆς ἴσης περιέχεσθαι, καλὴν κρηπῖδα καὶ μόνιμον ὁμονοίας καὶ εἰρήνης καταβαλλόμενος ἐστι. χρήσθω δὲ καὶ παραδείγμασιν ἐνδόξοις οἷόν ἐστι, καὶ τὸ τοῦ Πιττακοῦ πρὸς τὸν βασιλέα Λυδῶν πυνθανόμενον εἰ χρήματʼ ἔστιν αὐτῷ, διπλάσιʼ εἶπεν ἢ ἐβουλόμην, τἀδελφοῦ τεθνηκότος. ἐπεὶ δʼ οὐ μόνον ἐν χρημάτων κτήσει καὶ μειώσει τῷ πλείονι πολέμιον καθίσταται τοὔλασσον ἀλλʼ ἁπλῶς, ᾗ φησιν ὁ Πλάτων ἐν μὲν ἀνωμαλίᾳ κίνησιν ἐν δʼ ὁμαλότητι στάσιν ἐγγίγνεσθαι καὶ μονήν, οὕτω πᾶσα μὲν ἀνισότης ἐπισφαλής ἐστι πρὸς διαφορὰν ἀδελφῶν, ἐν πᾶσι δʼ ἴσους γενέσθαι καὶ ὁμαλοὺς ἀδύνατον· τὰ μὲν γὰρ αἱ φύσεις εὐθὺς ἀνίσως νέμουσι, τὰ δʼ ὕστερον αἱ τύχαι φθόνους ἐμποιοῦσαι καὶ ζηλοτυπίας, αἴσχιστα νοσήματα καὶ κῆρας οὐκ οἰκίαις μόνον ἀλλὰ καὶ πόλεσιν ὀλεθρίους δεῖ καὶ ταῦτα φυλάττεσθαι καὶ θεραπεύειν, ἂν ἐγγένηται. τῷ μὲν οὖν ὑπερέχοντι παραινέσειεν ἄν τις, πρῶτον μὲν οἷς δοκεῖ διαφέρειν, ταῦτα κοινὰ ποιεῖν τοῖς ἀδελφοῖς, συνεπικοσμοῦντα τῇ δόξῃ καὶ συνεισποιοῦντα ταῖς φιλίαις· κἂν λέγειν δεινότερος ᾖ, χρῆσθαι παρέχοντα τὴν δύναμιν, ὡς ἐκείνου μηθὲν ἧττον οὖσαν· ἔπειτα μήτʼ ὄγκον ἐμφαίνειν τινὰ μήθʼ ὑπεροψίαν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνδιδόντα καὶ συγκαθιέντα τῷ ἤθει τὴν ὑπεροχὴν ἀνεπίφθονον ποιεῖν, καὶ τὴν τῆς τύχης ἀνωμαλίαν ἐπανισοῦν, ὡς ἀνυστόν ἐστι, τῇ μετριότητι τοῦ φρονήματος. ὁ γοῦν Λεύκολλος οὐκ ἠξίωσε πρότερος; τἀδελφοῦ τὴν ἀρχὴν λαβεῖν πρεσβύτερος ὤν, ἀλλὰ τὸν αὑτοῦ παρεὶς καιρὸν τὸν ἐκείνου περιέμεινεν. ὁ δὲ Πολυδεύκης οὐδὲ θεὸς ἠθέλησε μόνος ἀλλὰ μᾶλλον ἡμίθεος σὺν τἀδελφῷ γενέσθαι καὶ τῆς θνητῶν μερίδος μετασχεῖν ἐπὶ τῷ μεταδοῦναι τῆς ἀθανασίας ἐκείνῳ. σοὶ δέ, φαίη τις ἄν, ὦ μακάριε, μηθὲν ἐλαττοῦντι τῶν προσόντων ἀγαθῶν ὑπάρχει συνεξομοιοῦν καὶ συνεπικοσμεῖν τὸν ἀδελφόν, ὥσπερ αὐγῆς ἀπολαύοντα τῆς περὶ σὲ δόξης ἢ ἀρετῆς ἢ εὐτυχίας· ὥσπερ Πλάτων τοὺς ἀδελφοὺς εἰς τὰ κάλλιστα τῶν αὑτοῦ συγγραμμάτων θέμενος ὀνομαστοὺς ἐποίησε, Γλαύκωνα μὲν καὶ Ἀδείμαντον εἰς τὴν Πολιτείαν, Ἀντιφῶντα δὲ τὸν νεώτατον εἰς τὸν Παρμενίδην.

1313. Bölüm

Kardeşlerin tabiatlarında ve talihlerinde eşitsizlik olsa da birinin her konuda, tamamen üstün olması imkânsızdır. Elementlerin tek bir maddeden doğduğu, ama en zıt yetilere sahip olduğu söylenir. Ama aynı anneden ve babadan doğmuş iki kardeşten birinin Stoa'nın bilgesi gibi aynı anda güzel, zarif, özgür ruhlu, itibarlı, zengin, konuşmada usta, çok bilgili, insancıl, ötekinin ise çirkin, kaba, aşağılık, itibarsız, yoksul, sözde zayıf, cahil, insanlardan nefret eden biri olduğunu kimse görmemiştir. Daha az ünlü ve daha alçakta olanlarda bile bir şekilde bir parça zarafet, güç ya da güzel bir şeye yetenek vardır:

kirpi dikenleri ve sert sürgünler arasında yumuşak mor şebboylar açar.

Başka alanlarda üstün görünen kişi, bunları kısmaz, gizlemez, kardeşini yarışmada olduğu gibi bütün birinciliklerden itmez; ona yol verir ve birçok konuda onun daha iyi, daha yararlı olduğunu gösterirse, hasedin bahanesini ateşin yakıtı gibi hep eksilterek söndürür; daha doğrusu doğmasına, yerleşmesine hiç izin vermez. Kendini üstün gördüğü konularda da kardeşini hep yardımcı ve danışman yapan kişi, mahkemelerde hatipse, makamlarda siyasetçiyse, dostluk işlerinde bir işbilirse, kısacası değerli ve itibar getiren hiçbir işten onu dışarıda bırakmayan, bütün güzel şeylere ortak eden, yanındayken yararlanan, yokken bekleyen, genel olarak onun kendisinden daha az işbilir olmadığını, ama ün ve kudreti başkasına daha kolay bıraktığını gösteren kişi, kendinden hiçbir şey eksiltmeden ona büyük şeyler ekler.

13

ἔτι τοίνυν ὥσπερ ἐγγίγνονται ταῖς φύσεσι καὶ ταῖς τύχαις τῶν ἀδελφῶν ἀνισότητες, οὕτως ἐν πᾶσι καὶ πάντως ὑπερέχειν τὸν ἕτερον ἀδύνατόν ἐστι. τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖά φασιν ἐκ μιᾶς ὕλης γεγονέναι, τὰς ἐναντιωτάτας ἔχοντα δυνάμεις· δυεῖν δʼ ἀδελφῶν· ἐκ μιᾶς μητρὸς καὶ πατρὸς ταὐτοῦ γεγονότων, οὐθεὶς ἑώρακε τὸν μὲν ὡς τὸν ἐκ τῆς Στοᾶς σοφόν, ὁμοῦ καλὸν εὔχαριν ἐλευθέριον ἔντιμον πλούσιον δεινὸν εἰπεῖν πολυμαθῆ φιλάνθρωπον τὸν δʼ ἕτερον αἰσχρὸν ἄχαριν ἀνελεύθερον ἄτιμον ἄπορον ἀσθενῆ περὶ λόγον ἀμαθῆ μισάνθρωπον ἀλλʼ ἔνεστιν ἁμωσγέπως καὶ τοῖς ἀδοξοτέροις καὶ ταπεινοτέροις μοῖρά τις χάριτος ἢ δυνάμεως ἢ πρός τι καλὸν εὐφυΐας, ὡς ἀνʼ ἐχινόποδας καὶ ἀνὰ τρηχεῖαν ὄνωνιν φύονται μαλακῶν ἄνθεα λευκοΐων. ταῦτα τοίνυν ὁ δοκῶν πλέον ἒχειν ἐν ἄλλοις, ἂν μὴ κολούῃ μηδʼ ἐπικρύπτῃ μηδὲ πάντων ὥσπερ ἐν ἀγῶνι τὸν ἀδελφὸν ἐξωθῇ τῶν πρωτείων, ἀλλʼ ἀνθυπείκῃ καὶ ἀποφαίνῃ πρὸς πολλὰ βελτίω καὶ χρησιμώτερον ἐκεῖνον, ὑφαιρῶν ἀεὶ τοῦ φθόνου τὴν πρόφασιν ὥσπερ ὕλην τοῦ πυρὸς ἀποσβέσει, μᾶλλον δʼ ὅλως οὐκ ἐάσει λαβεῖν γένεσιν οὐδὲ σύστασιν. ὁ δὲ καὶ συνεργόν, ἐν οἷς δοκεῖ κρείττων αὐτὸς εἶναι, ποιούμενος τὸν ἀδελφὸν ἀεὶ καὶ σύμβουλον, οἷον ἐν δίκαις ῥητορικὸς ὤν, ἐν ἀρχαῖς πολιτευόμενος, ἐν πράξεσι φιλικαῖς· συνελόντι δʼ εἰπεῖν, μηδενὸς ἀξιολόγου καὶ τιμὴν φέροντος ἔργου περιορῶν ἀπολειπόμενον, ἀλλὰ τῶν καλῶν πάντων κοινωνὸν ἀποφαίνων καὶ χρώμενος παρόντι καὶ περιμένων ἀπόντα, καὶ ὅλως συνεμφαίνων ὅτι πρακτικὸς μὲν οὐχ ἧττον αὐτοῦ παραχωρητικὸς δὲ μᾶλλόν ἐστι δόξης; καὶ δυνάμεως, οὐθὲν ἑαυτοῦ παραιρούμενος ἐκείνῳ μεγάλα προστίθησι.

1414. Bölüm

Üstün olana böyle öğüt verilebilir. Geride kalan da şunu düşünmelidir: Kendisinden daha zengin, daha bilgili ya da daha ünlü olan tek kişi kardeşi değildir. Çoğu zaman kendisi birçok kişinin gerisindedir, binlerce kez binlercesinin,

geniş toprağın ürününü yiyen biz insanların

gerisinde kalır. Ya herkese haset ederek dolaşır ya da bu kadar talihli kişi arasında onu yalnız en sevdiği, en yakını üzer; her iki durumda da hiç kimseye bahtsızlıkta üstünlük bırakmamış demektir. Metellus, Romalıların, Scipio gibi bir adam başka bir şehirde doğmadığı için tanrılara şükretmesi gerektiğini düşünürdü. Herkes de öncelikle kendisinin başarıda üstün olmasını, olmazsa imrenilen üstünlüğe ve güce kardeşinin sahip olmasını dilesin. Kimileri ise güzel olana o kadar kapalı yaratılmıştır ki ünlü dostlarıyla övünür, hükümdar ya da zengin konukları olunca gururlanır, ama kardeşlerinin parlaklığını kendi sönüşleri sayarlar. Babalarının talihiyle, büyük dedelerinin söylenen komutanlıklarıyla böbürlenirler, ama onlardan ne yararlanmış ne pay almışlardır; kardeşlerinin mirasları, makamları ve ünlü evlilikleri karşısında ise kederlenip küçülürler. Oysa en iyisi hiç kimseye haset etmemek; olmazsa bu hasedi dışarı, başkalarına çevirmektir. Tıpkı iç kavgayı dışarıya, düşmana çevirenler gibi.

Çünkü bana çok sayıda Troyalı ve ünlü müttefik var, sana da çok Akha var,

haset edip kıskanacak.

14

τῷ μὲν οὖν ὑπερέχοντι τοιαῦτά τις ἂν παραινέσειε· τῷ δὲ λειπομένῳ πάλιν ἐνθυμητέον, ὡς οὐχ εἷς οὐδὲ μόνος αὐτοῦ πλουσιώτερος ἢ λογιώτερος ἢ λαμπρότερος εἰς δόξαν ὁ ἀδελφός ἐστιν, ἀλλὰ πολλάκις πολλῶν ἀπολείπεται καὶ μυριάκις μυρίων εὐρυεδοῦς ὅσοι καρπὸν αἰνύμεθα χθονός. εἴτε δὲ πᾶσι περινοστεῖ φθονῶν εἴτε μόνος αὐτὸν ἐν τοσούτοις εὐτυχοῦσιν ὁ φίλτατος ἀνιᾷ καὶ ὁ συγγενέστατος, ὑπερβολὴν ἑτέρῳ κακοδαιμονίας οὐ λέλοιπεν, ὡς οὖν ὁ Μέτελλος ᾤετο δεῖν Ῥωμαίους τοῖς θεοῖς χάριν ἔχειν, ὅτι Σκιπίων ἐν ἑτέρᾳ πόλει τοιοῦτος ὢν οὐκ ἐγεννήθη οὕτως ἕκαστος εὐχέσθω μάλιστα μὲν αὐτὸς εὐπραξίᾳ διαφέρειν, εἰ δὲ μή, τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὴν ζηλουμένην ἔχειν ὑπεροχὴν καὶ δύναμιν. οἱ δʼ οὕτω πεφύκασιν ἀτυχεῖς πρὸς τὸ καλόν, ὥστε φίλοις μὲν ἐνδόξοις ἀγάλλεσθαι καὶ μέγα φρονεῖν ἂν ξένους ἡγεμονικοὺς καὶ πλουσίους ἔχωσι, τὰς δὲ τῶν ἀδελφῶν λαμπρότητας αὑτῶν ἀμαυρώσεις νομίζειν· καὶ πατέρων μὲν εὐτυχίαις ἐπαίρεσθαι καὶ στρατηγίαις προπάππων λεγομέναις, ὧν οὐδὲν ἀπέλαυσαν οὐδὲ μετέσχον, ἀδελφῶν δὲ κληρονομίαις καὶ ἀρχαῖς καὶ γάμοις ἐνδόξοις ἀθυμεῖν καὶ ταπεινοῦσθαι. καίτοι μάλιστα μὲν ἔδει μηδʼ ἄλλῳ φθονεῖν, εἰ δὲ μή, τρέπειν ἔξω καὶ πρὸς ἑτέρους ἀποχετεύειν τὸ βάσκανον, ὥσπερ οἱ τὰς στάσεις θύραζε τοῖς πολεμίοις περιιστάντες. πολλοὶ μὲν γὰρ ἐμοὶ Τρῶες κλειτοὶ τʼ ἐπίκουροι· πολλοὶ δʼ αὖ σοὶ Ἀχαιοί φθονεῖν πεφύκασι καὶ ζηλοτυπεῖν.

1515. Bölüm

Kardeşe karşı terazi kefesi gibi davranmamalı, o yükselince kendisi alçalmamalı; küçük sayıların büyük sayılarla çarpılınca hem büyütüp hem büyümesi gibi iyi şeylerde birlikte büyümeli ve büyütmelidir. Yazı yazan ya da çalan parmaklardan bunu yapamayan, bu yetiye sahip olmayan parmak daha az değildir; hepsi bir şekilde birlikte hareket eder, birbirine yardım eder; sanki bilerek eşitsiz yapılmıştır, en büyük ve en güçlü parmakla karşı karşıya kavrayış gücü kazanırlar. Bunun gibi Antigonos kralken kardeşi Krateros, Kassandros'un kardeşi Perilaos, kendilerini komutanlığa ve yurttaki yönetime verdiler. Antiokhoslar ve Seleukoslar, sonra Grypos ve Kyzikenos ise kardeşlerine ikinci sırada kalmayı öğrenmediler, mora ve taca uzandılar; kendilerine de birbirlerine de Asya'ya da birçok kötülük getirdiler.

Haset ve kıskançlık en çok hırslı karakterlerde ün ve itibar sahiplerine karşı yerleştiği için, kardeşler için en yararlı şey şudur: İtibarı ve gücü aynı şeylerden değil, biri bir alandan, öteki başka bir alandan elde etsinler. Hayvanlarda da savaş aynı şeyle beslenenler arasındadır; atletlerde rakipler aynı yarışmada çalışanlardır. Boksörler pankratist dostudur, uzun mesafe koşucuları güreşçileri sever, birbirleri için heyecanlanıp ter dökerler. Bu yüzden Tyndareosoğullarının Polydeukes'i boksta, Kastor'u koşuda kazandı. Homeros da Teukros'u okçulukla ün kazanmış yapmıştır, kardeşi ağır piyadede birinci olduğu için:

o da onu parlak kalkanıyla gizlerdi.

Siyasetçilerden komutanlar halk önderlerine pek haset etmez, hatiplerden avukatlar sofistlere, hekimlerden diyet uzmanları cerrahlara etmez; hatta birbirlerini çağırır, birbirlerine tanıklık ederler. Aynı sanatta ya da aynı güçte ünlü ve göz önünde olmak isteyen kardeşler, aynı kadına âşık olan iki kişinin birbirinden daha çok sahip olmak, daha çok beğenilmek istemesinden farksızdır, bu da kötü bir şeydir.

Ayrı yollarda yürüyenler birbirine hiç yardım etmez; ama farklı hayatlar sürenler hem hasetten kaçınır hem birbirlerine daha çok yardım ederler. Demosthenes ve Khares, Aiskhines ve Euboulos, Hypereides ve Leosthenes gibi: Birileri halk önünde konuşup yazıyor, ötekiler komutanlık edip iş görüyordu. Bu yüzden ün ve gücü hasetsizce paylaşacak yaratılışta olmayan kardeşler arzularını ve hırslarını birbirinden en uzak alanlara çevirmelidir ki başarılı olduklarında birbirlerini üzmesinler, sevindirsinler.

15

ἀδελφῷ δὲ χρὴ μὴ καθάπερ πλάστιγγα ῥέπειν ἐπὶ τοὐναντίον, ὑψουμένου ταπεινούμενον αὐτόν, ἀλλʼ ὥσπερ τῶν ἀριθμῶν οἱ ἐλάττονες τοὺς μείζονας πολλαπλασιάζοντες; καὶ πολλαπλασιαζόμενοι συναύξειν ἅμα καὶ συναύξεσθαι τοῖς ἀγαθοῖς. οὐδὲ γὰρ τῶν δακτύλων ἔλαττον ἔχει τοῦ γράφοντος ἢ ψάλλοντος ὁ μὴ δυνάμενος τοῦτο ποιεῖν μηδὲ πεφυκώς, ἀλλὰ συγκινοῦνται καὶ συνεργοῦσιν ἅπαντες ἁμωσγέπως ἀλλήλοις, ὥσπερ ἐπίτηδες ἄνισοι γεγονότες καὶ τὸ συλληπτικὸν ἐξ ἀντιθέσεως πρὸς τὸν μέγιστον καὶ ῥωμαλεώτατον ἔχοντες. οὕτω καὶ Κρατερὸς Ἀντιγόνου βασιλεύοντος ἀδελφὸς ὢν καὶ Κασάνδρου Περίλαος ἐπὶ τὸ στρατηγεῖν καὶ οἰκουρεῖν ἔταττον αὑτούς· Ἀντίοχοι δὲ καὶ Σέλευκοι καὶ πάλιν Γρυποὶ καὶ Κυζικηνοὶ τὰ δεύτερα φέρειν οὐ μαθόντες ἀδελφοῖς ἀλλὰ πορφύρας καὶ διαδήματος ὀρεγόμενοι, πολλῶν μὲν αὑτοὺς κακῶν καὶ ἀλλήλους πολλῶν δὲ τὴν Ἀσίαν ἐνέπλησαν. ἐπεὶ δὲ τοῖς φιλοτίμοις μάλιστα τῶν ἠθῶν ἐμφύονται φθόνοι καὶ ζηλοτυπίαι πρὸς τοὺς πλέον ἔχοντας ἐν δόξῃ καὶ τιμῇ, χρησιμώτατόν ἐστι πρὸς τοῦτο τοῖς ἀδελφοῖς τὸ μὴ κτᾶσθαι μήτε τὰς τιμὰς μήτε τὰς δυνάμεις ἀπὸ τῶν αὐτῶν, ἀλλʼ ἕτερον ἀφʼ ἑτέρου. καὶ γὰρ τῶν θηρίων πόλεμός ἐστι πρὸς ἄλληλα τοῖς ἀπὸ τῶν αὐτῶν τρεφομένοις, καὶ τῶν ἀθλητῶν οἱ πρὸς ἓν ἄθλημα κάμνοντες ἀνταγωνισταί· πύκται δὲ παγκρατιασταῖς φίλιοι καὶ δολιχοδρόμοι παλαισταῖς εὐμενεῖς εἰσι καὶ συναγωνιῶσι καὶ σπουδάζουσιν ὑπὲρ ἀλλήλων· διὸ καὶ τῶν Τυνδαριδῶν πὺξ μὲν ὁ Πολυδεύκης ἐνίκα δρόμῳ δʼ ὁ Κάστωρ. εὖ δὲ καὶ τὸν Τεῦκρον Ὅμηρος πεποίηκεν ἀπὸ τῆς τοξικῆς εὐδοκιμοῦντα, τἀδελφοῦ πρωτεύοντος ἐν τοῖς ὁπλίταις· ὁ δέ μιν σάκεϊ κρύπτασκε φαεινῷ. καὶ τῶν πολιτευομένων οἱ στρατηγοῦντες τοῖς δημαγωγοῦσιν οὐ πάνυ φθονοῦσιν, οὐδέ γε τῶν ῥητόρων οἱ δικολόγοι τοῖς σοφιστεύουσιν οὐδὲ τῶν ἰατρῶν οἱ περὶ δίαιταν τοῖς χειρουργοῖς ἀλλὰ καὶ συμπαραλαμβάνουσι καὶ συνεπιμαρτυροῦσι. τὸ δʼ ἀπὸ τῆς αὐτῆς τέχνης ἢ δυνάμεως ζητεῖν ἔνδοξον εἶναι καὶ περίβλεπτον οὐδὲν ἐν φαύλοις διαφέρει τοῦ μιᾶς ἐρῶντας ἀμφοτέρους βούλεσθαι πλέον ἔχειν καὶ μᾶλλον εὐδοκιμεῖν τοῦ ἑτέρου τὸν ἕτερον. οἱ μὲν οὖν καθʼ ἑτέρας ὁδοὺς βαδίζοντες οὐθὲν ἀλλήλους ὠφελοῦσιν, οἱ δὲ βίοις χρώμενοι διαφόροις τόν τε φθόνον ἐκτρέπονται καὶ συνεργοῦσιν ἀλλήλοις μᾶλλον, ὡς Δημοσθένης καὶ Χάρης καὶ πάλιν Αἰσχίνης καὶ Εὔβουλος καὶ Ὑπερείδης καὶ Λεωσθένης, οἱ μὲν λέγοντες ἐν τῷ καὶ γράφοντες οἱ στρατηγοῦντες καὶ πράττοντες·, ὅθεν ἀπωτάτω δεῖ ταῖς ἐπιθυμίαις τρέπεσθαι καὶ ταῖς φιλοτιμίαις τῶν ἀδελφῶν τοὺς ἀφθόνως δόξης καὶ δυνάμεως κοινωνεῖν μὴ πεφυκότας, ὅπως εὐφραίνωσιν εὐημεροῦντες ἀλλήλους ἀλλὰ μὴ λυπῶσι.

1616. Bölüm

Bütün bunların yanı sıra akrabaların, yakınların ve bazen karının hırsı körükleyen kötü sözlerine karşı dikkatli olmalıdır: “Kardeşin her şeyi çekip çeviriyor, hayranlık görüyor, ona hizmet ediliyor; sana ise kimse gelmiyor, hiç saygın bir şeyin yok.” Aklı başında olan adam şöyle der: “Ünlü bir kardeşim var; onun gücünün çoğunda benim de payım var.” Sokrates, Dareios'tan çok Dareios'un altınını değil, dostluğunu isteyeceğini söylerdi. Aklı başında bir kardeş için makam sahibi, zengin ya da söz gücüyle ün kazanmış bir kardeş, servet, makam ve belagatten daha az iyi bir şey değildir. Bu eşitsizlikler en iyi böyle yatıştırılır.

Terbiyesiz kardeşlerde yaş yüzünden başka kavgalar da çıkar. Büyükler küçükleri hep yönetmek, başlarında bulunmak, ün ve güçte her alanda üstün olmak isteyince, genellikle ağır ve sevimsiz olurlar. Küçükler de dizginlerini kaçırıp küstahlaşarak küçümseme ve ihmal alışkanlığı edinirler. Bu yüzden küçükler haset edilip bastırıldıklarını düşünerek öğütlerden kaçar, onlardan sıkılırlar; büyükler de üstünlüğe hep sıkı sarılarak onların yükselişinden kendi yıkımları gibi korkarlar.

İyilikte, alanın onu büyük, verenin küçük görmesi gerekir derler. Bunun gibi büyüğe yaşını büyük saymamayı, küçüğe de küçük saymamayı öğütleyen kişi, ikisini de kibirden, ihmalden, küçümsemekten ve küçümsenmekten kurtarır. Büyüğe düşen, özen göstermek, yol göstermek, öğüt vermektir; küçüğe düşen de saymak, örnek almak, izlemektir. Büyüğün özeni babadan çok arkadaşça olsun, emirden çok ikna edici olsun; hata olunca kınayıp bastırmaktan daha istekli ve daha insanca, başarılara sevinip övsün. Küçüğün imrenmesinde de yarış değil taklit olsun. Çünkü taklit hayranlığın, yarış ise hasedin işidir. Bu yüzden benzemek isteyenleri severler, eşit olmak isteyenleri ise bastırır ve sıkıştırırlar.

Gençlerin büyüklere göstermesi gereken saygıların içinde, söz dinleme en çok övülendir; o, saygıyla birlikte güçlü bir iyi niyet ve karşılığında yol veren bir lütuf doğurur. Cato da büyük kardeşi Caepio'ya küçüklükten itibaren söz dinleme, yumuşaklık ve suskunlukla hizmet ederek, yetişkinliğe gelince onu öyle kazandı ve kendine karşı öyle bir saygıyla doldurdu ki Caepio ondan habersiz bir şey ne yaptı ne söyledi. Anlatılır ki Caepio bir kez bir tanıklık belgesini mühürlemişti; Cato sonra gelip mühürlemek istemedi. Caepio belgeyi geri istedi ve kardeşinin neden güvenmediğini, tanıklıktan neden kuşkulandığını öğrenmeden kendi mührünü kaldırdı.

Epikuros'un kardeşlerinin de iyi niyeti ve özeni yüzünden ona büyük saygı duyduğu görülür; başka konularda olduğu gibi onun felsefesinde de birlikte coşmuşlardı. Küçüklükten beri kimsenin Epikuros'tan daha bilge olmadığına inanmaları ve bunu söylemeleri yanlış bir kanaat olsa da, böyle bir bağlılık uyandıranı da uyananları da takdir etmek gerekir. Yakın dönemin filozofları arasında Peripatetik Apollonios, ünün paylaşılamayacağını söyleyeni yalanladı; küçük kardeşi Sotion'u kendisinden ünlü yaptı. Bana gelince, talihten nail olduğum şükrana değer birçok şey arasında kardeşim Timon'un iyi niyetinin her şeye bedel olduğunu, bizimle az çok karşılaşan herkes bilir, en çok da siz dostlarım.

16

παρὰ πάντα δὲ ταῦτα φυλακτέον ἐστὶ κηδεστῶν καὶ οἰκείων καὶ γυναικὸς; ἔστιν ὅτε τῇ φιλοδοξίᾳ συνεπιτιθεμένης λόγους πονηρούς, ὁ ἀδελφὸς ἄγει καὶ φέρει πάντα καὶ θαυμάζεται καὶ θεραπεύεται, σοὶ δʼ οὐδεὶς πρόσεισιν οὐδʼ ἔχεις σεμνὸν οὐδέν. ἔχω μὲν οὖν ἂν φαίη τις εὖ φρονῶν ἀδελφὸν εὐδοκιμοῦντα καὶ μέτεστί μοι τῆς ἐκείνου δυνάμεως τὸ πλεῖστον ὁ μὲν γὰρ Σωκράτης ἔλεγε βούλεσθαι Δαρεῖον ἔχειν μᾶλλον φίλον ἢ τὸ δαρεικόν, ἀδελφῷ δὲ νοῦν ἔχοντι καὶ πλούτου καὶ ἀρχῆς καὶ λογιότητος οὐκ ἔλαττον ἀγαθόν ἐστιν ἄρχων ἀδελφὸς ἢ πλουτῶν ἢ λόγου δυνάμει προήκων εἰς δόξαν. ἀλλὰ ταύτας μὲν οὕτω μάλιστα τὰς ἀνωμαλίας παρηγορητέον ἕτεραι δʼ εὐθὺς ἐγγίγνονται διαφοραὶ περὶ τὰς ἡλικίας ἀπαιδεύτοις ἀδελφοῖς. ἐπιεικῶς γὰρ οἳ τε πρεσβύτεροι τῶν νεωτέρων ἄρχειν ἀξιοῦντες ἀεὶ καὶ προΐστασθαι καὶ πλέον ἔχειν ἐν παντὶ δόξης καὶ δυνάμεως βαρεῖς εἰσι καὶ ἀηδεῖς· οἵ τε νεώτεροι πάλιν ἀφηνιάζοντες καὶ θρασυνόμενοι καταφρονεῖν καὶ ὀλιγωρεῖν ἀσκοῦσιν. ἐκ δὲ τούτων οἱ μὲν ὡς φθονούμενοι καὶ κολουόμενοι φεύγουσι καὶ δυσχεραίνουσι τὰς νουθεσίας· οἱ δʼ ἀεὶ τῆς ὑπεροχῆς γλιχόμενοι φοβοῦνται τὴν ἐκείνων αὔξησιν ὡς αὑτῶν κατάλυσιν. ὥσπερ οὖν ἐπὶ τῆς χάριτος ἀξιοῦσι μείζονα τοὺς λαμβάνοντας ἡγεῖσθαι μικροτέραν δὲ τοὺς διδόντας· οὕτως ἄν τις, τὸν χρόνον παραινῶν τῷ μὲν πρεσβυτέρῳ μὴ μέγα νομίζειν τῷ δὲ νεωτέρῳ μὴ μικρόν, ὑπεροψίας καὶ ἀμελείας καὶ τοῦ καταφρονεῖσθαι καὶ καταφρονεῖν ἀμφοτέρους ἀπαλλάξειεν. ἐπεὶ δὲ τῷ μὲν πρεσβυτέρῳ τὸ κήδεσθαι καὶ καθηγεῖσθαι καὶ νουθετεῖν προσῆκόν ἐστι τῷ δὲ νεωτέρῳ τὸ τιμᾶν καὶ ζηλοῦν καὶ ἀκολουθεῖν, ἡ μὲν ἐκείνου κηδεμονία τὸ ἑταιρικὸν μᾶλλον ἢ τὸ πατρικὸν ἐχέτω καὶ τὸ πεῖθον ἢ τὸ ἐπιτάττον καὶ τὸ χαῖρον ἐπὶ τοῖς κατορθώμασι καὶ κατευφημοῦν τοῦ ψέγοντος ἂν ἁμάρτῃ καὶ κολούοντος μὴ μόνον προθυμότερον ἀλλὰ καὶ φιλανθρωπότερον τῷ δὲ τοῦ νεωτέρου ζήλῳ τὸ μιμούμενον ἐνέστω μὴ τὸ ἁμιλλώμενον. θαυμάζοντος γὰρ ἡ μίμησις ἡ δʼ ἅμιλλα φθονοῦντός ἐστι. διὸ τοὺς μὲν ἐξομοιοῦσθαι βουλομένους ἀγαπῶσι τοὺς,· δʼ ἐξισοῦσθαι πιέζουσι καὶ χαλέπτουσιν. ἐν πολλαῖς; δὲ τιμαῖς ἃς πρέπει παρὰ τῶν νέων ἀποδίδοσθαι τοῖς πρεσβυτέροις, τὸ πειθαρχεῖν εὐδοκιμεῖ μάλιστα καὶ κατεργάζεται μετʼ αἰδοῦς εὔνοιαν ἰσχυρὰν καὶ χάριν ἀνθυπείκουσαν. ᾗ καὶ Κάτων τὸν Καιπίωνα πρεσβύτερον ὄντα θεραπεύων εὐθὺς ἐκ παίδων εὐπειθείᾳ καὶ πραότητι καὶ σιωπῇ, τέλος οὕτως ἐπʼ ἀνδράσιν ἐχειρώσατο καὶ τοσαύτης ἐνέπλησεν αἰδοῦς πρὸς ἑαυτόν, ὡς μήτε πρᾶξαί τι μήτʼ εἰπεῖν ἀγνοοῦντος ἐκείνου. μνημονεύεται γοῦν, ὅτι μαρτυρίας ποτὲ γραμματεῖον ἐπισφραγισαμένου τοῦ Καιπίωνος ὁ Κάτων ὕστερος ἐπελθὼν οὐκ ἠθέλησεν ἐπισφραγίσασθαι· καὶ ὁ Καιπίων ἀπαιτήσας τὸ γραμματεῖον ἀφεῖλε τὴν αὑτοῦ σφραγῖδα πρὶν ἢ πυθέσθαι τί παθὼν. ὁ ἀδελφὸς οὐκ ἐπίστευσεν ἀλλʼ ὑπείδετο τὴν μαρτυρίαν. φαίνεται δὲ πολλὴ καὶ πρὸς Ἐπίκουρον ἡ αἰδὼς τῶν ἀδελφῶν διʼ εὔνοιαν αὐτοῦ καὶ κηδεμονίαν, εἴς τε τἄλλα καὶ φιλοσοφίαν τὴν ἐκείνου συνενθουσιώντων· καὶ γὰρ εἰ διημάρτανον δόξης εὐθὺς ἐκ παίδων πεπεισμένοι καὶ λέγοντες ὡς οὐδεὶς γέγονεν Ἐπικούρου σοφώτερος, ἄξιόν ἐστι θαυμάζειν καὶ τοῦ διαθέντος οὕτως καὶ τῶν διατεθέντων. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν νεωτέρων φιλοσόφων Ἀπολλώνιος ὁ περιπατητικὸς ἤλεγξε τὸν εἰπόντα δόξαν ἀκοινώνητον εἶναι, Σωτίωνα νεώτερον ἀδελφὸν αὑτοῦ ποιήσας ἐνδοξότερον. ἐμοὶ μὲν γὰρ ὅτι πολλῶν ἀξίων χάριτος παρὰ τῆς τύχης γεγονότων, ἡ Τίμωνος εὔνοια τἀδελφοῦ πρὸς ἅπαντα τἄλλα καὶ γέγονε καὶ ἔστιν, οὐδεὶς ἀγνοεῖ τῶν ὁπωσοῦν ἐντετυχηκότων ἡμῖν, ἣκιστα δʼ οἱ συνήθεις ὑμεῖς.

1717. Bölüm

Yaşları eşit ya da yakın kardeşlerin dikkat etmesi gereken başka hâller de vardır. Bunlar küçük ama sürekli ve çoktur; kardeşlere her şeyde birbirini üzme ve kızdırma gibi kötü bir alışkanlık kazandırır, sonunda onulmaz nefrete ve kine varır. Oyunlarda, hayvan beslemede, bıldırcın ya da horoz dövüşlerinde kavgaya başlarlar; sonra palaestradaki çocuklar, avdaki köpekler, yarıştaki atlar konusunda. Artık daha büyük şeylerde rekabeti ve hırsı denetleyip durduramazlar. Tıpkı zamanımızın en güçlü Yunanları gibi: önce dansçılar, sonra kitharacılar yüzünden ayrıştılar; ardından Aidepsos'taki havuzlar, sundurmalar, salonlarla yarıştılar, sürekli yer kavgası ettiler, su yollarını kesip çevirdiler. Öyle azgınlaşıp bozuldular ki tiran her şeylerini aldı; sürgün ve yoksul oldular, neredeyse eskisinden bambaşka insanlar oldular. Yalnız birbirlerinden nefret etmeleri aynı kaldı.

Bu yüzden kardeşe karşı rekabet ve kıskançlık küçük şeylerde, ilk sızmalarında mücadele edilmelidir; kardeşlere yol vermeye, yenilmeye, kazanmaktan çok onlara iyilik etmekten sevinmeye alışmalıdır. Eskiler Thebai kardeşlerinin zaferine, en çirkin ve en kötü zafer olarak “Kadmos zaferi” demişlerdi.

Peki, işler ölçülü ve yumuşak görünen kişilere de pek çok çelişki ve anlaşmazlık sebebi vermez mi? Elbette verir. Ama orada da işlerin kendi başına çarpışmasına dikkat etmeli, rekabet ya da öfkeyle kanca gibi bir duygu takmamalıdır. Adaletin kefesini birlikte, terazideki gibi gözlemeli, anlaşmazlığı yargıya ve hakeme hızla götürüp temizlemeli, işleyip boya ya da sabit bir leke gibi çıkmaz hâle gelmeden. Sonra Pythagorasçıları örnek almalı. Onlar akraba olmadıkları hâlde, yalnız ortak logosu paylaştıkları için, öfkeyle birbirlerine söverlerse güneş batmadan sağ ellerini birleştirip kucaklaşarak barışırlardı. Kasıkta şişlikle gelen ateş korkunç değildir; ama şişlik geçtikten sonra da ateş sürerse hastalık sayılır, sebebinin daha derinlerde olduğu görülür. Bunun gibi kardeşler arasında iş bitince biten anlaşmazlık işten kaynaklanmıştır; sürerse iş bir bahanedir, altında kötü ve sinsi bir sebep vardır.

17

ἕτερα τοίνυν ταῖς παραλλήλοις καὶ σύνεγγυς ἡλικίαις τῶν ἀδελφῶν φυλακτέον ἐστὶ πάθη, μικρὰ μὲν συνεχῆ δὲ καὶ πολλὰ καὶ πονηρὰν ποιοῦντα τοῦ λυπεῖν καὶ παροξύνειν ἑαυτοὺς ἐπὶ πᾶσι μελέτην, τελευτῶσαν εἰς ἀνήκεστα μίση καὶ κακοθυμίας. ἀρξάμενοι γὰρ ἐπὶ παιδιαῖς διαφέρεσθαι, περὶ τροφὰς ζῴων καὶ ἀγῶνας οἷον ὀρτύγων ἢ ἀλεκτρυόνων, εἶτα παίδων ἐν παλαίστραις καὶ κυνῶν ἐν θήραις καὶ ἵππων ἐν ἁμίλλαις, οὐκέτι κρατεῖν ἐν τοῖς μείζοσιν οὐδὲ καταπαύειν τὸ φιλόνικον δύνανται καὶ φιλότιμον. ὥσπερ Ἑλλήνων οἱ καθʼ ἡμᾶς δυνατώτατοι περὶ σπουδὰς ὀρχηστῶν εἶτα κιθαρῳδῶν διαναστάντες, ἐκ τούτου τὰς ἐν Αἰδηψῷ κολυμβήθρας καὶ παστάδας καὶ ἀνδρῶνας ἀντιπαραβάλλοντες ἀεὶ καὶ τοπομαχοῦντες καὶ ἀποκόπτοντες; ὀχετοὺς καὶ ἀποστρέφοντες, οὕτως ἐξηγριώθησαν καὶ διεφθάρησαν, ὥστε πάντων ἀφαιρεθέντες; ὑπὸ τοῦ τυράννου, καὶ φυγάδες καὶ πένητες καὶ ʽ ὀλίγου δέω λέγειν’ ἕτεροι τῶν πρότερον γενόμενοι, μόνῳ διέμειναν οἱ αὐτοὶ τῷ μισεῖν ἀλλήλους. ὅθεν οὐχ ἥκιστα δεῖ περὶ τὰ μικρὰ καὶ πρῶτα παραδυομένῃ τῇ πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς; φιλονικίᾳ καὶ ζηλοτυπίᾳ διαμάχεσθαι, μελετῶντας ἀνθυπείκειν καὶ ἡττᾶσθαι καὶ χαίρειν τῷ χαρίζεσθαι μᾶλλον αὐτοῖς ἢ τῷ νικᾶν. οὐ γὰρ ἑτέραν οἱ παλαιοὶ Καδμείαν νίκην ἀλλὰ τὴν περὶ Θήβας τῶν ἀδελφῶν ὡς αἰσχίστην καὶ κακίστην προσηγόρευσαν. τί οὖν; οὐχὶ πολλὰς τὰ πράγματα καὶ τοῖς ἐπιεικῶς ἔχειν δοκοῦσι καὶ πράως φέρει προφάσεις ἀντιλογιῶν καὶ διαφορῶν; καὶ μάλα· ἀλλὰ κἀκεῖ φυλακτέον, ὅπως τὰ πράγματα μάχηται καθʼ αὑτὰ, μηδὲν ἐκ φιλονικίας μηδʼ ὀργῆς πάθος οἷον ἄγκιστρον προστιθέντας, ἀλλʼ ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ τοῦ δικαίου τὴν ῥοπὴν κοινῶς ἀποθεωροῦντας, καὶ τάχιστα ταῖς κρίσεσι καὶ ταῖς διαίταις τὴν ἀμφιλογίαν παραδιδόντας ἀποκαθαίρειν, πρὶν ἐνδῦσαν ὥσπερ βαφὴν ἢ κηλῖδα δευσοποιὸν γενέσθαι καὶ δυσέκπλυτον· εἶτα μιμεῖσθαι τοὺς Πυθαγορικούς, οἳ γένει μηθὲν προσήκοντες ἀλλὰ κοινοῦ λόγου μετέχοντες, εἴ ποτε προαχθεῖεν εἰς λοιδορίαν ὑπʼ ὀργῆς, πρὶν ἢ τὸν ἣλιον δῦναι, τὰς δεξιὰς ἐμβαλόντες ἀλλήλοις καὶ ἀσπασάμενοι διελύοντο. καθάπερ γὰρ ἐπὶ βουβῶνι πυρετοῦ γενομένου, δεινὸν οὐθέν ἐστιν, ἂν δὲ παυσαμένου παραμένῃ, νόσος εἶναι δοκεῖ καὶ βαθυτέραν ἔχειν ἀρχήν οὕτως ἀδελφῶν ἡ μετὰ τὸ πρᾶγμα παυομένη διαφορὰ τοῦ πράγματός ἐστι, τῆς δʼ ἐπιμενούσης πρόφασις ἦν τὸ πρᾶγμα μοχθηράν τε καὶ ὓπουλον αἰτίαν ἔχον.

1818. Bölüm

Barbar kardeşlerin bir toprak parçası, kölelik ya da koyunlar için değil, Pers hâkimiyeti için yaptığı davayı öğrenmeye değer. Dareios ölünce bazıları soyun en büyüğü olan Ariamenes'in, bazıları Kyros'un kızı Atossa'nın oğlu ve Dareios kralken doğan Kserkses'in kral olmasını istiyordu. Ariamenes Medya'dan savaşçı gibi değil, dava için gelir gibi sessizce indi. Kserkses orada olduğu için krala yaraşan işleri yapıyordu. Kardeşi gelince tacı ve kralların dik taşıdığı tiarayı çıkarıp onu karşıladı, selamladı. Hediyeler gönderip getirenlere şunu söylemelerini buyurdu: “Kardeşin Kserkses sana bunlarla saygısını gösteriyor. Eğer Perslerin kararı ve oyuyla kral ilan edilirse seni kendinden sonra ikinci yapacak.” Ariamenes şöyle dedi: “Ben hediyeleri kabul ediyorum, ama Pers krallığının bana yaraştığını düşünüyorum. Kardeşlerime benden sonraki payeyi saklayacağım, ilk önce de Kserkses'e.”

Karar günü gelince Persler, Dareios'un kardeşi Artabanos'u yargıç seçtiler. Kserkses halka güvendiği için onun önünde yargılanmak istemedi. Annesi Atossa onu azarladı: “Oğlum, amcan ve Perslerin en iyisi olan Artabanos'tan neden kaçıyorsun? İkincilikte bile güzellik varken, Pers kralının kardeşi olarak görülmek varken neden bu davadan bu kadar korkuyorsun?” Kserkses razı oldu, sözler söylendi; Artabanos krallığın Kserkses'in hakkı olduğuna hükmetti. Ariamenes hemen ayağa fırlayıp kardeşinin önünde eğildi, sağ elini tutup onu krallık tahtına oturttu. Bundan sonra onun yanında en büyük kişi oldu, ona öyle bağlı kaldı ki Salamis deniz savaşında kahramanca dövüşerek onun ünü için öldü. Bu, iyi niyetin ve yüce gönüllülüğün temiz ve kusursuz bir örneği olarak sergilensin.

Antiokhos'un makam hırsı yerilebilir, ama kardeş sevgisinin onda bütünüyle silinmemiş olmasına hayran kalınır. Küçük kardeş olarak krallık için Seleukos'la savaşıyordu, annesi de ona yardım ediyordu. Savaş kızıştığında Seleukos Galatlarla savaşa girip yenildi, ortadan kayboldu; ordusu neredeyse tümüyle barbarlarca kırıldığından öldüğü sanıldı. Antiokhos bunu duyunca morunu çıkarıp koyu bir giysi giydi, sarayı kapatıp kardeşine yas tuttu. Az sonra kurtulduğunu ve yeniden ordu topladığını duyunca çıkıp tanrılara kurban kesti ve yönettiği şehirlere kurban kesip taç takmalarını buyurdu.

Atinalılar tanrıların çekişmesine dair uygunsuz bir mit uydurdular, ama bu uygunsuzluğa iyi bir düzeltme de kattılar: Boedromion ayının ikinci gününü takvimden hep çıkarırlar, çünkü Poseidon ile Athena'nın kavgası o gün olmuştur. Öyleyse biz de yakınlarla ve akrabalarla bir kavga olursa, o günü neden unutmayalım, uğursuz günlerden biri saymayalım? Neden birlikte büyüdüğümüz ve yaşadığımız birçok güzel günü tek bir gün yüzünden unutalım? Ya tabiat bize yumuşaklığı ve ölçülülüğün ürünü olan sabrı boşuna vermiştir, ya da bunları en çok akrabalara ve yakınlara karşı kullanmalıyız. Hata yapınca af dilemek ve kabul görmek, hata edenleri affetmekten daha az iyi niyet ve sevgi göstermez. Bu yüzden öfkelileri ihmal etmemeli, af dileyenlere direnmemeli; hatta hata yaptıysak çoğu zaman af dilemeyle öfkenin önüne, haksızlığa uğradıysak bağışlamayla af dilemenin önüne geçmelidir.

Sokrates'in öğrencisi Eukleides okullarda meşhurdur. Kardeşinin “Senden öcümü almazsam kahrolayım” sözünü, o vahşi ve duygusuz sözü duyunca şöyle dedi: “Ben de seni öfkeni bırakmaya ve beni eskisi gibi sevmeye ikna edemezsem kahrolayım.” Ama kral Eumenes'in sözü değil, işi yumuşaklıkta aşılamaz bir örnektir. Makedonya kralı Perseus, ona düşman olduğu için katiller hazırladı. Bunlar, Eumenes'in denizden tanrıya gittiğini öğrenip Delphoi yakınlarında pusu kurdular. Arkasından büyük taşları başına ve boynuna fırlattılar; gözleri kararıp düşünce öldü sanıldı. Haber her yere yayıldı; bazı dostları ve hizmetkârları da felaketin tanıkları olarak Pergamon'a geldi. Bunun üzerine en büyük kardeşi Attalos, ölçülü bir adam ve Eumenes'e herkesten iyi davranan biri, tacı giyip kral ilan edilmekle kalmadı, kardeşinin karısı Stratonike'yle evlenip onunla birlikte yönetti. Eumenes'in sağ olduğu ve geldiği haber verilince tacı çıkarıp eskisi gibi mızrağını aldı, diğer korumalarla birlikte onu karşıladı. Eumenes de onu dostça kabul etti, kraliçeyi saygı ve sevgiyle selamladı. Uzunca bir süre daha kusursuz ve şüphesiz bir hayat sürüp öldü ve krallığı da karısını da Attalos'a bıraktı. Peki Attalos ne yaptı? Eumenes ölünce karısı defalarca doğurduğu hâlde ondan olan çocukların hiçbirini kabul etmedi; kardeşinin oğlunu büyütüp yetiştirdi, hayattayken tacı onun başına koyup onu kral ilan etti.

Kambyses ise bir rüyadan korkarak, kardeşinin Asya'ya kral olacağından endişe etti; hiçbir kanıt ya da inceleme beklemeden onu öldürdü. Bu yüzden o ölünce krallık Kyros'un soyundan çıktı, Dareios'un soyu kral oldu; yalnız kardeşleriyle değil dostlarıyla da işleri ve gücü paylaşmayı bilen bir adamın soyu.

18

ἄξιον δὲ πυθέσθαι βαρβάρων ἀδελφῶν διαδικασίαν οὐ περὶ γῃδίου μερίδος; οὐδʼ ἐπʼ ἀνδραπόδοις ἢ προβατίοις γενομένην ἀλλὰ περὶ τῆς Περσῶν ἡγεμονίας. Δαρείου γὰρ ἀποθανόντος, οἱ μὲν ἠξίουν Ἀριαμένη βασιλεύειν, πρεσβύτατον ὄντα τῆς γενεᾶς, οἱ δὲ Ξέρξην, Ἀτόσσης τε μητρὸς ὄντα τῆς Κύρου θυγατρὸς; ἔκ τε Δαρείου βασιλεύοντος ἤδη γεγενημένον. Ἀριαμένης μὲν οὖν κατέβαινεν ἐκ Μήδων οὐ πολεμικῶς ἀλλʼ ὡς ἐπὶ δίκην ἡσύχως Ξέρξης· δὲ παρὼν ἔπραττεν ἅπερ ἦν βασιλεῖ προσήκοντα· ἐλθόντος δὲ τἀδελφοῦ, θεὶς τὸ διάδημα καὶ καταβαλὼν τὴν τιάραν, ἣν φοροῦσιν ὀρθὴν οἱ βασιλεύοντες, ἀπήντησεν αὐτῷ καὶ ἠσπάσατο, καὶ δῶρα πέμπων ἐκέλευσεν εἰπεῖν τοὺς κομίζοντας τούτοις σε νῦν τιμᾷ Ξέρξης, ὁ ἀδελφός· ἂν δὲ βασιλεὺς κρίσει καὶ ψήφῳ Περσῶν ἀναγορευθῇ, δίδωσί σοι δευτέρῳ μεθʼ ἑαυτὸν εἶναι. καὶ ὁ Ἀριαμένης ἐγὼ δʼ ἔφη τὰ μὲν δῶρα δέχομαι, βασιλείαν δὲ τὴν Περσῶν ἐμαυτῷ νομίζω προσήκειν· τιμὴν δὲ τὴν μετʼ ἐμὲ τοῖς ἀδελφοῖς φυλάξω, Ξέρξῃ δὲ πρώτῳ τῶν ἀδελφῶν ἐπεὶ δʼ ἡ κρίσις ἐνέστη, Πέρσαι μὲν Ἀρτάβανον, ἀδελφὸν ὄντα Δαρείου, δικαστὴν ἀπέφηναν δόξαν αὐτοῖς, Ξέρξης δʼ ἔφευγεν ἐπʼ ἐκείνου κριθῆναι τῷ πλήθει πεποιθώς. Ἄτοσσα δʼ ἡ μήτηρ ἐπέπληξεν αὐτῷ, τί φεύγεις Ἀρτάβανον, ὦ παῖ, θεῖον ὄντα καὶ Περσῶν ἄριστον; τί δʼ οὕτω τὸν ἀγῶνα δέδοικας, ἐν καλὰ καὶ τὰ δευτερεῖα, Περσῶν βασιλέως ἀδελφὸν κριθῆναι; πεισθέντος οὖν Ξέρξου καὶ γενομένων λόγων, Ἀρτάβανος μὲν ἀπεφήνατο Ξέρξῃ τὴν βασιλείαν προσήκειν, Ἀριαμένης δʼ εὐθὺς ἀναπηδήσας προσεκύνησε τὸν ἀδελφὸν καὶ λαβόμενος τῆς δεξιᾶς εἰς τὸν θρόνον ἐκάθισε τὸν βασίλειον. ἐκ τούτου μέγιστος ἦν παρʼ αὐτῷ καὶ παρεῖχεν εὔνουν ἑαυτόν, ὥστʼ ἀριστεύων ἐν τῇ περὶ Σαλαμῖνα ναυμαχίᾳ πεσεῖν ὑπὲρ τῆς ἐκείνου δόξης τοῦτο μὲν οὖν ὥσπερ ἀρχέτυπον ἐκκείσθω καθαρὸν καὶ ἀμώμητον εὐμενείας καὶ μεγαλοφροσύνης. Ἀντιόχου δὲ τὴν μὲν φιλαρχίαν ψέξειεν ἄν τις, ὅτι δʼ οὐ παντάπασιν αὐτῇ τὸ φιλάδελφον ἐνηφανίσθη, θαυμάσειεν. ἐπολέμει μὲν γὰρ ὑπὲρ τῆς βασιλείας Σελεύκῳ νεώτερος ὢν ἀδελφὸς καὶ τὴν μητέρα συλλαμβάνουσαν εἶχεν· ἀκμάζοντος δὲ τοῦ πολέμου, Γαλάταις μάχην ὁ Σέλευκος συνάψας καὶ ἡττηθείς, οὐδαμοῦ φανερὸς ἦν ἀλλʼ ἔδοξε τεθνάναι, πάσης ὁμοῦ τι τῆς στρατιᾶς ὑπὸ τῶν βαρβάρων κατακοπείσης. πυθόμενος οὖν ὁ Ἀντίοχος τὴν πορφύραν ἔθηκε καὶ φαιὸν ἱμάτιον ἔλαβε, καὶ τὰ βασίλεια κλείσας ἐπένθει τὸν ἀδελφόν· ὀλίγῳ δʼ ὕστερον ἀκούσας, ὅτι σῴζεται καὶ δύναμιν αὖθις ἑτέραν ἀθροίζει, τοῖς τε θεοῖς ἔθυσε προελθὼν καὶ ταῖς πόλεσιν ὧν ἦρχε θύειν καὶ στεφανηφορεῖν ἐπήγγειλεν. Ἀθηναῖοι δὲ τὸν περὶ τῆς ἔριδος τῶν θεῶν μῦθον ἀτόπως πλάσαντες ἐπανόρθωμα τῆς ἀτοπίας οὐ φαῦλον ἐνέμιξαν αὐτῷ· τὴν γὰρ δευτέραν ἐξαιροῦσιν ἀεὶ τοῦ Βοηδρομιῶνος, ὡς ἐν ἐκείνῃ τῷ Ποσειδῶνι πρὸς τὴν Ἀθηνᾶν γενομένης τῆς διαφορᾶς. τί οὖν κωλύει καὶ ἡμᾶς διαφορᾶς ποτε πρὸς οἰκείους καὶ συγγενεῖς γενομένης ἐν ἀμνηστίᾳ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τίθεσθαι καὶ μίαν τῶν ἀποφράδων νομίζειν, ἀλλὰ μὴ πολλῶν καὶ ἀγαθῶν ἐν αἷς συνετράφημεν καὶ συνεβιώσαμεν ἡμερῶν διὰ μίαν ἐπιλανθάνεσθαι; ἢ γὰρ μάτην καὶ πρὸς οὐθὲν ἡ φύσις ἡμῖν ἔδωκε πραότητα καὶ μετριοπαθείας ἔκγονον ἀνεξικακίαν, ἢ μάλιστα χρηστέον τούτοις πρὸς συγγενεῖς καὶ οἰκείους. οὐχ ἧττον δὲ τοῦ διδόναι συγγνώμην ἁμαρτοῦσι τὸ αἰτεῖσθαι καὶ λαμβάνειν αὐτοὺς ἁμαρτόντας εὔνοιαν ἐμφαίνει καὶ φιλοστοργίαν. ὅθεν ὀργιζομένων τε δεῖ μὴ ἀμελεῖν καὶ παραιτουμένοις μὴ ἀντιτείνειν, ἀλλὰ καὶ φθάνειν πολλάκις ἁμαρτόντας αὐτοὺς τῇ παραιτήσει τὴν ὀργὴν ἀδικηθέντας τε πάλιν αὖ τῇ συγγνώμῃ τὴν παραίτησιν. ὁ μὲν οὖν Σωκρατικὸς Εὐκλείδης ἐν ταῖς σχολαῖς περιβόητός ἐστιν, ὅτι φωνὴν ἀκούσας ἀγνώμονα καὶ θηριώδη τἀδελφοῦ πρὸς αὐτὸν εἰπόντος ἀπολοίμην, εἰ μή σε τιμωρησαίμην· ἐγὼ δʼ εἶπεν εἰ μή σε πείσαιμι παύσασθαι τῆς ὀργῆς καὶ φιλεῖν ἡμᾶς ὡς πρότερον ἐφίλεις. τὸ δʼ Εὐμένους τοῦ βασιλέως ἔργον οὐ λόγος ὑπερβολὴν οὐδεμίαν πραότητος ἀπολέλοιπε. Περσεὺς γὰρ ὁ τῶν Μακεδόνων βασιλεὺς ἐχθρὸς ὢν αὐτῷ παρεσκεύασε τοὺς ἀποκτενοῦντας· οἱ δὲ περὶ Δελφοὺς ἐνήδρευον αἰσθόμενοι βαδίζοντα πρὸς τὸν θεὸν ἀπὸ θαλάσσης. γενόμενοι δʼ ὄπισθεν αὐτοῦ λίθους μεγάλους ἐμβάλλουσιν εἴς τε τὴν κεφαλὴν καὶ τὸν τράχηλον, ὑφʼ ὧν σκοτωθεὶς καὶ πεσὼν ἔδοξε τεθνάναι· καὶ περιῆλθεν ἡ φήμη πανταχόσε, καὶ φίλοι τινὲς ἀφίκοντο καὶ θεράποντες εἰς Πέργαμον αὐτάγγελοι τοῦ πάθους ἣκειν δοκοῦντες. Ἄτταλος οὖν ὁ πρεσβύτατος αὐτοῦ τῶν ἀδελφῶν, ἀνὴρ ἐπιεικὴς καὶ περὶ τὸν Εὐμένη πάντων ἄριστος, οὐ μόνον βασιλεὺς ἀνηγορεύθη διαδησάμενος, ἀλλὰ καὶ τὴν γυναῖκα τἀδελφοῦ Στρατονίκην ἔγημε καὶ συνῆρχεν· ἐπεὶ δʼ ἀπηγγέλη ζῶν ὁ Εὐμένης καὶ προσῄει, θεὶς τὸ διάδημα καὶ λαβὼν ὥσπερ εἰώθει τὰ δοράτια μετὰ τῶν ἄλλων ἀπήντησεν αὐτῷ δορυφόρων. ὁ δὲ κἀκεῖνον εὐμενῶς ἐδεξιώσατο καὶ τὴν βασίλισσαν ἠσπάσατο μετὰ τιμῆς καὶ φιλοφροσύνης· καὶ χρόνον οὐκ ὀλίγον ἐπιβιώσας ἀμέμπτως καὶ ἀνυπόπτως ἀπέθανε, τῷ Ἀττάλῳ τήν τε βασιλείαν καὶ τὴν γυναῖκα παρεγγυήσας. τί οὖν ἐκεῖνος; ἀποθανόντος αὐτοῦ, παιδίον οὐδὲ ἓν ἠθέλησεν ἐκ τῆς γυναικὸς ἀνελέσθαι τεκούσης πολλάκις, ἀλλὰ τὸν ἐκείνου παῖδα θρέψας καὶ ἀνδρώσας ἔτι ζῶν ἐπέθηκε τὸ διάδημα καὶ βασιλέα προσηγόρευσεν. ἀλλὰ Καμβύσης ἐξ ἐνυπνίου φοβηθεὶς ὡς βασιλεύσοντα τῆς Ἀσίας τὸν ἀδελφόν, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν οὐδʼ ἔλεγχον ἀναμείνας ἀπέκτεινεν. ὅθεν ἐξέπεσε τῆς Κύρου διαδοχῆς ἡ ἀρχὴ, τελευτήσαντος αὐτοῦ, καὶ τὸ Δαρείου γένος ἐβασίλευσεν, ἀνδρὸς οὐ μόνον ἀδελφοῖς ἀλλὰ καὶ φίλοις ἐπισταμένου κοινωνεῖν πραγμάτων καὶ δυνάμεως.

1919. Bölüm

Kardeşlerle anlaşmazlıklarda şunu da hatırlamalı ve uygulamalıdır: En çok böyle zamanlarda onların dostlarıyla görüşmeli, yakın olmalı; düşmanlarından kaçınmalı, onları kabul etmemelidir. Girit halkının yaptığını örnek almalı: Onlar sık sık birbirleriyle kavga edip savaşırlar, dışarıdan düşman gelince barışıp birleşirlerdi; onların “synkretismos” dediği şey budur. Bazıları suyun gevşeyen ve ayrılan yerlerden sızması gibi akrabalıkları ve dostlukları yıkar; ikisinden de nefret eder ama zayıflıktan en çok boyun eğene yüklenirler. Âşıkla birlikte âşık olanlar genç ve saf dostlardır; kardeşine öfkelenen ve onunla çekişen adamla ise en kötü niyetli düşmanlar birlikte kızıyor ve öfkeleniyor gibi görünür.

Aisopos'un tavuğu, hasta olduğunu duyup iyi niyetle nasıl olduğunu soran kediye güzel söylemişti: “Sen gidersen iyiyim.” Bunun gibi kavgaya dair laf atan, soran, sırları kurcalayan böyle adama şunu demeli: “Ben de o da iftiracılara kulak vermezsek kardeşimle hiçbir sorunum olmaz.” Oysa nedense gözümüz ağrıyınca bakışımızı vurmayan, karşı koymayan renklere ve şeylere çevirmemiz gerektiğini düşünürüz; ama kardeşlerle sitem, öfke ve kuşku içindeyken, bizi daha da sarsanlardan zevk alır, onların boyasını alırız. Oysa düşmanlardan ve kötü niyetlilerden kaçıp gizlenmek, en çok akrabalarıyla, yakınlarıyla ve dostlarıyla birlikte olup günü geçirmek, karılarının yanına gidip şikâyetlerimizi açıkça söylemek yerinde olurdu. Kardeşlerin birlikte yürürken araya taş almaması gerektiğini söylerler; aralarından bir köpek geçerse üzülürler; kardeşlerin uyumunu hiç bozmayan bu tür birçok şeyden korkarlar. Ama aralarına köpek huylu iftiracı insanlar aldıklarını ve onlara takıldıklarını görmezler.

19

ἔτι τοίνυν ἐκεῖνο δεῖ μνημονεύειν ἐν ταῖς πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς διαφοραῖς καὶ φυλάττειν, τὸ τοῖς φίλοις αὐτῶν ὁμιλεῖν, καὶ πλησιάζειν τότε μάλιστα· φεύγειν δὲ τοὺς ἐχθροὺς καὶ μὴ προσδέχεσθαι, μιμούμενον αὐτὸ γοῦν τοῦτο τὸ Κρητῶν, οἳ πολλάκις στασιάζοντες ἀλλήλοις καὶ πολεμοῦντες, ἔξωθεν ἐπιόντων πολεμίων διελύοντο καὶ συνίσταντο· καὶ τοῦτʼ ἦν ὁ καλούμενος ὑπʼ αὐτῶν συγκρητισμός. ἔνιοι γὰρ ὥσπερ ὕδωρ τοῖς χαλῶσι καὶ διισταμένοις ὑπορρέοντες ἀνατρέπουσιν οἰκειότητας καὶ φιλίας, μισοῦντες μὲν ἀμφοτέρους ἐπιτιθέμενοι δὲ τῷ μᾶλλον ὑπʼ ἀσθενείας ἐνδιδόντι. τῷ μὲν γὰρ ἐρῶντι συνερῶσιν οἱ νεαροὶ καὶ ἄκακοι τῶν φίλων, τῷ δʼ ὀργιζομένῳ καὶ διαφερομένῳ πρὸς ἀδελφὸν οἱ κακοηθέστατοι τῶν ἐχθρῶν συναγανακτεῖν καὶ συνοργίζεσθαι δοκοῦσι. καθάπερ οὖν ἡ Αἰσώπειος ἀλεκτορὶς πρὸς τὴν αἴλουρον, ὡς δὴ κατʼ εὔνοιαν αὐτῆς νοσούσης ὅπως ἔχει πυθανομένην, καλῶς εἶπεν ἂν σὺ ἀποστῇς· οὕτω καὶ πρὸς τοιοῦτον ἄνθρωπον, ἐμβάλλοντα λόγον ὑπὲρ τῆς διαφορᾶς καὶ πυνθανόμενον καὶ ὑπορύττοντα τῶν ἀπορρήτων ἔνια, χρὴ λέγειν ἀλλʼ ἔμοιγε πρᾶγμα πρὸς τὸν ἀδελφὸν οὐθέν ἐστιν, ἂν μήτʼ ἐγὼ τοῖς διαβάλλουσι προσέχω μήτʼ ἐκεῖνος. νυνὶ δʼ οὐκ οἶδʼ ὅπως ὀφθαλμιῶντες μὲν οἰόμεθα δεῖν ἀποστρέφειν ἐπὶ τὰ μὴ ποιοῦντα, πληγὴν μηδʼ ἀντιτυπίαν χρώματα καὶ σώματα τὴν ὄψιν, ἐν δὲ μέμψεσι καὶ ὀργαῖς καὶ ὑπονοίαις πρὸς ἀδελφοὺς γενόμενοι χαίρομεν καὶ προσαναχρωννύμεθα τοῖς ἐκταράττουσιν, ὅτε καλῶς εἶχε τοὺς μὲν ἐχθροὺς καὶ δυσμενεῖς ἀποδιδράσκειν καὶ λανθάνειν, συνεῖναι δὲ καὶ συνδιημερεύειν μάλιστα κηδεσταῖς ἐκείνων καὶ οἰκείοις καὶ φίλοις, καὶ πρὸς γυναῖκας αὐτῶν εἰσιόντας αἰτιᾶσθαι καὶ παρρησιάζεσθαι. καίτοι λίθον οὔ φασι χρῆναι μέσον ἀδελφοὺς λαμβάνειν ὁδὸν βαδίζοντας, ἄχθονται δὲ καὶ κυνὸς διεκδραμόντος, καὶ πολλὰ τοιαῦτα δεδίασιν ὧν οὐδὲν ὁμόνοιαν ἀδελφῶν διέστησεν, ἀνθρώπους δὲ κυνικοὺς καὶ διαβόλους ἐν μέσῳ λαμβάνοντες αὑτῶν καὶ περιπταίοντες οὐ συνορῶσι.

2020. Bölüm

Bu yüzden, sözün gidişi gerektirdiği gibi, Theophrastos güzel söylemiş: Dostların malı ortaksa, en çok dostların dostları ortak olmalıdır. Bu, kardeşlere en çok öğütlenecek şeylerden biridir. Çünkü başkalarıyla kurulan ayrı ve özel görüşme ve alışkanlıklar kardeşleri birbirinden uzaklaştırır, koparır. Başkalarını sevmenin ardından hemen başkalarından hoşlanmak, başkalarına imrenmek, başkalarına uymak gelir. Çünkü dostluklar karakteri biçimlendirir; karakter farkının farklı dost seçiminden daha büyük bir işareti yoktur. Bu yüzden kardeşlerin birlikte yiyip içmesi, oynaması, günü geçirmesi, aynı kişileri sevmek ve aynı kişilere düşman olmak, aynı kişilerle zevk alıp aynı kişilerden tiksinip kaçmak kadar uyumu koruyamaz. Ortak dostluklar iftiraya da çatışmaya da yol açmaz; öfke ya da sitem olsa da ortadaki dostlar onu alıp dağıtır, yeter ki ikisine de yakın olsunlar ve iyi niyetle ikisine de eğilsinler. Kalay kırılmış tuncu her iki ucuna değerek birleştirip kaynaştırır, her iki yana da uyar. Bunun gibi dost da uyumlu, iki kardeşe ortak olmalı, onların iyi niyetini daha da sıklaştırmalıdır. Eşit olmayan, karışmayanlar ise müzik dizgisindeki notalar gibi birleşme değil ayrılık yaparlar.

Hesiodos'un şu sözü doğru mu yanlış mı, tartışılabilir:

Dostunu da kardeşinle bir tutma.

Çünkü söylendiği gibi dürüst ve ortak olan dost, ikisine de karışarak kardeş sevgisinin bağı olur. Hesiodos anlaşılan, kıskanç ve bencil olan çoğu kötü insandan korkmuştu. Buna dikkat etmek güzeldir: Dosta eşit iyi niyet gösterilse bile, makamlarda, siyasette, hükümdarların davet ve tanıtımlarında, çoğunluğun gözünde parlak ve ün getiren her şeyde birinciliği hep kardeşe saklamalı, tabiatın ona verdiği itibarı ve hakkı vermelidir. Çünkü dost bu konularda öne geçince onun için saygın olmaktan çok, kardeş geri kalınca onun için utanç ve itibarsızlık olur. Ama bu görüş hakkında düşüncelerimi başka yerde daha geniş yazdım.

Menandros'un şu sözü doğrudur:

Seven hiç kimse ihmal edilmekten hoşlanmaz.

Bu söz bize kardeşlere özen göstermeyi, tabiata güvenip onları ihmal etmemeyi hatırlatır, öğretir. At da tabiatça insan sever, köpek de sahibine bağlıdır; ama bakım ve özen görmeyince soğur, yabancılaşırlar. Beden de psykhē'nin en yakın akrabasıdır; ama onun tarafından ihmal edilip göz ardı edilirse birlikte çalışmak istemez, zarar verir, işleri yarıda bırakır.

20

διὸ τοῦ λόγου τὸ συνεχὲς ὑπαγορεύοντος, εὖ μὲν εἶπε Θεόφραστος ὡς εἰ κοινὰ τὰ φίλων ἐστί, μάλιστα δεῖ κοινοὺς τῶν φίλων εἶναι τοὺς φίλους· οὐχ ἣκιστα δʼ ἄν τις ἀδελφοῖς τοῦτο παραινέσειεν. αἱ γὰρ ἰδίᾳ καὶ χωρὶς ὁμιλίαι καὶ συνήθειαι πρὸς ἄλλους ἀποστρέφουσι καὶ ἀπάγουσιν ἀπʼ ἀλλήλων· τῷ γὰρ φιλεῖν ἑτέρους εὐθὺς ἕπεται τὸ χαίρειν ἑτέροις καὶ ζηλοῦν ἑτέρους καὶ ἄγεσθαι ὑφʼ ἑτέρων. ἠθοποιοῦσι γὰρ αἱ φιλίαι, καὶ μεῖζον οὐθέν ἐστι διαφορᾶς ἠθῶν σημεῖον ἢ φίλων αἱρέσεις διαφερόντων· . ὅθεν οὔτε τὸ συνεσθίειν ἀδελφοὺς καὶ συμπίνειν οὔτε τὸ συμπαίζειν καὶ συνδιημερεύειν οὕτω συνεκτικόν ἐστιν ὁμονοίας, ὡς τὸ συμφιλεῖν καὶ συνεχθραίνειν ἥδεσθαι τε τοῖς αὐτοῖς συνόντα καὶ τοὺς αὐτοὺς βδελύσσεσθαι καὶ φεύγειν. οὐδὲ γὰρ διαβολὰς; αἱ κοιναὶ φιλίαι φέρουσιν οὐδὲ συγκρούσεις· ἀλλὰ κἂν γένηταί τις ὀργὴ καὶ μέμψις, ἐκλύεται διὰ μέσων τῶν φίλων, ἐκδεχομένων καὶ διασκεδαννύντων, ἄνπερ ἀμφοτέροις οἰκείως ἔχωσι καὶ πρὸς ἀμφοτέρους ὁμοῦ τῇ εὐνοίᾳ συννεύωσιν. ὡς γὰρ ὁ κασσίτερος ῥαγέντα τὸν χαλκὸν συναρμόττει καὶ συγκεράννυσι τῷ ψαύειν ἑκατέρου πέρατος οἰκείως ὁμοπαθὴς γιγνόμενος, οὕτω δεῖ τὸν φίλον εὐάρμοστον ὄντα καὶ κοινὸν ἀμφοτέροις τοῖς ἀδελφοῖς προσκαταπυκνοῦν τὴν εὔνοιαν. οἱ δʼ ἄνισοι καὶ ἄμικτοι καθάπερ ἐν διαγράμματι μουσικῷ φθόγγοι, διάζευξιν οὐ συναφὴν ποιοῦσιν. ἔστιν οὖν διαπορῆσαι πότερον ὀρθῶς ἢ τοὐναντίον ὁ Ἡσίοδος εἶπε μηδὲ κασιγνήτῳ ἶσον ποιεῖσθαι ἑταῖρον ὁ μὲν γὰρ εὐγνώμων καὶ κοινός, ὥσπερ εἴρηται, μᾶλλον ἐγκραθεὶς διʼ ἀμφοτέρων σύνδεσμος; ἔσται τῆς φιλαδελφίας· ὁ δʼ Ἡσίοδος ὡς ἔοικεν ἐφοβήθη τοὺς πολλοὺς καὶ φαύλους διὰ τὸ δύσζηλον καὶ φίλαυτον. ὃ δὴ καλῶς ἔχει φυλαττομένους, κἂν εὔνοιαν ἴσην φίλῳ νέμῃ τις, ἀεὶ τὰ πρωτεῖα τἀδελφῷ φυλάττειν ἐν ἀρχαῖς καὶ πολιτείαις ἐν κλήσεσι καὶ γνωρίσεσιν ἡγεμόνων καὶ ὅσα τοῖς πολλοῖς ἐπιφανῆ καὶ πρὸς δόξαν ἐστί, τὸ προσῆκον ἀξίωμα τῇ φύσει καὶ γέρας ἀποδιδόντας. οὐ γὰρ οὕτω τῷ φίλῳ τὸ πλέον ἐν τούτοις σεμνόν, ὡς ἀδελφῷ τοὔλαττον αἰσχρὸν γίγνεται καὶ ἄδοξον. ἀλλὰ περὶ ταύτης μὲν ἑτέρωθι τῆς γνώμης γέγραπται τὰ δοκοῦντα διὰ πλειόνων. τὸ δὲ Μενάνδρειον ὀρθῶς ἔχον, ὡς οὐδεὶς ἀγαπῶν αὐτὸς ἀμελεῖθʼ ἡδέως, ὑπομιμνήσκει καὶ διδάσκει τῶν ἀδελφῶν ἐπιμελεῖσθαι καὶ μὴ τῇ φύσει πιστεύοντας ὀλιγωρεῖν. καὶ γὰρ ἵππος τῇ φύσει φιλάνθρωπον καὶ κύων φιλοδέσποτον, ἀλλὰ μὴ τυγχάνοντα θεραπείας μηδʼ ἐπιμελείας ἀπόστοργα γίγνεται καὶ ἀλλότρια· καὶ τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς συγγενέστατόν ἐστιν, ἀμελούμενον δὲ καὶ παρορώμενον ὑπʼ αὐτῆς οὐκ ἐθέλει συνεργεῖν ἀλλὰ λυμαίνεται καὶ προλείπει τὰς πράξεις.

2121. Bölüm

Kardeşlerin kendilerine özen göstermek güzeldir; onların kayınpederlerine ve damatlarına hep iyi niyetli, her şeye hazır davranmak daha da güzeldir. Efendisine bağlı kölelerini selamlamalı, onlara dostça davranmalı; kardeşi tedavi eden hekimlere, yolculukta ya da seferde ona istekle ve yararlı biçimde eşlik eden sadık dostlara minnet duymalıdır. Kardeşinin karısına bütün kutsal şeylerin en kutsalı olarak bakmalı, saygı göstermeli, kocası için onu yüceltip övmeli; ihmal edilirse onunla birlikte kızmalı, öfkelenirse yatıştırmalı; ufak bir hata yaparsa barıştırmalı, kocasından özür dilemesine yardım etmelidir. Kendisinin de kardeşiyle özel bir anlaşmazlığı olursa, ona şikâyet etmeli, sitemini onun yanında çözmelidir.

Kardeşin bekârlığından ve çocuksuzluğundan en çok rahatsız olmalı, öğütleyerek ve söylenerek onu her yönden evliliğe sürüp yasal akrabalıklara bağlamalıdır. Çocukları olunca ona iyi niyetini, karısına saygısını daha açık göstermelidir. Çocuklara kendi çocukları gibi iyi niyetli, ama daha yumuşak ve tatlı davranmalıdır ki gençlik hatalarında baba ya da anneden korkup kaçmasınlar, kötü ve umursamaz arkadaşlıklara dalmasınlar; iyi niyetle öğüt veren ve bağışlayan bir sığınakları olsun. Platon da yeğeni Speusippos'u büyük bir gevşeklik ve ahlaksızlıktan böyle döndürdü. Ona üzücü hiçbir şey söylemedi ve yapmadı; onu sürekli eleştirip azarlayan ana babasından kaçarken kendini ona iyi niyetli ve öfkesiz gösterdi, böylece onda büyük bir saygı ve kendine, felsefeye karşı imrenme uyandırdı. Birçok dostu gence öğüt vermediği için onu suçluyordu. O ise, güzel ile çirkin arasındaki farkı hayatı ve yaşayışıyla ona gösterdiği için, çok öğüt verdiğini söylüyordu.

Thessalialı Aleuas kibirli ve küstahtı; babası onu bastırıyor ve ona sert davranıyordu, amcası ise onu kazanıp kendine çekiyordu. Thessalialılar kral için Delphoi'deki tanrıya kuralar gönderdiğinde, amcası babasından gizli olarak Aleuas için bir kura koydu. Pythia onu seçince babası onun için kura koymadığını söyledi; herkes de isim yazımında bir hata olduğunu sandı. Bu yüzden yeniden gönderip tanrıya sordular. Pythia önceki ilanı doğrularcasına şöyle dedi:

Kızıl saçlıyı söylüyorum, Arkhedike'nin doğurduğu oğlu.

Böylece Aleuas babasının kardeşi sayesinde tanrı tarafından kral seçildi; kendisinden öncekilerin hepsini büyük farkla geride bıraktı, halkını da büyük ün ve güce ulaştırdı.

Kardeşin çocuklarının başarılarına, itibarlarına ve makamlarına sevinmeli, onlarla övünmeli, onları yüceltmeli, güzel şeylere teşvik etmeli, başarı gösterdiklerinde cömertçe övmelidir. Kendi oğlunu övmek belki ağır gelir; ama kardeşin oğlunu övmek saygındır; bencillik değil, güzelliğe sevgi ve gerçekten tanrısal bir şeydir. Çünkü [Yunanca “amca” anlamına gelen kelime “tanrısal” demektir ve] sanırım bu ad da yeğenlere iyi niyet ve sevgiye güzelce yol gösterir.

Daha iyilerini de örnek almalıyız. Herakles yetmiş eksi iki çocuk doğurdu, ama yeğenini onlardan hiçbirinden az sevmedi. Bugün bile pek çok yerde İolaos onunla aynı sunakta durur, Herakles'in yardımcısı adıyla ona birlikte dua edilir. Kardeşi İphikles Lakedaimon yakınlarındaki savaşta düşünce kederinden bütün Peloponnesos'u terk etti. Leukothea da kız kardeşi ölünce onun bebeğini büyüttü ve onu da kendisiyle birlikte tanrılaştırdı. Bu yüzden Roma kadınları, Matuta dedikleri Leukothea'nın bayramlarında kendi çocuklarını değil, kardeşlerinin çocuklarını kucaklayıp onurlandırırlar.

21

ἐπιμέλεια δὲ καλὴ μὲν αὐτῶν τῶν ἀδελφῶν, ἔτι δὲ καλλίων πενθεροῖς καὶ γαμβροῖς τοῖς ἐκείνων εὔνουν ἀεὶ παρέχειν εἰς ἅπαντα καὶ πρόθυμον ἑαυτόν, οἰκέτας τε φιλοδεσπότους ἀσπάζεσθαι καὶ φιλοφρονεῖσθαι, καὶ χάριν ἔχειν ἰατροῖς θεραπεύσασιν αὐτοὺς καὶ φίλοις πιστοῖς προθύμως καὶ χρησίμως συνδιενεγκοῦσιν ἀποδημίαν ἢ στρατείαν γυναῖκα δʼ ἀδελφοῦ γαμετὴν ὡς ἁπάντων ἱερῶν ἁγιώτατον προσορῶντα καὶ σεβόμενον, τιμᾶν διὰ τὸν ἄνδρα καὶ εὐφημεῖν, ἀμελουμένῃ δὲ συναγανακτεῖν χαλεπαίνουσαν δὲ πραΰνειν ἂν δʼ ἁμάρτῃ τι τῶν μετρίων, συνδιαλλάττειν καὶ συμπαρακαλεῖν τὸν ἄνδρα· κἂν αὐτῷ τις ἰδίᾳ γένηται διαφορὰ πρὸς τὸν ἀδελφόν, αἰτιᾶσθαι παρʼ ἐκείνῃ καὶ διαλύεσθαι τὴν μέμψιν. ἀγαμίαν δʼ ἀδελφοῦ καὶ ἀπαιδίαν μάλιστα δυσχεραίνειν, καὶ παρακαλοῦντα καὶ λοιδοροῦντα συνελαύνειν πανταχόθεν εἰς γάμον καὶ συνειργνύναι νομίμοις κηδεύμασι· κτησαμένου δὲ παῖδας, ἐμφανέστερον χρῆσθαι τῇ τε πρὸς αὐτὸν εὐνοίᾳ καὶ τῇ πρὸς τὴν γυναῖκα τιμῇ. τοῖς δὲ παισὶν εὔνουν μὲν ὥσπερ ἰδίοις ἤπιον δὲ μᾶλλον εἶναι καὶ μειλίχιον, ὅπως ἁμαρτάνοντες οἷα νέοι μὴ δραπετεύωσι μηδὲ καταδύωνται διὰ φόβον πατρὸς ἢ μητρὸς εἰς ὁμιλίας φαύλας καὶ ὀλιγώρους, ἀλλʼ ἀποστροφὴν καὶ καταφυγὴν ἅμα νουθετοῦσαν εὐνοίᾳ καὶ παραιτουμένην ἔχωσιν. οὕτω καὶ Πλάτων ἀδελφιδοῦν ὄντα Σπεύσιππον ἐκ πολλῆς ἀνέσεως καὶ ἀκολασίας ἐπέστρεψεν, οὐδὲν οὔτʼ εἰπὼν ἀνιαρὸν οὔτε ποιήσας πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ φεύγοντι, τοὺς γονεῖς ἐλέγχοντας αὐτὸν ἀεὶ καὶ λοιδοροῦντας ἐνδιδοὺς ἑαυτὸν εὐμενῆ καὶ ἀμήνιτον, αἰδῶ τε πολλὴν ἐνειργάσατο καὶ ζῆλον ἑαυτοῦ καὶ φιλοσοφίας. καίτοι πολλοὶ τῶν φίλων ἐνεκάλουν ὡς μὴ νουθετοῦντι τὸ · μειράκιον· ὁ δὲ καὶ πάνυ νουθετεῖν ἔλεγε, τῷ βίῳ καὶ τῇ διαίτῃ τῆς πρὸς τὰ αἰσχρὰ τῶν καλῶν διαφορᾶς παρέχων κατανόησιν. Ἀλεύαν δὲ τὸν Θεσσαλὸν ὁ μὲν πατὴρ ἀγέρωχον ὄντα καὶ ὑβριστὴν ἐκόλουε καὶ χαλεπὸς ἦν, ὁ δὲ θεῖος ἀνελάμβανε καὶ προσήγετο· πεμπόντων δὲ τῶν Θεσσαλῶν φρυκτοὺς περὶ βασιλέως πρὸς τὸν θεὸν εἰς Δελφούς, ἐνέβαλε κρύφα τοῦ πατρὸς ὁ θεῖος ὑπὲρ τοῦ Ἀλεύα· καὶ τῆς Πυθίας τοῦτον ἀνελούσης, ὅ τε πατὴρ ἀπέφησεν ἐμβεβληκέναι τὸν φρυκτὸν ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ πᾶσιν ἐδόκει πλάνη τις ἐν ταῖς καταγραφαῖς τῶν ὀνομάτων γεγονέναι. διὸ καὶ πέμψαντες αὖθις ἐπανήροντο τὸν θεόν· ἡ δὲ Πυθία καθάπερ ἐκβεβαιουμένη τὴν προτέραν ἀναγόρευσιν εἶπε τὸν πυρρόν τοί φημι, τὸν Ἀρχεδίκη τέκε παῖδα. καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ὁ Ἀλεύας ὑπὸ τοῦ θεοῦ βασιλεὺς διὰ τὸν τοῦ πατρὸς ἀδελφὸν ἀποδειχθεὶς, αὐτός τε πολὺ πάντων ἐπρώτευσε τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ τὸ ἔθνος εἰς δόξαν προήγαγε μεγάλην καὶ δύναμιν. ἀλλὰ μὴν εὐπραξίαις τε καὶ τιμαῖς καὶ ἀρχαῖς παίδων ἀδελφοῦ χαίροντα καὶ σεμνυνόμενον αὔξειν προσήκει καὶ συνεξορμᾶν πρὸς τὰ καλὰ καὶ κατορθοῦντας ἀφειδῶς ἐπαινεῖν· αὑτοῦ γὰρ υἱὸν ἐπαχθὲς ἴσως ἐγκωμιάζειν, ἀδελφοῦ δὲ σεμνὸν καὶ οὐ φίλαυτον ἀλλὰ φιλόκαλον καὶ θεῖον ὡς ἀληθῶς. δοκεῖ γάρ μοι καὶ τοὔνομα καλῶς ὑφηγεῖσθαι πρὸς εὔνοιαν ἀδελφιδῶν καὶ ἀγάπησιν. δεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν κρειττόνων ζηλοῦν· Ἡρακλῆς τε γὰρ δυεῖν δέοντας ἑβδομήκοντα γεννήσας παῖδας, οὐδενὸς ἧττον αὐτῶν τὸν ἀδελφιδοῦν ἠγάπησεν ἀλλὰ καὶ νῦν πολλαχοῦ σύμβωμός ἐστιν Ἰόλαος αὐτῷ, καὶ συγκατεύχονται παραστάτην Ἡρακλέους ὀνομάζοντες. Ἰφικλέους δὲ τοῦ ἀδελφοῦ πεσόντος ἐν τῇ περὶ Λακεδαίμονα μάχῃ, περίλυπος γενόμενος πᾶσαν ἐξέλιπε Πελοπόννησον. ἡ δὲ Λευκοθέα τῆς ἀδελφῆς ἀποθανούσης ἔθρεψε τὸ βρέφος καὶ συνεξεθείασεν· ὅθεν αἱ Ῥωμαίων γυναῖκες ἐν ταῖς τῆς Λευκοθέας ἑορταῖς, ἣν Ματοῦταν ὀνομάζουσιν, οὐ τοὺς ἑαυτῶν παῖδας ἀλλὰ τοὺς τῶν ἀδελφῶν ἐναγκαλίζονται καὶ τιμῶσιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…