Plutarkhos
Evlat Sevgisi Üzerine
Περὶ τῆς εἰς τὰ ἔκγονα φιλοστοργίας
11. Bölüm
İstinaf davaları ve yabancı mahkemelere başvurma, Yunanlar arasında önce birbirlerine güvensizlikten icat edildi; adalete de, başka zorunlu şeyler gibi, kendi topraklarında yetişmediği için dışarıdan ihtiyaç duydular. Filozoflar da birbirleriyle anlaşamadıkları için bazı sorunları akıldışı hayvanların tabiatına, yabancı bir şehre başvurur gibi götürüp, onların hâllerine ve huylarına, araya kimsenin giremediği, rüşvet almayan yargıçlara bırakır gibi hükmü mü bırakıyorlar? Yoksa bu da insan kötülüğünün ortak bir suçu mu: En zorunlu ve en büyük konularda kararsız kaldığımızdan, kendi evlenme, doğurma ve çocuk yetiştirme biçimimizi atlarda, köpeklerde ve kuşlarda araştırıyoruz; sanki kendimizde tabiatın hiçbir işareti kalmamış gibi hayvanların huylarını ve hâllerini anıyor, en başından, ilk şeylerde bile karışıp sarsıldığımız için hayatımızın tabiatça olandan ne kadar çok saptığına tanıklık ediyoruz.
Çünkü tabiat onlarda kendine özgü olanı saf, karışımsız ve yalın olarak korur. İnsanlarda ise logos ve alışkanlık yüzünden, zeytinyağının koku yapanlar elinde uğradığı duruma uğrar: sonradan eklenen birçok öğreti ve hükümle karışarak çeşitlenmiş, ayrılmıştır, kendine özgü olanı koruyamamıştır. Akıldışı canlıların akıllılardan daha çok tabiata uymasına şaşmayalım. Bitkiler de canlılardan daha çok uyar; tabiat onlara başka şeylere istek duyup tabiatça olandan sapmalarını sağlayacak ne tasavvur ne dürtü vermiştir. Bağlı gibi tutulur, zapt edilirler ve hep tabiatın sürdüğü tek yolda giderler. Hayvanlarda logosun yumuşak, süslü ve fazla özgürlükçü yanı yoktur; akıldışı dürtüleri ve istekleri vardır, gezinip dolaşırlar ama çoğu zaman uzaklaşmazlar, tabiatın çapası üzerinde dalgalanıyor gibidirler. Yani gem ve dizgin altında yürüyen hayvan gibi, tabiat onlara doğru yolu gösterir. İnsandaki efendi ve mutlak hâkim logos ise bazen bir sapma, bazen bir yenilik bulur; tabiattan açık ve belirgin hiçbir iz bırakmamıştır.
ἔκκλητοι κρίσεις καὶ ξενικῶν δικαστηρίων ἀγωγαὶ τοῖς Ἕλλησι τὸ πρῶτον ἀπιστίᾳ τῇ πρὸς ἀλλήλους ἐπενοήθησαν, ἀλλοτρίας δικαιοσύνης ὥσπερ ἑτέρου τινὸς τῶν ἀναγκαίων μὴ φυομένου παρʼ αὐτοῖς δεηθεῖσιν. ἆρʼ οὖν καὶ οἱ φιλόσοφοι τῶν προβλημάτων ἔνια διὰ τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφορὰς ἐπὶ τὴν τῶν ἀλόγων φύσιν ζῴων ὥσπερ ἀλλοδαπὴν πόλιν ἐκκαλοῦνται, καὶ τοῖς ἐκείνων πάθεσι καὶ ἤθεσιν ὡς ἀνεντεύκτοις καὶ ἀδεκάστοις ἐφιᾶσι τὴν κρίσιν; ἢ καὶ τοῦτο τῆς ἀνθρωπίνης κακίας ἔγκλημα κοινόν ἐστι, τὸ περὶ τῶν ἀναγκαιοτάτων καὶ μεγίστων ἀμφιδοξοῦντας ἡμᾶς ζητεῖν ἐν ἵπποις καὶ κυσὶ καὶ ὄρνισι, πῶς γαμοῦμεν αὐτοὶ καὶ γεννῶμεν καὶ τεκνοτροφοῦμεν, ὡς μηδὲν ἐν ἑαυτοῖς δήλωμα τῆς φύσεως ὂν τὰ τῶν θηρίων ἤθη καὶ πάθη προσαγορεῦσαι καὶ καταμαρτυρῆσαι τοῦ βίου ἡμῶν πολλὴν τοῦ κατὰ φύσιν ἐκδιαίτησιν καὶ παράβασιν, εὐθὺς ἐν ἀρχῇ καὶ περὶ τὰ πρῶτα συγχεομένων καὶ ταραττομένων. ἄκρατον γὰρ ἐν ἐκείνοις ἡ φύσις καὶ ἀμιγὲς καὶ ἁπλοῦν φυλάττει τὸ ἴδιον· ἐν δʼ ἀνθρώποις ὑπὸ τοῦ λόγου καὶ τῆς συνηθείας, ὃ τοὔλαιον ὑπὸ τῶν μυρεψῶν πέπονθε, πρὸς πολλὰ μιγνυμένη δόγματα καὶ κρίσεις ἐπιθέτους ποικίλη γέγονε καὶ ἰδία, τὸ δʼ οἰκεῖον οὐ τετήρηκε. καὶ μὴ θαυμάζωμεν, εἰ τὰ ἄλογα ζῷα τῶν λογικῶν μᾶλλον ἕπεται τῇ φύσει · καὶ γὰρ τὰ φυτὰ τῶν ζῴων, οἷς οὔτε φαντασίαν οὔθʼ ὁρμὴν ἔδωκεν ἑτέρων ὄρεξιν τοῦ κατὰ φύσιν ἀποσαλεύουσαν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν δεσμῷ συνειργμένα μένει καὶ κεκράτηται, μίαν ἀεὶ πορείαν ἣν ἡ φύσις ἄγει πορευόμενα. τοῖς δὲ θηρίοις τὸ μὲν πραΰτροπον τοῦ λόγου καὶ περιττὸν καὶ φιλελεύθερον ἄγαν οὐκ ἔστιν, ἀλόγους δʼ ὁρμὰς καὶ ὀρέξεις ἔχοντα καὶ χρώμενα πλάναις καὶ περιδρομαῖς, πολλάκις οὐ μακρὰν ἀλλʼ ὡς ἐπʼ ἀγκύρας τῆς φύσεως σαλεύει· καθάπερ οὖν ὁδὸν ὑφʼ ἡνίᾳ καὶ χαλινῷ βαδίζοντα δείκνυσιν εὐθεῖαν. ὁ δὲ δεσπότης ἐν ἀνθρώπῳ καὶ αὐτοκρατὴς λόγος ἄλλας ἄλλοτε παρεκβάσεις καὶ καινοτομίας ἀνευρίσκων οὐδὲν ἴχνος ἐμφανὲς οὐδʼ ἐναργὲς ἀπολέλοιπε τῆς φύσεως.
22. Bölüm
Evlilik konusunda hayvanlardaki tabiat uyumunun ne kadar büyük olduğuna bak. Önce, Lykurgos'un ve Solon'un vatandaşları gibi, evlenmeyenlere ve geç evlenenlere dair kanunları beklemezler; çocuksuzların itibar kaybından korkmaz, üç çocuklulara verilen payelerin peşine düşmezler. Oysa Romalıların çoğu mirasçı edinmek için değil, mirasçı olabilmek için evlenir ve çocuk yapar. Sonra erkek dişiyle her zaman çiftleşmez; çünkü gayesi haz değil, üreme ve yavru edinmektir. Bu yüzden, doğurgan rüzgârların estiği, doğuma uygun iklimin olduğu mevsimde dişi, hoş ten kokusu ve kendine özgü beden süsüyle övünerek, temiz çiy ve çimenle dolu, uysal ve arzu dolu biçimde erkeğin yanına gelir. Gebe kaldığını ve dolduğunu fark edince edeple çekilir, gebeliğine ve doğacak yavrunun korunmasına bakar.
Yaptıklarını layıkıyla anlatmak mümkün değildir; ama hepsi sevgi, öngörü, sabır ve kendine hâkim olmayla yapılır. Bize hoş gelen, tatlılığıyla gıdıklayan bal yüzünden arıya dalkavukluk ederek onu bilge sayarız, “sarı balı yapan” deriz; oysa başka hayvanların doğumlarda ve yavru büyütmede gösterdiği bilgelik ve hüneri gözden kaçırırız. Mesela yalıçapkını gebe olunca yuvasını yapar: zargana kılçıklarını toplayıp birbirinin içinden geçirerek örer, birbirine bağlar. Yuvayı balıkçı sepeti gibi yuvarlak ve uzunca biçimde yapar. Kılçıkları iyice sıkıştırıp uyumlu ve sık hâle getirdikten sonra dalga vurmasının altına koyar; dalgalar hafifçe dövdükçe keçe gibi sıkışır, yüzeyi su geçirmez olur. Demirle ve taşla bile zor kırılır. Daha şaşırtıcısı, yuvanın ağzı yalıçapkınının büyüklüğüne öyle uygun yapılmıştır ki ne büyük ne de küçük başka bir canlı girebilir; söylendiğine göre deniz suyunun en ufağı bile girmez.
En çok da köpekbalıkları: Yavrularını kendi içlerinde canlı doğurur, dışarı çıkıp beslenmelerine izin verir, sonra tekrar alıp bağırsaklarında uyutmak üzere sararlar. Ayı, hayvanların en vahşi ve en asık suratlısı, biçimsiz ve eklemsiz yavrular doğurur; ama diliyle, alet gibi, zarları biçimlendirerek yavrusunu yalnız doğurmuş değil, yapmış gibi olur. Homeros'un aslanı da öyledir:
Ormanda yavrularını götürürken ona avcılar rastlar; o da gücüyle öfkelenir, bütün kaş derisini indirip gözlerini örter;
yavruları için avcılarla pazarlık etmeyi düşünen birine benzemez mi? Çünkü genel olarak yavru sevgisi, korkakları cesur, tembelleri çalışkan, oburları tutumlu yapar. Homeros'un kuşu da yavrularına,
bulduğu yiyeceği getirir, kendisi aç kalır;
kendi açlığıyla yavrularını besler; karnına değmek üzere olan yiyeceği yutmamak için ağzında tutar, sıkar.
Köpeğin zayıf yavrularının çevresinde dolaşıp yabancı adama havlaması, kavgaya atılması gibi,
yavruları için duyduğu korkuyu ikinci bir thymos gibi alır. Keklikler yavrularıyla birlikte kovalanınca onları önden uçurup kaçırır. Kendileri ise avcıların dikkatini kendilerine çekmek için onların yakınında yuvarlanır, yakalanacak gibi olup biraz koşar, sonra durur, ele geçirilecek umudu verirler; böylece tehlikeyi yavruların güvenliği için üstlenip avcıları uzağa götürürler. Tavukları her gün gözümüzün önünde görürüz: Civcivlerine nasıl baktıklarını, bazılarının altına girmesi için kanatlarını indirdiklerini, sırtlarına çıkanları, her yandan sokulanları sevinçli, sevgi dolu bir sesle kabul ettiklerini. Köpeklerden ve yılanlardan, kendileri için korkarlarsa kaçarlar; yavruları için korkarlarsa savunur, güçlerinin üstünde dövüşürler.
Peki, tabiat bu hâlleri tavuk, köpek ve ayı neslini düşünerek mi yerleştirmiştir, bizi utandırıp yaralamak için değil mi? Düşünelim ki bunlar tabiatı izleyenlere örnek, duygusuzlara ise hissizliklerinin ayıbıdır. Hayvanlar bununla yalnız insan tabiatını suçlarlar; o karşılıksız sevmez, çıkarsız sevmeyi bilmez. Tiyatroda şu sözü söyleyen alkışlanır:
Hangi insan başka insanı karşılıksız sever?
Epikuros'a göre baba oğlunu, anne çocuğunu, çocuklar ana babasını da böyle sever. Ama hayvanlarda söz gücü olsaydı ve biri atları, öküzleri, köpekleri, kuşları ortak bir tiyatroda toplayıp bu sözü değiştirerek, köpeklerin yavrularını, atların taylarını, kuşların civcivlerini karşılık beklemeden, tabiatça sevdiklerini söyleseydi, hepsinin hâlleri bunun iyi ve doğru söylendiğini kabul ederdi. Çünkü, Zeus adına, ne utanç verici: hayvanların üremesi, doğumu, doğum sancıları, yavru bakımı tabiat ve iyilik sayılacak; insanlarınki ise ihtiyaçlar için verilmiş borç, ücret ve pey akçesi olacak!
ὅρα περὶ τοὺς γάμους ὅσον ἐστὶν ἐν τοῖς ζῴοις τὸ κατὰ φύσιν. πρῶτον οὐκ ἀναμένει νόμους ἀγαμίου καὶ ὀψιγαμίου, καθάπερ οἱ Λυκούργου πολῖται καὶ Σόλωνος οὐδʼ ἀτιμίας ἀτέκνων δέδοικεν, οὐδὲ τιμὰς διώκει τρίπαιδας, ὡς Ῥωμαίων πολλοὶ γαμοῦσι καὶ γεννῶσιν, οὐχ ἳνα κληρονόμους ἔχωσιν ἀλλʼ ἵνα κληρονομεῖν δύνωνται. ἔπειτα μίγνυται τῷ θήλει τὸ ἄρρεν οὐχ ἅπαντα χρόνον· ἡδονὴν γὰρ οὐκ ἔχει τέλος ἀλλὰ γέννησιν καὶ τέκνωσιν. διὰ τοῦτʼ ἔτους ὥρᾳ, ἣ πνοάς τε γονίμους ἔχει καὶ πρόσφορον λοχευομένοις κρᾶσιν, συνῆλθεν εἰς ταὐτὸ τῷ ἄρρενι τὸ θῆλυ χειρόηθες καὶ ποθεινόν, ἡδείᾳ μὲν ὀσμῇ χρωτὸς ἰδίῳ δὲ κόσμῳ σώματος ἀγαλλόμενον, δρόσου καὶ βοτάνης ἀνάπλεων. καθαρᾶς· αἰσθόμενον δʼ ὅτι κύει καὶ πεπλήρωται, κοσμίως ἄπεισι καὶ προνοεῖ περὶ τὴν κύησιν καὶ σωτηρίαν τοῦ ἀποτεχθέντος. ἀξίως δʼ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν τὰ δρώμενα, πλὴν ὅτι γίγνεται ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῷ φιλοστόργῳ, ταῖς προνοίαις, ταῖς καρτερίαις, ταῖς ἐγκρατείαις. ἀλλὰ τὴν μέλιτταν ἡμεῖς σοφὴν καλοῦμεν καὶ νομίζομεν ξανθὸν μέλι μηδομέναν κολακεύοντες τὸ ἡδὺ καὶ γαργαλίζον ἡμᾶς τῆς γλυκύτητος· τὴν δὲ τῶν ἄλλων περὶ τὰς λοχείας καὶ τὰς ἀνατροφὰς σοφίαν καὶ τέχνην παρορῶμεν. οἷον εὐθύς, ἡ ἁλκυὼν κύουσα τὴν νεοττιὰν συντίθησι, συλλαμβάνουσα τὰς ἀκάνθας τῆς θαλαττίας βελόνης καὶ ταύτας διʼ ἀλλήλων ἐγκαταπλέκουσα καὶ συνείρουσα, τὸ μὲν σχῆμα περιαγὲς ὡς ἁλιευτικοῦ κύρτου καὶ πρόμηκες ἀπεργάζεται· τῇ δʼ ἁρμονίᾳ καὶ πυκνότητι συμφράξασα τὰς ἀκάνθας ἀκριβῶς ὑπέθηκε τῷ κλύσματι τοῦ κύματος, ὡς τυπτόμενον ἡσυχῆ καὶ πηγνύμενον τὸ πίλημα τῆς ἐπιφανείας στεγανὸν γένηται· γίγνεται δὲ σιδήρῳ καὶ λίθῳ δυσδιαίρετον. ὃ δʼ ἐστὶ θαυμασιώτερον, οὕτω τὸ στόμα τῆς νεοττιᾶς συμμέτρως πέπλασται πρὸς τὸ μέγεθος καὶ τὸ μέτρον τῆς ἁλκυόνος, ὥστε μήτε μεῖζον ἄλλο μήτε μικρότερον ἐνδύεσθαι ζῷον, ὡς δέ φασι, μηδὲ θάλατταν παραδέχεσθαι μηδὲ τὰ ἐλάχιστα. μάλιστα δʼ οἱ γαλεοὶ ζῳογονοῦσι μὲν ἐν ἑαυτοῖς, ἐκβαίνειν δὲ παρέχουσιν ἐκτὸς καὶ νέμεσθαι τοῖς σκυμνίοις, εἶτα πάλιν ἀναλαμβάνουσι καὶ περιπτύσσουσιν ἐγκοιμώμενα τοῖς σπλάγχνοις. ἡ δʼ ἄρκτος, ἀγριώτατον καὶ σκυθρωπότατον θηρίον, ἄμορφα καὶ ἄναρθρα τίκτει· τῇ δὲ γλώττῃ καθάπερ ἐργαλείῳ διατυποῦσα τοὺς ὑμένας οὐ δοκεῖ γεννᾶν μόνον ἀλλὰ καὶ δημιουργεῖν τὸ τέκνον. ὁ δʼ Ὁμηρικὸς λέων, ᾧ ῥά τε νήπιʼ ἄγοντι συναντήσωνται ἐν ὕλῃ ἄνδρες ἐπακτῆρες, ὁ δέ τε σθένεϊ βλεμεαίνει, πᾶν δὲ τʼ ἐπισκύνιον κάτω ἕλκεται ὄσσε καλύπτων ἆρʼ οὐχ ὅμοιός; ἐστι, διανοουμένῳ πρὸς τοὺς κυνηγοὺς σπένδεσθαι περὶ τῶν τέκνων; καθόλου γὰρ ἡ πρὸς τὰ ἔκγονα φιλοστοργία καὶ τολμηρὰ τὰ δειλὰ ποιεῖ, καὶ φιλόπονα τὰ ῥᾴθυμα καὶ φειδωλὰ τὰ γαστρίμαργα καὶ ὥσπερ ἡ Ὁμηρικὴ ὄρνις προσφέρουσα τοῖς νεοττοῖς μάστακʼ, ἐπεί κε λάβῃσι, κακῶς δέ τε οἱ πέλει αὐτῇ τῷ γὰρ αὑτῆς τρέφει λιμῷ τὰ ἔκγονα, καὶ τὴν τροφὴν τῆς γαστρὸς ἁπτομένην ἀποκρατεῖ καὶ πιέζει τῷ στόματι, μὴ λάθῃ καταπιοῦσα ὡς δὲ κύων ἀμαλῇσι περὶ σκυλάκεσσι βεβῶσα ἄνδρʼ ἀγνοιήσασʼ ὑλάει μέμονέν τε μάχεσθαι τὸν περὶ τῶν τέκνων φόβον ὡς δεύτερον προσλαβοῦσα θυμόν. αἱ δὲ πέρδικες ὅταν διώκωνται μετὰ τῶν τέκνων, ἐκεῖνα μὲν ἐῶσι προπέτεσθαι καὶ φεύγειν, αὑταῖς δὲ μηχανώμεναι προσέχειν τοὺς θηρεύοντας ἐγγὺς κυλινδούμεναι καὶ καταλαμβανόμεναι, μικρὸν ὑπεκθέουσιν, εἶτα πάλιν ἵστανται καὶ παρέχουσιν ἐν ἐφικτῷ τῆς ἐλπίδος ἑαυτάς, ἄχρι ἂν οὕτω προκινδυνεύουσαι τῶν νεοττῶν τῆς ἀσφαλείας προαγάγωνται πόρρω τοὺς διώκοντας. τὰς δʼ ἀλεκτορίδας ἐν τοῖς ὄμμασι καθʼ ἡμέραν ἔχομεν, ὃν τρόπον τὰ νεόττια περιέπουσι, τοῖς μὲν ἐνδῦναι χαλῶσαι τὰς πτέρυγας, τὰ δʼ ἐπιβαίνοντα τῶν νώτων καὶ προσέρποντα πανταχόθεν ἀναδεχόμεναι μετὰ τοῦ γεγηθός τι καὶ προσφιλὲς ἐπιφθέγγεσθαι· κύνας δὲ καὶ δράκοντας, ἂν περὶ αὑτῶν φοβηθῶσι, φεύγουσιν, ἂν δὲ περὶ τῶν τέκνων, ἀμύνονται καὶ διαμάχονται παρὰ δύναμιν. εἶτα ταῦτʼ οἰόμεθα τὰ πάθη τούτοις ἐνειργάσθαι τὴν φύσιν, ἀλεκτορίδων ἐπιγονῆς καὶ κυνῶν καὶ ἄρκτων προνοοῦσαν, ἀλλʼ οὐχ ἡμᾶς δυσωποῦσαν καὶ τιτρώσκουσαν ἐπιλογιζομένους, ὅτι ταῦτα παραδείγματα τοῖς ἑπομένοις, τοῖς δʼ ἀναλγήτοις ὀνείδη περίεστι τῆς ἀπαθείας, διʼ ὧν κατηγοροῦσι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μόνης μὴ προῖκα τὸ στέργειν ἐχούσης μηδʼ ἐπισταμένης φιλεῖν ἄνευ χρείας θαυμάζεται γὰρ ἐν τοῖς θεάτροις ὁ εἰπών μισθοῦ γὰρ ἄνθρωπον τίς ἄνθρωπον φιλεῖ κατʼ Ἐπίκουρον ὁ πατὴρ τὸν υἱόν, ἡ μήτηρ τὸ τέκνον, οἱ παῖδες τοὺς τεκόντας. ἀλλʼ εἰ λόγου γένοιτο τοῖς θηρίοις σύνεσις, καὶ τοῦτό τις εἰς κοινὸν θέατρον συναγαγὼν ἵππους καὶ βόας καὶ κύνας καὶ ὄρνιθας; ἀναφθέγξαιτο μεταγράψας, ὡς οὔτε κύνες ἐπὶ μισθῷ σκύλακας φιλοῦσιν οὔθʼ ἵπποι πώλους οὔτʼ ὄρνιθες νεοττοὺς ἀλλὰ προῖκα καὶ φυσικῶς, ἐπιγνωσθήσεται τοῖς ἁπάντων πάθεσιν ὡς εὖ καὶ ἀληθῶς λεγόμενον. αἰσχρὸν γάρ, ὦ Ζεῦ, τὰς θηρίων γενέσεις καὶ λοχείας καὶ ὠδῖνας καὶ τεκνοτροφίας φύσιν εἶναι καὶ χάριν, τὰς δʼ ἀνθρώπων δάνεια καὶ μισθοὺς καὶ ἀρραβῶνας ἐπὶ χρείαις διδομένους.
33. Bölüm
Ama bu söz ne doğrudur ne de dinlemeye değerdir. Tabiat, yabani asma, yabani incir ve yabani zeytin gibi yabani bitkilere olgunlaşmamış, eksik ehlî meyve başlangıçları yerleştirmiştir. Bunun gibi akıldışı canlılara da yavru sevgisini eksik, adalete yetmeyecek, ihtiyacın ötesine geçmeyecek biçimde vermiştir. İnsanı ise, akıllı ve şehirli canlıyı, adalete, kanuna, tanrılara saygıya, şehirlerin kuruluşuna ve dostluğa sevk ederken, ona bunların soylu, güzel ve verimli tohumu olan evlat sevgisini ve bağlılığını vermiştir; ilk ilkeleri izlemiştir. Bu ilkeler de bedenlerin yapısındaydı. Çünkü tabiat her yerde titiz ve hünerlidir, eksiksiz ve ihmalsizdir, Erasistratos'un dediği gibi hiçbir şeyi kaba değildir.
Üremeye dair şeyler layıkıyla anlatılamaz; belki gizli şeylere ad ve sözlerle fazla açıkça dokunmak da yakışmaz. Onlar saklı ve örtülü kalsın, üreme ve doğurma için bu organların ne kadar elverişli olduğu düşünülsün. Sütün oluşumu ve yönetimi tabiatın öngörüsünü ve özenini göstermeye yeter. Kadınlarda soluğun zayıflığı ve azlığı yüzünden ihtiyaçtan fazla kalan kan yukarı çıkıp dolaşır, ağırlık verir. Bu kan başka zamanlarda aylık dönemlerle, tabiatın açtığı kanal ve geçitlerden boşalmaya alışmıştır; böylece bedenin geri kalanını hafifletir, temizler, rahmi de ekilip tohumlanmaya uygun, bitkiler için kabaran toprak gibi vaktinde hazırlar. Rahim tohumu alıp kök saldığında onu sarar. Demokritos'un dediği gibi
göbek ana rahminde ilk önce dalgaya ve sürüklenmeye karşı çapa,
doğacak meyvenin halatı ve bağı olarak oluşur. Tabiat aylık temizlik kanallarını kapatır, gelen kanı alıp besin olarak kullanır, oluşmakta ve biçimlenmekte olan bebeği sular. Ta ki gebelik içeride büyümenin gerekli sayılarını tamamlayıp başka bir beslenme ve yer gerektirinceye kadar. O zaman kanı, en usta bahçıvan ve su yolcusundan daha uyumlu bir biçimde, bir kullanımdan öbürüne çevirip aktarır. Hazırda, gelen suyu tembelce ve duygusuzca kabul etmeyen, soluğun tatlı sıcaklığı ve yumuşak dişiliğiyle sindirip yumuşatıp değiştirebilen yeraltı pınarları gibi yerler vardır. Çünkü memenin içi böyle bir yapı ve karışıma sahiptir. Süt için ağızlar ya da onu birden boşaltan oluklar yoktur; süngerimsi ete ve çok ince gözeneklerden yavaşça süzülen bir geçide varır, bebeğin ağzına dokunmak ve kavramak için hoş ve sevimli bir hazine sunar.
Ama tabiat doğuran annelere sevgi ve şefkat yerleştirmeseydi, üreme için bu kadar aletin, bu kadar yönetimin, özenin ve öngörünün hiçbir faydası olmazdı.
Yeryüzünde soluyan ve sürünen her şey arasında,
bu söz [Homeros'ta “en zavallısı insandır” diye tamamlanır], bebek ve yeni doğan için yalan değildir. Çünkü doğumda görülen insan kadar eksik, çaresiz, çıplak, biçimsiz ve kirli hiçbir şey yoktur. Tabiat neredeyse yalnız ona ışığa temiz bir yol vermemiştir. Kana bulanmış, pislikle kaplı, doğmaktan çok öldürülen birine benzer; onu tutup kaldırmak, öpmek ve kucaklamak ancak tabiatça seven birinin işidir. Bu yüzden başka canlıların memeleri karnın altına sarkar; kadınlarda ise yukarıda, göğüstedir, bebeği öpmeye, sarmaya ve okşamaya elverişli yerdedir. Çünkü doğurmanın ve beslemenin gayesi fayda değil, sevgidir.
ἀλλʼ οὔτʼ ἀληθὴς ὁ λόγος οὔτʼ ἄξιος ἀκούειν. ἡ γὰρ φύσις ὥσπερ ἐν φυτοῖς ἀγρίοις, οἷον οἰνάνθαις ἐρινεοῖς κοτίνοις, ἀρχὰς ἀπέπτους καὶ ἀτελεῖς ἡμέρων καρπῶν ἐνέφυσεν· οὕτω τοῖς μὲν ἀλόγοις τὸ πρὸς τὰ ἔκγονα φιλόστοργον ἀτελὲς καὶ οὐ διαρκὲς πρὸς δικαιοσύνην οὐδὲ τῆς χρείας προσωτέρω προερχόμενον ἔδωκεν ἄνθρωπον δέ, λογικὸν καὶ πολιτικὸν ζῷον, ἐπὶ δίκην καὶ νόμον εἰσάγουσα καὶ θεῶν τιμὰς καὶ πόλεων ἱδρύσεις καὶ φιλοφροσύνην, γενναῖα καὶ καλὰ καὶ φερέκαρπα τούτων σπέρματα παρέσχε τὴν πρὸς τὰ ἔκγονα χάριν καὶ ἀγάπησιν, ἀκολουθοῦσα ταῖς πρώταις ἀρχαῖς· αὗται δʼ ἦσαν ἐν ταῖς τῶν σωμάτων κατασκευαῖς. πανταχοῦ μὲν γὰρ ἡ φύσις ἀκριβὴς καὶ φιλότεχνος καὶ ἀνελλιπὴς καὶ ἀπερίτμητος οὐδέν ὡς ἔφησεν Ἐρασίστρατος ἔχουσα ῥωπικόν· τὰ δὲ περὶ τὴν γένεσιν ἀξίως οὐκ ἔστιν εἰπεῖν οὐδʼ εὐπρεπὲς ἴσως λίαν ἀκριβῶς τῶν ἀπορρήτων ἐφάπτεσθαι τοῖς ὀνόμασι καὶ τοῖς ῥήμασιν, ἀλλʼ ἀποκειμένων καὶ κεκρυμμένων ἐπινοεῖν τὴν πρὸς τὸ γεννᾶν καὶ λοχεύεσθαι τῶν μορίων ἐκείνων εὐφυΐαν. ἀρκεῖ δʼ ἡ τοῦ γάλακτος ἐργασία καὶ οἰκονομία τὴν πρόνοιαν αὐτῆς ἐμφῆναι καὶ ἐπιμέλειαν. τοῦ γὰρ αἵματος ὅσον περίττωμα τῆς χρείας ἐν ταῖς γυναιξὶ διʼ ἀμβλύτητα καὶ μικρότητα τοῦ πνεύματος ἐπιπολάζον ἐμπλανᾶται καὶ βαρύνει, τὸν μὲν ἄλλον χρόνον εἴθισται καὶ μεμελέτηκεν ἐμμήνοις ἡμερῶν περιόδοις ὀχετοὺς καὶ πόρους αὐτῷ τῆς φύσεως ἀναστομούσης ἀποχεόμενον τὸ μὲν ἄλλο σῶμα κουφίζειν καὶ καθαίρειν, τὴν δʼ ὑστέραν οἷον ἀρότῳ καὶ σπόρῳ γῆν ἐν φυτοῖς ὀργῶσαν ἐν καιρῷ παρέχειν. ὅταν δὲ τὴν γονὴν ἀναλάβῃ προσπεσοῦσαν ἡ ὑστέρα καὶ περιστείλῃ ῥιζώσεως γενομένης· ὁ γὰρ ὀμφαλὸς; πρῶτον ἐν μήτρῃσιν ὥς φησι Δημόκριτος ἀγκυρηβόλιον σάλου καὶ πλάνης ἐμφύεται, πεῖσμα καὶ κλῆμα τῷ γεννωμένῳ καρπῷ καὶ μέλλοντι· τοὺς μὲν, ἐμμήνους καὶ καθαρσίους ἔκλεισεν ὀχετοὺς ἡ φύσις, τοῦ δʼ αἵματος ἀντιλαμβανομένη φερομένου τροφῇ χρῆται καὶ κατάρδει τὸ βρέφος ἤδη συνιστάμενον καὶ διαπλαττόμενον, ἄχρι οὗ τοὺς προσήκοντας ἀριθμοὺς τῇ ἐντὸς; αὐξήσει κυηθὲν ἑτέρας ἀνατροφῆς καὶ χώρας δέηται. τότʼ οὖν τὸ αἷμα παντὸς ἐμμελέστερον φυτουργοῦ καὶ ὀχετηγοῦ πρὸς ἑτέραν ἀφʼ ἑτέρας ἐκτρέπουσα καὶ μεταλαμβάνουσα χρείαν, ἔχει παρεσκευασμένας οἷον ἐγγείους ἤ τινας κρήνας νάματος ἐπιρρέοντος, οὐκ ἀργῶς οὐδʼ ἀπαθῶς ὑποδεχομένας ἀλλὰ καὶ πνεύματος ἠπίῳ θερμότητι καὶ μαλακῇ θηλύτητι ἐκπέψαι καὶ λεᾶναι καὶ μεταβαλεῖν δυναμένας· τοιαύτην γὰρ ὁ μαστὸς ἔχει ἐντὸς διάθεσιν καὶ κρᾶσιν. ἐκροαὶ δὲ τοῦ γάλακτος οὐκ εἰσὶν οὐδὲ κρουνοὶ μεθιέντες ἀθρόως, εἰς δὲ σάρκα πιδακώδη καὶ πόροις ἀτρέμα λεπτοῖς διηθοῦσαν ἀπολήγων, εὐμενὲς τῷ τοῦ νηπίου στόματι καὶ προσφιλὲς; ψαῦσαι καὶ περιλαβεῖν ἐνδίδωσι ταμιεῖον. ἀλλὰ τούτων γε τῶν τοσούτων ἐπὶ τήν γένεσιν ἐργαλείων καὶ τοιούτων οἰκονομιῶν καὶ φιλοτιμίας καὶ προνοίας οὐδὲν ἦν ὄφελος, εἰ μὴ τὸ φιλόστοργον ἡ φύσις καὶ κηδεμονικὸν ἐνειργάσατο ταῖς τεκούσαις. πάντων ὅσσα τε γαῖαν ἔπι πνείει τε καὶ ἕρπει· τοῦτʼ οὐ ψεύδεται ὁ λέγων ἐπὶ νηπίου καὶ ἀρτιγενοῦς. οὐδὲν γάρ ἐστιν οὕτως; ἀτελὲς οὐδʼ ἄπορον οὐδὲ γυμνὸν οὐδʼ ἄμορφον οὐδὲ μιαρόν, ὡς ἄνθρωπος ἐν γοναῖς ὁρώμενος· ᾧ μόνῳ σχεδὸν οὐδὲ καθαρὰν ἔδωκεν εἰς φῶς ὁδὸν ἡ φύσις, ἀλλʼ αἵματι πεφυρμένος καὶ λύθρου περίπλεως καὶ φονευομένῳ μᾶλλον ἢ γεννωμένῳ ἐοικὼς οὐδενός ἐστιν ἅψασθαι καὶ ἀνελέσθαι καὶ ἀσπάσασθαι καὶ περιλαβεῖν ἢ τοῦ φύσει φιλοῦντος. διὸ τῶν μὲν ἄλλων ζῴων ὑπὸ τὴν γαστέρα τὰ οὔθατα χαλᾷ τοὺς μαστοὺς, ταῖς δὲ γυναιξὶν ἄνω γεγόνασιν περὶ τὸ στέρνον ἐν ἐφικτῷ τοῦ φιλῆσαι καὶ περιπτύξαι καὶ κατασπάσασθαι τὸ νήπιον, ὡς τοῦ τεκεῖν καὶ θρέψαι τέλος οὐ χρείαν ἀλλὰ φιλίαν ἔχοντος.
44. Bölüm
Sözü eskilere götür: Kadınların ilk doğurduğu, erkeklerin doğan bebeği ilk gördüğü zamanlara. Onlarda ne çocuk yetiştirmeyi buyuran bir kanun vardı, ne de gençken ödünç verilen emeğin karşılığı beklentisi. Hatta doğuran kadınların bebeklere sert ve kinli olduğunu söyleyebilirim; çünkü onlar yüzünden büyük tehlikelere ve acılara uğramışlardır.
Doğum sancısı çeken kadını keskin bir ok sapladığı gibi, acı, doğum tanrıçaları Eileithyialar'ın gönderdiği, Hera'nın kızları, acı sancılara hâkim olanlar.
Kadınlar bunu Homeros'un değil, doğurmuş ya da doğurmakta olan, acının keskin ve kekre karışımını iç organlarında taşıyan bir Homeros kadını yazmıştır derler. Ama tabiatın evlat sevgisi onu eğip yöneltti. Daha sıcakken, acı içinde, sancıyla sarsılırken bebeği geçip kaçmadı; döndü, ona gülümsedi, kaldırdı ve kucakladı. Hiçbir hoşluk ya da fayda sağlamadan, zahmetle ve çileyle kundağa sardı,
yırtık bezlerde ısıtıp serinleterek, geceden güne zahmeti zahmete değiştirerek.
Onlara bunun karşılığı ne ücret ne faydaydı? Bugünkülere de değildir; çünkü umutlar belirsiz ve uzaktır. Asmayı ilkbahar ekinoksunda kazan, sonbaharda bağ bozar; ülker batarken buğday eken, doğarken biçer. Öküz, at, kuş, faydaya hazır doğururlar. İnsanın beslenmesi ise pek zahmetli, büyümesi yavaştır, aretē uzaktır, babaların çoğu ondan önce ölür. Neokles, oğlu Themistokles'in Salamis'ini; Miltiades, Kimon'un Eurymedon'unu görmedi. Ksanthippos, Perikles'in halk önünde konuştuğunu; Ariston, Platon'un felsefe yaptığını duymadı. Euripides'in ve Sophokles'in babaları oğullarının zaferlerini tanımadı; onların kekelemelerini, heceleyişlerini duydular, gençken düşüp kalkmalarına, içki ve aşk peşinde hata yapmalarına tanık oldular. Bu yüzden Euenos'un yazdıklarından yalnız şu övülür ve anılır:
Çocuk babaya hep ya korku ya acıdır.
Yine de çocuk yetiştirmekten vazgeçmezler; en çok da çocuğa en az muhtaç olanlar. Zenginlerin, kendilerini besleyip gömecek kişiler olsun diye çocuk doğunca kurban kesip sevindiğini sanmak gülünçtür. Yoksa, Zeus adına, mirasçı bulamadıkları için mi çocuk yetiştiriyorlar? Başkasının malını almak isteyen kişi bulunmaz değildir!
Kum, toz ya da türlü sesli kuşların tüyleri sayıca öyle dökülemez,
mirasçıların sayısı kadar. Elli kız babası Danaos çocuksuz olsaydı, daha çok mirasçısı olurdu, hem de bambaşka. Çocuklar ise hiç minnet duymaz, mirası borç gibi bekledikleri için ne hizmet ederler ne saygı gösterirler. Ama çocuksuz adamın çevresindeki yabancıların sesleri komedideki şu sözlere benzer:
Ey Demos, önce bir dava gör, yıkan, at ağzına, höpürdet, kemir, al üç obolü.
Euripides'in şu sözü:
Para insanlara dost bulur, insanlar arasında en büyük gücü verir,
düpedüz doğru değildir, ama çocuksuzlar için doğrudur. Zenginler onlara ziyafet verir, yöneticiler onlara hizmet eder, hatipler yalnız onları karşılıksız savunur.
Zengin bir adam, varisi bilinmeyince güçlüdür.
Birçok dost ve itibar sahibi kişiyi tek bir çocuk dostsuz ve güçsüz yapmıştır. Demek ki çocuklardan güç açısından da fayda yoktur; hepsi tabiatın gücüdür, insanlarda hayvanlardan daha az değil.
ἐπὶ τοὺς παλαιοὺς; ἀνάγαγε τὸν λόγον, ὧν ταῖς μὲν τεκεῖν πρώταις, τοῖς δʼ ἰδεῖν συνέβη τικτόμενον βρέφος· οὔτε νόμος ἦν ἐκείνοις τεκνοτροφεῖν προστάττων οὔτε προσδοκία χάριτος ἢ τροφείων ἐπὶ νέοις δανειζομένων χαλεπὰς δὲ μᾶλλον εἴποιμʼ ἂν εἶναι καὶ μνησικάκους τὰς τεκούσας τοῖς βρέφεσι, κινδύνων τε μεγάλων καὶ πόνων αὐταῖς γιγνομένων· ὡς δʼ ὅταν ὠδίνουσαν ἔχῃ βέλος ὀξὺ γυναῖκα δριμύ, τό τε προϊεῖσι μογοστόκοι Εἰλείθυιαι, Ἥρης θυγατέρες, πικρὰς ὠδῖνας ἔχουσαι. ταῦτʼ οὐχ Ὅμηρον αἱ γυναῖκες; ἀλλʼ Ὁμηρίδα γράψαι λέγουσι τεκοῦσαν ἢ τίκτουσαν ἔτι καὶ τὸ μῖγμα τῆς ἀλγηδόνος ὁμοῦ πικρὸν καὶ ὀξὺ γιγνόμενον ἐν τοῖς σπλάγχνοις ἔχουσαν. ἀλλὰ τὸ φύσει φιλόστοργον ἔκαμπτε καὶ ἦγεν· ἔτι θερμὴ καὶ διαλγὴς καὶ κραδαινομένη τοῖς πόνοις οὐχ ὑπερέβη τὸ νήπιον οὐδʼ ἔφυγεν, ἀλλʼ ἐπεστράφη καὶ προσεμειδίασε καὶ ἀνείλετο καὶ ἠσπάσατο, μηδὲν ἡδὺ καρπουμένη μηδὲ χρήσιμον ἀλλʼ ἐπιπόνως καὶ ταλαιπώρως ἀναδεχομένη τῶν σπαργάνων ἐρειπίοις θάλπουσα καὶ ψύχουσα, καὶ πόνῳ πόνον ἐκ νυκτὸς ἀλλάσσουσα τὸν μεθʼ ἡμέραν. τίνων ταῦτα μισθῶν ἢ χρειῶν ἐκείνοις; ἀλλʼ οὐδὲ τοῖς νῦν· αἱ γὰρ ἐλπίδες ἄδηλοι καὶ μακραί. ἄμπελον ἰσημερίας ἐαρινῆς σκάψας μετοπωρινῆς ἐτρύγησε, πυρὸν ἔσπειρε δυομένης Πλειάδος εἶτʼ ἀνατελλούσης θερίζει, βόες καὶ ἵπποι καὶ ὄρνιθες ἕτοιμα τίκτουσιν ἐπὶ τὰς χρείας ἀνθρώπου δʼ ἡ μὲν ἐκτροφὴ πολύπονος ἡ δʼ αὔξησις βραδεῖα, τῆς δʼ ἀρετῆς μακρὰν οὔσης προαποθνῄσκουσιν οἱ πλεῖστοι πατέρες. οὐκ ἐπεῖδε τὴν Σαλαμῖνα Νεοκλῆς τὴν Θεμιστοκλέους οὐδὲ τὸν Εὐρυμέδοντα Μιλτιάδης τὸν Κίμωνος οὐδʼ ἤκουσε Περικλέους Ξάνθιππος δημηγοροῦντος οὐδʼ Ἀρίστων Πλάτωνος φιλοσοφοῦντος, οὐδʼ Εὐριπίδου καὶ Σοφοκλέους νίκας οἱ πατέρες ἔγνωσαν ψελλιζόντων καὶ συλλαβιζόντων ἠκροῶντο καὶ κώμους καὶ πότους καὶ ἔρωτας αὐτῶν οἷα νέοι πλημμελούντων ἐπεῖδον· ὥστʼ ἐπαινεῖσθαι καὶ μνημονεύεσθαι τοῦ Εὐήνου τοῦτο μόνον, ὧν ἐπέγραψεν, ἢ δέος ἢ λύπη παῖς· πατρὶ πάντα χρόνον ἀλλʼ ὅμως οὐ παύονται παῖδας τρέφοντες μάλιστα δʼ οἱ παίδων ἥκιστα δεόμενοι. γελοῖον γάρ, εἴ τις οἴεται τοὺς πλουσίους θύειν καὶ χαίρειν γενομένων αὐτοῖς τέκνων, ὅτι τοὺς θρέψοντας ἕξουσι καὶ τοὺς θάψοντας· εἰ μὴ νὴ Δία κληρονόμων ἀπορίᾳ παῖδας τρέφουσιν· οὐ γὰρ ἔστιν εὑρεῖν οὐδʼ ἐπιτυχεῖν τοῦ τἀλλότρια βουλομένου λαμβάνειν. ψάμμος ἢ κόνις ἢ πτερὰ ποικιλοθρόων οἰωνῶν τόσσον οὐκ ἂν χεύαιτʼ ἀριθμόν ὅσος ἐστὶν ὁ τῶν κληρονομούντων. Δαναὸς ὁ πεντήκοντα θυγατέρων πατήρ εἰ ἄτεκνος ἦν, πλείονας ἂν εἶχε κληρονομοῦντας καὶ οὐχ ὁμοίως. οἱ μὲν γὰρ παῖδες; χάριν οὐδεμίαν ἔχουσιν οὐδʼ ἕνεκα τούτου θεραπεύουσιν οὐδὲ τιμῶσιν, ὡς ὀφείλημα τὸν κλῆρον ἐκδεχόμενοι· τῶν δʼ ἀλλοτρίων περὶ τὸν ἄτεκνον φωνὰς ἀκούεις ταῖς κωμικαῖς ἐκείναις ὁμοίας, ὦ Δῆμε, λοῦσαι πρῶτον ἐκδικάσας μίαν, ἔνθου, ῥόφησον, ἔντραγʼ, ἔχε τριώβολον. τὸ δʼ ὑπὸ τοῦ Εὐριπίδου λεγόμενον τὰ χρήματʼ ἀνθρώποισιν εὑρίσκειν φίλους δύναμίν τε πλείστην τῶν ἐν ἀνθρώποις ἔχειν, οὐχ ἁπλῶς ἀληθές, ἀλλʼ ἐπὶ τῶν ἀτέκνων τούτους οἱ πλούσιοι δειπνίζουσιν, οἱ ἡγεμόνες θεραπεύουσιν, οἱ ῥήτορες μόνοις τούτοις προῖκα συνηγοροῦσιν. ἰσχυρόν ἐστι πλούσιος ἀγνοούμενον ἔχων κληρονόμον. πολλοὺς γοῦν πολυφίλους καὶ πολυτιμήτους ὄντας ἓν παιδίον γενόμενον ἀφίλους καὶ ἀδυνάτους ἐποίησεν. ὅθεν οὐδὲ πρὸς δύναμιν οὐδέν ἐστιν ὠφέλιμον ἀπὸ τῶν τέκνων, ἀλλὰ τῆς φύσεως τὸ πᾶν κράτος οὐχ ἧττον ἐν ἀνθρώποις ἢ θηρίοις.
55. Bölüm
Çünkü bu ve başka birçok şey, bahçe tohumlarının yanında çalılık bitmesi gibi kötülükle silikleşir. Birçok kişi kendini boğazlıyor ve uçurumdan atıyor diye insanın tabiatça kendini sevmediğini mi söyleyeceğiz? Oidipus
gözlerini vurdu; kanlı gözbebekleri yanaklarını ıslatıyordu.
Hegesias konuşmalarıyla dinleyicilerinin çoğunu açlıktan ölmeye ikna etti.
Tanrısal olanın birçok biçimi vardır.
Bunlar da öteki durumlar gibi, insanı tabiatça olandan koparan psykhē hastalıkları ve hâlleridir; insanlar bunu kendileri de kendilerine karşı tanıklıkla gösterirler. Çünkü bir domuz doğurduğu yavruyu ya da bir köpek enikini parçalarsa, kederlenir, sarsılırlar; tanrılara kötülük savuşturucu kurbanlar keser, bunu uğursuz alamet sayarlar. Demek ki doğurulanı sevmek, beslemek, öldürmemek herkes için tabiata uygun görülür. Madenlerde altın topraklara karışmış, gömülü olsa da yine parlar. Bunun gibi tabiat, hatalı karakter ve hâllerde bile evlat sevgisini gösterir. Yoksullar çocuk yetiştirmezler; kötü yetişip köle ruhlu, terbiyesiz, her güzel şeyden yoksun olurlar diye korkarlar. Çünkü yoksulluğu en büyük kötülük sayarak, onu çetin ve büyük bir hastalık gibi çocuklarına geçirmeye dayanamazlar.
ἐξαμαυροῦται γὰρ καὶ ταῦτα καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων ὑπὸ τῆς κακίας, ὥσπερ λόχμης ἡμέροις σπέρμασι παραβλαστανούσης. ἢ μηδʼ ἑαυτὸν φύσει στέργειν τὸν ἄνθρωπον λέγωμεν, ὅτι πολλοὶ σφάττουσιν ἑαυτοὺς καὶ κατακρημνίζουσιν; ὁ δʼ Οἰδίπους ἤρασσʼ βλέφαρα · φοίνιαι δʼ ὁμοῦ γλῆναι γένειʼ ἔτεγγον. Ἡγησίας δὲ διαλεγόμενος πολλοὺς ἔπεισεν ἀποκαρτερῆσαι τῶν ἀκροωμένων πολλαὶ μορφαὶ τῶν δαιμονίων. ταῦτα δʼ ἐστὶν ὥσπερ ἐκεῖνα νοσήματα καὶ πάθη ψυχῆς τοῦ κατὰ φύσιν ἐξιστάντα τὸν ἄνθρωπον, ὡς αὐτοὶ καταμαρτυροῦσιν ἑαυτῶν· ἂν γὰρ ὗς τεκοῦσα δελφάκιον ἢ κύων διασπαράξῃ σκυλάκιον, ἀθυμοῦσι καὶ ταράττονται, καὶ θεοῖς ἀποτρόπαια θύουσι καὶ τέρας νομίζουσιν, ὡς πᾶσι κατὰ φύσιν στέργειν τὰ τικτόμενα καὶ τρέφειν οὐκ ἀναιρεῖν προσῆκον. μὴν ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τοῖς μετάλλοις πολλῇ συμπεφυρμένον γῇ καὶ κατακεχωσμένον ὅμως διαστίλβει τὸ χρυσίον, οὕτως ἡ φύσις ἐν αὐτοῖς τοῖς ἡμαρτημένοις ἤθεσι καὶ πάθεσιν ἐκφαίνει τὸ πρὸς τὰ ἔκγονα φιλόστοργον. οἱ μὲν γὰρ πένητες οὐ τρέφουσι τέκνα, φοβούμενοι μὴ χεῖρον ἢ προσήκει τραφέντα δουλοπρεπῆ καὶ ἀπαίδευτα καὶ τῶν καλῶν πάντων ἐνδεᾶ γένηται· τὴν γὰρ πενίαν ἔσχατον ἡγούμενοι κακὸν οὐχ ὑπομένουσι μεταδοῦναι τέκνοις ὥσπερ τινὸς χαλεποῦ καὶ μεγάλου νοσήματος.