İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Kötülük Mutsuzluğa Yeter mi

Εἰ αὐτάρκης ἡ κακία πρὸς κακοδαιμονίαν

11. Bölüm

[…] Euripides'in dediği gibi, bedenini çeyize satmış olarak katlanır. Birine verdiği az ve güvenilmezdir. Ötekine, kalın bir külün içinden değil de bir kralın odun yığınından geçip alevler arasında kalan, soluğu kesilmiş, korku dolu, denizler aşırı ter döken adama ise, işten başını alamadığı için tadını çıkaramayacağı bir Tantalos serveti ekler. Sikyonlu o at yetiştiricisi aklını başına toplayıp Akhaların kralına hızlı bir kısrak armağan etmişti:

rüzgârlı İlion'a ona uymak zorunda kalmasın,

orada kalıp keyfine baksın, kendini derin bir bolluğa ve tasasız bir rahata bıraksın diye. Oysa bugün tasasız ve işbilir sayılanlar, kimse çağırmadan, kendi kendilerini baş aşağı saraylara, uğurlama alaylarına, kapı önlerinde geçen yorucu gecelere atarlar; bir at, bir toka ya da buna benzer bir başarı ele geçirmek için.

Karısı yanaklarını tırmalamış, Phylake'de kalmıştı, evi de yarım.

Kendisi ise sürüklenip dolaşır, birtakım umutlar peşinde yıpranır, itilip kakılır. İstediği şeylerden birine kavuşsa bile, talihin cambaz tahtasında dönüp başı kararınca inecek yer arar; şöhretsiz ve güven içinde yaşayanları kutlu sayar. Onlar ise başlarını kaldırıp üstlerinden geçen bu adama bakar ve aynı şeyi onun için söylerler.

1

[…] ὑπομένει πεπραμένον τὸ σῶμα τῆς φερνῆς ἔχων ὡς Εὐριπίδης φησίν, βραχέα δεδήλωται καὶ ἀβέβαια τῷ δʼ οὐ πολλῆς διὰ τέφρας, ἀλλὰ πυρκαϊᾶς τινος βασιλικῆς πορευομένῳ καὶ περιφλεγομένῳ, ἄσθματος καὶ φόβου μεστῷ καὶ ἱδρῶτος διαποντίου, πλοῦτόν τινα προσθεῖσα Ταντάλειον ἀπολαῦσαι διʼ ἀσχολίαν οὐ δυναμένῳ. ὁ μὲν γὰρ Σικυώνιος ἐκεῖνος ἱπποτρόφος εὖ φρονῶν ἔδωκε τῷ βασιλεῖ τῶν Ἀχαιῶν θήλειαν ἵππον δρομάδα δῶρον, ἵνα μὴ οἱ ἕποιθʼ ὑπὸ Ἴλιον ἠνεμόεσσαν ἀλλʼ αὐτοῦ τέρποιτο μένων εἰς βαθεῖαν εὐπορίαν καὶ σχολὴν ἄλυπον ἀνακλίνας ἑαυτόν· οἱ δὲ νῦν ἄλυποι καὶ πρακτικοὶ δοκοῦντες εἶναι, μηδενὸς καλοῦντος ὠθοῦνται διʼ αὑτῶν ἐπὶ τράχηλον εἰς αὐλὰς καὶ προπομπὰς καὶ θυραυλίας ἐπιπόνους, ἵνʼ ἵππου τινὸς ἢ πόρπης ἢ τοιαύτης τινὸς εὐημερίας τύχωσι. τοῦ δὲ καὶ ἀμφιδρυφὴς ἄλοχος Φυλάκῃ ἐλέλειπτο, καὶ δόμος ἡμιτελής· σύρεται δὲ καὶ πλανᾶται τριβόμενος ἔν τισιν ἐλπίσιν καὶ προπηλακιζόμενος· ἂν δὲ καὶ τύχῃ τινὸς ὧν ποθεῖ, περιενεχθεὶς καὶ σκοτοδινιάσας πρὸς τὸν τῆς τύχης πεταυρισμὸν ἀπόβασιν ζητεῖ καὶ μακαρίζει τοὺς ἀδόξους καὶ ἀσφαλῶς ζῶντας οἱ δʼ ἐκεῖνον πάλιν ἄνω βλέποντες ὑπὲρ αὑτοὺς φερόμενον.

22. Bölüm

Kötülük bütün insanları türlü türlü perişan eder; kendi kendine yeten bir mutsuzluk ustasıdır, ne alete ihtiyacı vardır ne yardımcıya. Başka zalimler, cezalandırdıklarını perişan etmek için cellatlar, işkenceciler besler, dağlama demirleri ve kamalar icat ederler [burada metin bozuktur]. Kötülük ise hiçbir hazırlık yapmadan psykhēye yerleşip onu ezer, yere serer; insanı acıyla, ağıtla, bezginlikle, pişmanlıkla doldurur.

Kanıtı şudur: Birçok kişi kesilirken susar, kamçılanırken dayanır, efendilerin ya da zalimlerin elinde kamalara gerilirken sesini çıkarmaz; çünkü psykhē kendini kapatıp ağrıyı logosla, elle bastırır gibi bastırıp tutar. Ama thymosa sükûnet, yasa sessizlik buyuramazsın; korkanı yerinde durmaya, pişmanlıktan kıvrananı haykırmamaya, saçını yolmamaya, dizini dövmemeye ikna edemezsin. Demek ki kötülük ateşten de demirden de zorludur.

2

παντοίως; ἡ κακία διατίθησι πάντας ἀνθρώπους, αὐτοτελής τις οὖσα τῆς κακοδαιμονίας δημιουργός· οὔτε γὰρ ὀργάνων οὔτε ὑπηρετῶν ἔχει χρείαν. ἄλλοι δὲ τύραννοι σπουδάζοντες οὓς ἂν κολάζωσιν ἀθλίους ποιεῖν δημίους τρέφουσι καὶ βασανιστάς, ἢ καυτήρια καὶ σφῆνας ἐπιμηχανῶνται, ἀλόγου ψυχῇ ἡ δὲ κακία δίχα πάσης παρασκευῆς τῇ ψυχῇ συνελθοῦσα συνέτριψε καὶ κατέβαλε, λύπης ἐνέπλησε θρήνων βαρυθυμίας μεταμελείας τὸν ἄνθρωπον. τεκμήριον δέ· τεμνόμενοι πολλοὶ σιωπῶσι καὶ μαστιγούμενοι καρτεροῦσι, καὶ σφηνούμενοι ὑπὸ δεσποτῶν ἢ τυράννων φωνὴν οὐκ ἀφῆκαν, ὅταν ἡ ψυχὴ μύσασα τῷ λόγῳ τὸν πόνον ὥσπερ χειρὶ πιέσῃ καὶ κατάσχῃ· θυμῷ δʼ οὐκ ἂν ἐπιτάξειας ἡσυχίαν οὐδὲ πένθει σιωπήν· οὔτε φοβούμενον στῆναι πείσειας, οὔτε δυσφοροῦντα μετανοίᾳ μὴ βοῆσαι μηδὲ τῶν τριχῶν λαβέσθαι ἢ τὸν μηρὸν κροῦσαι. οὕτω καὶ πυρός ἐστιν ἡ κακία καὶ σιδήρου βιαιοτέρα.

33. Bölüm

Şehirler bir tapınak ya da dev heykel işini ihaleye çıkardıklarında, işi almak için yarışan ustaları dinler, getirdikleri hesapları ve örnekleri görür, sonra aynı şeyi en az masrafla, en iyi ve en çabuk yapacak olanı seçerler. Haydi biz de bir hayatı, mutsuz bir insanı ihaleye çıkardığımızı ilan edelim; Talih ile Kötülük de işi kapmak için çekişerek öne çıksın. Talih, mutsuz ve acınası bir hayatı imal etmek için her türlü aletle ve pahalı donanımla yüklüdür: Peşinden haydut çeteleri, savaşlar, zalimlerin kanlı cinayetleri, denizden fırtınalar, havadan yıldırım sürükler; baldıran döver, kılıç taşır, kiralık iftiracılar toplar, sıtmalar tutuşturur, prangaları şakırdatır, zindanlar örer. Gerçi bunların çoğu Talih'ten çok Kötülüğün işidir; ama hepsi Talih'in olsun. Kötülük ise yanında çıplak dursun, dışarıdan hiçbir şeye ihtiyaç duymasın; insana dönsün ve Talih'e sorsun: Bu insanı nasıl mutsuz ve yılgın edeceksin?

Talih, yoksullukla mı tehdit ediyorsun? Metrokles sana güler; o ki kışın koyunların arasında, yazın tapınak girişlerinde uyur ve kışı Babil'de, yazı Medya'da geçiren Pers kralını saadet yarışına çağırırdı. Kölelik, zincir, köle pazarı mı getiriyorsun? Diogenes seni hor görür; haydutlar onu satarken kendisi bağırıyordu: "Kim bir efendi satın almak ister?" Zehir kâsesi mi karıştırıyorsun? Onu Sokrates'in önüne de sen koymamış mıydın? O ise güler yüzle, sakin sakin, ürpermeden, ne renginde ne duruşunda en küçük bir değişiklik olmadan, gayet rahat içip bitirdi. Ölürken de sağ kalanlar onu kutlu sayıyordu; Hades'te bile tanrısal bir nasipten yoksun kalmayacağına inanıyorlardı.

Ateşine gelince, Romalıların komutanı Decius onu sen getirmeden karşıladı: İki ordunun ortasında bir odun yığını kurdurup adağını yerine getirerek hâkimiyetleri uğruna kendini Kronos'a kurban etti. Hintlilerin kocalarına düşkün, iffetli kadınları ateş için birbirleriyle yarışır, kavga eder; kazanan, ölen kocasıyla birlikte yanarken geri kalanlar onun kutlu olduğunu şarkılarla söyler. Oradaki bilgelerden hiçbiri, henüz sağken, aklı yerindeyken, bedeni sağlıklıyken psykhēsini ateşle ayırıp ölümlülüğü yıkayarak etinden tertemiz çıkmadıkça gıpta edilmeye, kutlu sayılmaya layık görülmez.

Peki, parlak bir mal varlığından, evden, sofradan, şatafattan, yırtık bir aba ve bir torbaya, gündelik lokmasını dilenmeye mi düşüreceksin? Bunlar Diogenes için saadetin, Krates için özgürlüğün ve şanın başlangıcıdır. Çarmıha mı çivileyeceksin, kazığa mı geçireceksin? Theodoros toprağın üstünde mi altında mı çürüyeceğine aldırır mı? İskitlerin mesut gömülmesi işte budur; Hyrkanialıların köpekleri, Baktrialıların kuşları da kutlu bir sona erişen ölüleri kanunlarına uygun olarak yer.

3

αἱ πόλεις δήπουθεν, ὅταν ἔκδοσιν ναῶν ἢ κολοσσῶν προγράφωσιν, ἀκροῶνται τῶν τεχνιτῶν ἁμιλλωμένων περὶ τῆς ἐργολαβίας καὶ λόγους καὶ παραδείγματα κομιζόντων εἶθʼ αἱροῦνται τὸν ἀπʼ ἐλάττονος δαπάνης ταὐτὸ ποιοῦντα καὶ βέλτιον καὶ τάχιον. φέρε δὴ καὶ ἡμᾶς ἔκδοσίν τινα βίου καὶ ἀνθρώπου κακοδαίμονος προκηρύσσειν, εἶτα προσιέναι τῇ ἐργολαβίᾳ τὴν Τύχην καὶ τὴν Κακίαν διαφερομένας· τὴν μὲν ὀργάνων τε παντοδαπῶν κατάπλεων καὶ παρασκευῆς πολυτελοῦς εἰς ἀπεργασίαν κακοδαίμονος ζωῆς καὶ οἰκτρᾶς, λῃστήρια τινα καὶ πολέμους καὶ τυράννων μιαιφονίας καὶ χειμῶνας ἐκ θαλάττης καὶ κεραυνὸν ἐξ ἀέρος ἐφελκομένην καὶ κώνεια τρίβουσαν καὶ ξίφη φέρουσαν καὶ συκοφάντας ξενολογοῦσαν καὶ πυρετοὺς ἐξάπτουσαν καὶ πέδας περικρούουσαν καὶ περιοικοδομοῦσαν εἱρκτάς· καίτοι τούτων τὰ πλεῖστα τῆς Κακίας μᾶλλον ἢ τῆς Τύχης ἐστίν ἀλλὰ πάντʼ ἔστω τῆς Τύχης. ἡ δὲ Κακία παρεστῶσα γυμνὴ καὶ μηδενὸς δεομένη τῶν ἔξωθεν ἐπὶ τὸν ἄνθρωπον ἐρωτάτω καὶ τὴν Τύχην, πῶς ποιήσει κακοδαίμονα καὶ ἄθυμον τὸν ἄνθρωπον. τύχη, πενίαν ἀπειλεῖς; καταγελᾷ σου Μητροκλῆς, ὃς χειμῶνος ἐν τοῖς προβάτοις καθεύδων καὶ θέρους ἐν τοῖς προπυλαίοις τῶν ἱερῶν τὸν ἐν Βαβυλῶνι χειμάζοντα καὶ περὶ Μηδίαν θερίζοντα Περσῶν βασιλέα περὶ εὐδαιμονίας εἰς ἀγῶνα προυκαλεῖτο. δουλείαν καὶ δεσμὰ καὶ πρᾶσιν ἐπάγεις; καταφρονεῖ σου Διογένης, ὃς ὑπὸ τῶν λῃστῶν πωλούμενος ἐκήρυττε τίς ὠνήσασθαι βούλεται κύριον; κύλικα φαρμάκου ταράττεις; οὐχὶ καὶ Σωκράτει ταύτην προύπιες, ὁ δʼ ἵλεως καὶ πρᾶος, οὐ τρέσας οὐδὲ διαφθείρας οὔτε χρώματος οὐδὲν οὔτε σχήματος μάλʼ εὐκόλως ἐξέπιεν; ἀποθνῄσκοντα δʼ αὐτὸν ἐμακάριζον οἱ ζῶντες, ὡς οὐδʼ ἐν Ἅιδου θείας ἄνευ μοίρας ἐσόμενον. καὶ μὴν τὸ πῦρ σου Δέκιος ὁ Ῥωμαίων στρατηγὸς προέλαβεν, ὅτε τῶν στρατοπέδων ἐν μέσῳ πυρὰν νήσας τῷ Κρόνῳ κατʼ εὐχὴν αὐτὸς ἑαυτὸν ἐκαλλιέρησεν ὑπὲρ τῆς ἡγεμονίας. Ἰνδῶν δὲ φίλανδροι καὶ σώφρονες γυναῖκες ὑπὲρ τοῦ πυρὸς ἐρίζουσι καὶ μάχονται πρὸς ἀλλήλας, τὴν δὲ νικήσασαν τεθνηκότι τῷ ἀνδρὶ συγκαταφλεγῆναι μακαρίαν ᾅδουσιν αἱ λοιπαί. τῶν δʼ ἐκεῖ σοφῶν οὐδεὶς ζηλωτὸς οὐδὲ μακαριστός ἐστιν, ἂν μὴ ζῶν ἔτι καὶ φρονῶν καὶ ὑγιαίνων τοῦ σώματος τὴν ψυχὴν πυρὶ διαστήσῃ, καὶ καθαρὸς ἐκβῇ τῆς σαρκὸς ἐκνιψάμενος τὸ θνητόν. ἀλλʼ ἐξ οὐσίας λαμπρᾶς καὶ οἴκου καὶ τραπέζης καὶ πολυτελείας εἰς τρίβωνα καὶ πήραν καὶ προσαίτησιν ἐφημέρου τροφῆς κατάξεις; ταῦτʼ εὐδαιμονίας ἀρχαὶ Διογένει, ταῦτʼ ἐλευθερίας Κράτητι καὶ δόξης. ἀλλʼ εἰς σταυρὸν καθηλώσεις ἢ σκόλοπι πήξεις; καὶ τί Θεοδώρῳ μέλει, πότερον ὑπὲρ γῆς ἢ ὑπὸ γῆς σήπεται; Σκυθῶν εὐδαίμονες ταφαὶ αὗται· Ὑρκανῶν δὲ κύνες Βακτριανῶν δʼ ὄρνιθες νεκροὺς ἐσθίουσι κατὰ νόμους, ὅταν μακαρίου τέλους τυγχάνωσιν.

44. Bölüm

Öyleyse bunlar kimleri mutsuz eder? Korkakları ve düşüncesizleri, hayatın içinde pişmemiş, talim görmemiş olanları, çocukluktan beri edindikleri kanaatlere sıkı sıkıya tutunanları. Demek ki Talih, kötülük de işe yardım etmedikçe mutsuzluğu tamamlayamaz. Bir iplik, kül ve sirkeye batırılmış kemiği keser; fildişini de ancak biraya yatırıp yumuşatıp gevşettikten sonra büküp şekil verebilirler, başka türlü olmaz. Talih de bunun gibi ancak kendi içinden yaralanmış, kötülükle yumuşamış olanın üstüne düşüp onu oyar ve yaralar. Parth usaresi başka kimseye zarar vermez, ona dokunanları ve yanında taşıyanları incitmez; ama yaralı birine yalnızca yaklaştırılsa, önceden zedelenmiş ve akıntısını alan kişiyi hemen öldürür. Bunun gibi Talih'in ezeceği kişinin de içinde kendine ait bir yara, etinde bir illet bulunmalıdır ki dışarıdan gelenler ağlanacak şeyler olsun.

4

τίνας οὖν ταῦτα κακοδαίμονας ποιεῖ; τοὺς ἀνάνδρους καὶ ἀλογίστους, τοὺς ἀτρίπτους καὶ ἀγυμνάστους, τοὺς ἐκ νηπίων ἃς ἔχουσι δόξας φυλάττοντας. οὐκοῦν οὐκ ἔστιν ἡ Τύχη κακοδαιμονίας τελεσιουργός, ἂν μὴ κακίαν ἔχῃ συνεργοῦσαν. ὡς γὰρ ἡ κρόκη τὸ ὀστέον πρίει τέφρᾳ καὶ ὄξει διάβροχον γενόμενον, καὶ τὸν ἐλέφαντα τῷ ζύθει μαλακὸν γενόμενον καὶ χαλῶντα κάμπτουσι καὶ διασχηματίζουσιν, ἄλλως δʼ οὐ δύνανται· οὕτως ἡ τύχη τὸ πεπονθὸς ἐξ αὑτοῦ καὶ μαλακὸν ὑπὸ κακίας προσπεσοῦσα κοιλαίνει καὶ τιτρώσκει. καὶ καθάπερ ὁ παρθικὸς ὀπὸς τῶν ἄλλων οὐδενὶ βλαβερὸς ὢν οὐδὲ λυπῶν ἁπτομένους καὶ περιφέροντας, ἐὰν τετρωμένοις ἐπεισενεχθῇ μόνον, εὐθὺς ἀπόλλυσι τῷ προσπεπονθότι καὶ τὴν ἀπορροὴν δεχομένῳ· ὑπὸ τῆς τύχης συντριβήσεσθαι μέλλοντα ἴδιον ἕλκος ἐν ἑαυτῷ καὶ κακὸν ἔχειν σαρκός, ὅκως τὰ προσπίπτοντα ἔξωθεν ὀδυρτὰ ποιήσῃ.

55. Bölüm

Peki, kötülük mutsuzluğu üretmek için Talih'e ihtiyaç duyan bir şey midir? Nerede! Sert ve fırtınalı denizi kabartmaz, ıssız dağ eteklerini yol pusularıyla kuşatmaz, verimli ovaların üstünde dolu bulutlarını patlatmaz, Meletos'u, Anytos'u, Kalliksenos'u iftiracı olarak kışkırtmaz, servet elinden almaz, komutanlıktan uzaklaştırmaz ki birini mutsuz etsin. Tersine, zenginleri, işi yolunda gidenleri, mirasa konanları karada ve denizde mutsuz eder; içlerine girer, onlarla birlikte büyür; arzularla eritir, öfkelerle yakar, batıl korkularla ezer, gözlerle didik didik eder.

5

ἆρʼ οὖν ἡ κακία τοιοῦτον ὥστε τῆς τύχης δεῖσθαι πρὸς κακοδαιμονίας ἀπεργασίαν; πόθεν; οὐ τραχὺ καὶ δυσχείμερον ἐπαίρεται πέλαγος, οὐ λῃστῶν ἐνοδίοις διαζώννυσιν ἐνέδραις ἐρήμους ὑπωρείας, οὐ νέφη χαλαζοβόλα πεδίοις περιρρήγνυσι καρποφόροις, οὐ Μέλητον οὐδʼ Ἄνυτον οὐδὲ Καλλίξενον ἐπείγει συκοφάντην, οὐκ ἀφαιρεῖται πλοῦτον, οὐκ ἀπείργει στρατηγίας, ἵνα ποιήσῃ κακοδαίμονας· ἀλλὰ ποιεῖ πλουτοῦντας, εὐφοροῦντας, κληρονομοῦντας ἐν γῇ, διὰ θαλάττης ἐνδέδυκε, προσπέφυκεν, ἐκτήκουσα ταῖς ἐπιθυμίαις, διακάουσα τοῖς θυμοῖς, συντρίβουσα ταῖς δεισιδαιμονίαις, διασύρουσα τοῖς ὀφθαλμοῖς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…