İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Ruhun mu Bedenin mi Tutkuları Daha Kötüdür

Πότερον τὰ τῆς ψυχῆς ἢ τὰ τοῦ σώματος πάθη χείρονα

11. Bölüm

Homeros, canlıların ölümlü türlerine bakıp onları hayatları ve yaşayışları bakımından birbirleriyle karşılaştırdığında, hiçbir şeyin insandan daha zavallı olmadığını haykırmıştır,

yeryüzünde soluk alan ve sürünen ne varsa hepsinin içinde;

böylece kötülüklerde üstünlük bakımından uğursuz bir birinciliği insana vermiştir. Biz de insanı, mutsuzlukta zaten kazanmış ve canlıların en bedbahtı ilan edilmiş sayarak kendisiyle karşılaştıralım; kendine özgü kötülüklerin yarışması için onu beden ve psykhē diye ikiye ayıralım. Bu boş bir iş değil, gayet gereklidir: Böylece talih yüzünden mi yoksa kendimiz yüzünden mi daha bedbaht yaşadığımızı öğreniriz. Çünkü hastalık bedende tabiat yoluyla ortaya çıkar; psykhēdeki kötülük ve alçaklık ise önce onun işi, sonra onun hâlidir. Daha kötü olanın tedavi edilebileceğini, daha hafif ve tehlikesiz olduğunu bilmek de gönül rahatlığına az fayda sağlamaz.

1

Ὅμηρος μὲν ἐπιβλέψος τὰ θνητὰ τῶν ζῴων γένη καὶ πρὸς ἄλληλα συγκρίνας κατὰ τοὺς βίους καὶ τὰς διαιτήσεις, ἐξεφώνησεν ὡς οὐδέν ἐστιν ὀιζυρώτερον ἀνδρός, πάντων ὅσσα τε γαῖαν ἔπι πνείει τε καὶ ἕρπει πρωτεῖον οὐκ εὐτυχὲς εἰς κακῶν ὑπεροχὴν ἀποδιδοὺς τῷ ἀνθρώπῳ. ἡμεῖς δʼ ὥσπερ ἤδη νικῶντα κακοδαιμονίᾳ τὸν ἄνθρωπον καὶ τῶν ἄλλων ἀθλιώτατον ζῴων ἀνηγορευμένον, αὐτὸν αὑτῷ συγκρίνωμεν, εἰς ἰδίων κακῶν ἀγῶνα σῶμα καὶ ψυχὴν διαιροῦντες οὐκ ἀχρήστως ἀλλὰ καὶ πάνυ δεόντως, ἵνα μάθωμεν πότερον διὰ τὴν τύχην ἢ διʼ ἑαυτοὺς ἀθλιώτερον ζῶμεν. νόσος μὲν γὰρ ἐν σώματι φύεται διὰ φύσιν, κακία δὲ καὶ μοχθηρία περὶ ψυχὴν ἔργον ἐστὶ πρῶτον εἶτα πάθος αὐτῆς. οὐ μικρὸν δὲ πρὸς εὐθυμίαν ὄφελος, ἂν ἰάσιμον τὸ χεῖρον καὶ κουφότερον καὶ ἄσφυκτον.

22. Bölüm

Aisopos'un tilkisi, leoparla kimin daha alacalı olduğu konusunda davalaşırken leopar bedeninin çiçek gibi benekli yüzeyini göstermiş, tilkinin sarı rengi ise kuru ve bakması tatsız kalmıştı. Bunun üzerine tilki, "Yargıç," demişti, "sen benim içime bak, beni bundan daha alacalı bulursun"; bununla, huyunun ihtiyaca göre türlü türlü şekle giren kıvraklığını kastediyordu. Biz de kendi kendimize şöyle diyelim: Ey insan, bedenin de sana tabiatça kendi içinden birçok hastalık ve dert çıkarır, dışarıdan gelip çatanları da kabul eder. Ama kendini içeriden açarsan, Demokritos'un dediği gibi, alacalı ve dertlerle dolu bir kötülük ambarı ve hazinesi bulursun. Bu kötülükler dışarıdan akıp gelmez; kaynakları yerin içinde, oranın yerlisi gibidir. Bu kaynakları, hâlleriyle bol bol taşan kötülük fışkırtır.

Etteki hastalıklar nabızla, solgunluk ve kızarıklıkla ele verilir, ateş ve ani ağrılar onları açığa çıkarır. Psykhēdekiler ise çoğu kişiye kötülük olduklarını bile belli etmez; işte bu yüzden daha kötüdürler, çünkü acı çekenin bunları hissetme imkânını da elinden alırlar. Bedenin hastalıklarını düşünme gücü sağlam kalarak hisseder. Psykhēnin hastalıklarında ise kendisi de birlikte hastalanır, çektiği şey hakkında hüküm veremez; çünkü hüküm verdiği şeyin kendisi hastadır. Psykhē hastalıklarının ilki ve en büyüğü olarak akılsızlığı saymak gerekir; kötülük onun sayesinde çoğu kişide çaresizce yerleşir, onlarla birlikte yaşar, birlikte ölür. Hastalıktan kurtuluşun başlangıcı, acı çekeni yardım edecek kişiye muhtaç kılan histir. Oysa hasta olduğuna inanmayan kişi neye ihtiyacı olduğunu bilmez; tedavi edecek olan yanı başında olsa bile reddeder. Nitekim bedenin hastalıklarından da histen yoksun bırakanlar daha kötüdür: uyuşukluk, baş ağrıları, sara, felç. Ateşler de iltihabı hezeyana vardırıp hissi bir çalgı gibi altüst ettiklerinde zihnin dokunulmaz tellerini titretirler.

2

ἡ μὲν οὖν Αἰσώπειος ἀλώπηξ περὶ ποικιλίας δικαζομένη πρὸς τὴν πάρδαλιν, ὡς ἐκείνη τὸ σῶμα καὶ τὴν ἐπιφάνειαν εὐανθῆ καὶ κατάστικτον ἐπεδείξατο, τῇ δʼ ἦν τὸ ξανθὸν αὐχμηρὸν καὶ οὐχ ἡδὺ προσιδεῖν· ἀλλʼ ἐμοῦ τοι τὸ ἐντός ἔφη σκοπῶν, ὦ δικαστά, ποικιλωτέραν με τῆσδʼ ὄψει δηλοῦσα τὴν περὶ τὸ ἦθος εὐτροπίαν ἐπὶ πολλὰ ταῖς χρείαις ἀμειβομένην. λέγωμεν οὖν ἐν ἡμῖν, ὅτι πολλὰ μέν, ὦ ἄνθρωπε, σοὶ καὶ τὸ σῶμα νοσήματα καὶ πάθη φύσει τʼ ἀνίησιν ἐξ ἑαυτοῦ καὶ προσπίπτοντα δέχεται θύραθεν· ἂν δὲ σαυτὸν ἔνδοθεν ἀνοίξῃς, ποικίλον τι καὶ πολυπαθὲς κακῶν ταμιεῖον εὑρήσεις καὶ θησαύρισμα, ὥς φησι Δημόκριτος, οὐκ ἔξωθεν ἐπιρρεόντων, ἀλλʼ ὥσπερ ἐγγείους καὶ αὐτόχθονας πηγὰς ἐχόντων, ἃς ἀνίησιν ἡ κακία πολύχυτος καὶ δαψιλὴς; οὖσα τοῖς πάθεσιν. εἰ δὲ τὰ μὲν ἐν σαρκὶ νοσήματα σφυγμοῖς καὶ ὢχραις ἐρυθαινόμενα φωρᾶται, καὶ θερμότητες αὐτὰ καὶ πόνοι προπετεῖς ἐλέγχουσι, τὰ δʼ ἐν ψυχῇ λανθάνει τοὺς πολλοὺς κακὰ ὄντα, διὰ τοῦτʼ ἐστι κακίω, προσαφαιρούμενα τὴν ἐπʼ αὐτοῖς τοῦ πάσχοντος αἴσθησιν. τῶν μὲν γὰρ περὶ τὸ σῶμα νοσημάτων ἐρρωμένος ὁ λογισμὸς αἰσθάνεται· τοῖς δὲ τῆς ψυχῆς συννοσῶν αὐτὸς οὐκ ἔχει κρίσιν ἐν οἷς πάσχει, πάσχει γὰρ ᾧ κρίνει· καὶ δεῖ τῶν ψυχικῶν πρῶτον καὶ μέγιστον ἀριθμεῖν τὴν ἄνοιαν, διʼ ἧς ἀνήκεστος ἡ κακία τοῖς πολλοῖς συνοικεῖ καὶ συγκαταβιοῖ καὶ συναποθνῄσκει. ἀρχὴ γὰρ ἀπαλλαγῆς νόσου μὲν αἴσθησις εἰς χρείαν ἄγουσα τοῦ βοηθοῦντος τὸ πάσχον ὁ δʼ ἀπιστίᾳ τοῦ νοσεῖν οὐκ εἰδὼς ὧν δεῖται, κἂν παρῇ τὸ θεραπεῦον, ἀρνεῖται . καὶ γὰρ τῶν περὶ τὸ σῶμα νοσημάτων τὰ μετʼ ἀναισθησίας χείρονα, λήθαργοι κεφαλαλγίαι ἐπιληψίαι ἀποπληξίαι· αὐτοί τε πυρετοὶ συντείναντες εἰς παρακοπὴν τὸ φλεγμαῖνον καὶ τὴν αἴσθησιν ὥσπερ ἐν ὀργάνῳ διαταράξαντες κινοῦσι χορδὰς τὰς ἀκινήτους φρενῶν.

33. Bölüm

Bu yüzden hekimler, insanın hastalanmamasını, hastalanırsa da hasta olduğunu bilmesini isterler. Psykhē hâllerinin hepsinde ise insan bunu bilmez. Aptallık edenler, azgınlık edenler, haksızlık yapanlar hata ettiklerini düşünmezler; hatta kimileri doğru yaptıklarını sanır. Kimse sıtmaya sağlık, vereme dinçlik, gut hastalığına ayak çabukluğu, sarılığa al yanak demez; ama çoğu kişi öfkeye cesaret, aşka dostluk, hasede yarış, korkaklığa ihtiyat der. Sonra ötekiler hekim çağırır, çünkü hastalıkları için neye ihtiyaçları olduğunu hissederler; berikiler ise filozoflardan kaçar, çünkü hata ettikleri şeylerde isabet ettiklerini sanırlar. Aynı gerekçeyle, göz iltihabının delilikten, gutun hezeyandan daha hafif olduğunu söyleriz. Biri ne çektiğini hisseder, bağıra bağıra hekim çağırır, gelince gözüne merhem sürmesine izin verir, damarını kesmesi, başını tedavi etmesi için kendini teslim eder. Delirmiş Agaue'yi ise duyarsın; hâli yüzünden en sevdiklerini bile tanımamıştır:

Dağdan getiriyoruz saraya yeni kesilmiş sarmaşık, kutlu av.

Bedeni hasta olan hemen teslim olur, kendini yatağa bırakır, sessizce tedavi görür; iltihap bastırıp bedeni azıcık fırlayıp sıçrasa bile, başında oturanlardan biri yumuşakça,

Dur, zavallı, yatağında kımıldama

deyince durdurur ve yatıştırır. Psykhē hâllerinde olanlar ise en çok o zaman iş yapar, en az o zaman dururlar. Çünkü dürtüler eylemlerin başlangıcıdır; hâller ise dürtülerin şiddetlenmesidir. Bu yüzden psykhēyi rahat bırakmazlar. İnsan durmaya, susmaya, geri çekilmeye en çok ihtiyaç duyduğu anda öfkeler, hırslar, aşklar, acılar onu dışarı sürükler, açığa çıkarır; birçok kanunsuz iş yapmaya, duruma yakışmayan birçok söz söylemeye zorlar.

3

διὸ παῖδες ἰατρῶν βούλονται μὲν μὴ νοσεῖν τὸν ἄνθρωπον, νοσοῦντα δὲ μὴ ἀγνοεῖν ὅτι νοσεῖ· ὃ τοῖς ψυχικοῖς πάθεσι πᾶσι συμβέβηκεν. οὔτε γὰρ ἀφραίνοντες οὔτʼ ἀσελγαίνοντες οὔτʼ ἀδικοπραγοῦντες ἁμαρτάνειν δοκοῦσιν, ἀλλʼ ἔνιοι καὶ κατορθοῦν. πυρετὸν μὲν γὰρ οὐδεὶς ὑγίειαν ὠνόμασεν οὐδὲ φθίσιν εὐεξίαν οὐδὲ ποδάγραν ποδώκειαν οὐδʼ ὠχρίασιν ἐρύθημα, θυμὸν δὲ πολλοὶ καλοῦσιν ἀνδρείαν καὶ ἔρωτα φιλίαν καὶ φθόνον ἅμιλλαν καὶ δειλίαν ἀσφάλειαν. εἶθʼ οἱ μὲν καλοῦσι τοὺς ἰατρούς, αἰσθάνονται γὰρ ὧν δέονται πρὸς ἃ νοσοῦσιν οἱ δὲ φεύγουσι τοὺς φιλοσόφους, οἴονται γὰρ ἐπιτυγχάνειν ἐν οἷς διαμαρτάνουσιν. ἐπεὶ τούτῳ γε τῷ λόγῳ χρώμενοι λέγομεν, ὅτι κουφότερόν ἐστιν ὀφθαλμία μανίας καὶ ποδάγρα φρενίτιδος. ὁ μὲν γὰρ αἰσθάνεται καὶ καλεῖ τὸν ἰατρὸν κεκραγώς καὶ παρόντι τὴν ὄψιν ἀλεῖψαι παρέχει, τὴν φλέβα τεμεῖν, τὴν κεφαλὴν θεραπεῦσαι παραδίδωσιν τῆς δὲ μαινομένης Ἀγαύης ἀκούεις ὑπὸ τοῦ πάθους τὰ φίλτατʼ ἠγνοηκυίας, ἄγομεν ἐξ ὄρεος ἕλικα νεότομον ἐπὶ μέλαθρα, μακάριον θήραμα. Καὶ γὰρ ὁ μὲν τῷ σώματι νοσῶν εὐθὺς ἐνδοὺς καὶ καθεὶς εἰς τὸ κλινίδιον ἑαυτὸν ἡσυχίαν ἄγει θεραπευόμενος· ἂν δέ που μικρὸν ἐξᾴξῃ καὶ διασκιρτήσῃ τὸ σῶμα φλεγμονῆς προσπεσούσης, εἰπών τις τῶν παρακαθημένων πράως μένʼ, ὦ ταλαίπωρʼ, ἀτρέμα σοῖς ἐν δεμνίοις ἐπέστησε καὶ κατέσχεν. οἱ δʼ ἐν τοῖς ψυχικοῖς πάθεσιν ὄντες, τότε μάλιστα πράττουσι, τόθʼ ἥκιστα ἡσυχάζουσιν αἱ γὰρ ὁρμαὶ τῶν πράξεων ἀρχή, τὰ δὲ πάθη σφοδρότητες ὁρμῶν. διὸ τὴν ψυχὴν ἠρεμεῖν οὐκ ἐῶσιν, ἀλλʼ ὅτε μάλιστα δεῖται μονῆς καὶ σιωπῆς καὶ ὑποστολῆς ὁ ἄνθρωπος, τότʼ αὐτὸν εἰς ὕπαιθρον ἕλκουσι, τότʼ ἀποκαλύπτουσιν οἱ θυμοὶ αἱ φιλονεικίαι οἱ ἔρωτες αἱ λῦπαι, πολλὰ καὶ δρᾶν ἄνομα καὶ λαλεῖν ἀνάρμοστα τοῖς καιροῖς ἀναγκαζόμενον.

44. Bölüm

Limana sığınmayı engelleyen fırtına, denize açılmayı engelleyenden daha tehlikelidir. Bunun gibi psykhēdeki fırtınalar da daha ağırdır; insanın yelkenlerini toplamasına, sarsılmış aklını durdurmasına izin vermezler. Dümensiz ve safrasız, karmaşa ve başıboşluk içinde, ölümcül ve yoldan çıkmış rotalarda boynu kırılırcasına savrulur; korkunç bir kazaya uğrar, hayatını paramparça eder. Dolayısıyla bu sebeple de hastalığın psykhēde olması bedende olmasından daha kötüdür: Bedenin başına gelen yalnızca acı çekmektir, psykhēnin başına gelen ise hem acı çekmek hem de kötülük yapmaktır.

Hâllerin çokluğundan söz etmeye ne gerek var? Bunları bu an kendisi hatırlatıyor. Kürsünün ve çarşının çevresinde toplanıp kaynaşan bu kalabalık, bu karmakarışık insan yığınını görüyor musunuz? Bunlar atalarının tanrılarına kurban kesmek ya da soydaşlarının ayinlerine katılmak için bir araya gelmemiştir; ne Askra Zeus'una Lydia ürünlerinin turfandasını getirmeye ne de Dionysos için kutsal gecelerde, ortak şenliklerle bakkhik kurban ayinlerine. Yıllık dönemlerle gelen bir hastalığın doruğu Asya'yı azdırıp davalar ve duruşmalar için vaktinde buraya sürüklemiştir. Kalabalık, sanki akıntılar bir araya gelmiş gibi tek bir çarşıya yığılmış, iltihaplanmış, yarılmıştır; öldürenlerle ölenler bir aradadır. Bunlar hangi ateşlerin işi, hangi titreme nöbetlerinin? Hangi tıkanmalar, hangi sızmalar, hangi sıcaklık dengesizliği, hangi sıvı taşması? Her davayı bir insan gibi sorguya çekip nereden doğduğunu, nereden geldiğini sorarsan, birini küstah bir öfkenin, ötekini çılgın bir hırsın, bir başkasını haksız bir arzunun doğurduğunu görürsün […]

4

ὥσπερ γὰρ ἐπισφαλέστερος χειμὼν τοῦ πλεῖν οὐκ ἐῶντος ὁ κωλύων καθορμίσασθαι· οὕτως οἱ κατὰ ψυχὴν χειμῶνες βαρύτεροι στείλασθαι τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἐῶντες οὐδʼ ἐπιστῆσαι τεταραγμένον τὸν λογισμόν· ἀλλʼ ἀκυβέρνητος καὶ ἀνερμάτιστος ἐν ταραχῇ καὶ πλάνῃ δρόμοις ὀλεθρίοις καὶ παραφόροις διατραχηλιζόμενος εἴς τι ναυάγιον φοβερὸν ἐξέπεσε καὶ συνέτριψε τὸν ἑαυτοῦ βίον. ὥστε καὶ διὰ ταῦτα καὶ τούτοις χεῖρον νοσεῖν ταῖς ψυχαῖς ἢ τοῖς σώμασιν· τοῖς μὲν γὰρ πάσχειν μόνον τοῖς δὲ καὶ πάσχειν καὶ ποιεῖν κακῶς συμβέβηκε. καὶ τί δεῖ τὰ πολλὰ λέγειν τῶν παθῶν, ὧν αὐτὸς ὁ καιρὸς ὑπόμνησίς ἐστιν; ὁρᾶτε τὸν πολὺν καὶ παμμιγῆ τοῦτον τὸν ἐνταῦθα συνηραγμένον καὶ κυκώμενον ὄχλον περὶ τὸ βῆμα καὶ τὴν ἀγοράν; οὐ θύσοντες οὗτοι συνεληλύθασι πατρίοις θεοῖς οὐδʼ ὁμογνίων μεθέξοντες ἱερῶν ἀλλήλοις, οὐκ Ἀσκραίῳ Διὶ Λυδίων καρπῶν ἀπαρχὰς φέροντες οὐδὲ Διονύσῳ βεβακχευμένον θύσθλον ἱεραῖς νυξὶ καὶ κοινοῖς ὀργιάσοντες κώμοις· ἀλλʼ ὥσπερ ἐτησίοις περιόδοις ἀκμὴ νοσήματος ἐκτραχύνασα τὴν Ἀσίαν ἐπὶ δίκας καὶ ἀγῶνας ἐμπροθέσμως ἥκουσαν ἐνταῦθα συμβάλλει· καὶ πλῆθος ὥσπερ ῥευμάτων ἀθρόων εἰς μίαν ἐμπέπτωκεν ἀγορὰν καὶ φλεγμαίνει καὶ· συνέρρωγεν ὀλλύντων τε καὶ ὀλλυμένων ποίων ταῦτα πυρετῶν ἔργα ποίων δʼ ἠπιάλων; τίνες ἐνστάσεις ἢ παρεμπτώσεις ἢ δυσκρασία θερμῶν ἢ ὑπέρχυσις ὑγρῶν; ἂν ἑκάστην δίκην ὥσπερ ἄνθρωπον ἀνακρίνῃς πόθεν πέφυκε πόθεν ἥκει, τὴν μὲν θυμὸς αὐθάδης γεγέννηκε τὴν δὲ μανιώδης φιλονεικία τὴν δʼ ἄδικος ἐπιθυμία […] .

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…