İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Gevezelik Üzerine

Περὶ ἀδολεσχίας

11. Bölüm

Felsefe, gevezeliği tedavi etmeye girişirken güç ve sıkıntılı bir işi üstlenir. Çünkü bu hastalığın ilacı olan logos dinleyenler içindir; gevezeler ise kimseyi dinlemez, durmadan konuşurlar. Susamamanın ilk kötülüğü budur: dinleyememek. Bu kendi seçtikleri bir kulak tıkanıklığıdır; sanırım bu insanlar, bir dilleri, iki kulakları olduğu için tabiata kızıyorlar. Euripides kendini anlamayan dinleyiciye,

Sızdıran kabı dolduramam, bilge olmayana bilge sözler aktararak

derken haklıysa, gevezeye şunu söylemek daha da yerinde olur:

Almayan kabı dolduramam, bilge olmayana bilge sözler aktararak;

daha doğrusu sözleri, dinlemeyenlere konuşan, konuşanları da dinlemeyen bir adamın çevresinden akıtarak. Bir şey duysa bile, gevezeliği sanki bir anlığına çekilmiş gibidir; duyduğu o azıcık şeyi hemen kat kat fazlasıyla geri verir. Olympia'daki sütunlu galeriye, tek bir sesi defalarca yankıladığı için "yedi sesli" derler. Gevezeliğe ise en küçük bir söz dokunsa hemen çevresinde yankılanır,

zihnin dokunulmaz tellerini titreterek.

Galiba bunların kulak deliği psykhēye değil, dile açılmıştır. Bu yüzden başkalarında sözler kalır, gevezelerden ise akıp gider. Sonra kaplar gibi, zihinleri boş, gürültüyle dolu dolaşırlar.

1

δύσκολον μὲν ἀναλαμβάνει θεράπευμα καὶ χαλεπὸν ἡ φιλοσοφία τὴν ἀδολεσχίαν. τὸ γὰρ φάρμακον αὐτῆς, ὁ λόγος, ἀκουόντων ἐστίν· οἱ δʼ ἀδόλεσχοι οὐδενὸς ἁκούουσιν, ἀεὶ γὰρ λαλοῦσι. καὶ τοῦτʼ ἔχει πρῶτον κακὸν ἡ ἀσιγησία, τὴν ἀνηκοΐαν. κωφότης γὰρ αὐθαίρετός ἐστιν, ἀνθρώπων οἶμαι μεμφομένων τὴν φύσιν, ὅτι μίαν μὲν γλῶτταν δύο δʼ ὦτʼ ἔχουσιν. εἴπερ οὖν ὁ Εὐριπίδης καλῶς εἶπε πρὸς τὸν ἀσύνετον ἀκροατὴν οὐκ ἂν δυναίμην μὴ στέγοντα πιμπλάναι, σοφοὺς ἐπαντλῶν ἀνδρὶ μὴ σοφῷ λόγους δικαιότερον ἄν τις εἴποι πρὸς τὸν ἀδόλεσχον οὐκ ἂν δυναίμην μὴ δεχόμενον πιμπλάναι, σοφοὺς ἐπαντλῶν ἀνδρὶ μὴ σοφῷ λόγους· μᾶλλον δὲ περιαντλῶν λόγους ἀνθρώπῳ λαλοῦντι μὲν πρὸς τοὺς οὐκ ἀκούοντας, μὴ ἀκούοντι δὲ τῶν λαλούντων. καὶ γὰρ ἂν ἀκούσῃ τι βραχύ, τῆς ἀδολεσχίας ὥσπερ ἄμπωτιν λαβούσης, τοῦτο παραχρῆμα πολλαπλάσιον ἀνταποδίδωσι. τὴν μὲν γὰρ ἐν Ὀλυμπίᾳ στοὰν ἀπὸ μιᾶς φωνῆς πολλὰς ἀντανακλάσεις ποιοῦσαν ἑπτάφωνον καλοῦσι· τῆς δʼ ἀδολεσχίας ἂν ἐλάχιστος ἅψηται λόγος, εὐθὺς ἀντιπεριηχεῖ κινοῦσα χορδὰς τὰς ἀκινήτους φρενῶν. μήποτε γὰρ αὐτοῖς οὐκ εἰς τὴν ψυχὴν ἀλλʼ εἰς τὴν γλῶτταν ἡ ἀκοὴ συντέτρηται. διὸ τοῖς μὲν ἄλλοις ἐμμένουσιν οἱ λόγοι, τῶν δʼ ἀδολέσχων διαρρέουσιν εἶθʼ ὥσπερ ἀγγεῖα κενοὶ φρενῶν ἤχου δὲ μεστοὶ περιίασιν.

22. Bölüm

Yine de denenmedik bir şey kalmasın diyorsak, gevezeye şöyle diyelim:

Evlat, sus; suskunluğun çok iyiliği vardır;

ilk ve en büyük ikisi de dinlemek ve dinlenmektir. Gevezeler bunların hiçbirine erişemez; hatta en çok istedikleri şeyde hüsrana uğrarlar. Psykhēnin başka hastalıklarında, para, şöhret, zevk düşkünlüğünde, insan hiç değilse istediği şeyi elde edebilir. Gevezelerin başına gelen en ağır şey ise şudur: Dinleyici isterler ama bulamazlar, herkes bozguna uğramış gibi kaçar. İnsanlar yarım daire biçimli bir sekide otururken ya da gezinirken onun yaklaştığını görürlerse, ivedilikle birbirlerine geri çekilme emri verirler. Bir toplantıda sessizlik olunca "Hermes içeri girdi" derler. Bunun gibi, bir şölene ya da tanıdıkların toplantısına bir geveze girdiğinde herkes susar, ona fırsat vermek istemez. Kendisi ağzını açmaya başlarsa,

fırtınadan önce, deniz burnunda poyraz eserken olduğu gibi,

çalkantıdan ve mide bulantısından çekinerek kalkıp giderler. Bu yüzden ne yemekte yanlarına uzanmak, ne yolculukta ya da deniz yolunda aynı çadırı paylaşmak isteyen birini bulurlar; yanlarında ancak mecbur kalanlar bulunur. Çünkü geveze her yerde insanın üstüne çullanır; giysisine, sakalına yapışır, elini kaburgalara vurur:

orada en kıymetli şey ayaklardır,

der Arkhilokhos; bilge Aristoteles de öyle. Bir gevezenin elinde bunalmış, tuhaf hikâyelerle dövülmüşken adam durmadan "Şaşılacak şey, değil mi Aristoteles?" diye soruyormuş. "Şaşılacak olan bu değil," demiş, "ayakları olan birinin sana katlanması." Böyle başka biri uzun uzun konuştuktan sonra "Seni gevezeliğimle bunalttım, filozof" deyince de, "Yok, vallahi," demiş, "dinlemiyordum." Çünkü gevezeler konuşmayı zorla kabul ettirseler bile, psykhē kulakları onların dışarıdan su sıçratmasına bırakır, kendisi içeride başka düşünceleri açıp kendi kendine sürdürür. Böylece ne dikkat eden ne de inanan dinleyici bulurlar. Cinsel birleşmeye fazla düşkün olanların tohumu için kısır derler; gevezelerin sözü de yarım kalır, meyve vermez.

2

εἰ δʼ οὖν δοκεῖ πείρας μηδὲν ἐλλελεῖφθαι, εἴπωμεν πρὸς τὸν ἀδόλεσχον ὦ παῖ, σιώπα πόλλʼ ἔχει σιγὴ καλά δύο δὲ τὰ πρῶτα καὶ μέγιστα, τὸ ἀκοῦσαι καὶ ἀκουσθῆναι· ὧν οὐδʼ ἑτέρου τυχεῖν ἐγγίγνεται τοῖς ἀδολέσχοις, ἀλλὰ καὶ περὶ αὐτὴν τὴν ἐπιθυμίαν ἀποδυσπετοῦσι. τοῖς μὲν γὰρ ἄλλοις νοσήμασι τῆς ψυχῆς, οἷον φιλαργυρίᾳ φιλοδοξίᾳ φιληδονίᾳ, τὸ γοῦν τυγχάνειν ὧν ἐφίενται περίεστι· τοῖς δʼ ἀδολέσχοις τοῦτο συμβαίνει χαλεπώτατον, ἐπιθυμοῦντες γὰρ ἀκροατῶν οὐ τυγχάνουσιν, ἀλλὰ πᾶς φεύγει προτροπάδην κἂν ἐν ἡμικυκλίῳ τινὶ καθεζόμενοι, κἂν περιπατοῦντες ἐν ταὐτῷ θεάσωνται προσφοιτῶντα, ταχέως ἀνάζευξιν αὑτοῖς παρεγγυῶσι. καὶ καθάπερ ὅταν ἐν συλλόγῳ τινὶ σιωπὴ γένηται, τὸν Ἑρμῆν ἐπεισεληλυθέναι λέγουσιν, οὕτως ὅταν εἰς συμπόσιον ἢ συνέδριον γνωρίμων λάλος εἰσέλθῃ, πάντες ἀποσιωπῶσι μὴ βουλόμενοι λαβὴν παρασχεῖν ἂν δʼ αὐτὸς ἄρξηται διαίρειν τὸ στόμα πρὸ χείματος ὥστʼ ἀνὰ ποντίαν ἄκραν βορέου πνέοντος ὑφορώμενοι σάλον καὶ ναυτίαν ἐξανέστησαν. ὅθεν αὐτοῖς συμβαίνει μήτε παρὰ δεῖπνον συγκλιτῶν μήτε συσκήνων τυγχάνειν προθύμων, ὅταν ὁδοιπορῶσιν ἢ πλέωσιν, ἀλλʼ ἀναγκαστῶν· πρόσκειται γὰρ ἁπανταχοῦ, τῶν ἱματίων ἀντιλαμβανόμενος, τοῦ γενείου, τὴν πλευρὰν θυροκοπῶν τῇ χειρί πόδες δὴ κεῖθι τιμιώτατοι κατὰ τὸν Ἀρχίλοχον, καὶ νὴ Δία κατὰ τὸν σοφὸν Ἀριστοτέλην. καὶ γὰρ αὐτὸς ἐνοχλούμενος ὑπʼ ἀδολέσχου καὶ κοπτόμενος ἀτόποις τισὶ διηγήμασι, πολλάκις αὐτοῦ λέγοντος οὐ θαυμαστόν, Ἀριστότελες; οὐ τοῦτο φησί θαυμαστόν, ἀλλʼ εἴ τις πόδας ἔχων σὲ ὑπομένει ἑτέρῳ δέ τινι τοιούτῳ μετὰ πολλοὺς λόγους εἰπόντι κατηδολέσχηκά σου, φιλόσοφε· μὰ Δίʼ εἶπεν οὐ γὰρ προσεῖχον καὶ γὰρ ἂν βιάσωνται λαλεῖν οἱ ἀδόλεσχοι, παρέδωκεν αὐτοῖς ἡ ψυχὴ τὰ ὦτα περιαντλεῖν ἔξωθεν, αὐτὴ δʼ ἐντὸς ἑτέρας τινὰς ἀναπτύσσει καὶ διέξεισι πρὸς αὑτὴν φροντίδας· ὅθεν οὔτε προσεχόντων οὔτε πιστευόντων ἀκροατῶν εὐποροῦσι. τῶν μὲν γὰρ πρὸς τὰς συνουσίας εὐκαταφόρων ἄγονον εἶναι τὸ σπέρμα λέγουσι, τῶν δʼ ἀδολέσχων ὁ λόγος ἀτελὴς καὶ ἄκαρπός ἐστι.

33. Bölüm

Oysa tabiat içimizdeki hiçbir şeyi dil kadar sağlam çitle çevirmemiştir. Önüne bekçi olarak dişleri koymuştur. Öyle ki dil, içeriden akıl parlak dizginleri çekerken söz dinlemez, geri dönmezse, hâkimiyetsizliğini ısırarak, kanatarak tutalım. Çünkü Euripides'in dediği gibi dizginsiz olan ambarların ya da evlerin değil, ağızların sonu felakettir. Kapısız evin, bağsız kesenin sahibine bir yararı olmadığını düşünenler, kilitsiz ve kapısız ağızlarını Pontos'un boğazı gibi durmadan dışarı akıttıklarına göre, her şeyin en değersizi sözdür diye düşünüyor olmalılar. Bu yüzden her sözün aradığı güveni de bulamazlar. Sözün kendine özgü gayesi dinleyenlerde güven uyandırmaktır; gevezelere ise doğruyu söyleseler bile inanılmaz. Kapalı bir kaba konan buğday ölçüde artar, kullanımda ise bozulur. Bunun gibi söz de geveze birine düşünce üstüne bol bol yalan eklenir ve güvenilirliğini yitirir.

3

καίτοι γʼ οὐδὲν οὕτως ἡ φύσις εὐερκῶς κεχαράκωκε τῶν ἐν ἡμῖν ὡς τὴν γλῶτταν, βαλομένη φρουρὰν πρὸ αὐτῆς τοὺς ὀδόντας, ἵνʼ, ἐὰν ἐντὸς κατατείνοντος ἡνία σιγαλόεντα τοῦ λογισμοῦ μὴ ὑπακούῃ μηδʼ ἀνειλῆται, δήγμασιν αὐτῆς κατέχωμεν τὴν ἀκρασίαν αἱμάττοντες. ἀχαλίνων γὰρ οὐ ταμιείων οὐδʼ οἰκημάτων ἀλλὰ ʽ στομάτων τὸ τέλος δυστυχίαν ὁ Εὐριπίδης φησίν. οἱ δʼ οἰκημάτων μὲν ἀθύρων καὶ βαλλαντίων ἀδέσμων μηδὲν ὄφελος οἰόμενοι τοῖς κεκτημένοις εἶναι, στόμασι δʼ ἀκλείστοις καὶ ἀθύροις ὥσπερ τὸ τοῦ Πόντου διὰ παντὸς ἔξω ῥέουσι χρώμενοι, πάντων ἀτιμότατον ἡγεῖσθαι τὸν λόγον ἐοίκασιν. ὅθεν οὐδὲ πίστιν ἔχουσιν ἧς πᾶς λόγος ἐφίεται· τὸ γὰρ οἰκεῖον αὐτοῦ τέλος τοῦτʼ ἐστί, πίστιν ἐνεργάσασθαι τοῖς ἀκούουσιν ἀπιστοῦνται δʼ οἱ λάλοι, κἂν ἀληθεύωσιν. ὥσπερ γὰρ ὁ πυρὸς εἰς ἀγγεῖον κατακλεισθεὶς. τῷ μὲν μέτρῳ πλείων εὑρίσκεται τῇ δὲ χρείᾳ μοχθηρότερος, οὕτω λόγος εἰς ἀδόλεσχον ἐμπεσὼν ἄνθρωπον πολὺ ποιεῖ τοῦ ψεύδους ἐπίμετρον, ᾧ διαφθείρει τὴν πίστιν.

44. Bölüm

Dahası, utanma bilen, terbiyeli her insan sarhoşluktan sakınır. Kimilerine göre öfke deliliğin duvar komşusu, sarhoşluk ise ev arkadaşıdır; daha doğrusu sarhoşluk süre bakımından daha kısa, kabahat bakımından daha büyük bir deliliktir, çünkü insanın kendi seçimidir. Sarhoşluğa getirilen en büyük suçlama da sözde ölçü ve sınır tanımamaktır:

Çünkü şarap en akıllı adamı bile şarkı söylemeye, yumuşak yumuşak gülmeye ve dans etmeye kışkırtır.

Bunda korkunç olan ne var ki: şarkı, gülmek, dans etmek! Buraya kadarı bir şey değil. Ama

Söylenmese daha iyi olacak bir söz de çıkarır ağzından;

işte bu artık korkunç ve tehlikelidir. Şair belki de filozofların tartıştığı soruyu çözerek çakırkeyiflikle sarhoşluğun farkını söylemiştir: Çakırkeyiflik gevşemek, sarhoşluk saçmalamaktır. Atasözünde dendiği gibi, ayığın yüreğinde olan sarhoşun dilindedir. Bu yüzden Bias bir içki sofrasında susunca, bir geveze onunla budalalığı yüzünden alay etmiş; o da "Budala olan biri şarap başında susabilir mi?" demiş. Atina'da biri kraldan gelen elçileri ağırlarken, onların isteği üzerine filozofları bir araya getirmeye heves etmiş. Öbürleri sohbet edip katkılarını sunarken Zenon sessiz duruyormuş. Yabancılar ona nezaket gösterip kadeh kaldırmışlar ve "Peki senin için krala ne diyelim, Zenon?" diye sormuşlar. "Başka bir şey değil," demiş, "Atina'da içki sofrasında susabilen bir ihtiyar olduğunu." Suskunlukta böyle derin, sırlı ve ayık bir şey vardır; sarhoşluk ise konuşkandır, çünkü akılsız ve kıt düşünceli olduğundan sesi de çoktur. Filozoflar sarhoşluğu tarif ederken de onun şarap başında saçmalamak olduğunu söylerler. Demek ki içmek ayıplanmaz, içmeye susmak da eşlik ediyorsa; çakırkeyifliği sarhoşluk yapan, boş laftır.

Sarhoş şarap başında saçmalar, geveze ise her yerde: çarşıda, tiyatroda, gezintide, içki sofrasında, gündüz, gece. Hasta bakarken hastalıktan ağır, gemide deniz tutmasından tatsız, överken yerenden çekilmezdir. Kötü ama nazik insanlarla oturmak, iyi ama geveze insanlarla oturmaktan daha hoştur. Sophokles'in Nestor'u, sözleriyle sertleşen Aias'ı yatıştırırken güzel bir incelikle şöyle der:

Seni kınamıyorum; çünkü kötü söylüyorsun ama iyi iş yapıyorsun.

Gevezeye karşı böyle bir hâlimiz yoktur; sözlerin yersizliği işin bütün lütfunu bozar, yok eder.

4

ἔτι τοίνυν τὸ μεθύειν πᾶς ἄνθρωπος αἰδήμων καὶ κόσμιος φυλάξαιτʼ ἄν· μανίᾳ γὰρ ὁμότοιχος μὲν ἡ ὀργὴ κατʼ ἐνίους ἡ δὲ μέθη σύνοικος· μᾶλλον δὲ μανία τῷ μὲν χρόνῳ ἥττων, τῇ δʼ αἰτίᾳ μείζων, ὅτι τὸ αὐθαίρετον αὐτῇ πρόσεστι. τῆς δὲ μέθης οὐθὲν οὕτω κατηγοροῦσιν ὡς τὸ περὶ τοὺς λόγους ἀκρατὲς καὶ ἀόριστον οἶνος γάρ τʼ ἐφέηκε πολύφρονά περ μάλʼ ἀεῖσαι, καὶ θʼ ἁπαλὸν γελάσαι καί τʼ ὀρχήσασθαι ἀνῆκε. καίτοι τὸ δεινότατον, ᾠδὴ καὶ γέλως καὶ ὄρχησις, οὐδὲν ἄχρι τούτων. καί τι ἔπος προέηκεν, ὅπερ τʼ ἄρρητον ἄμεινον τοῦτʼ ἤδη δεινὸν καὶ ἐπικίνδυνον καὶ μή ποτε τὸ ζητούμενον παρὰ τοῖς φιλοσόφοις λύων ὁ ποιητὴς οἰνώσεως καὶ μέθης διαφορὰν εἴρηκεν, οἰνώσεως μὲν ἄνεσιν μέθης δὲ φλυαρίαν. τὸ. γὰρ ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ νήφοντος ἐπὶ τῆς γλώττης ἐστὶ τοῦ μεθύοντος, ὡς οἱ παροιμιαζόμενοι φασιν. ὅθεν ὁ μὲν Βίας ἔν τινι πότῳ σιωπῶν καὶ σκωπτόμενος εἰς ἀβελτερίαν ὑπό τινος ἀδολέσχου, καὶ τίς ἄν ἔφη δύναιτο μωρὸς ὢν ἐν οἴνῳ σιωπᾶν; Ἀθήνησι δέ τις ἑστιῶν πρέσβεις βασιλικοὺς ἐφιλοτιμήθη σπουδάζουσιν αὐτοῖς συναγαγεῖν εἰς ταὐτὸ τοὺς φιλοσόφους· χρωμένων δὲ τῶν ἄλλων κοινολογίᾳ καὶ τὰς συμβολὰς ἀποδιδόντων, τοῦ δὲ Ζήνωνος ἡσυχίαν ἄγοντος, φιλοφρονησάμενοι καὶ προπιόντες οἱ ξένοι περὶ σοῦ δὲ τί χρὴ λέγειν ἔφασαν ὦ Ζήνων τῷ βασιλεῖ; κἀκεῖνος ἄλλο μηθέν εἶπεν ἢ ὅτι πρεσβύτης ἐστὶν ἐν Ἀθήναις παρὰ πότον σιωπᾶν δυνάμενος. οὕτω τι βαθὺ καὶ μυστηριῶδες ἡ σιγὴ καὶ νηφάλιον, ἡ δὲ μέθη λάλον· ἄνουν γὰρ καὶ ὀλιγόφρον, διὰ τοῦτο καὶ πολύφωνον. οἱ δὲ φιλόσοφοι καὶ ὁριζόμενοι τὴν μέθην λέγουσιν εἶναι λήρησιν πάροινον· οὕτως οὐ ψέγεται τὸ πίνειν, εἰ προσείη τῷ πίνειν τὸ σιωπᾶν· ἀλλʼ ἡ μωρολογία μέθην ποιεῖ τὴν οἴνωσιν. ὁ μὲν οὖν μεθύων ληρεῖ παρʼ οἶνον, ὁ δʼ ἀδόλεσχος πανταχοῦ ληρεῖ, ἐν ἀγορᾷ ἐν θεάτρῳ ἐν περιπάτῳ ἐν μέθῃ μεθʼ ἡμέραν νύκτωρ· ἔστι δὲ θεραπεύων τῆς νόσου βαρύτερος, συμπλέων τῆς ναυτίας ἀηδέστερος, ἐπαινῶν τοῦ ψέγοντος ἐπαχθέστερος. ἥδιόν γέ τοι πονηροῖς ὁμιλοῦσιν ἐπιδεξίοις ἢ χρηστοῖς ἀδολέσχαις. ὁ μὲν γὰρ Σοφοκλέους Νέστωρ τὸν Αἴαντα τραχυνόμενον τῷ λόγῳ πραΰνων ἠθικῶς τοῦτʼ εἴρηκεν οὐ μέμφομαί σε· δρῶν γὰρ εὖ κακῶς λέγεις· πρὸς δὲ τὸν ἀδολέσχην οὐχ οὕτως ἔχομεν, ἀλλὰ πᾶσαν ἔργου χάριν ἡ τῶν λόγων ἀκαιρία διαφθείρει καὶ ἀπόλλυσι.

55. Bölüm

Lysias davası olan birine bir savunma yazıp vermiş. Adam metni defalarca okuduktan sonra keyifsizce Lysias'a gelmiş; ilk okuduğunda şaşılacak kadar güzel bulduğunu, ikinci ve üçüncü kez elden geçirdiğinde ise tamamen köreldiğini, etkisiz kaldığını söylemiş. Lysias gülmüş: "Ne yani," demiş, "yargıçların önünde bir kereden fazla mı okuyacaksın?" Lysias'ın ikna gücüne ve zarafetine bakın;

ben de derim ki o da menekşe saçlı Musalardan iyi pay almıştır.

Şair hakkında söylenenlerin en doğrusu şudur: İnsanların çabuk bıkmasını yalnız Homeros yenmiştir, her zaman tazedir, zarafeti dipdiridir. Yine de kendisi hakkında şunu açıkça söyler:

Apaçık anlatılmış bir hikâyeyi yeniden anlatmak bana sevimsiz gelir;

her sözün pususunda bekleyen bıkkınlıktan kaçar, korkar; kulağı bir hikâyeden başka hikâyeye götürür, doymuşluğunu yenilikle avutur. Bunlar ise tekrarlarıyla kulakları törpüler, silinip üstüne yeniden yazılmış sayfalar gibi kirletirler.

5

Λυσίας τινὶ δίκην ἔχοντι λόγον συγγράψας ἔδωκεν· ὁ δὲ πολλάκις ἀναγνοὺς ἧκε πρὸς τὸν Λυσίαν ἀθυμῶν καὶ λέγων τὸ μὲν πρῶτον αὐτῷ διεξιόντι θαυμαστὸν φανῆναι τὸν λόγον, αὖθις δὲ καὶ τρίτον ἀναλαμβάνοντι παντελῶς ἀμβλὺν καὶ ἄπρακτον· ὁ δὲ Λυσίας γελάσας τί οὖν εἶπεν οὐχ ἅπαξ μέλλεις λέγειν αὐτὸν ἐπὶ τῶν δικαστῶν; καὶ σκόπει τὴν Λυσίου πειθὼ καὶ χάριν· κἀκεῖνον γάρ ἐγώ φαμὶ ἰοπλοκάμων Μοισᾶν εὖ λαχεῖν. τῶν δὲ περὶ τοῦ ποιητοῦ λεγομένων ἀληθέστατόν ἐστιν, ὅτι μόνος Ὅμηρος τῆς τῶν ἀνθρώπων ἁψικορίας περιγέγονεν, ἀεὶ καινὸς ὢν καὶ πρὸς χάριν ἀκμάζων· ἀλλʼ ὅμως εἰπὼν καὶ ἀναφωνήσας ἐκεῖνο περὶ αὑτοῦ, τὸ ἐχθρὸν δὲ μοί ἐστιν αὖτις ἀριζήλως εἰρημένα μυθολογεύειν φεύγει καὶ φοβεῖται τὸν ἐφεδρεύοντα παντὶ λόγῳ κόρον, εἰς ἄλλα ἐξ ἄλλων διηγήματα τὴν ἀκοὴν ἄγων καὶ τῇ καινότητι τὴν πλησμονὴν αὐτῆς παραμυθούμενος. οἱ δʼ ἀποκναίουσι δήπου τὰ ὦτα ταῖς ταυτολογίαις ὥσπερ παλίμψηστα διαμολύνοντες.

66. Bölüm

Öyleyse onlara önce şunu hatırlatalım: Şarap haz ve dostluk için icat edilmiştir; ama çok ve sek içmeye zorlayanlar kimilerini bıkkınlığa ve taşkınlığa sürükler. Bunun gibi söz de insanların en hoş ve en insanca sözleşmesidir; ama onu kötü ve gelişigüzel kullananlar onu insanlıktan uzak, kimseye yanaşmayan bir şey yaparlar. Hoşnut edeceklerini sandıklarını üzerler, hayranlık uyandıracaklarını sandıkları yerde gülünç olurlar, sevileceklerini sandıkları yerde bıktırırlar. Aphrodite'nin kemeriyle yanındakileri kaçıran kimse nasıl cazibeden yoksunsa, sözüyle üzüp nefret uyandıran da Musalardan ve hünerden yoksundur.

6

τοῦτο τοίνυν πρῶτον ὑπομιμνήσκωμεν αὐτούς, ὅτι, καθάπερ τὸν οἶνον ἡδονῆς ἕνεκα καὶ φιλοφροσύνης εὑρημένον οἱ προσβιαζόμενοι πολὺν πίνειν καὶ ἄκρατον ἐνίους εἰς ἀηδίαν καὶ παροινίαν τρέπουσιν, οὕτω τὸν λόγον ἣδιστον ὄντα καὶ φιλανθρωπότατον συμβόλαιον οἱ χρώμενοι κακῶς καὶ προχείρως ἀπάνθρωπον ποιοῦσι καὶ ἄμικτον, οἷς οἴονται χαρίζεσθαι λυποῦντες καὶ ἀφʼ ὧν θαυμάζεσθαι καταγελώμενοι καὶ διʼ ὧν φιλεῖσθαι δυσχεραινόμενοι. ὥσπερ οὖν ὁ τῷ κεστῷ τοὺς ὁμιλοῦντας ἀποστρέφων καὶ ἀπελαύνων ἀναφρόδιτος, οὕτως τῷ λόγῳ λυπῶν καὶ ἀπεχθανόμενος ἄμουσός τις καὶ ἄτεχνός ἐστι.

77. Bölüm

Öteki hâl ve hastalıkların kimi tehlikeli, kimi nefret edilesi, kimi gülünçtür; gevezelikte ise hepsi bir aradadır. Sıradan hikâyeleriyle alay konusu olurlar, kötü haber taşıdıkları için nefret edilirler, sırları tutamadıkları için de tehlikeye düşerler. Bu yüzden Anakharsis, Solon'un evinde ağırlanıp uyurken sol elini edep yerine, sağ elini ağzına koymuş görülmüş; çünkü dilin daha sıkı bir dizgine ihtiyacı olduğunu düşünüyormuş. Doğru da düşünüyormuş. Cinsel hâkimiyetsizlik yüzünden düşen adamları saymak, dışarı sızan bir sözün altüst ettiği şehirleri ve hâkimiyetleri saymak kadar kolay değildir.

Sulla Atina'yı kuşatıyordu, ama orada uzun süre oyalanacak vakti yoktu:

başka bir dert sıkıştırıyordu,

çünkü Mithridates Asya'yı kapmış, Marius'un adamları Roma'da yeniden iktidara geçmişti. Bir berber dükkânında birkaç ihtiyar Heptakhalkon'un korunmadığını, şehrin o taraftan alınma tehlikesi olduğunu konuşurken casuslar duyup Sulla'ya haber verdi. O da hemen kuvvetlerini getirdi, gece yarısı orduyu içeri soktu; şehri neredeyse yerle bir etti, öyle bir kan ve ceset yığdı ki Kerameikos kan aktı. Atinalılara yaptıklarından çok sözlerinden dolayı kızgındı; çünkü surlara çıkıp hem ona hem Metella'ya sövmüşler, alay ederek

Sulla, üstüne arpa unu serpilmiş bir duttur

demişler, buna benzer çok saçmalık söylemişlerdi. Böylece Platon'un dediği gibi, en hafif şey olan sözler yüzünden en ağır cezayı kendilerine çektiler.

Roma şehrinin Neron'dan kurtulup özgürlüğüne kavuşmasını da tek bir adamın gevezeliği önledi. Zalimin öldürülmesine yalnız bir gece kalmıştı, her şey hazırdı. Onu öldürecek olan adam tiyatroya giderken, kapıda Neron'un önüne çıkarılmak üzere bekleyen zincirli bir mahkûmun talihine ağladığını gördü. Yanına yaklaşıp kulağına fısıldadı: "Dua et, adamım, yalnız bugün geçsin; yarın bana teşekkür edeceksin." Mahkûm bu kapalı sözü kaptı ve sanırım şunu düşündü:

Eldekini bırakıp ele geçmeyenin peşine düşen budaladır;

daha adil kurtuluş yerine daha sağlam olanı seçti. O sözü Neron'a bildirdi. Adam hemen yakalandı; işkence, ateş, kamçı üstüne çullandı. Baskı olmadan ifşa ettiği şeyi baskı altında inkâr ediyordu.

7

τῶν δʼ ἄλλων παθῶν καὶ νοσημάτων τὰ μέν ἐστιν ἐπικίνδυνα τὰ δὲ μισητὰ τὰ δὲ καταγέλαστα, τῇ δʼ ἀδολεσχίᾳ πάντα συμβέβηκε. χλευάζονται μὲν γὰρ ἐν ταῖς κοιναῖς διηγήσεσι, μισοῦνται δὲ διὰ τὰς τῶν κακῶν προσαγγελίας, κινδυνεύουσι δὲ τῶν ἀπορρήτων μὴ κρατοῦντες, ὅθεν Ἀνάχαρσις ἑστιαθεὶς παρὰ Σόλωνι καὶ κοιμώμενος, ὤφθη τὴν μὲν ἀριστερὰν χεῖρα τοῖς μορίοις τὴν δὲ δεξιὰν τῷ στόματι προσκειμένην ἔχων· ἐγκρατεστέρου γὰρ ᾤετο χαλινοῦ δεῖσθαι τὴν γλῶτταν, ὀρθῶς οἰόμενος. οὐ γὰρ ἄν τις ἐξαριθμήσαιτο ῥᾳδίως ἄνδρας τοσούτους ἀφροδισίων ἀκρασίᾳ πεπτωκότας, ὅσας πόλεις καὶ ἡγεμονίας λόγος ἐξενεχθεὶς ἀπόρρητος ἀναστάτους ἐποίησε. Σύλλας ἐπολιόρκει τὰς Ἀθήνας, οὐκ ἔχων σχολὴν ἐνδιατρῖψαι χρόνον πολὺν ἐπεὶ πόνος ἄλλος ἔπειγεν ἡρπακότος μὲν Ἀσίαν Μιθριδάτου τῶν δὲ περὶ Μάριον αὖθις ἐν Ῥώμῃ κρατούντων· ἀλλὰ πρεσβυτῶν τινων ἐπὶ κουρείου διαλεγομένων ὡς οὐ φυλάττεται τὸ Ἑπτάχαλκον καὶ κινδυνεύει τὸ ἄστυ κατʼ ἐκεῖνο ληφθῆναι τὸ μέρος, ἀκούσαντες οἱ κατάσκοποι πρὸς τὸν Σύλλαν ἐξήγγειλαν. ὁ δʼ εὐθὺς τὴν δύναμιν προσαγαγὼν περὶ μέσας νύκτας εἰσήγαγε τὸ στράτευμα, καὶ μικροῦ μὲν κατέσκαψε τὴν πόλιν ἐνέπλησε δὲ φόνου καὶ νεκρῶν, ὥστε τὸν Κεραμεικὸν αἵματι ῥυῆναι. χαλεπῶς δὲ πρὸς τοὺς Ἀθηναίους ἔσχε διὰ τοὺς λόγους μᾶλλον ἢ τὰ ἔργα· κακῶς γὰρ αὐτὸν ἔλεγον καὶ τὴν Μετέλλαν, ἀναπηδῶντες ἐπὶ τὰ τείχη καὶ σκώπτοντες συκάμινον ἔσθʼ ὁ Σύλλας ἀλφίτῳ πεπασμένον,ʼ καὶ τοιαῦτα πολλὰ φλυαροῦντες ἐπεσπάσαντο κουφοτάτου πράγματος λόγων ὥς φησιν ὁ Πλάτων βαρυτάτην ζημίαν τὴν δὲ Ῥωμαίων πόλιν ἐκώλυσεν ἐλευθέραν γενέσθαι, Νέρωνος ἀπαλλαγεῖσαν, ἑνὸς ἀνδρὸς ἀδολεσχία. μία γὰρ ἦν νύξ, μεθʼ ἣν ἔδει τὸν τύραννον ἀπολωλέναι, παρεσκευασμένων ἀπάντων · ὁ δὲ μέλλων αὐτὸν ἀποκτιννύναι, πορευόμενος εἰς θέατρον ἰδών τινα τῶν δεδεμένων ἐπὶ θύραις μέλλοντα προσάγεσθαι τῷ Νέρωνι καὶ τὴν αὑτοῦ τύχην ἀποδυρόμενον, ἐγγὺς προσῆλθεν αὐτῷ καὶ προσψιθυρίσας εὔχου φησὶν ὦ ἄνθρωπε, τὴν σήμερον ἡμέραν παρελθεῖν μόνον, αὔριον δέ μοι εὐχαριστήσεις. ἁρπάσας οὖν τὸ αἰνιχθὲν ἐκεῖνος καὶ νοήσας, οἶμαι, ὅτι νήπιος, ὃς τὰ ἕτοιμα λιπὼν ἀνέτοιμα διώκει τὴν βεβαιοτέραν εἵλετο σωτηρίαν πρὸ τῆς δικαιοτέρας. ἐμήνυσε γὰρ τῷ Νέρωνι τὴν φωνὴν τἀνθρώπου· κἀκεῖνος εὐθὺς ἀνήρπαστο, καὶ βάσανοι καὶ πῦρ καὶ μάστιγες ἐπʼ αὐτόν, ἀρνούμενον πρὸς τὴν ἀνάγκην ἃ χωρὶς ἀνάγκης ἐμήνυσε.

88. Bölüm

Filozof Zenon ise, bedeni zorlanıp istemeden sırlardan birini ağzından kaçırmasın diye dilini ısırıp koparmış ve zalimin yüzüne tükürmüştür. Leaina da kendine hâkim oluşunun güzel ödülünü almıştır. Harmodios ve Aristogeiton'un çevresindeki bir hetairaydı, zalimlere karşı düzenlenen komplonun umutlarına bir kadın olarak katılıyordu; o da aşkın güzel kâsesinin çevresinde kendinden geçmiş, tanrı aracılığıyla sırlara erdirilmişti. Onlar başarısız olup öldürülünce kendisi sorguya çekildi, henüz yakalanmamış olanları söylemesi istendi; söylemedi, dayandı. Böylece o adamların böyle bir kadını sevmekle kendilerine yakışmayacak bir şey yapmadıklarını gösterdi. Atinalılar tunçtan dilsiz bir dişi aslan yaptırıp akropolün kapısına diktiler; hayvanın yiğitliğiyle onun yenilmezliğini, dilsizliğiyle de suskunluğunu ve sır tutmasını anlattılar.

Hiçbir söz söylendiği için, söylenmeyen birçok söz kadar yarar sağlamamıştır. Çünkü söylenmemiş olanı bir gün söylemek mümkündür; söylenmişi susturmak ise değildir, dökülmüş ve her yana yayılmıştır. Sanırım bu yüzden konuşmayı insanlardan, susmayı tanrılardan öğreniriz; ayinlerde ve sır törenlerinde bize suskunluk öğretilir. Şair de en konuşkan kahraman Odysseus'u en suskun kişi yapmıştır; oğlunu, karısını ve dadısını da. Dadının şöyle dediğini duyarsın:

Sert bir meşe ya da demir gibi tutacağım;

kendisi de Penelope'nin yanında otururken

ağlayan karısına yüreğinde acıyordu, ama gözleri boynuz ya da demir gibi duruyordu göz kapaklarında kımıldamadan.

Bedeni baştan aşağı böyle bir hâkimiyetle doluydu. Logos her şeyi söz dinler ve elinin altında tutarak gözlere ağlamamayı, dile konuşmamayı, yüreğe titrememeyi ve havlamamayı buyuruyordu.

Yüreği sabırla dayanıyordu;

düşünme gücü akıldışı hareketlere kadar uzanıyor, soluğu ve kanı bile itaatkâr ve evcil yapıyordu. Yoldaşlarının çoğu da böyleydi. Kyklops tarafından sürüklenip yere çarpıldıkları hâlde Odysseus'u ele vermemeleri, göz için hazırlanmış o kızgın aleti göstermemeleri, sırrı söylemektense çiğ çiğ yenmeyi yeğlemeleri, hâkimiyet ve bağlılıkta aşılamayacak bir noktadır.

Bu yüzden Mısır kralı Pittakos'a bir kurbanlık gönderip en iyi ve en kötü eti ayırmasını istediğinde, Pittakos'un dili çıkarıp göndermesi yerinde bir davranıştı: Dil en büyük iyiliklerin de en büyük kötülüklerin de aletidir.

8

Ζήνων δʼ ὁ φιλόσοφος, ἵνα μηδʼ ἄκοντος αὐτοῦ πρόηταί τι τῶν ἀπορρήτων ἐκβιαζόμενον τὸ σῶμα ταῖς ἀνάγκαις, διαφαγὼν τὴν γλῶτταν προσέπτυσε τῷ τυράννῳ. καλὸν δὲ καὶ Λέαινα τῆς ἐγκρατείας ἔχει γέρας· ἑταίρα τῶν περὶ Ἁρμόδιον ἦν καὶ Ἀριστογείτονα καὶ τῆς ἐπὶ τοὺς τυράννους συνωμοσίας ἐκοινώνει ταῖς ἐλπίσιν ὡς γυνή· καὶ γὰρ αὕτη περὶ τὸν καλὸν ἐκεῖνον ἐβάκχευσε κρατῆρα τοῦ ἔρωτος, καὶ κατωργίαστο διὰ τοῦ θεοῦ τοῖς ἀπορρήτοις. ὡς οὖν ἐκεῖνοι πταίσαντες ἀνῃρέθησαν, ἀνακρινομένη καὶ κελευομένη φράσαι τοὺς ἔτι λανθάνοντας οὐκ ἔφρασεν, ἀλλʼ ἐνεκαρτέρησεν, ἐπιδείξασα τοὺς ἄνδρας οὐδὲν ἀνάξιον ἑαυτῶν παθόντας, εἰ τοιαύτην ἠγάπησαν. Ἀθηναῖοι δὲ χαλκῆν ποιησάμενοι, λέαιναν ἄγλωσσον ἐν πύλαις τῆς ἀκροπόλεως ἀνέθηκαν, τῷ μὲν θυμοειδεῖ τοῦ ζῴου τὸ ἀήττητον αὐτῆς τῷ δʼ ἀγλώσσῳ τὸ σιωπηρὸν καὶ μυστηριῶδες ἐμφαίνοντες οὐδεὶς γὰρ οὕτω λόγος ὠφέλησε ῥηθεὶς ὡς πολλοὶ σιωπηθέντες· ἔστι γὰρ εἰπεῖν ποτε τὸ σιγηθέν, οὐ μὴν σιωπῆσαί γε τὸ λεχθέν, ἀλλʼ ἐκκέχυται καὶ διαπεφοίτηκεν. ὅθεν οἶμαι τοῦ μὲν λέγειν ἀνθρώπους τοῦ δὲ σιωπᾶν θεοὺς διδασκάλους ἔχομεν, ἐν τελεταῖς καὶ μυστηρίοις σιωπὴν παραλαμβάνοντες. ὁ δὲ ποιητὴς τὸν λογιώτατον Ὀδυσσέα σιωπηλότατον πεποίηκε, καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τὴν τροφόν· ἀκούεις γὰρ λεγούσης ἕξω δʼ ἠύτε περ κρατερὴ δρῦς ἠὲ σίδηρος αὐτὸς δὲ τῇ Πηνελόπῃ παρακαθήμενος θυμῷ μὲν γοόωσαν ἑὴν ἐλέαιρε γυναῖκα, ὀφθαλμοὶ δʼ ὡς εἰ κέρα ἕστασαν ἠὲ σίδηρος, ἀτρέμας ἐν βλεφάροισιν. οὕτω τὸ σῶμα μεστὸν ἦν αὐτῷ πανταχόθεν ἐγκρατείας , καὶ πάντʼ ἔχων ὁ λόγος εὐπειθῆ καὶ ὑποχείρια προσέταττε τοῖς ὄμμασι μὴ δακρύειν, τῇ γλώττῃ μὴ φθέγγεσθαι, τῇ καρδίᾳ μὴ τρέμειν μηδʼ ὑλακτεῖν. τῷ δʼ αὖτʼ ἐν πείσῃ κραδίη μένε τετληυῖα μέχρι τῶν ἀλόγων κινημάτων διήκοντος τοῦ λογισμοῦ καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ αἷμα πεποιημένου κατήκοον ἑαυτῷ καὶ χειρόηθες. τοιοῦτοι δὲ καὶ οἱ πολλοὶ τῶν ἑταίρων· τὸ γὰρ ἑλκομένους καὶ προσουδιζομένους ὑπὸ τοῦ Κύκλωπος μὴ κατειπεῖν τοῦ Ὀδυσσέως μηδὲ δεῖξαι τὸ πεπυρακτωμένον ἐκεῖνο καὶ παρεσκευασμένον ὄργανον ἐπὶ τὸν ὀφθαλμόν, ἀλλʼ ὠμοὺς ἐσθίεσθαι μᾶλλον ἢ φράσαι τι τῶν ἀπορρήτων, ὑπερβολὴν ἐγκρατείας καὶ πίστεως οὐκ ἀπολέλοιπεν. ὅθεν ὁ Πιττακὸς οὐ κακῶς, τοῦ Αἰγυπτίων βασιλέως πέμψαντος ἱερεῖον αὐτῷ καὶ κελεύσαντος τὸ κάλλιστον καὶ χείριστον ἐξελεῖν κρέας, ἐξέπεμψεν ἐξελὼν τὴν γλῶτταν ὡς ὄργανον μὲν ἀγαθῶν ὄργανον δὲ κακῶν. τῶν μεγίστων οὖσαν.

99. Bölüm

Euripides'in Ino'su kendini açıkça överken susulacak yerde susmayı, güvenli yerde konuşmayı bildiğini söyler. Gerçekten soylu ve krallara yaraşır bir terbiye görmüş olanlar önce susmayı, sonra konuşmayı öğrenirler. Kral Antigonos'a oğlu ne zaman yola çıkacaklarını sorduğunda şöyle demişti: "Neden korkuyorsun? Boruyu bir tek sen mi duymazsın diye mi?" Krallığını bırakacağı kişiye bir sır bile emanet etmiyor muydu? Onu bu gibi konularda kendine hâkim ve tedbirli olmaya alıştırıyordu. Yaşlı Metellus da bir seferde buna benzer bir şey sorulunca, "Bu sırrı gömleğimin bildiğini düşünsem," demişti, "onu çıkarıp ateşe atardım."

Eumenes, Krateros'un geldiğini duyunca dostlarından hiçbirine söylemedi, gelenin Neoptolemos olduğu yalanını söyledi; askerler Neoptolemos'u küçümsüyor, Krateros'un şöhretine hayranlık duyup aretēsini seviyorlardı. Kimse gerçeği öğrenmedi. Savaşa girip kazandılar, onu tanımadan öldürdüler; ancak ölüsünü gördüklerinde tanıdılar. Savaşı böylece suskunluk yönetmiş, o kadar büyük bir rakibi gizlemişti. Dostları Eumenes'e önceden haber vermediği için kınamaktan çok hayranlık duymuşlardı. Biri kınasa bile, güvenmediği için kurtulup suçlanmak, güvendiği için ölüp suçlamaktan iyidir.

9

ἡ δʼ Εὐριπίδειος Ἰνὼ παρρησίαν ἄγουσα περὶ αὑτῆς εἰδέναι φησὶ σιγᾶν θʼ ὅπου δεῖ καὶ λέγειν ἵνʼ ἀσφαλές. οἱ γὰρ εὐγενοῦς καὶ βασιλικῆς τῷ ὄντι παιδείας τυχόντες πρῶτον σιγᾶν εἶτα λαλεῖν μανθάνουσιν. Ἀντίγονος γοῦν ὁ βασιλεὺς ἐκεῖνος, ἐρωτήσαντος αὐτὸν τοῦ υἱοῦ πηνίκα μέλλουσιν ἀναζευγνύειν, τί δέδοικας; εἶπε μὴ μόνος οὐκ ἀκούσῃς τῆς σάλπιγγος; οὐκ ἄρα φωνὴν ἐπίστευεν ἀπόρρητον ᾧ τὴν βασιλείαν ἀπολείπειν ἔμελλεν; ἐδίδασκε μὲν οὖν αὐτὸν ἐγκρατῶς ἔχειν πρὸς τὰ τοιαῦτα καὶ πεφυλαγμένως. Μέτελλος δʼ ὁ γέρων ἕτερόν τι τοιοῦτον ἐπερωτώμενος ἐπὶ στρατείας εἰ φησὶν ᾤμην τὸν χιτῶνά μοι συνειδέναι τοῦτο τἀπόρρητον, ἀποδυσάμενος ἂν αὐτὸν ἐπὶ τὸ πῦρ ἔθηκα Εὐμένης δʼ ἀκούσας ἐπέρχεσθαι Κρατερὸν οὐδενὶ τῶν φίλων ἔφρασεν, ἀλλʼ ἐψεύσατο Νεοπτόλεμον εἶναι· τούτου γὰρ οἱ στρατιῶται κατεφρόνουν, ἐκείνου δὲ καὶ τὴν δόξαν ἐθαύμαζον καὶ τὴν ἀρετὴν ἠγάπων. ἔγνω δʼ οὐδεὶς ἄλλος, ἀλλὰ συμβαλόντες ἐκράτησαν καὶ ἀπέκτειναν αὐτὸν ἀγνοοῦντες καὶ νεκρὸν ἐπέγνωσαν. οὕτως ἐστρατήγησεν ἡ σιωπὴ τὸν ἀγῶνα καὶ τηλικοῦτον ἀνταγωνιστὴν ἀπέκρυψεν· ὥστʼ αὐτὸν τοὺς φίλους μὴ προειπόντα θαυμάζειν μᾶλλον ἢ μέμφεσθαι· κἂν μέμφηται δέ τις, ἐγκαλεῖσθαι βέλτιόν ἐστι σωθέντα διʼ ἀπιστίαν ἢ κατηγορεῖν ἀπολλύμενον διὰ τὸ πιστεῦσαι.

1010. Bölüm

Susmayana karşı konuşma hakkını kim saklı tutmuştur ki? Söz bilinmemeliydiyse başkasına söylemek yanlıştı. Sırrı kendinden bırakıp başkasında tutmaya çalışıyorsan, kendi güvenilirliğini elden çıkarmış, başkasınınkine sığınmışsın demektir. O da senin gibiyse hakkınla mahvolursun; senden iyiyse, kendinden daha güvenilir birini bularak beklenmedik biçimde kurtulursun. "Ama o benim dostum." Onun da başka bir dostu var; ona, benim ona güvendiğim gibi güvenecek; o da bir başkasına. Hâkimiyetsizlik böylece zincirleme sürer, söz çoğalır, kat kat artar. Birlik kendi sınırını aşmaz, bir kez olarak kalır; bu yüzden ona "birlik" denir. İkilik ise farklılığın sınırsız başlangıcıdır; çünkü iki katına çıkarak hemen kendini aşar, çokluğa döner. Bunun gibi söz de ilk kişide kaldığı sürece gerçekten sırdır; bir başkasına geçince söylenti mertebesine geçer. Şairin "kanatlı sözler" demesi bundandır. Elden uçurulan kuşu yeniden tutmak kolay değildir; ağızdan çıkan sözü yakalayıp ele geçirmek de imkânsızdır, hızlı kanatlarını çırparak uçar, birinden ötekine dağılır.

Rüzgârın kaptığı gemiyi halatlarla ve demirlerle yavaşlatıp tutabilirler. Sözün ise, limandan fırlayıp çıktı mı, ne demirleyeceği yer vardır ne barınağı. Büyük bir gürültü ve yankıyla ilerleyerek söyleyeni kayalara çarpar, büyük ve korkunç bir tehlikeye batırır.

Küçük bir meşaleyle İda'nın kayalığı tutuşturulabilir; tek bir adama söyle, *bütün vatandaşlar öğrenir.*

10

τίς δʼ ὅλως ἑαυτῷ παρρησίαν ἀπολέλοιπε κατὰ τοῦ μὴ σιωπήσαντος; εἰ γὰρ ἀγνοεῖσθαι τὸν λόγον ἔδει, κακῶς ἐλέχθη πρὸς ἄλλον· εἰ δʼ ἀφεὶς ἐκ σεαυτοῦ κατέχεις ἐν ἑτέρῳ τἀπόρρητον, εἰς ἀλλοτρίαν πίστιν καταπέφευγας τὴν σεαυτοῦ προέμενος. κἂν μὲν ἐκεῖνος ὅμοιός σοι γένηται, δικαίως ἀπόλωλας· ἂν δὲ βελτίων, σῴζῃ παραλόγως ἕτερον εὑρὼν ὑπὲρ σεαυτὸν πιστότερον. ἀλλὰ φίλος οὗτος ἐμοί. τούτῳ δʼ ἕτερός τις, ᾧ πιστεύσει καὶ οὗτος ὡς ἐγὼ τούτῳ· κἀκεῖνος ἄλλῳ πάλιν· εἶθʼ οὕτως ἐπιγονὴν λαμβάνει καὶ πολλαπλασιασμόν, εἰρομένης τῆς ἀκρασίας, ὁ λόγος. ὡς γὰρ ἡ μονὰς οὐκ ἐκβαίνει τὸν ἑαυτῆς ὅρον ἀλλʼ ἅπαξ τὸ ἓν μένει, διὸ κέκληται μονάς· ἡ δὲ δυὰς ἀρχὴ διαφορᾶς ἀόριστος· εὐθὺς γὰρ ἑαυτὴν ἐξίστησι τῷ διπλασιασμῷ εἰς τὸ πλῆθος τρεπομένη· οὕτω λόγος ἐν τῷ πρώτῳ καταμένων ἀπόρρητος ὡς ἀληθῶς ἐστιν· ἂν δʼ εἰς ἕτερον ἐκβῇ φήμης ἔσχε τάξιν. ἔπεα γάρ πτερόεντα φησὶν ὁ ποιητής οὔτε γὰρ πτηνὸν ἐκ τῶν χειρῶν ἀφέντα ῥᾴδιόν ἐστιν αὖθις κατασχεῖν, οὔτε λόγον ἐκ τοῦ στόματος προέμενον κρατῆσαι καὶ συλλαβεῖν δυνατόν, ἀλλὰ φέρεται λαιψηρὰ κυκλώσας πτερά διʼ ἄλλων ἐπʼ ἄλλους σκιδνάμενος. νεὼς μὲν γὰρ ἁρπαγείσης ὑπὸ πνεύματος ἐπιλαμβάνονται, σπείραις καὶ ἀγκύραις τὸ τάχος ἀμβλύνοντες· τοῦ λόγου δʼ ὥσπερ ἐκ λιμένων ἐκδραμόντος οὐκ ἔστιν ὅρμος οὐδʼ ἀγκυροβόλιον, ἀλλὰ ψόφῳ πολλῷ καὶ ἤχῳ φερόμενος προσέρρηξε καὶ κατέδυσεν εἰς μέγαν τινὰ καὶ δεινὸν τὸν φθεγξάμενον κίνδυνον. μικροῦ γὰρ ἐκ λαμπτῆρος Ἰδαῖον λέπας πρήσειεν ἄν τις· καὶ πρὸς ἄνδρʼ εἰπὼν ἕνα, πύθοιντʼ ἂν ἀστοὶ πάντες.

1111. Bölüm

Roma senatosu günlerce gizli bir konuyu kendi içinde görüşüyordu. İş çok belirsiz olduğu ve kuşkulara yol açtığı için, başka bakımlardan iffetli ama sonuçta kadın olan biri kocasının peşini bırakmadı, sırrı öğrenmek için yalvardı. Susacağına yeminler etti, lanetler okudu, kendisine güvenilmediği için ağlayıp sızladı. Adam budalalığını ortaya çıkarmak istedi. "Kazandın, karıcığım," dedi, "dinle: Korkunç, olağanüstü bir olay. Rahipler bize altın miğferli ve mızraklı bir toygarın uçarken görüldüğünü bildirdi. Bu alametin hayırlı mı kötü mü olduğunu inceliyoruz, kâhinlerle birlikte kafa yoruyoruz. Ama sakın söyleme." Bunu deyip çarşıya gitti.

Kadın hemen içeri giren ilk hizmetçiyi yakaladı; göğsünü dövüp saçını yolarak "Vah kocam, vah vatanım! Başımıza neler gelecek!" diye bağırdı. Böylece hizmetçinin "Ne oldu ki?" diye sormasını istiyor, bunu ona öğretiyordu. Hizmetçi sorunca anlattı ve her gevezeliğin ortak nakaratını ekledi: "Kimseye söyleme, sus." Hizmetçi yanından ayrılır ayrılmaz arkadaşlarından en boş gördüğüne söyledi; o da yanına gelen sevgilisine anlattı. Hikâye öyle hızlı çarşıya yuvarlandı ki söylentiyi uyduran adamın önüne geçti. Bir tanıdığı ona rastlayıp "Evden yeni mi iniyorsun çarşıya?" dedi. "Yeni," dedi adam. "Öyleyse hiçbir şey duymadın?" "Yeni bir şey mi oldu?" "Altın miğferli ve mızraklı bir toygar uçarken görülmüş; yöneticiler bunun için senatoyu toplayacakmış." Adam gülerek "Vay canına, karıcığım," dedi, "ne hız! Söz benden önce çarşıya varmış." Yöneticilerle görüşüp onları telaştan kurtardı. Karısını cezalandırmak için de eve dönünce şöyle dedi: "Beni mahvettin, karıcığım. Sırrın benim evimden çıkıp yayıldığı anlaşıldı; senin hâkimiyetsizliğin yüzünden vatandan kaçmam gerekiyor." Kadın inkâra kalkıp "Bunu üç yüz kişiyle birlikte duymadın mı?" deyince adam, "Ne üç yüzü?" dedi; "Sen zorladın, ben de seni sınamak için uydurdum." Bu adam karısını çok güvenli ve tedbirli bir biçimde sınamış, çürük kaba şarap ya da zeytinyağı değil, su koymuştu.

Augustus Caesar'ın dostu Fulvius, yaşlanmış olan Augustus'un evinin ıssızlığından yakındığını duymuştu. İki torunu ölmüş, kalan tek torunu Postumius bir iftira yüzünden sürgündeydi; bu yüzden hâkimiyetin yerine karısının oğlunu getirmek zorunda kalıyordu; oysa torununa acıyor, onu sürgünden geri çağırmayı düşünüyordu. Fulvius bunları duyup karısına anlattı, o da Livia'ya. Livia Caesar'a acı acı çıkıştı: Bunu çoktan kararlaştırmışsa neden torununu getirtmiyor, kendisini hâkimiyetin varisiyle düşman ediyordu? Fulvius sabahleyin her zamanki gibi ona gelip "Selam, Caesar" dedi. Caesar "Sağlıcakla kal, Fulvius" dedi. Fulvius anladı, hemen eve gitti, karısını çağırdı: "Caesar sırrı saklamadığımı öğrenmiş," dedi, "bu yüzden kendimi öldüreceğim." Karısı "Hakkın var," dedi, "bunca zaman benimle yaşayıp hâkimiyetsizliğimi anlamadın, ondan sakınmadın. Ama önce ben." Kılıcı aldı, kocasından önce kendini öldürdü.

11

ἡ Ῥωμαίων σύγκλητος ἀπόρρητόν τινα βουλὴν ἐβουλεύετο καθʼ αὑτὴν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας· ἀσάφειαν δὲ πολλὴν καὶ ὑπόνοιαν ἔχοντος τοῦ πράγματος, γυνὴ τἄλλα σώφρων, γυνὴ δέ, προσέκειτο τῷ ἑαυτῆς ἀνδρί, λιπαρῶς δεομένη πυθέσθαι τἀπόρρητον· ὅρκοι δὲ καὶ κατάραι περὶ σιωπῆς ἐγίγνοντο καὶ δάκρυα ποτνιωμένης αὐτῆς, ὡς πίστιν οὐκ ἐχούσης. ὁ δὲ Ῥωμαῖος ἐξελέγξαι βουλόμενος αὐτῆς τὴν ἀβελτερίαν νικᾷς, ὦ γύναι εἶπεν ἀλλʼ ἄκουε φοβερὸν πρᾶγμα καὶ τεράστιον· προσήγγελται γὰρ ἡμῖν ὑπὸ τῶν ἱερέων κόρυδον ὦφθαι πετόμενον κράνος ἔχοντα χρυσοῦν καὶ δόρυ· σκεπτόμεθα δὴ τὸ τέρας εἴτε χρηστὸν εἴτε φαῦλόν ἐστι, καὶ συνδιαποροῦμεν τοῖς μάντεσιν· ἀλλὰ σιώπα ταῦτʼ εἰπὼν ᾤχετʼ εἰς τὴν ἀγοράν· ἡ δὲ τῶν θεραπαινίδων εὐθὺς ἐφελκυσαμένη τὴν πρώτην εἰσελθοῦσαν, ἔπαιε τὸ στῆθος αὑτῆς καὶ τὰς τρίχας ἐσπάραττεν οἴμοι λέγουσα τἀνδρὸς καὶ τῆς πατρίδος· τί πεισόμεθα; βουλομένη καὶ διδάσκουσα τὴν θεράπαιναν εἰπεῖν τί γὰρ γέγονεν; ὡς δʼ οὖν πυθομένης διηγήσατο καὶ προσέθηκε τὸν κοινὸν ἁπάσης ἀδολεσχίας ἐπῳδόν, τὸ ταῦτα μηδενὶ φράσῃς ἀλλὰ σιώπα, οὐ φθάνει τὸ θεραπαινίδιον ἀποχωρῆσαν αὐτῆς, καὶ τῶν ὁμοδούλων εὐθὺς ἣν μάλιστʼ εἶδε σχολάζουσαν ἐμβάλλει τὸν λόγον· ἐκείνη δὲ τῷ ἐραστῇ παραγενομένῳ πρὸς αὐτὴν ἔφρασεν. οὕτω δʼ εἰς ἀγορὰν τοῦ διηγήματος ἐκκυλισθέντος ὥστε προλαβεῖν τὸν πλασάμενον τὴν φήμην, ἀπαντήσας τις αὐτῷ τῶν γνωρίμων ἀρτίως εἶπεν οἴκοθεν εἰς ἀγορὰν καταβαίνεις; ἀρτίως ἔφη ἐκεῖνος. οὐκοῦν οὐδὲν ἀκήκοας; γέγονε γάρ τι καινόν; ἀλλὰ κόρυδος ὦπται πετόμενος κράνος ἔχων χρυσοῦν καὶ δόρυ, καὶ μέλλουσι περὶ τούτου σύγκλητον ἔχειν οἱ ἄρχοντες. κἀκεῖνος γελάσας φεῦ τοῦ τάχους εἶπεν ὦ γύναι, τὸ καὶ φθάσαι με τὸν λόγον εἰς ἀγορὰν προελθόντα τούς μὲν οὖν ἄρχοντας ἐντυχὼν ἀπήλλαξε τῆς ταραχῆς τὴν δὲ γυναῖκα τιμωρούμενος, ὡς οἴκαδʼ εἰσῆλθεν, ἀπώλεσάς μʼ εἶπεν ὦ γύναι· τὸ γὰρ ἀπόρρητον ἐκ τῆς ἐμῆς οἰκίας πεφώραται δεδημοσιωμένον· ὥστε μοι φευκτέον ἐστὶ τὴν πατρίδα διὰ τὴν σὴν ἀκρασίαν. τρεπομένης δὲ πρὸς; ἄρνησιν αὐτῆς καὶ λεγούσης οὐ· γὰρ ταῦτα μετὰ τριακοσίων ἤκουσας; ποίων ἔφη τριακοσίων; σοῦ βιασαμένης, ἐπλασάμην ἀποπειρώμενος. οὗτος μὲν οὖν ἀσφαλῶς πάνυ καὶ μετʼ εὐλαβείας, ὥσπερ εἰς ἀγγεῖον σαθρὸν οὐκ οἶνον οὐκ ἔλαιον ἀλλʼ ὕδωρ ἐγχέας, ἐπείρασε τὴν γυναῖκα. Φούλβιος δʼ ὁ Καίσαρος ἑταῖρος τοῦ Σεβαστοῦ, γέροντος ἤδη γεγονότος ἀκούσας ὀδυρομένου τὴν περὶ τὸν οἶκον ἐρημίαν, καὶ ὅτι, τῶν μὲν δυεῖν αὐτῷ θυγατριδῶν ἀπολωλότων Ποστουμίου δʼ ὃς ἔτι λοιπός; ἐστιν ἐκ διαβολῆς τινος ἐν φυγῇ ὄντος, ἀναγκάζεται τὸν τῆς γυναικὸς υἱὸν ἐπεισάγειν τῇ διαδοχῇ τῆς ἡγεμονίας, καίπερ οἰκτίρων καὶ βουλευόμενος ἐκ τῆς ὑπερορίας ἀνακαλεῖσθαι τὸν θυγατριδοῦν· ταῦτʼ ὁ Φούλβιος ἀκούσας ἐξήνεγκε πρὸς τὴν γυναῖκα, πρὸς δὲ Λιβίαν ἐκείνη, Λιβία δὲ καθήψατο πικρῶς Καίσαρος, εἰ πάλαι ταῦτʼ ἐγνωκὼς οὐ μεταπέμπεται τὸν θυγατριδοῦν, ἀλλʼ εἰς ἔχθραν καὶ πόλεμον αὐτὴν τῷ διαδόχῳ τῆς ἀρχῆς καθίστησιν. · ἐλθόντος οὖν ἕωθεν, ὡς εἰώθει, τοῦ Φουλβίου πρὸς αὐτὸν καὶ εἰπόντος χαῖρε, Καῖσαρ ὑγίαινʼ εἶπε Φούλβιε. κἀκεῖνος νοήσας ᾤχετʼ εὐθὺς ἀπιὼν οἴκαδε, καὶ τὴν γυναῖκα μεταπεμψάμενος ἔγνωκεν ἔφη Καῖσαρ, ὅτι τἀπόρρητον οὐκ ἐσιώπησα· καὶ διὰ τοῦτο μέλλω ἀναιρεῖν ἐμαυτόν· ἡ δὲ γυνὴ δικαίως εἶπεν ὅτι μοι τοσοῦτον συνοικῶν χρόνον οὐκ ἔγνως οὐδʼ ἐφυλάξω τὴν ἀκρασίαν· ἀλλʼ ἔασον ἐμὲ προτέραν καὶ λαβοῦσα τὸ ξίφος ἑαυτὴν προανεῖλε τἀνδρός.

1212. Bölüm

Komedya yazarı Philippides'in söylediği doğrudur. Kral Lysimakhos ona dostluk göstererek "Sana malımdan neyi vereyim?" demiş; o da "İstediğini, kralım," demiş, "yeter ki sırların olmasın."

Gevezeliğin bir başka kötü yoldaşı da meraktır. Çok şey söyleyebilmek için çok şey duymak isterler; özellikle gizli ve saklı sözlerin peşinde dolaşır, izini sürer, araştırırlar, saçmalıklarına eski püskü odun çöp yığar gibi. Sonra çocukların buz parçası gibi, ne tutabilir ne bırakabilirler; daha doğrusu gizli sözleri koyunlarına sürüngen gibi alıp saklarlar, tutamazlar, kendileri kemirilir. Zargana balıklarının ve engereklerin doğururken patladığını söylerler; gizli sözler de tutamayanlardan fırlayıp onları mahveder, yok eder.

Seleukos Kallinikos, Galatlara karşı savaşta bütün ordusunu ve kuvvetlerini kaybetti. Tacını çıkarıp üç dört kişiyle at sırtında kaçtı, uzun süre yolsuz yerlerde dolaştı, açlıktan bitkin düşünce bir çiftlik evine geldi ve tesadüfen ev sahibini bulup ekmek ve su istedi. Adam bunları ve tarlada bulunan diğer şeyleri cömertçe verdi, nazik davrandı; kralın yüzünü tanıdı. Böyle bir ihtiyaç anında ona denk gelmekten çok sevindi; kendini tutamadı, kralın gizlenme isteğine yalanla eşlik edemedi. Yola kadar geçirdi, ayrılırken de "Sağlıcakla kal, kral Seleukos" dedi. Kral sağ elini uzatıp öpecekmiş gibi onu kendine çekti, yanındakilerden birine adamın boynunu kılıçla kesmesini işaret etti:

daha konuşurken başı toza karıştı.

O zaman susup kısa bir süre dayansaydı, kral sonradan talihi dönüp büyüdüğünde, sanırım konukseverliğinden çok suskunluğu için daha büyük lütuflar görürdü. Yine de bu adamın hâkimiyetsizliğinin bir mazereti vardı: umut ve dostluk.

12

ὀρθῶς οὖν Φιλιππίδης ὁ κωμῳδιοποιὸς φιλοφρονουμένου τοῦ βασιλέως αὐτὸν Λυσιμάχου καὶ λέγοντος τίνος σοι μεταδῶ τῶν ἐμῶν; οὗ βούλει φησὶ βασιλεῦ, πλὴν τῶν ἀπορρήτων τῇ δʼ ἀδολεσχίᾳ καὶ ἡ περιεργία κακὸν οὐκ ἔλαττον πρόσεστι πολλὰ γὰρ ἀκούειν θέλουσιν, ἵνα πολλὰ λέγειν ἔχωσι· καὶ μάλιστα τοὺς ἀπορρήτους καὶ κεκρυμμένους τῶν λόγων περιιόντες ἐξιχνεύουσι καὶ ἀνερευνῶσιν, ὥσπερ ὕλην πυλαίαν τινὰ φορυτῶν τῇ φλυαρίᾳ παρατιθέμενοι, εἶθʼ ὥσπερ οἱ παῖδες τὸν κρύσταλλον οὔτε κατέχειν οὔτʼ ἀφιέναι θέλουσι· μᾶλλον δʼ ὥσπερ ἑρπετὰ τοὺς ἀπορρήτους λόγους ἐγκολπισάμενοι καὶ συλλαβόντες οὐ συγκρατοῦσιν ἀλλὰ διαβιβρώσκονται ὑπʼ αὐτῶν. τὰς μὲν γὰρ βελόνας φασὶ ῥήγνυσθαι τικτούσας καὶ τὰς ἐχίδνας, οἱ δʼ ἀπόρρητοι λόγοι τοὺς μὴ στέγοντας ἐκπίπτοντες ἀπολλύουσι καὶ διαφθείρουσι. Σέλευκος ὁ Καλλίνικος ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας μάχῃ πᾶν ἀποβαλὼν τὸ στράτευμα καὶ τὴν δύναμιν, αὐτὸς περισπάσας τὸ διάδημα καὶ φυγὼν ἵππῳ μετὰ τριῶν ἢ τεττάρων ἀνοδίαις καὶ πλάναις πολὺν δρόμον, ἤδη διʼ ἔνδειαν ἀπαγορεύων ἐπαυλίῳ τινὶ προσῆλθε, καὶ τὸν δεσπότην αὐτὸν εὑρὼν κατὰ τύχην ἄρτον καὶ ὕδωρ ᾔτησεν. ὁ δὲ καὶ ταῦτα· καὶ τῶν ἄλλων ὅσα παρῆν ἐν τῷ ἀγρῷ δαψιλῶς ἐπιδιδοὺς καὶ φιλοφρονούμενος ἐγνώρισε τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως, καὶ περιχαρὴς γενόμενος τῇ συντυχίᾳ τῆς χρείας οὐ κατέσχεν οὐδὲ συνεψεύσατο βουλομένῳ λανθάνειν, ἀλλʼ ἄχρι τῆς ὁδοῦ προπέμψας. καὶ ἀπολυόμενος ὑγίαινʼ εἶπεν ὦ βασιλεῦ Σέλευκε. κἀκεῖνος ἐκτείνας τὴν δεξιὰν αὐτῷ καὶ προσελκόμενος; ὡς φιλήσων, ἔνευσεν ἑνὶ τῶν μετʼ αὐτοῦ ξίφει τὸν τράχηλον ἀποκόψαι τοῦ ἀνθρώπου· φθεγγομένου δʼ ἄρα τοῦ γε κάρη κονίῃσιν ἐμίχθη. εἰ· δʼ ἐσίγησε τότε καρτερήσας ὀλίγον χρόνον, εὐτυχήσαντος ὕστερον τοῦ βασιλέως καὶ μεγάλου γενομένου μείζονας ἂν οἶμαι χάριτας ἐκομίσατο ἀντὶ τῆς σιωπῆς ἢ τῆς φιλοξενίας. οὗτος μὲν οὖν ἁμωσγέπως ἔσχε πρόφασιν τῆς ἀκρασίας τὴν ἐλπίδα καὶ τὴν φιλοφροσύνην.

1313. Bölüm

Gevezelerin çoğu ise hiçbir sebep olmadan kendilerini mahveder. Bir berber dükkânında Dionysios'un tiranlığının adamant gibi kırılmaz olduğu konuşuluyordu. Berber gülmüş: "Bunları Dionysios için mi söylüyorsunuz? Ben birkaç günde bir ustura boynunda duran adam için?" Dionysios bunu duyunca onu çarmıha gerdirdi.

Berberler zaten pek konuşkan bir takımdır; en geveze insanlar dükkânlarına akıp oturur, onlar da bu alışkanlığa bulaşır. Kral Arkhelaos'un sözü ne zariftir: Geveze berber omzuna havluyu sarıp "Nasıl kesmemi istersiniz, kralım?" diye sorunca, "Susarak" demiş.

Atinalıların Sicilya'daki büyük felaketini de bir berber yaymıştır. Oradan kaçan bir köleden Peiraieus'ta ilk o duymuş, sonra dükkânını bırakıp

başkası şan kazanmasın, kendisi ikinci gelmesin

diye koşarak şehre gitmiş, sözü içeri atmış. Beklenen karışıklık çıkmış, halk mecliste toplanıp söylentinin kaynağını aramış. Berberi getirip sorguya çekmişler; haberi veren adamın adını bile bilmiyor, kaynak olarak adsız, tanınmamış birini gösteriyormuş. Tiyatroda öfke ve bağırış yükselmiş: "İşkence edin, bu uğursuzu germeye koyun! Bu uydurma, bir düzmece! Başka kim duymuş? Kim inanmış?" Çark getirilmiş, adam gerilmiş. O sırada, felaketin içinden kaçıp kurtulmuş olanlar haberi getirmişler. Herkes kendi yasına dağılmış, zavallıyı çarka bağlı bırakmış. Akşama doğru çözülmüş, sonra cellada Nikias'ın nasıl öldüğünü de duyup duymadıklarını sormuş. Alışkanlık gevezeliği böyle yenilmez ve öğüt dinlemez bir kötülük yapar.

13

οἱ δὲ πλεῖστοι τῶν ἀδολέσχων οὐδʼ αἰτίαν ἔχοντες ἀπολλύουσιν αὑτούς. οἷον ἐν κουρείῳ τινὶ λόγων γιγνομἑνων περὶ τῆς Διονυσίου τυραννίδος, ὡς ἀδαμαντίνη καὶ ἄρρηκτός ἐστι, γελάσας ὁ κουρεὺς ταῦθʼ ὑμᾶς ἔφη περὶ Διονυσίου δεῖ λέγειν, οὗ ἐγὼ παρʼ ἡμέρας ὀλίγας ἐπὶ τοῦ τραχήλου τὸ ξυρὸν ἔχω; ταῦτʼ ἀκούσας ὁ Διονύσιος ἀνεσταύρωσεν αὐτόν. ἐπιεικῶς δὲ λάλον ἐστὶ τὸ τῶν κουρέων γένος οἱ γὰρ ἀδολεσχότατοι προσρέουσι καὶ προσκαθίζουσιν, ὥστʼ αὐτοὺς ἀναπίμπλασθαι τῆς συνηθείας. χαριέντως γοῦν ὁ βασιλεὺς Ἀρχέλαος, ἀδολέσχου κουρέως περιβαλόντος αὐτῷ τὸ ὠμόλινον καὶ πυθομένου πῶς σε κείρω, βασιλεῦ σιωπῶν ἔφη. κουρεὺς δὲ καὶ τὴν ἐν Σικελίᾳ τῶν Ἀθηναίων μεγάλην κακοπραγίαν ἀπήγγειλε, πρῶτος ἐν Πειραιεῖ πυθόμενος οἰκέτου τινὸς τῶν ἀποδεδρακότων ἐκεῖθεν. εἶτʼ ἀφεὶς τὸ ἐργαστήριον εἰς ἄστυ συνέτεινε δρόμῳ μή τις κῦδος ἄροιτο τὸν λόγον εἰς τὴν πόλιν ἐμβαλών, ὁ δὲ δεύτερος ἔλθοι. γενομένης δὲ ταραχῆς οἷον εἰκός, εἰς ἐκκλησίαν ἀθροισθεὶς ὁ δῆμος ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἐβάδιζε τῆς φήμης. ἤγετʼ οὖν ὁ κουρεὺς καὶ ἀνεκρίνετο, μηδὲ τοὔνομα τοῦ φράσαντος εἰδὼς ἀλλʼ εἰς ἀνώνυμον καὶ ἄγνωστον ἀναφέρων τὴν ἀρχὴν πρόσωπον. ὀργὴ δʼ οὖν καὶ βοὴ τοῦ θεάτρου· βασάνιζε καὶ στρέβλου τὸν ἀλάστορα· πέπλασται ταῦτα καὶ συντέθειται· τίς δʼ ἄλλος ἤκουσε; τίς δʼ ἐπίστευσεν ἐκομίσθη τροχός, κατετάθη ὁ ἄνθρωπος. ἐν τούτῳ παρῆσαν οἱ τὴν συμφορὰν ἀπαγγέλλοντες, ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἔργου διαπεφευγότες, ἐσκεδάσθησαν οὖν πάντες ἐπὶ τὰ οἰκεῖα πένθη, καταλιπόντες ἐν τῷ τροχῷ τὸν ἄθλιον ἐνδεδεμένον. ὀψὲ δὲ λυθεὶς ἤδη πρὸς ἑσπέραν ἠρώτα τὸν δημόσιον, εἰ καὶ περὶ Νικίου τοῦ στρατηγοῦ, ὃν τρόπον ἀπόλωλεν, ἀκηκόασιν. οὕτως ἄμαχόν τι κακὸν καὶ ἀνουθέτητον ἡ συνήθεια ποιεῖ τὴν ἀδολεσχίαν.

1414. Bölüm

Acı ve pis kokulu ilaç içenlerin kâseden bile iğrenmesi gibi, kötü haber getirenler de dinleyenlerin gözünden düşer, nefret edilirler. Sophokles bu yüzden işi zarif bir tartışmaya dökmüştür: Yapanlar gibi söyleyenler de üzer. Yine de akan dili ne durdurabilir ne de cezalandırabilir.

Lakedaimon'da Tunç Evli Athena'nın tapınağının soyulduğu, içeride de boş bir şişenin durduğu görülmüştü. Çok insan toplanmış, ne olduğunu çözemiyordu. Oradakilerden biri, "İsterseniz," dedi, "şişe hakkında aklıma geleni söyleyeyim. Sanırım hırsızlar bu tehlikeye baldıran içerek ve yanlarında şarap getirerek girdiler. Fark edilmezlerse sek şarabı içip zehri söndürecek ve eritecek, sonra güvenle gideceklerdi; yakalanırlarsa işkenceden önce zehirle kolayca, acısız öleceklerdi." Bunu söyleyince, bu kadar dolambaçlı ve incelikli bir işi tahmin eden değil, bilen biri olduğu anlaşıldı. Çevresini sardılar, her yandan sorguya çektiler: "Sen kimsin? Seni kim tanıyor? Bunları nereden biliyorsun?" Sonunda sıkışıp hırsızlardan biri olduğunu itiraf etti.

İbykos'u öldürenler de böyle yakalanmadı mı? Tiyatroda otururlarken turnalar görününce birbirlerine gülerek "İbykos'un intikamcıları geldi" diye fısıldaşmışlardı. İbykos uzun süredir kayıptı, aranıyordu; yanlarında oturanlar bu sözü duyup yakaladılar ve yöneticilere bildirdiler. Suçları böylece ortaya çıktı, götürüldüler; onları cezalandıran turnalar değil, Erinys ya da Poine gibi cinayeti ağızlarından zorla aldıran kendi dil kaşıntılarıydı. Bedende hasta ve ağrıyan yerlere çevreden bir akış ve çekim olur; gevezelerin dili de bunun gibi durmadan iltihaplı ve zonklar hâlde gizli saklı şeyleri kendine çeker. Bu yüzden onu çitle çevirmek, aklı dilin önüne hep bir set gibi koyup akışını ve kaymasını durdurmak gerekir. Yoksa kazlardan daha akılsız sayılırız. Kartallarla dolu Toros'u Kilikya'dan aşarken kazların ağızlarına kocaman bir taş aldıkları, sese sürgü ya da gem vurdukları, böylece geceleyin fark edilmeden geçtikleri söylenir.

14

καίτοι γʼ ὥσπερ οἱ τὰ πικρὰ καὶ τὰ δυσώδη φάρμακα πιόντες δυσχεραίνουσι καὶ τὰς κύλικας, οὕτως οἱ τὰ κακὰ προσαγγέλλοντες ὑπὸ τῶν ἀκουόντων δυσχεραίνονται καὶ μισοῦνται. ὅθεν χαριέντως ὁ Σοφοκλῆς διηπόρηκεν, λυποῦσι δʼ οὖν ὥσπερ οἱ δρῶντες καὶ οἱ λέγοντες, ἀλλʼ ὅμως οὐκ ἔστι γλώσσης ῥεούσης ἐπίσχεσις οὐδὲ κολασμός. ἐν Λακεδαίμονι τῆς Χαλκιοίκου τὸ ἱερὸν ὤφθη σεσυλημένον, καὶ κειμένη ἔνδον κενὴ λάγυνος. ἦν οὖν ἀπορία πολλῶν συνδεδραμηκότων, καί τις τῶν παρόντων εἰ βούλεσθʼ εἶπεν ἐγὼ φράσω ὑμῖν ὁ μοι παρίσταται περὶ τῆς λαγύνου· νομίζω γάρ ἔφη τοὺς ἱεροσύλους ἐπὶ τηλικοῦτον ἐλθεῖν κίνδυνον, κώνειον ἐμπιόντας καὶ κομίζοντας οἶνον· ἵνʼ εἰ μὲν αὐτοῖς λαθεῖν ἐγγένοιτο, τῷ ἀκράτῳ ποθέντι σβέσαντες καὶ διαλύσαντες τὸ φάρμακον ἀπέλθοιεν ἀσφαλῶς εἰ δʼ ἁλίσκοιντο, πρὸ τῶν βασάνων ὑπὸ τοῦ φαρμάκου ῥᾳδίως καὶ ἀνωδύνως ἀποθάνοιεν. ταῦτʼ εἰπόντος αὐτοῦ, τὸ πρᾶγμα πλοκὴν ἔχον καὶ περινόησιν τοσαύτην οὐχ ὑπονοοῦντος ἀλλʼ εἰδότος ἐφαίνετο. καὶ περιστάντες αὐτὸν ἀνέκριναν ἄλλοθεν ἄλλος τίς εἶ; ʼ καί τίς σʼ οἶδε; ʼ καί πόθεν ἐπίστασαι ταῦτα; καὶ τὸ πέρας ἐλεγχόμενος οὕτως ὡμολόγησεν εἷς εἶναι τῶν ἱεροσύλων. οἱ δʼ Ἴβυκον ἀποκτείναντες οὐχ οὕτως ἑάλωσαν ἐν θεάτρῳ καθήμενοι, καὶ γεράνων παραφανεισῶν πρὸς ἀλλήλους; ἅμα γέλωτι ψιθυρίζοντες, ὡς αἱ Ἰβύκου ἔκδικοι πάρεισιν; ἀκούσαντες γὰρ οἱ καθεζόμενοι πλησίον, ἤδη πολὺν χρόνον τοῦ Ἰβύκου ὄντος ἀφανοῦς καὶ ζητουμένου, ἐπελάβοντο τῆς φωνῆς καὶ προσήγγειλαν τοῖς ἄρχουσιν. ἐλεγχθέντες δʼ οὕτως ἀπήχθησαν, οὐχ ὑπὸ τῶν γεράνων κολασθέντες ἀλλʼ ὑπὸ τῆς αὑτῶν γλωσσαλγίας ὥσπερ ἐρινύος ἢ Ποινῆς βιασθέντες ἐξαγορεῦσαι τὸν φόνον. ὡς γὰρ ἐν τῷ σώματι πρὸς τὰ πεπονθότα μέρη καὶ ἀλγοῦντα γίγνεται φορὰ καὶ ὁλκὴ τῶν πλησίον, οὕτως ἡ γλῶττα τῶν ἀδολέσχων ἀεὶ φλεγμονὴν ἔχουσα καὶ σφυγμὸν ἕλκει τι καὶ συνάγει τῶν ἀπορρήτων καὶ κεκρυμμένων ἐφʼ ἑαυτήν. διὸ δεῖ πεφράχθαι, καὶ τὸν λογισμὸν ὡς πρόβολον ἐμποδὼν ἀεὶ τῇ γλώττῃ κείμενον ἐπέχειν τὸ ῥεῦμα καὶ τὸν ὄλισθον αὐτῆς, ἵνα μὴ τῶν χηνῶν ἀφρονέστεροι εἶναι δοκῶμεν, οὕς φασιν, ὅταν ὑπερβάλλωσιν. ἐκ Κιλικίας τὸν Ταῦρον ἀετῶν ὄντα μεστόν, εἰς τὸ στόμα λαμβάνειν εὐμεγέθη λίθον ὥσπερ κλεῖθρον ἢ χαλινὸν ἐμβάλλοντας τῇ φωνῇ, καὶ νυκτὸς οὕτως ὑπερφέρεσθαι λανθάνοντας.

1515. Bölüm

Birine en kötü ve en lanetli insan kimdir diye sorulsa, hainden başkasını söylemez. Demosthenes'in dediğine göre Euthykrates evinin çatısını Makedonya kerestesiyle örtmüş; Philokrates çok altın alıp fahişelere ve balığa harcamış; Eretria'yı ihanetle teslim eden Euphorbos ile Philagros'a kral toprak vermişti. Geveze ise ücretsiz ve kendiliğinden hain olur. Atları ya da surları ele vermez ama davalarda, ayaklanmalarda, siyasi çekişmelerde gizli sözleri dışarı çıkarır. Kimse ona teşekkür etmez; dinlenirse kendisi borçlu kalır. Mallarını gelişigüzel ve ölçüsüzce dağıtıp armağan edene söylenen şu söz

Sen insan dostu değilsin; hastasın, vermekten zevk alıyorsun

boşboğaza da uyar: Bunları ifşa etmekle dost ya da iyi niyetli olmuş olmuyorsun; hastasın, konuşmaktan, saçmalamaktan zevk alıyorsun.

15

εἰ τοίνυν ἔροιτό τις τὸν κάκιστον ὅστις ἐστὶ καὶ τὸν ἐξωλέστατον,ʼ οὐδεὶς ἂν ἄλλον εἴποι τὸν προδότην παρελθών. Εὐθυκράτης μὲν οὖν ἤρεψε τὴν οἰκίαν τοῖς ἐκ Μακεδονίας ξύλοις ὥς φησι Δημοσθένης· Φιλοκράτης δὲ χρυσίον πολὺ λαβὼν πόρνας καὶ ἰχθῦς ἠγόραζεν· Εὐφόρβῳ δὲ καὶ Φιλάγρῳ τοῖς Ἐρέτριαν προδοῦσι χώραν ὁ βασιλεὺς ἔδωκεν. ὁ δʼ ἀδόλεσχος ἄμισθός ἐστι προδότης; καὶ αὐτεπάγγελτος, οὐχ ἵππους οὐδὲ τείχη προδιδούς, ἀλλὰ λόγους ἐκφέρων ἀπορρήτους ἐν δίκαις ἐν στάσεσιν ἐν διαπολιτείαις, μηδενὸς αὐτῷ χάριν ἔχοντος· ἀλλʼ ἂν αὐτός ἀκούηται, προσοφείλων χάριν. ὥστε τὸ λελεγμένον πρὸς τὸν εἰκῆ καὶ ἀκρίτως ἐκχέοντα τὰ ἑαυτοῦ καὶ καταχαριζόμενον οὐ φιλάνθρωπος σὺ γʼ ἐσσʼ· ἔχεις νόσον, χαίρεις διδούς ἐναρμόττει καὶ πρὸς τὸν φλύαρον· οὐ φίλος εἶ σὺ ταῦτα μηνύων οὐδʼ εὔνους· ἔχεις νόσον, χαίρεις λαλῶν καὶ φλυαρῶν.

1616. Bölüm

Bunlar gevezeliğe suçlama değil, tedavi sayılmalıdır. Çünkü hâlleri hüküm vermek ve alıştırmayla yeneriz; önce gelen hükümdür. Kimse iğrenmediği şeyden kaçmaya, onu psykhēsinden silmeye alışmaz. Hâllerden ise onların verdiği zararları ve utançları logosla kavrayınca iğreniriz. Şimdi gevezelerde kavradığımız gibi: Sevilmek isterken nefret edilir, memnun etmek isterken bunaltır, hayranlık uyandırmayı umarken gülünç olur, kazançsız harcar, dostlarına haksızlık eder, düşmanlarına yarar sağlar, kendilerini mahvederler. Demek ki bu hâlin ilk ilacı, ondan doğan utanç verici ve acı sonuçları hesaba katmaktır.

16

ταῦτα δʼ οὐ κατηγορίαν ἡγητέον ἀλλʼ ἰατρείαν τῆς ἀδολεσχίας· τῶν γὰρ παθῶν κρίσει καὶ ἀσκήσει περιγιγνόμεθα, προτέρα δʼ ἡ κρίσις ἐστίν. οὐδεὶς γὰρ ἐθίζεται φεύγειν καὶ ἀποτρίβεσθαι τῆς ψυχῆς ὃ μὴ δυσχεραίνει. δυσχεραίνομεν δὲ τὰ πάθη, ὅταν τὰς βλάβας καὶ τὰς αἰσχύνας τὰς ἀπʼ αὐτῶν τῷ λόγῳ κατανοήσωμεν ὥσπερ νῦν κατανοοῦμεν ἐπὶ τῶν ἀδολέσχων, ὅτι φιλεῖσθαι βουλόμενοι μισοῦνται, χαρίζεσθαι θέλοντες ἐνοχλοῦσι, θαυμάζεσθαι δοκοῦντες καταγελῶνται, κερδαίνοντες οὐδὲν ἀναλίσκουσιν· ἀδικοῦσι τοὺς φίλους, ὠφελοῦσι τοὺς ἐχθρούς, ἑαυτοὺς ἀπολλύουσιν. ὥστε τοῦτο πρῶτον ἴαμα καὶ φάρμακόν ἐστι τοῦ πάθους, ὁ τῶν ἀπʼ αὐτοῦ γιγνομένων αἰσχρῶν καὶ ὀδυνηρῶν ἐπιλογισμός.

1717. Bölüm

İkinci olarak bunların zıtlarını düşünmek gerekir: Dilini tutmaya dair övgüleri dinlemek, hatırda tutmak, el altında bulundurmak; suskunluğun vakarını, kutsallığını, sır doluluğunu aklından çıkarmamak. Sözü toparlak ve kısa olanların, az sözün içine çok anlam sığdıranların, bu dizginsiz ve savrulan insanlardan daha çok hayranlık uyandırdığını, daha çok sevildiğini, daha bilge sayıldığını düşünmek. Platon da böylelerini över; yoğun, sıkı, derli toplu sözler söyleyen usta mızrakçılara benzetir. Lykurgos da vatandaşlarını çocukluktan itibaren suskunlukla sıkıştırarak bu keskinliğe getirip yoğunlaştırıyordu. Keltiberler demiri toprağa gömüp fazlalığını ve toprak kısmını temizleyerek çelik yaparlar. Bunun gibi Lakon sözünün de kabuğu yoktur; fazlalık atılarak tam etkiye doğru sürülüp çeliklenir. Onlardaki bu özlü söz ustalığı, karşılıklarında çabuk dönen bu keskinlik, çok susmaktan gelir.

Gevezelere özellikle bu tür sözlerin ne kadar zarif ve güçlü olduğunu göstermek gerekir. Örneğin: "Lakedaimonlulardan Philippos'a: Dionysios Korinthos'ta." Philippos onlara "Lakonya'ya girersem sizi yerle bir ederim" yazınca da karşılık yazdılar: "Eğer." Kral Demetrios öfkelenip "Lakedaimonlular bana tek elçi mi gönderdi!" diye bağırınca, elçi hiç sarsılmadan "Teke tek" dedi.

Eskilerden de kısa söyleyenlere hayranlık duyulur. Amphiktyonlar Pythia Apollon'unun tapınağına İlyada'yı, Odysseia'yı ya da Pindaros'un paeanlarını değil, "Kendini bil", "Hiçbir şeyde aşırıya gitme", "Kefil ol, felaket yanı başındadır" sözlerini yazdılar; az yere dövülmüş bir anlam sığdıran sözün dolgunluğuna ve sadeliğine hayran kalmışlardı. Tanrının kendisi de kehanetlerinde kısa söylemeyi sevmez mi? Ona Loksias denmesi, kapalılıktan çok gevezelikten kaçmasındandır. Söyleyeceklerini sessizce, sembolle anlatanlar da özellikle övülüp hayranlık uyandırmaz mı? Herakleitos, vatandaşları ondan birlik konusunda görüş isteyince kürsüye çıkmış, bir kâse soğuk su almış, üstüne arpa unu serpip yarpuzla karıştırmış, içip inmişti. Böylece, eldekiyle yetinmenin, pahalı şeylere muhtaç olmamanın şehirleri barış ve birlik içinde tuttuğunu göstermişti. İskit kralı Skiluros da seksen oğul bırakırken, can çekişirken bir demet cirit istemiş, onlara demeti bağlı ve bütün hâlde kırıp ezmelerini söylemişti. Vazgeçince kendisi tek tek çekip hepsini kolayca kırmış, böylece uyum ve birliklerinin güçlü, zor yıkılır; dağılmalarının ise zayıf ve kalıcılıktan yoksun olduğunu göstermişti.

17

δευτέρῳ δὲ χρηστέον ἐπιλογισμῷ τῷ τῶν ἐναντίων, ἀκούοντας ἀεὶ καὶ μεμνημένους καὶ πρόχειρʼ ἔχοντας τὰ τῆς ἐχεμυθίας ἐγκώμια, καὶ τὸ σεμνὸν καὶ τὸ ἅγιον καὶ τὸ μυστηριῶδες τῆς σιωπῆς, καὶ ὅτι θαυμάζονται μᾶλλον καὶ ἀγαπῶνται καὶ σοφώτεροι δοκοῦσι τῶν ἐξηνίων τούτων καὶ φερομένων οἱ στρογγύλοι καὶ βραχυλόγοι, καὶ ὧν πολὺς νοῦς ἐν ὀλίγῃ λέξει συνέσταλται. καὶ γὰρ Πλάτων τοὺς τοιούτους ἐπαινεῖ, δεινοῖς ἀκοντισταῖς ἐοικέναι λέγων, οὖλα καὶ πυκνὰ καὶ συνεστραμμένα φθεγγομένους. καὶ ὁ Λυκοῦργος εἰς ταύτην τὴν δεινότητα τοὺς πολίτας εὐθὺς ἐκ παίδων τῇ σιωπῇ πιέζων συνῆγε καὶ κατεπύκνου. καθάπερ γὰρ οἱ Κελτίβηρες ἐκ τοῦ σιδήρου τὸ στόμωμα ποιοῦσιν, ὅταν· κατορύξαντες εἰς τὴν γῆν τὸ πολὺ καὶ γεῶδες ἀποκαθήρωσιν, οὕτως ὁ Λακωνικὸς λόγος οὐκ ἔχει φλοιόν, ἀλλʼ εἰς αὐτὸ τὸ δραστήριον ἀφαιρέσει τοῦ περιττοῦ διωκόμενος στομοῦται· τὸ γὰρ ἀποφθεγματικὸν αὐτοῖς τοῦτο καὶ τὸ μετʼ εὐστροφίας ὀξὺ πρὸς τὰς ἀπαντήσεις ἐκ τῆς πολλῆς περιγίγνεται σιωπῆς. καὶ δεῖ τὰ τοιαῦτα μάλιστα τοῖς ἀδολέσχοις προβάλλειν ὅσην χάριν ἔχει καὶ δύναμιν, οἷόν ἐστι τὸ Λακεδαιμόνιοι Φιλίππῳ Διονύσιος ἐν Κορίνθῳ καὶ πάλιν γράψαντος αὐτοῖς τοῦ Φιλίππου ἂν ἐμβάλω εἰς τὴν Λακωνικήν, ἀναστάτους ὑμᾶς ποιήσω, ἀντέγραψαν αἴκα. Δημητρίου δὲ τοῦ βασιλέως ἀγανακτοῦντος καὶ βοῶντος ἕνα πρὸς ἐμὲ Λακεδαιμόνιοι πρεσβευτὴν ἔπεμψαν οὐ καταπλαγεὶς ὁ πρεσβευτής ἕνʼ εἶπε ποτὶ ἕνα θαυμάζονται δὲ καὶ τῶν παλαιῶν οἱ βραχυλόγοι. καὶ τῷ ἱερῷ τοῦ Πυθίου Ἀπόλλωνος οὐ τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν οὐδὲ τοὺς Πινδάρου παιᾶνας ἐπέγραψαν οἱ Ἀμφικτύονες, ἀλλὰ τὸ γνῶθι σαυτόν καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν καὶ τὸ ἐγγύα πάρα δʼ ἄτα, θαυμάσαντες τῆς λέξεως τὸ εὔογκον καὶ τὸ λιτόν, ἐν βραχεῖ σφυρήλατον νοῦν περιεχούσης. αὐτὸς δʼ ὁ θεὸς οὐ φιλοσύντομός ἐστι καὶ βραχυλόγος ἐν τοῖς χρησμοῖς, καὶ Λοξίας καλεῖται διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἀδολεσχίαν μᾶλλον ἢ τὴν ἀσάφειαν; οἱ δὲ συμβολικῶς ἄνευ φωνῆς ἃ δεῖ φράζοντες οὐκ ἐπαινοῦνται καὶ θαυμάζονται διαφερόντως; ὡς Ἡράκλειτος, ἀξιούντων αὐτὸν τῶν πολιτῶν γνώμην τινʼ εἰπεῖν περὶ ὁμονοίας, ἀναβὰς ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ λαβὼν ψυχροῦ κύλικα καὶ τῶν ἀλφίτων ἐπιπάσας καὶ τῷ γλήχωνι κινήσας, ἐκπιὼν ἀπῆλθεν ἐπιδειξάμενος αὐτοῖς, ὅτι τὸ τοῖς τυχοῦσιν ἀρκεῖσθαι καὶ μὴ δεῖσθαι τῶν πολυτελῶν ἐν εἰρήνῃ καὶ ὁμονοίᾳ διατηρεῖ τὰς πόλεις. Σκιλοῦρος δὲ καταλιπὼν ὀγδοήκοντα παῖδας, ὁ Σκυθῶν βασιλεύς, ᾔτησε δέσμην δορατίων, ὅτʼ ἀπέθνῃσκε, καὶ λαβόντας ἐκέλευσε καταθραῦσαι καὶ κατεάξαι συνδεδεμένην καὶ ἀθρόαν ὡς δʼ ἀπεῖπον, αὐτὸς ἓν καθʼ ἓν ἕλκων πάντα ῥᾳδίως διέκλασε· τὴν συμφωνίαν αὐτῶν καὶ τὴν ὁμόνοιαν ἰσχυρὸν ἀποφαίνων καὶ δυσκαθαίρετον, ἀσθενὲς δὲ τὴν διάλυσιν καὶ οὐ μόνιμον.

1818. Bölüm

Bunları ve benzerlerini sürekli düşünüp tekrar eden kişi belki saçmalamaktan zevk almaktan vazgeçer. Beni ise şu köle çok utandırır; söze dikkat etmenin ve prohairesise hâkim olmanın ne büyük şey olduğunu düşündürür. Hatip Pupius Piso rahatsız edilmek istemediğinden kölelerine yalnız sorulana cevap vermelerini, fazlasını söylememelerini emretmişti. Sonra yönetici Clodius'u ağırlamak istedi, davet edilmesini söyledi, doğal olarak görkemli bir ziyafet hazırlattı. Saat gelince öbürleri geldi, Clodius bekleniyordu. Davete giden köleyi defalarca geliyor mu diye bakmaya gönderdi. Akşam oldu, umut kesilince köleye sordu: "Onu davet ettin mi?" "Ettim," dedi köle. "Öyleyse neden gelmedi?" "Reddetti." "Neden hemen söylemedin?" "Bunu bana sormadınız." Roma kölesi böyledir; Attikalı köle ise efendisine toprağı kazarken anlaşmanın hangi şartlarla yapıldığını anlatır. Alışkanlık her şeyde o kadar önemlidir; şimdi de bundan söz edelim.

18

εἰ δὴ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα συνεχῶς τις σκοποῖ καὶ ἀναλαμβάνοι, παύσαιτʼ ἂν ἴσως ἡδόμενος τῷ φλυαρεῖν. ἐμὲ δὲ κἀκεῖνος ὁ οἰκέτης εὖ μάλα δυσωπεῖ, τὸ προσέχειν τῷ λόγῳ καὶ κρατεῖν προαιρέσεως ἡλίκον ἐστὶν ἐνθυμούμενον. Πούπιος Πείσων ὁ ῥήτωρ μὴ βουλόμενος ἐνοχλεῖσθαι προσέταξε τοῖς οἰκέταις πρὸς τὰ ἐρωτώμενα λαλεῖν καὶ μηδὲν πλέον. εἶτα Κλώδιον ἄρχοντα δεξιώσασθαι βουλόμενος ἐκέλευσε κληθῆναι, καὶ παρεσκευάσατο λαμπρὰν ὡς εἰκὸς ἑστίασιν. ἐνστάσης δὲ τῆς ὥρας, οἱ μὲν ἄλλοι παρῆσαν ὁ δὲ Κλώδιος; προσεδοκᾶτο· καὶ πολλάκις ἔπεμψε τὸν εἰωθότα καλεῖν οἰκέτην, ἐποψόμενον εἰ πρόσεισιν. ὡς δʼ ἦν ἑσπέρα καὶ ἀπέγνωστο τί δʼ; ἔφη πρὸς τὸν οἰκέτην ἐκάλεσας αὐτόν; ἔγωγʼ εἶπε. διὰ οὖν οὐκ ἀφῖκται; κἀκεῖνος ὅτι ἠρνήσατο. πῶς οὖν οὐκ εὐθὺς ἔφρασας; ὅτι τοῦτὸ μʼ οὐκ ἠρώτησας. οὕτω μὲν Ῥωμαϊκὸς οἰκέτης, ὁ δʼ Ἀττικὸς ἐρεῖ τῷ δεσπότῃ σκάπτων ἐφʼ οἷς γεγόνασιν αἱ διαλύσεις. οὕτω μέγα πρὸς πάνθʼ ὁ ἐθισμός ἐστι, καὶ περὶ τούτου γʼ ἤδη λέγωμεν.

1919. Bölüm

Çünkü gevezeyi dizginlere yapışarak tutamazsınız; hastalığı alışkanlıkla yenmek gerekir. Önce, yanındakilere sorulan sorularda, herkes cevap vermekten vazgeçinceye kadar susmaya alış. Sophokles'in dediği gibi

öğüt vermenin ve koşmanın gayesi aynı değildir;

ses çıkarmanın ve cevap vermenin de. Orada zafer önce gelenindir; burada ise başkası yeterince cevap verirse, onu övüp onaylayarak iyi niyetli biri olarak tanınmak güzeldir. Vermezse, o zaman bilinmeyeni öğretmek, eksiği tamamlamak kimsenin kıskanmayacağı, yersiz de olmayan bir şeydir.

En çok da başkasına sorulan soruda onun önüne geçip cevabı kapmaktan sakınalım. Başkasından bir şey istendiğinde onu itip kendimiz söz vermemiz de belki pek doğru değildir; çünkü hem isteneni veremeyeceğini söyleyerek onu, hem kimden alabileceğini bilmediğini ima ederek isteyeni ayıplamış oluruz. Cevapta böyle atılganlık ve küstahlık özellikle hakaret içerir. Sorulanın önüne geçen adam, bununla birlikte "Buna ne gerek var? Bu ne bilir? Ben varken bu konuda kimseye sorulmamalı" der gibidir. Oysa çoğu zaman bir söze ihtiyacımız olduğu için değil, birinden bir ses, bir yakınlık görmek, onu sohbete çekmek için sorarız; Sokrates'in Theaitetos ve Kharmides'e yaptığı gibi. Cevapları kapıp kulakları kendine çevirmek, dikkati kendine sürüklemek, bir başkası tarafından öpülmek isteyen kişiyi koşup önce kendin öpmeye, başkasına bakanı kendine döndürmeye benzer. Sorulan kişi cevap vermese bile beklemek, soranın isteğine göre uyarlanmış cevabı başkasının çağrısına karşılık verir gibi utangaçça ve terbiyeyle söylemek yerindedir. Çünkü sorulanlar cevapta yanılırsa haklı olarak hoş görülür; kendiliğinden atılıp sözü kapan ise doğru söylese de sevimsizdir, yanılınca herkesin sevineceği, gülünç biri olur.

19

οὐ γὰρ ἔστιν ὡς χαλινῶν ἐφαψαμένους ἐπισχεῖν τὸν ἀδολέσχην, ἀλλʼ ἔθει δεῖ κρατῆσαι τοῦ νοσήματος. πρῶτον μὲν οὖν ἐν ταῖς τῶν πέλας ἐρωτήσεσι σαυτὸν ἔθιζε σιωπᾶν, μέχρι οὗ πάντες ἀπείπωνται τὴν ἀπόκρισιν · οὐ γάρ τι βουλῆς ταὐτὸ καὶ δρόμου τέλος ὥς φησι Σοφοκλῆς, οὐδέ γε φωνῆς καὶ ἀποκρίσεως ἀλλʼ ἐκεῖ μὲν ἡ νίκη τοῦ φθάσαντός ἐστιν, ἐνταῦθα δέ, ἐὰν μὲν ἱκανῶς ἕτερος ἀποκρίνηται, καλῶς ἔχει; συνεπαινέσαντα καὶ συνεπιφήσαντα δόξαν εὐμενοῦς ἀνθρώπου λαβεῖν· ἐὰν δὲ μή, τότε καὶ διδάξαι τὸ ἠγνοημένον καὶ ἀναπληρῶσαι τὸ ἐλλεῖπον, ἀνεπίφθονον καὶ οὐκ ἄκαιρόν ἐστι;. μάλιστα δὲ φυλάττωμεν ἑαυτούς, ὅπως μὴ ἑτέρου τινὸς ἐρωτηθέντος αὐτοὶ προλαμβάνωμεν ὑποφθάνοντες τὴν ἀπόκρισιν. ἴσως μὲν γὰρ οὐδʼ ἄλλο τι καλῶς ἔχον ἐστίν, αἰτηθέντος ἑτέρου, παρωσαμένους ἐκεῖνον αὐτοὺς; ἐπαγγέλλεσθαι· δόξομεν γὰρ ἅμα καὶ τοῦτον ὡς παρασχεῖν ὃ αἰτεῖται μὴ δυνάμενον, κἀκεῖνον ὡς αἰτεῖν παρʼ ὧν δύναται λαβεῖν οὐκ ἐπιστάμενον, ὀνειδίζειν μάλιστα δʼ ὕβριν φέρει περὶ τὰς ἀποκρίσεις ἡ τοιαύτη προπέτεια καὶ θρασύτης· συνεμφαίνει γὰρ ὁ φθάνων ἐν τῷ ἀποκρίνασθαι τὸν ἐρωτώμενον τὸ τί τούτου δέῃ; καὶ ʽτί οὗτος οἶδε; κἀμοῦ παρόντος, περὶ τούτων οὐδένα δεῖ ἄλλον ἐρωτᾶν καίτοι πολλάκις τινὰς ἐρωτῶμεν οὐ τοῦ λόγου δεόμενοι, φωνὴν δέ τινα καὶ φιλοφροσύνην ἐκκαλούμενοι παρʼ αὐτῶν, καὶ προαγαγεῖν εἰς ὁμιλίαν ἐθέλοντες, ὡς Σωκράτης Θεαίτητον καὶ Χαρμίδην. ὅμοιον οὖν τῷ τὸν ὑφʼ ἑτέρου βουλόμενον φιληθῆναι προδραμόντα φιλεῖν αὐτὸν ἢ τὸν ἑτέρῳ προσβλέποντα μεταστρέφειν εἰς ἑαυτὸν τὸ προλαμβάνειν τὰς ἀποκρίσεις καὶ τὰ ὦτα μετάγειν, καὶ τὴν διάνοιαν ἕλκειν καὶ ἀποστρέφειν πρὸς ἑαυτόν· ὅπου, κἂν ἀπείπηται τὸν λόγον ὁ αἰτηθείς, ἐπισχόντα καλῶς ἔχει καὶ πρὸς τὸ βουλόμενον τοῦ ἐρωτῶντος ἁρμοσάμενον ὡς ἐπὶ κλῆσιν ἀλλοτρίαν τὴν ἀπόκρισιν, αἰδημόνως καὶ κοσμίως ἀπαντᾶν, καὶ γὰρ οἱ μὲν ἐρωτηθέντες, ἂν σφαλῶσιν ἐν τῷ ἀποκρίνεσθαι, συγγνώμης δικαίας τυγχάνουσιν· ὁ δʼ αὐθαιρέτως ὑφιστάμενος καὶ προλαμβάνων τὸν λόγον ἀηδὴς μέν ἐστι καὶ κατορθῶν, διαμαρτάνων δὲ παντάπασιν ἐπίχαρτος γίγνεται καὶ καταγέλαστος.

2020. Bölüm

İkinci alıştırma kişinin kendi cevaplarıyla ilgilidir; gevezenin bunlara da dikkat etmesi gerekir. Önce, kendisini gülmek ve aşağılamak için konuşmaya çağıranlara farkında olmadan ciddiyetle cevap vermemelidir. Kimileri hiçbir ihtiyaçları olmadığı hâlde, vakit geçirmek ve eğlenmek için sorular uydurup böylelerine yöneltir, saçmalıklarını kışkırtır. Bundan sakınmak, söze hemen, âdeta minnetle atlamamak; sorunun karakterine ve ihtiyacına bakmak gerekir.

Gerçekten öğrenmek istediği anlaşıldığında ise durmaya, soru ile cevap arasına biraz ara koymaya alışmak gerekir. Bu arada soran isterse ekleme yapabilir, kişi de cevaplayacağı şeyi düşünebilir; soruyu ezip geçmez, üstünü örtmez, heves yüzünden hâlâ soranlara başka sorunun cevabını vermez. Pythia bazen soru sorulmadan hemen kehanet verir; çünkü hizmet ettiği tanrı dilsizi anlar, konuşmayanı duyar. Ama yerinde cevap vermek isteyen, soranın düşüncesini ve niyetini iyice anlamayı beklemelidir; yoksa atasözündeki durum ortaya çıkar:

Kürek istediler, onlar tekne yok dediler.

Bir de bu söze aç, açgözlü hevesi geri püskürtmek gerekir ki dilde çoktandır biriken bir akıntı soruyla sevine sevine boşalıyor gibi görünmesin. Sokrates de susuzluğunu şöyle terbiye ediyordu: Spordan sonra kuyudan çektiği ilk kovayı dökmeden içmezdi; böylece akıldışı yan, logosun vaktini beklemeye alışırdı.

20

δεύτερον τοίνυν ἄσκημα πρὸς τὰς ἰδίας ἀποκρίσεις ἐστίν, αἷς οὐχ ἣκιστα δεῖ προσέχειν τὸν ἀδόλεσχον· πρῶτον μέν, ἵνα μὴ λάθῃ τοῖς ἐπὶ γέλωτι καὶ ὕβρει προκαλουμένοις εἰς λόγους αὐτὸν ἀποκρινόμενος μετὰ σπουδῆς. ἔνιοι γὰρ οὐδὲν δεόμενοι διατριβῆς δὲ καὶ παιδιᾶς ἕνεκα συνθέντες τινὰς ἐρωτήσεις προβάλλουσι τοῖς τοιούτοις καὶ ἀνακινοῦσιν αὐτῶν τὸν λῆρον· ὃ δεῖ φυλάττεσθαι, καὶ μὴ ταχὺ τῷ λόγῳ μηδʼ ὥσπερ χάριν ἔχοντας ἐπιπηδᾶν, ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπον τοῦ πυνθανομένου σκοπεῖν καὶ τὴν χρείαν. ὅταν δὲ φαίνηται τῷ ὄντι βουλόμενος μαθεῖν, ἐθιστέον ἐφιστάναι καὶ ποιεῖν τι διάλειμμα μεταξὺ τῆς ἐρωτήσεως καὶ τῆς ἀποκρίσεως· ἐν ᾧ προσθεῖναι μὲν ὁ ἐρωτῶν, εἴ τι βούλεται, δύναται, σκέψασθαι δʼ αὐτὸς περὶ ὧν ἀποκρινεῖται, καὶ μὴ κατατρέχειν μηδὲ καταχωννύναι τὴν ἐρώτησιν, ἔτι πυνθανομένοις πολλάκις ὑπὸ σπουδῆς ἄλλας ἀντʼ ἄλλων ἀποκρίσεις διδόντα. ἡ μὲν γὰρ Πυθία καὶ πρὸ ἐρωτήσεως αὐθωρὶ χρησμοὺς εἴωθέ τινας ἐκφέρειν· ὁ γὰρ θεός, ᾧ λατρεύει, καὶ κωφοῦ ξυνίησι καὶ οὐ λαλέοντος ἀκούει. τὸν δὲ βουλόμενον ἐμμελῶς ἀποκρίνασθαι δεῖ τὴν, διάνοιαν ἀναμεῖναι καὶ τὴν προαίρεσιν ἀκριβῶς καταμαθεῖν τοῦ πυνθανομένου, μὴ γένηται τὸ κατὰ τὴν παροιμίαν ἄμας ἀπῄτουν, οἱ δʼ ἀπηρνοῦντο σκάφας. ἄλλως δὲ τὸ λάβρον τοῦτο καὶ πρὸς τοὺς λόγους ὀξύπεινον ἀνακρουστέον, ἵνα μὴ δοκῇ καθάπερ ῥεῦμα τῇ γλώττῃ πάλαι προσιστάμενον ἀσμένως ὑπὸ τῆς ἐρωτήσεως ἐξερᾶσθαι. καὶ γὰρ ὁ Σωκράτης οὕτως ἐκόλουε τὴν δίψαν, οὐκ ἐφιεὶς ἑαυτῷ πιεῖν μετὰ γυμνάσιον, εἰ μὴ τὸν πρῶτον ἐκχέοι κάδον ἀνιμήσας, ὅπως ἐθίζηται τὸν τοῦ λόγου καιρὸν ἀναμένειν τὸ ἄλογον.

2121. Bölüm

Sorulara verilen cevaplar üç türlüdür: zorunlu olan, nazik olan, fazla olan. Örneğin biri "Sokrates içeride mi?" diye sorunca, biri isteksizce ve sanki zorla "İçeride değil" der; Lakonca konuşmak isterse "içeride"yi de atıp yalnız olumsuzluğu söyler. Lakonlar da Philippos onlara şehre girmesine izin verip vermeyeceklerini yazınca, bir kâğıda kocaman HAYIR yazıp göndermişlerdi. Daha nazik olan "İçeride değil, sarraflarda" der; bir şey eklemek isterse "orada birtakım yabancıları bekliyor" diye. Fazla konuşan geveze ise, hele Kolophonlu Antimakhos'u okumuşsa, şöyle der: "İçeride değil, sarraflarda; İonyalı yabancıları bekliyor. Onlar için Alkibiades ona Miletos dolaylarındayken, büyük kralın satrapı Tissaphernes'in yanında kalırken yazmıştı. Bu adam eskiden Lakedaimonlulara yardım ediyordu, şimdi Alkibiades yüzünden Atinalılara yanaşıyor. Çünkü Alkibiades vatanına dönmek istediğinden Tissaphernes'i değiştiriyor." Kısacası Thukydides'in sekizinci kitabını baştan sona germiş gibi anlatır, adamı suya boğar; ta ki Miletos savaşa kaptırılıp Alkibiades ikinci kez sürülünceye kadar.

Gevezeliği en çok bu noktada tutmak gerekir: Soruyu iz sürer gibi adım adım izlemeli, cevabı da soranın ihtiyacını merkez ve yarıçap alarak sınırlamalıdır. Karneades henüz ünlü değilken bir gymnasiumda tartışıyordu. Gymnasiarkh adam gönderip sesini kısmasını istedi, çünkü çok gür sesliydi. Karneades "Sesime bir ölçü ver" deyince, adam yerinde bir karşılık verdi: "Ölçü olarak muhatabını veriyorum." Cevap verenin ölçüsü de soranın dilemesi olsun.

21

ἔστι τοίνυν τρία γένη τῶν πρὸς τὰς ἐρωτήσεις ἀποκρίσεων, τὸ μὲν ἀναγκαῖον τὸ δὲ φιλάνθρωπον τὸ δὲ περισσόν. οἷον πυθομένου τινὸς εἰ Σωκράτης ἔνδον, ὁ μὲν ἀπροθύμως καὶ ὥσπερ ἄκων ἀποκρίνεται τὸ οὐκ ἔνδον · ἐὰν δὲ βούληται λακωνίζειν, καὶ τὸ ἔνδον ἀφελὼν αὐτὴν μόνην φθέγξεται τὴν ἀπόφασιν· ὡς ἐκεῖνοι, Φιλίππου γράψαντος εἰ δέχονται τῇ πόλει αὐτόν, εἰς χάρτην ΟΥ μέγα γράψαντες ἀπέστειλαν. ὁ δὲ φιλανθρωπότερον ἀποκρίνεται οὐκ ἔνδον ἀλλʼ ἐπὶ ταῖς τραπέζαις · κἂν βούληται προσεπιμετρῆσαι, ξένους τινὰς ἐκεῖ περιμένων. ὁ δὲ περιττὸς καὶ ἀδολέσχης, ἄν γε δὴ τύχῃ καὶ τὸν Κολοφώνιον ἀνεγνωκὼς Ἀντίμαχον, οὐκ ἔνδον φησὶν ἀλλʼ ἐπὶ ταῖς τραπέζαις, ξένους ἀναμένων Ἴωνας, ὑπὲρ ὧν αὐτῷ γέγραφεν Ἀλκιβιάδης περὶ Μίλητον ὤν, καὶ παρὰ Τισσαφέρνει διατρίβων, τῷ τοῦ μεγάλου σατράπῃ βασιλέως, ὃς πάλαι μὲν ἐβοήθει Λακεδαιμονίοις, νῦν δὲ προστίθεται διʼ Ἀλκιβιάδην Ἀθηναίοις· ὁ γὰρ Ἀλκιβιάδης ἐπιθυμῶν κατελθεῖν εἰς τὴν πατρίδα τὸν Τισσαφέρνην μετατίθησι καὶ ὅλως τὴν ὀγδόην Θουκυδίδου κατατεινάμενος ἐρεῖ καὶ κατακλύσει τὸν ἄνθρωπον, ἕως φθάσῃ καὶ Μίλητος ἐκπολεμωθεῖσα καὶ φυγαδευθεὶς τὸ δεύτερον Ἀλκιβιάδης. μάλιστα δὴ περὶ τοῦτο δεῖ τὴν ἀδολεσχίαν συνέχειν ὥσπερ εἰς ἴχνος ἐμβιβάζοντα τὴν ἐρώτησιν καὶ ὡς κέντρῳ καὶ διαστήματι τῇ χρείᾳ τοῦ πυνθανομένου περιγράφοντα τὴν ἀπόκρισιν. Καρνεάδην μὲν γὰρ οὔπω μεγάλην ἔχοντα δόξαν, ἐν τῷ γυμνασίῳ διαλεγόμενον πέμψας ὁ γυμνασίαρχος ἐκέλευσεν ὑφεῖναι τὸ μέγεθος τῆς φωνῆς (ἦν γὰρ μεγαλοφωνότατος)· εἰπόντος δʼ ἐκείνου δός μοι μέτρον φωνῆς,ʼ οὐ φαύλως ὑπέτυχε δίδωμι τὸν προσδιαλεγόμενον. τῷ δʼ ἀποκρινομένῳ μέτρον ἔστω ἡ τοῦ ἐρωτῶντος βούλησις.

2222. Bölüm

Sokrates aç olmadan yedirten yiyeceklerden, susamadan içirten içeceklerden sakınmayı öğütlerdi. Geveze de en sevdiği ve bıkmadan kullandığı konulardan böyle korkmalı, bunlar akın edince onlara direnmelidir. Örneğin askerler savaş hikâyelerine düşkündür; şair Nestor'u da yiğitliklerini ve işlerini durmadan anlatan biri olarak gösterir. Davalarda başarılı olanlara, önderlerin ve kralların yanında beklenmedik itibar kazananlara da âdeta bir hastalık gibi bu yapışır: Nasıl girdiklerini, nasıl huzura çıkarıldıklarını, nasıl mücadele ettiklerini, nasıl konuştuklarını, karşı tarafı ya da suçlayanları nasıl çürüttüklerini, nasıl övüldüklerini tekrar tekrar anlatırlar. Sevinç, komedyadaki o uykusuzluktan çok daha geveze bir şeydir; anlatılarıyla kendini yeniden körükler, tazeler. Bu yüzden her bahaneyle bu konulara kayarlar. Çünkü yalnız

insanın ağrısı neredeyse eli oradadır

demek yetmez; haz veren şey de sesi kendine çeker, dili çevresinde dolaştırır, hep hatıraya yaslanmak ister. Âşıkların en çok vakit geçirdiği şey de sevgililerinin hatırasını canlandıran sözlerdir; insanlara değilse cansız şeylere bile onlardan söz ederler: "Ey sevgili yatak," ve

Bakkhis seni tanrı saydı, mesut kandil,

Tanrıların en büyüğü sayılıyorsun onun katında.

Doğrusu geveze her söz karşısında beyaz taşa çekilmiş beyaz ip gibidir, hepsine aynı gelir. Yine de hangi konulara daha yatkınsa, onlardan sakınmalı, kendini tutup geri çekmelidir; çünkü bunlar insanı haz yüzünden en uzağa sürükler. Tecrübe ya da meleke bakımından başkalarını geçtiklerini düşündükleri konularda da aynı şey olur. Kendini seven ve şöhret düşkünü olan böyle biri

günün en büyük kısmını şuna ayırır: kendisinin en iyi olduğu şeye;

çok okuyan tarih hikâyelerine, gramerci dil inceliklerine, çok yer gezip dolaşan yabancı diyarların hikâyelerine. Bunlardan da sakınmak gerekir, çünkü gevezelik bunlarla yemlenince hayvanın alıştığı otlağa gitmesi gibi oraya gider. Kyros'a hayran olunur, çünkü yaşıtlarıyla yarışırken onları üstün olduğu şeylerde değil, daha acemi olduğu şeylerde yarışa çağırırdı; böylece onları geride bırakıp üzmez, hem de öğrenerek yararlanırdı. Geveze ise tam tersini yapar. Bir şey öğrenebileceği, bilmediği bir şeyi duyabileceği bir konu açılırsa onu iter, savar; susmanın bu küçük ücretini ödeyemez. Dolaşıp dolaşıp sözü bayat ve çok çiğnenmiş hikâyelere sürer. Bizden biri tesadüfen Ephoros'un iki üç kitabını okumuş, herkesi bıktırmış, her şöleni dağıtmıştı; durmadan Leuktra savaşını ve ardından gelenleri anlatırdı. Bu yüzden ona "Epameinondas" lakabı takıldı.

22

καὶ μὴν ὥσπερ ὁ Σωκράτης; ἐκέλευε φυλάττεσθαι τῶν σιτίων ὅσα μὴ πεινῶντας ἐσθίειν ἀναπείθει καὶ τῶν πωμάτων ὅσα πίνειν μὴ διψῶντας, οὕτω χρὴ καὶ τῶν λόγων τὸν ἀδολέσχην, οἷς ἥδεται μάλιστα καὶ κέχρηται κατακόρως, τούτους φοβεῖσθαι καὶ πρὸς τούτους ἐπιρρέοντας ἀντιβαίνειν. οἷον οἱ στρατιωτικοὶ πολέμων εἰσὶ διηγηματικοί· καὶ τὸν Νέστορα τοιοῦτον ὁ ποιητὴς εἰσάγει, τὰς αὑτοῦ πολλάκις ἀριστείας καὶ πράξεις διηγούμενον. ἐπιεικῶς δὲ καὶ τοῖς περὶ δίκας εὐστοχήσασιν ἢ παρʼ ἡγεμόσι καὶ βασιλεῦσιν ἀπροσδοκήτως εὐημερήσασιν ὥσπερ νόσημά τι προσπίπτει καὶ παρακολουθεῖ τὸ μεμνῆσθαι καὶ διηγεῖσθαι πολλάκις, ὃν τρόπον εἰσῆλθον προσήχθησαν ἠγωνίσαντο διελέχθησαν, ἐξήλεγξαν ἀντιδίκους τινὰς ἢ κατηγόρους, ἐπῃνέθησαν. πολλῷ γάρ ἐστιν ἡ χαρὰ τῆς κωμικῆς ἐκείνης ἀγρυπνίας λαλίστερον, ἀναρριπίζουσα πολλάκις ἑαυτὴν καὶ πρόσφατον ποιοῦσα τοῖς διηγήμασιν. ὅθεν ὀλισθηροὶ πρὸς τοὺς τοιούτους τῶν λόγων εἰσὶν ἐκ πάσης προφάσεως οὐ γὰρ μόνον ὅπου τις ἀλγεῖ, κεῖθι καὶ τὴν χεῖρʼ ἔχει,ʼ ἀλλὰ καὶ τὸ ἡδόμενον ἕλκει τὴν φωνὴν ἐφʼ ἑαυτὸ καὶ περιάγει τὴν γλῶτταν, ἐπερείδειν ἀεὶ τῇ μνήμῃ βουλόμενον. οὕτω καὶ τοῖς ἐρωτικοῖς ἡ πλείστη διατριβὴ περὶ λόγους μνήμην τινὰ τῶν ἐρωμένων ἀναδιδόντας· οἵ γε κἂν μὴ πρὸς ἀνθρώπους, πρὸς ἄψυχα περὶ αὐτῶν διαλέγονται ὦ φιλτάτη κλίνη καὶ Βακχὶς θεὸν σʼ ἐνόμισεν, εὔδαιμον λύχνε καὶ τῶν θεῶν μέγιστος ἐν ταύτῃ δοκεῖς. ἔστι μὲν οὖν ἀτεχνῶς ἡ λευκὴ στάθμη πρὸς τοὺς λόγους ὁ ἀδόλεσχος· οὐ μὴν ἀλλʼ ὁ μᾶλλον ἑτέρων ἑτέροις προσπεπονθὼς ὀφείλει τούτους φυλάττεσθαι καὶ ἀνέχειν ἑαυτὸν ἀπὸ τούτων καὶ ἀνακρούειν, ὡς πορρωτάτω προάγειν καὶ ἀπομηκύνειν ἀεὶ διʼ ἡδονὴν δυναμένων. τὸ δʼ αὐτὸ τοῦτο καὶ πρὸς τοὺς λόγους ἐκείνους πεπόνθασιν, ἐν οἷς κατʼ ἐμπειρίαν ἢ ἕξιν τινὰ τῶν ἄλλων διαφέρειν νομίζουσι. φίλαυτος γὰρ ὢν καὶ φιλόδοξος ὁ τοιοῦτος νέμει τὸ πλεῖστον ἡμέρας τούτῳ μέρος, ἵνʼ αὐτὸς αὑτοῦ τυγχάνει κράτιστος ὤν, ἐν ἱστορίαις ὁ ἀναγνωστικός ἐν τεχνολογίαις ὁ γραμματικός, ἐν διηγήμασι ξενικοῖς ὁ πολλὴν χώραν ἐπεληλυθὼς καὶ πεπλανημένος. ὥστε καὶ ταῦτα δεῖ φυλάττεσθαι· δελεαζομένη γὰρ ὑπʼ αὐτῶν ἡ ἀδολεσχία καθάπερ ζῷον ἐπὶ νομὰς συνήθεις πρόεισι. θαυμαστὸς δʼ ὁ Κῦρος, ὅτι καὶ τὰς ἁμίλλας ἐποιεῖτο πρὸς τοὺς ἥλικας, οὐκ ἐν οἷς κρείττων ἀλλʼ ἐν οἷς ἀπειρότερος ἦν ἐκείνων, εἰς ταῦτα προκαλούμενος· ἵνα μήτε λυπῇ παρευδοκιμῶν καὶ μανθάνων ὠφελῆται. ὁ δʼ ἀδολέσχης τοὐναντίον, ἂν μέν τις ἐμπέσῃ λόγος, ἐξ οὗ μαθεῖν τι δύναται καὶ πυθέσθαι τῶν ἀγνοουμένων, τοῦτον ἐξωθεῖ καὶ ἐκκρούει, μισθὸν οὕτω δοῦναι βραχὺν τῷ σιωπῆσαι μὴ δυνάμενος· εἰς δὲ τὰς ἑώλους καὶ πολυπατήτους κύκλῳ περιιὼν εἰσελαύνει ῥαψῳδίας τὸν λόγον· ὡς τῶν παρʼ ἡμῖν τις κατὰ τύχην ἀνεγνωκὼς δύο τῶν Ἐφόρου βιβλίων ἢ τρία, πάντας ἀνθρώπους κατέτριβε καὶ πᾶν ἀνάστατον ἐποίει συμπόσιον, ἀεὶ τὴν ἐν Λεύκτροις μάχην καὶ τὰ συνεχῆ διηγούμενος· ὅθεν Ἐπαμεινώνδας παρωνύμιον ἔσχεν.

2323. Bölüm

Yine de bu kötülüklerin en küçüğüdür; gevezeliği bu yöne çevirmek gerekir, çünkü söz sevdasında aşan konuşkanlık daha az sevimsiz olur. Böylelerini bir şeyler yazmaya, baş başa tartışmaya da alıştırmak gerekir. Stoacı Antipatros, anlaşılan, Stoa'ya büyük bir akıntıyla yüklenen Karneades'le göğüs göğse gelemiyor, gelmek de istemiyordu; yazıyor, kitapları ona karşı itirazlarla dolduruyordu; bu yüzden "kalem haykıranı" lakabını almıştı. Gevezeyi de yazıya karşı gölge dövüşü ve her gün kalabalığın gürültüsünden uzak durmak belki yanındakiler için hafifletir; köpekler de öfkelerini taşlara ve odunlara boşaltınca insanlara daha az saldırır. Kendilerinden üstün ve yaşlı insanlarla oturmak da onlara çok yarar: Onların şanından utanıp susmaya alışırlar.

Bu alışkanlıkların hepsine, bir şey söylemeye yeltendiğimizde, kelimeler ağzımıza hücum ettiğinde şu dikkati ve düşünceyi de katmak gerekir: Başımıza dikilip zorlayan bu söz nedir? Dil ne için çırpınıyor? Söylersem ne iyi şey kazanırım, susarsam neyi kaybederim? Söz, üzerimize binmiş bir yük gibi atılacak bir şey değildir; söylense de aynen kalır. İnsanlar ya kendi ihtiyaçları için konuşurlar ya dinleyenlere yararlı olmak için ya da birbirlerini memnun etmek için, içinde bulundukları eğlenceyi ve işi sözlerle tuz katar gibi tatlandırırlar. Söylenen şey ne söyleyene yararlı ne dinleyene gerekli ise, haz ve zarafet de taşımıyorsa, neden söyleniyor? Boş ve anlamsız olan şey sözde de işte olduğu kadar vardır.

Her şeyin üstüne Simonides'in şu sözünü de el altında tutmak, hatırda tutmak gerekir: Konuştuğuna çok kez pişman oldu, sustuğuna hiç. Ayrıca alıştırmanın her şeye üstün geldiğini, güçlü olduğunu bilmek gerekir; insanlar hıçkırığı ve öksürüğü bile dikkatle, zahmet ve acıyla bastırıp kurtulmuşlardır. Suskunluk, Hippokrates'in dediği gibi yalnız susuzluğu gidermekle kalmaz, acıyı ve ağrıyı da uzak tutar.

23

οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτό γε τῶν κακῶν ἐλάχιστόν ἐστι., καὶ δεῖ παρατρέπειν εἰς ταῦτα τὴν ἀδολεσχίαν ἧττον γὰρ ἀηδὲς ἔσται τὸ λάλον ἐν τῷ φιλολόγῳ πλεονάζον. ἐθιστέον δὲ καὶ γράφειν τι τοὺς τοιούτους καὶ διαλέγεσθαι κατʼ ἰδίαν. ὁ μὲν γὰρ Στωικὸς Ἀντίπατρος, ὡς ἔοικε, μὴ δυνάμενος μηδὲ βουλόμενος ὁμόσε χωρεῖν τῷ Καρνεάδῃ μετὰ πολλοῦ ῥεύματος εἰς τὴν Στοὰν φερομένῳ, γράφων δὲ καὶ πληρῶν τὰ βιβλία τῶν πρὸς αὐτὸν ἀντιλογιῶν καλαμοβόας ἐπεκλήθη· τὸν δʼ ἀδολέσχην ἴσως ἂν ἡ πρὸς τὸ γράφειν σκιαμαχία καὶ ἡ βοὴ τοῦ πλήθους ἀπερύκουσα καθʼ ἡμέραν ἐλαφρότερον παρασκευάσειε τοῖς συνοῦσιν, ὥσπερ οἱ κύνες εἰς λίθους καὶ ξύλα τὸν θυμὸν ἀφέντες ἧττόν εἰσι χαλεποὶ τοῖς ἀνθρώποις. ἁρμόσει δʼ αὐτοῖς σφόδρα καὶ τὸ μετὰ κρειττόνων ἀεὶ καὶ πρεσβυτέρων ὁμιλεῖν αἰσχυνόμενοι γὰρ αὐτῶν τὴν δόξαν ἐν ἔθει γενήσονται τοῦ σιωπᾶν. τούτοις δʼ ἀεὶ δεῖ καταμεμῖχθαι καὶ συμπεπλέχθαι τοῖς ἐθισμοῖς · τὴν προσοχὴν ἐκείνην καὶ τὸν ἐπιλογισμόν, ὅταν τι μέλλωμεν λαλεῖν καὶ τὰ ῥήματα τῷ στόματι προστρέχῃ, τίς οὗτος ὁ λόγος ὁ ἐφεστὼς καὶ καταβιαζόμενος; ἐπὶ τί δʼ ἡ γλῶσσʼ ἀσπαίρει; τί δʼ εἰπόντι περιγίγνεται καλὸν ἢ τί σιωπήσαντι δυσχερές; οὐ γὰρ ὡς βάρος τι δεῖ πιέζοντʼ ἀποθέσθαι τὸν λόγον, ἐπεὶ παραμένει γε καὶ ῥηθεὶς ὁμοίως· ἀλλʼ ἢ διʼ αὑτοὺς ἅνθρωποι δεόμενοί τινος λαλοῦσιν ἢ τοὺς ἀκούοντας ὠφελοῦντες ἢ χάριν τινὰ παρασκευάζοντες ἀλλήλοις ὥσπερ ἁλσὶ τοῖς λόγοις ἐφηδύνουσι τὴν διατριβὴν καὶ τὴν πρᾶξιν, ἐν ᾗ τυγχάνουσιν ὄντες. εἰ δὲ μήτε τῷ λέγοντι χρήσιμον μήτʼ ἀναγκαῖον τοῖς ἀκούουσι τὸ λεγόμενον ἡδονὴ τε καὶ χάρις οὐ πρόσεστι, διὰ τί λέγεται; τὸ γὰρ μάτην καὶ διακενῆς οὐχ ἧττον ἐν τοῖς λόγοις ἢ τοῖς ἔργοις ἐστίν. ἐπὶ πᾶσι δὲ καὶ παρὰ ταῦτα πάντα δεῖ πρόχειρον ἔχειν καὶ μνημονεύειν τὸ Σιμωνίδειον ὅτι λαλήσας μὲν πολλάκις μετενόησε, σιωπήσας δʼ οὐδέποτε· καὶ τὴν ἄσκησιν, ὅτι πάντων ἐπικρατεῖ καὶ ἰσχυρόν ἐστιν· ὅπου καὶ λυγμὸν καὶ βῆχʼ ἄνθρωποι τῷ προσέχειν ἀποβιαζόμενοι, μετὰ πόνου καὶ ἀλγηδόνος ἐξεκρούσαντο. σιγὴ δʼ οὐ μόνον ἄδιψον, ὥς φησιν Ἱπποκράτης, ἀλλὰ καὶ ἄλυπον καὶ ἀνώδυνον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…