Plutarkhos
Merak Üzerine
Περὶ πολυπραγμοσύνης
11. Bölüm
Havasız, karanlık, kışın soğuk ya da sağlıksız bir evden belki taşınmak en iyisidir. Ama insan alışkanlıkla orayı seviyorsa, pencerelerin yerini değiştirerek, merdiveni başka yana alarak, bazı kapıları açıp bazılarını kapatarak evi daha aydınlık, havadar, sağlıklı yapabilir. Bazı şehirler de böyle yer değiştirerek düzelmiştir. Benim vatanım da batıya dönükmüş, öğleden sonra Parnassos'tan yüklenen güneşi alırmış; Khairon'un onu doğuya çevirdiği söylenir. Doğa filozofu Empedokles, ovaların üstüne ağır ve sağlıksız güney rüzgârı üfleyen bir dağ geçidini tıkayarak salgını bölgeden kovmuş sayılır.
Psykhēde de hastalıklı, zararlı, fırtına ve karanlık getiren hâller vardır. Bunları kovup yerle bir etmek, kendimize açık hava, ışık ve temiz bir soluk vermek en iyisidir; olmuyorsa hiç değilse bir biçimde çevirip döndürerek yerlerini değiştirmek gerekir. Örneğin merak, başkasının kötülüklerini öğrenme aşkıdır; ne hasetten ne de kötü niyetten ari bir hastalıktır:
Niçin başkasının kötülüğünü bu kadar keskin görürsün, ey kıskanç adam, kendininkini görmezden gelirsin?
Merakını dışarıdan alıp içeri çevir. Kötülüklerin hikâyesiyle uğraşmaktan hoşlanıyorsan, evinde çok iş var:
Halizon'daki su kadar, meşenin yaprakları kadar
hata bulursun hayatında, psykhēnde hâl, görevlerinde ihmal. Ksenophon'un Oikonomikos'ta dediği gibi, kurban takımlarının yeri ayrıdır, yemek takımlarının yeri ayrı; tarım aletleri başka yerde, savaş aletleri başka yerdedir. Bunun gibi sende de kötülüklerin bir kısmı hasetten, bir kısmı kıskançlıktan, bir kısmı korkaklıktan, bir kısmı cimrilikten kalmıştır. Bunları gözden geçir, bunları incele. Komşuların pencerelerine ve geçitlerine açılan merak yollarını kapa; kendi erkek odalarına, kadın odalarına, hizmetçilerin yaşadığı yerlere açılanları aç. Bu öğrenme ve uğraşma düşkünlüğünün orada faydasız ve kötü niyetli değil, yararlı ve kurtarıcı işleri vardır; yeter ki herkes kendi kendine şöyle desin:
*Nerede yanlış yaptım? Ne yaptım? Yapmam gerekip yapmadığım ne?*
ἄπνουν ἢ σκοτεινὴν ἢ δυσχείμερον οἰκίαν ἢ νοσώδη φυγεῖν μὲν ἴσως ἄριστον· ἂν δὲ φιλοχωρῇ τις ὑπὸ συνηθείας, ἔστι καὶ φῶτα μεταθέντα καὶ κλίμακα μεταβαλόντα καὶ θύρας τινὰς ἀνοίξαντα τὰς δὲ κλείσαντα, λαμπροτέραν εὐπνουστέραν ὑγιεινοτέραν ἐργάσασθαι. καὶ πόλεις τινὲς οὕτω μεταθέντες ὠφέλησαν ὥσπερ τὴν ἐμὴν πατρίδα πρὸς ζέφυρον ἄνεμον κεκλιμένην, καὶ τὸν ἥλιον ἐρείδοντα δείλης ἀπὸ τοῦ Παρνασοῦ δεχομένην ἐπὶ τὰς ἀνατολὰς; τραπῆναι λέγουσιν ὑπὸ τοῦ Χαίρωνος. ὁ δὲ φυσικὸς Ἐμπεδοκλῆς ὄρους τινὰ διασφάγα βαρὺν καὶ νοσώδη κατὰ τῶν πεδίων τὸν νότον ἐμπνέουσαν ἐμφράξας, λοιμὸν ἔδοξεν ἐκκλεῖσαι τῆς χώρας. ἐπεὶ τοίνυν ἔστι τινὰ πάθη νοσώδη καὶ βλαβερὰ καὶ χειμῶνα παρέχοντα τῇ ψυχῇ καὶ σκότος, ἄριστον μὲν ἐξωθεῖν ταῦτα καὶ καταλύειν εἰς ἔδαφος, αἰθρίαν καὶ φῶς καὶ πνεῦμα καθαρὸν διδόντας ἑαυτοῖς· εἰ δὲ μή, μεταλαμβάνειν γε καὶ μεθαρμόττειν ἁμωσγέπως περιάγοντας ἢ στρέφοντας. οἷον εὐθὺς ἡ πολυπραγμοσύνη φιλομάθειὰ τίς ἐστιν ἀλλοτρίων κακῶν, οὔτε φθόνου δοκοῦσα καθαρεύειν νόσος οὔτε κακοηθείας. τί τἀλλότριον, ἄνθρωπε βασκανώτατε, κακὸν ὀξυδορκεῖς τὸ δʼ ἴδιον παραβλέπεις; μετάθες ἔξωθεν καὶ μετάστρεψον εἴσω τὴν πολυπραγμοσύνην εἰ χαίρεις κακῶν μεταχειριζόμενος ἱστορίαν, ἔχεις οἴκοι πολλὴν διατριβήν· ὅσσον ὕδωρ κατʼ Ἀλιζόνος ἢ δρυὸς ἀμφὶ πέτηλα,ʼ τοσοῦτον πλῆθος εὑρήσεις ἁμαρτημάτων ἐν τῷ βίῳ καὶ παθῶν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ παροραμάτων ἐν τοῖς καθήκουσιν. ὡς γὰρ ὁ Ξενοφῶν λέγει τοῖς οἰκονομικοῖς ἴδιον εἶναι τῶν ἀμφὶ θυσίαν σκευῶν, ἴδιον τῶν ἀμφὶ δεῖπνα τόπον, ἀλλαχοῦ κεῖσθαι τὰ γεωργικά, χωρὶς τὰ πρὸς πόλεμον· οὕτω σοὶ τὰ μέν ἐστιν ἀπὸ φθόνου κακὰ κείμενα τὰ δʼ ἀπὸ ζηλοτυπίας τὰ δʼ ἀπὸ δειλίας τὰ δʼ ἀπὸ μικρολογίας· ταῦτʼ ἔπελθε, ταῦτʼ ἀναθεώρησον τὰς εἰς γειτόνων θυρίδας καὶ τὰς παρόδους τῆς πολυπραγμοσύνης ἔμφραξον, ἑτέρας δʼ ἄνοιξον εἰς τὴν ἀνδρωνῖτιν τὴν σεαυτοῦ φερούσας, εἰς τὴν γυναικωνῖτιν, εἰς τὰς τῶν θεραπόντων διαίτας· ἐνταῦθʼ ἔχει διατριβὰς οὐκ ἀχρήστους οὐδὲ κακοήθεις ἀλλʼ ὠφελίμους καὶ σωτηρίους τὸ φιλοπευθὲς τοῦτο καὶ φιλόπραγμον, ἑκάστου πρὸς ἑαυτὸν λέγοντος πῆ παρέβην; τί δʼ ἔρεξα; τί μοι δέον οὐκ ἐτελέσθη;
22. Bölüm
Efsanede Lamia'nın evde kör uyuduğu, gözlerini bir kaba koyduğu, dışarı çıkarken takıp gördüğü söylenir. Her birimiz de böyle dışarıda ve başkalarına karşı kötü niyetle merakımızı göz gibi takarız; kendi hatalarımıza ve kötülüklerimize ise çoğu kez bilmeden çarparız, çünkü onlar için göz ve ışık edinmeyiz. Bu yüzden meraklı adam düşmanlarına daha yararlıdır: Onların kusurlarını ortaya çıkarır, yüzlerine vurur, nelerden sakınıp neyi düzeltmeleri gerektiğini gösterir; kendi evindekilerin çoğunu ise dışarıya duyduğu heyecan yüzünden görmez.
Odysseus Hades'e geliş sebebini kâhinden öğrenmeden annesiyle bile konuşmaya katlanmamıştı. Bunu öğrendikten sonra annesine döndü, öteki kadınları da sorguladı: Tyro kim, güzel Khloris kim, Epikaste neden yüksek tavandan dimdik bir ip bağladı. Biz ise kendi işlerimizi büyük bir gevşeklik ve cehalet içinde bırakıp ihmal ederek başkalarının soyağacını çıkarırız: Komşunun dedesi Suriyeli, ninesi Trakyalıymış; filanca üç talant borçlu, faizini ödememiş. Şunları da araştırırız: Filancanın karısı nereden dönüyordu, falanla filan köşede başbaşa ne konuşuyordu? Sokrates ise Pythagoras'ın neler söyleyerek insanları ikna ettiğini soruşturarak dolaşırdı. Aristippos da Olympia'da İskhomakhos'a rastlayınca Sokrates'in Atinalıları neler söyleyerek bu hâle getirdiğini sormuştu. Onun sözlerinden birkaç tohum ve numune alınca o kadar etkilenmişti ki bedeni çökmüş, bembeyaz ve sıska olmuştu; sonunda Atina'ya gidip susamış ve yanmış biri gibi pınardan su çekti; adamı, sözlerini, gayesi kişinin kendi kötülüklerini tanıyıp onlardan kurtulmak olan felsefesini inceledi.
νῦν δʼ ὥσπερ ἐν τῷ μύθῳ τὴν Λάμιαν λέγουσιν οἴκοι μὲν εὕδειν τυφλήν, ἐν ἀγγείῳ τινὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχουσαν ἀποκειμένους, ἔξω δὲ προϊοῦσαν ἐπιτίθεσθαι καὶ βλέπειν· οὕτως ἡμῶν ἕκαστος ἔξω καὶ πρὸς ἑτέρους τῇ κακονοίᾳ τὴν περιεργίαν ὥσπερ ὀφθαλμὸν ἐντίθησι· τοῖς δʼ ἑαυτῶν ἁμαρτήμασι καὶ κακοῖς πολλάκις περιπταίομεν ὑπʼ ἀγνοίας, ὄψιν ἐπʼ αὐτὰ καὶ φῶς οὐ ποριζόμενοι. διὸ καὶ τοῖς ἐχθροῖς ὠφελιμώτερός ἐστιν ὁ πολυπράγμων· τὰ γὰρ ἐκείνων ἐλέγχει καὶ προφέρεται καὶ δείκνυσιν αὐτοῖς ἃ δεῖ φυλάξασθαι καὶ διορθῶσαι, τῶν δʼ οἴκοι τὰ πλεῖστα παρορᾷ διὰ τὴν περὶ τὰ ἔξω πτόησιν. ὁ μὲν γὰρ Ὀδυσσεὺς οὐδὲ τῇ μητρὶ διαλεχθῆναι πρότερον ὑπέμεινεν ἢ πυθέσθαι παρὰ τοῦ μάντεως, ὧν ἕνεκʼ ἦλθεν εἰς Ἅιδου· πυθόμενος δὲ τοῦτο πρός τε ταύτην ἔτρεψεν αὑτόν, καὶ τὰς ἄλλας γυναῖκας ἀνέκρινε, τίς ἡ Τυρὼ καί τίς ἡ καλὴ Χλωρὶς καὶ διὰ τί Ἐπικάστη Ἐπικάστη ἁψαμένη βρόχον αἰπὺν ἀφʼ ὑψηλοῖο μελάθρου ἡμεῖς δὲ τὰ καθʼ αὑτοὺς ἐν πολλῇ ῥᾳθυμίᾳ καὶ ἀγνοίᾳ θέμενοι καὶ ἀμελήσαντες ἑτέρους γενεαλογοῦμεν, ὅτι τοῦ γείτονος ὁ πάππος ἦν Σύρος, Θρᾷττα δʼ ἡ τήθη· ὁ δεῖνα δʼ ὀφείλει τάλαντα τρία καὶ τοὺς τόκους οὐκ ἀπέδωκεν. ἐξετάζομεν δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα πόθεν ἡ γυνὴ τοῦ δεῖνος ἐπανήρχετο, τί δʼ ὁ δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα καθʼ ἑαυτοὺς ἐν τῇ γωνίᾳ διελέγοντο. Σωκράτης δὲ περιῄει διαπορῶν, τί Πυθαγόρας λὲγων ἔπειθε· καὶ Ἀρίστιππος Ὀλυμπίασιν Ἰσχομάχῳ συμβαλὼν ἠρώτα τί Σωκράτης διαλεγόμενος οὕτω τοὺς Ἀθηναίους διατίθησι· καὶ μίκρʼ ἄττα τῶν λόγων αὐτοῦ σπέρματα καὶ δείγματα λαβὼν οὕτως ἐμπαθῶς ἔσχεν, ὥστε τῷ σώματι συμπεσεῖν καὶ γενέσθαι παντάπασιν ὠχρὸς καὶ ἰσχνός ἄχρι οὗ πλεύσας Ἀθήναζε διψῶν καὶ διακεκαυμένος ἠρύσατο τῆς πηγῆς, καὶ τὸν ἄνδρα καὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ καὶ τὴν φιλοσοφίαν ἱστόρησεν, ἧς ἦν τέλος ἐπιγνῶναι τὰ ἑαυτοῦ κακὰ καὶ ἀπαλλαγῆναι.
33. Bölüm
Ama kimileri kendi hayatlarını en tatsız manzara sayıp bakmaya dayanamaz, aklı ışık gibi kendilerine çevirip gezdirmeye katlanamazlar. Her türlü kötülükle dolu psykhē içindekilerden ürküp korkarak dışarı fırlar, başkalarının işlerinin çevresinde dolaşır, kötü niyetini orada besleyip semirtir. Evdeki tavuğun, yanında bol yiyecek olduğu hâlde çoğu kez bir köşeye süzülüp
gübrelikte bir arpa tanesi görünür gibi
eşelemesi gibi, meraklılar da ortada duran konuşmaları ve hikâyeleri, kimsenin öğrenmeyi yasaklamadığı, öğrenenlere kızmadığı şeyleri atlayıp her evin saklı ve gizli kötülüklerini ayıklarlar. Oysa Mısırlının sözü zariftir: Biri ona bezle örtülü ne taşıdığını sorunca, "Bunun için örtülü ya" demiş. Sen de neden saklananı kurcalıyorsun? Kötü bir şey olmasa saklanmazdı. Başkasının evine kapı çalmadan girmek âdetten değildir. Bugün kapıcılar vardır; eskiden kapılardaki tokmaklar vurulup haber verirdi; yabancı ev hanımını ya da genç kızı ortada, köleyi cezalandırılırken, hizmetçileri bağırırken yakalamasın diye. Meraklı ise tam bunların içine sızar. Düzgün, oturmuş bir eve davet edilse bile seve seve seyirci olmaz; anahtarın, sürgünün, avlu kapısının neden var olduğunu ortaya çıkarmak ve başkalarına taşımak ister. Ariston'un dediği gibi rüzgârların en çok bizi soyanlarına kızarız; meraklı ise komşularının giysilerini değil, duvarlarını soyar, kapılarını açar,
narin tenli genç kızın içinden geçen
rüzgâr gibi sızar, gizlice girer; Bakkhos ayinlerini, dansları, gece şenliklerini inceler, kötüler.
ἀλλʼ ἔνιοι τὸν ἴδιον βίον ὡς ἀτερπέστατον θέαμα προσιδεῖν οὐχ ὑπομένουσιν οὐδʼ ἀνακλάσαι τὸν λογισμὸν ὡς φῶς ἐφʼ ἑαυτοὺς καὶ περιαγαγεῖν, ἀλλʼ ἡ ψυχὴ γέμουσα κακῶν παντοδαπῶν καὶ φρίττουσα καὶ φοβουμένη τὰ ἔνδον ἐκπηδᾷ θύραζε καὶ πλανᾶται περὶ τἀλλότρια, βόσκουσα καὶ πιαίνουσα τὸ κακόηθες. ὡς γὰρ ὄρνις ἐν οἰκίᾳ πολλάκις, τροφῆς πολλῆς παρακειμένης, εἰς γωνίαν καταδῦσα σκαλεύει ἔνθα γέ που διαφαίνεθʼ ἅτʼ ἐν κοπρίῃ μία κριθή· παραπλησίως οἱ πολυπράγμονες, ὑπερβάντες τοὺς ἐν μέσῳ λόγους καὶ ἱστορίας καὶ ἃ μηδεὶς κωλύει πυνθάνεσθαι μηδʼ ἄχθεται πυνθανομένοις, τὰ κρυπτόμενα καὶ λανθάνοντα κακὰ πάσης οἰκίας ἐκλέγουσι. καίτοι γε τὸ τοῦ Αἰγυπτίου χάριεν πρὸς τὸν ἐρωτῶντα τί φέρει συγκεκαλυμμένον, διὰ τοῦτο συγκεκάλυπται καὶ σὺ δὴ τί πολυπραγμονεῖς τὸ ἀποκρυπτόμενον; εἰ μή τι κακὸν ἦν, οὐκ ἂν ἀπεκρύπτετο. καίτοι μὴ κόψαντά γε θύραν εἰς οἰκίαν ἀλλοτρίαν οὐ νομίζεται παρελθεῖν ἀλλὰ νῦν μὲν εἰσὶ θυρωροί, πάλαι δὲ ῥόπτρα κρουόμενα πρὸς ταῖς θύραις αἴσθησιν παρεῖχεν, ἵνα μὴ τὴν οἰκοδέσποιναν ἐν μέσῳ καταλάβῃ ὁ ἀλλότριος ἢ τὴν παρθένον ἢ κολαζόμενον οἰκέτην ἢ κεκραγυίας τὰς θεραπαινίδας· ὁ δὲ πολυπράγμων ἐπʼ αὐτὰ ταῦτα παραδύεται, σώφρονος μὲν οἰκίας καὶ καθεστώσης οὐδʼ ἂν παρακαλῇ τις ἡδέως γιγνόμενος θεατής· ὧν δʼ ἕνεκα κλεὶς καὶ μοχλὸς καὶ αὔλειος, ταῦτʼ ἀνακαλύπτων καὶ φέρων εἰς τὸ μέσον ἑτέροις. καίτοι καὶ τῶν ἀνέμων μάλιστα δυσχεραίνομεν ὡς Ἀρίστων φησὶν ὅσοι τὰς περιβολὰς ἀναστέλλουσιν ἡμῶν· ὁ δὲ πολυπράγμων οὐ τὰ ἱμάτια τῶν πέλας οὐδὲ τοὺς χιτῶνας, ἀλλὰ τοὺς τοίχους ἀπαμφιέννυσι, τὰς θύρας ἀναπετάννυσι, καὶ διὰ παρθενικῆς ἁπαλόχροος ὡς πνεῦμα διαδύεται καὶ διέρπει, βακχεῖα καὶ χοροὺς καὶ παννυχίδας ἐξετάζων καὶ συκοφαντῶν.
44. Bölüm
Komedyada Kleon için
elleri Aitolia'da, aklı Hırsızlar Köyü'nde
denir. Meraklının aklı da aynı anda zenginlerin evlerinde, yoksulların odalarında, kralların saraylarında, yeni evlilerin yatak odalarındadır. Her işi araştırır, yabancıların işlerini, önderlerin işlerini; bunu tehlikesizce de yapmaz. Keyfiyetini merak edip akonit tadan kişi, onu hissetmeden önce ölür; büyüklerin kötülüklerini araştıranlar da böyle, öğrenmeden önce kendilerini mahvederler. Güneşin herkese bol bol yayılan ışınını görmezden gelip onun yuvarlağına utanmadan bakmaya, ışığı içeriye ayırmaya kalkışanlar kör olur. Bu yüzden komedya yazarı Philippides güzel söylemişti: Kral Lysimakhos ona "Malımdan neyi sana vereyim?" demişti de, "Yalnız sırların olmasın, kralım" demişti. Krallarda en hoş ve en güzel şeyler dışarıda durur: ziyafetler, servetler, şenlikler, ihsanlar. Gizli olan bir şey varsa yaklaşma, kurcalama. Mutlu kralın sevinci, oyun oynayanın gülüşü, nezaketinin ve lütfunun hazırlığı saklanmaz; saklanan şey korkutucu, somurtkan, gülmez, yanına yaklaşılmaz şeydir: içine atılmış bir öfkenin hazinesi, ağır bir öç tasarısı, karısına kıskançlık, oğluna bir kuşku, dostuna güvensizlik. Bu kararıp toplanan buluttan kaç. Saklı olan patlayınca gök gürültüsü de şimşek de senden gizli kalmaz.
καὶ καθάπερ τοῦ κωμῳδουμένου Κλέωνος τὼ χεῖρʼ ἐν Αἰτωλοῖς, ὁ νοῦς δʼ ἐν Κλωπιδῶν. οὕτω τοῦ πολυπράγμονος ὁ νοῦς ἅμʼ ἐν πλουσίων οἴκοις ἐστὶν ἐν δωματίοις πενήτων ἐν αὐλαῖς βασιλέων ἐν θαλάμοις νεογάμων · πάντα πράγματα ζητεῖ, τὰ ξένων τὰ ἡγεμόνων· οὐδʼ ἀκινδύνως ταῦτα ζητῶν· ἀλλʼ οἷον, εἴ τις ἀκονίτου γεύοιτο πολυπραγμονῶν τὴν ποιότητα, φθάσει τῆς αἰσθήσεως προανελὼν τὸν προαισθανόμενον· οὕτως οἱ τὰ τῶν μειζόνων κακὰ ζητοῦντες προαναλίσκουσι τῆς γνώσεως ἑαυτούς. καὶ γὰρ οἱ τοῦ ἡλίου τὴν ἄφθονόν γε ταύτην καὶ κατακεχυμένην ἅπασιν ἀκτῖνα παρορῶντες, αὐτὸν δὲ τὸν κύκλον ἀναιδῶς καταβλέπειν καὶ διαστέλλειν τὸ φῶς εἴσω βιαζόμενοι καὶ τολμῶντες, ἀποτυφλοῦνται. διὸ καλῶς Φιλιππίδης ὁ κωμῳδιοποιός, εἰπόντος αὐτῷ ποτε Λυσιμάχου τοῦ βασιλέως τίνος σοι τῶν ἐμῶν μεταδῶ; μόνον εἶπεν ὦ βασιλεῦ, μὴ τῶν ἀπορρήτων τὰ γὰρ ἥδιστα καὶ κάλλιστα τῶν βασιλέων ἔξω πρόκειται, τὰ δεῖπνα, οἱ πλοῦτοι, αἱ πανηγύρεις, αἱ χάριτες· εἰ δέ τι ἀπόρρητον ἐστι, μὴ προσέλθῃς μηδὲ κινήσῃς;. οὐ κρύπτεται χαρὰ βασιλέως εὐτυχοῦντος οὐδὲ γέλως παίζοντος οὐδὲ φιλανθρωπίας; παρασκευὴ καὶ χάριτος· φοβερόν ἐστι τὸ κρυπτόμενον, σκυθρωπὸν ἀγέλαστον δυσπρόσιτον, ὀργῆς τινος ὑπούλου θησαυρὸς ἢ τιμωρίας βαρυθύμου σκέψις ἢ ζηλοτυπία γυναικὸς ἢ πρὸς υἱὸν ὑποψία τις ἢ πρὸς φίλον ἀπιστία. φεῦγε τὸ μελαῖνον τοῦτο καὶ συνιστάμενον νέφος· οὐ λήσεταί σε βροντῆσαν οὐδʼ ἀστράψαν, ὅταν ἐκραγῇ τὸ νῦν κρυπτόμενον.
55. Bölüm
Peki kaçış nedir? Dediğimiz gibi çevirmek, merakı başka yere çekmek; en iyisi, psykhēyi daha iyi ve daha hoş şeylere yöneltmek. Gökte, yerde, havada, denizde olanları merak et. Tabiatın küçük şeyleri mi seyretmeye yatkın, büyük şeyleri mi? Büyük şeyleri ise güneşi merak et: Nereye batar, nereden doğar? Ayın, insanda olduğu gibi geçirdiği değişimleri araştır: Bu kadar ışığı nerede harcadı, yeniden nereden edindi, nasıl
önce karanlıktan genç çıkar, yüzünü güzelleştirir, dolar; en güzel hâline geldiğinde yine erir, yok olur.
Bunlar da tabiatın sırlarıdır, ama açığa çıkaranlara gücenmez. Büyük şeylerden umudunu mu kestin? Daha küçükleri merak et: Bitkilerin kimi nasıl hep yeşil kalır, her mevsim servetini gösterip sevinir; kimi bir zaman onlar gibiyken bir zaman, tutumsuz bir adam gibi, varını yoğunu birden döküp çıplak ve yoksul kalır? Neden kimi uzun, kimi köşeli, kimi yuvarlak meyve verir? Belki bunları merak etmezsin, çünkü bunlarda kötülük yok. Ama merakımız mutlaka kötü şeylerde, zehirli otlarda sürüngen gibi otlayıp dolaşacaksa, onu tarih kitaplarına götürelim, önüne kötülüklerin bolluğunu ve bereketini serelim. Çünkü orada
adamların düşüşleri, hayatların tekmelenip atılması
vardır: kadınların ırzına geçilmesi, kölelerin ayaklanması, dostların iftirası, zehir hazırlıkları, hasetler, kıskançlıklar, ailelerin batışı, hükümdarların devrilişi. Doya doya ye, keyfine bak; yanındakilerin hiçbirini rahatsız etmez, üzmezsin.
τίς οὖν ἡ φυγή; περισπασμός, ὡς εἴρηται, καὶ μεθολκὴ τῆς πολυπραγμοσύνης μάλιστα μὲν ἐπὶ τὰ βελτίω καὶ τὰ ἡδίω τρέψαντι τὴν ψυχήν. τὰ ἐν οὐρανῷ πολυπραγμόνει τὰ ἐν γῇ τὰ ἐν ἀέρι τὰ ἐν θαλάττῃ. μικρῶν πέφυκας ἢ μεγάλων φιλοθεάμων εἰ μεγάλων, ἥλιον πολυπραγμόνει ποῦ κάτεισι καὶ πόθεν ἄνεισι· ζήτει τὰς ἐν σελήνῃ καθάπερ ἐν ἀνθρώπῳ μεταβολάς, ποῦ τοσοῦτον κατανάλωσε φῶς πόθεν αὖθις, ἐκτήσατο, πῶς ἐξ ἀδήλου πρῶτον ἔρχεται νέα πρόσωπα καλλύνουσα καὶ πληρουμένη· χὤταν περ αὑτῆς εὐπρεπεστάτη φανῇ, πάλιν διαρρεῖ κἀπὶ μηδὲν ἔρχεται. καὶ ταῦτʼ ἀπόρρητʼ ἐστὶ φύσεως, ἀλλʼ οὐκ ἄχθεται τοῖς ἐλέγχουσιν. ἀλλὰ τῶν μεγάλων ἀπέγνωκας; πολυπραγμόνει τὰ μικρότερα, πῶς τῶν φυτῶν τὰ μὲν ἀεὶ τέθηλε καὶ χλοάζει καὶ ἀγάλλεται παντὶ καιρῷ τὸν ἑαυτῶν ἐπιδεικνύμενα πλοῦτον, τὰ δὲ νῦν μέν ἐστιν ὅμοια τούτοις, νῦν δʼ ὥσπερ ἀνοικονόμητος ἄνθρωπος ἐκχέαντʼ ἀθρόως τὴν περιουσίαν γυμνὰ καὶ πτωχὰ καταλείπεται· διὰ τί δὲ τὰ μὲν προμήκεις τὰ δὲ γωνιώδεις τὰ δὲ στρογγύλους καὶ περιφερεῖς ἐκδίδωσι καρπούς. ἴσως δὲ ταῦτʼ οὐ πολυπραγμονήσεις, ὅτι τούτοις οὐδὲν κακὸν ἔστιν. ἀλλʼ εἰ δεῖ πάντως τὸ περίεργον ἐν φαύλοις τισὶν ὥσπερ ἑρπετὸν ἐν θανασίμοις ὕλαις ἀεὶ νέμεσθαι καὶ διατρίβειν, ἐπὶ τὰς ἱστορίας ἀγάγωμεν αὐτὸ καὶ παραβάλωμεν ἀφθονίαν κακῶν καὶ περιουσίαν· ἐνταῦθα γὰρ ἔνεισι πεσήματʼ ἀνδρῶν κἀπολακτισμοὶ βίων· φθοραὶ γυναικῶν, ἐπιθέσεις οἰκετῶν, διαβολαὶ φίλων, παρασκευαὶ φαρμάκων, φθόνοι, ζηλοτυπίαι, ναυάγιʼ οἴκων, ἐκπτώσεις ἡγεμονιῶν ἐμπίπλασο καὶ τέρπε σαυτόν, ἐνοχλῶν μηδενὶ τῶν συνόντων μηδὲ λυπῶν.
66. Bölüm
Ne var ki merak, bayat kötülüklerden hoşlanmaz, sıcak ve taze olanları ister; yeni tragedyaları seve seve seyreder, komik ve neşeli işlerle pek ilgilenmez. Bu yüzden biri düğün, kurban ya da uğurlama alayı anlatırken meraklı adam ilgisiz, gevşek bir dinleyicidir; çoğunu önceden duyduğunu söyler, anlatıcıdan kısa kesmesini, atlamasını ister. Ama yanındaki biri bir kızın kirletilmesini, kadının zinasını, dava hazırlığını ya da kardeşlerin kavgasını anlatırsa, ne uyuklar ne de işi çıkar;
başka söz arar, kulak verir.
Ah, kötülük, iyi talihten ne de çabuk gider ölümlülerin kulağına
sözü gerçekten meraklılar için söylenmiştir. Hacamat şişeleri etten en kötü kanı çeker; meraklıların kulakları da en kötü sözleri çeker. Daha doğrusu, şehirlerin uğursuz, kasvetli kapıları vardır; ölüme götürülenler, pislikler ve arınma atıkları buradan çıkarılır, hiçbir temiz ya da kutsal şey buradan girip çıkmaz. Meraklıların kulaklarından da hiçbir iyi ve zarif şey geçmez; yalnız cinayet sözleri geçip aşındırır, lanetli ve kirli hikâyeler taşır.
Evime hep şarkıcılardan yalnız ağıt düşer.
Bu, meraklıların tek Musası, tek sirenidir; onlar için en tatlı şey budur. Çünkü merak, saklı ve gizli olanı öğrenme düşkünlüğüdür. Kimse sahip olduğu iyi bir şeyi saklamaz, olmayan şeyleri bile varmış gibi gösterirler. Demek ki kötülüklerin hikâyesini isteyen meraklı, hasetin ve kem gözün kardeşi olan bir hâle, başkasının kötülüğüne sevinmeye tutulmuştur. Haset, başkasının iyiliklerine acı duymaktır; başkasının kötülüğüne sevinmek ise başkasının kötülüklerinden haz duymaktır. İkisi de vahşi, hayvanca bir hâlden, kötü niyetten doğar.
ἀλλʼ ἔοικεν ἡ πολυπραγμοσύνη μὴ χαίρειν ἑώλοις κακοῖς ἀλλὰ θερμοῖς καὶ προσφάτοις· καὶ καινὰς τραγῳδίας ἡδέως θεᾶσθαι, τοῖς δὲ κωμικοῖς καὶ ἱλαρωτέροις πράγμασιν οὐ μάλα προθύμως ὁμιλεῖν. διὸ γάμον μέν τινος ἢ θυσίαν ἢ προπομπὴν διεξιόντος ἀμελὴς ὁ πολυπράγμων καὶ ῥᾴθυμος ἀκροατής ἐστι, καὶ προακηκοέναι τὰ πλεῖστά φησι καὶ κελεύει ταῦτα συντέμνειν καὶ παρέρχεσθαι τὸν διηγούμενον· ἂν δʼ ἢ φθοράν τις παρθένου παρακαθήμενος ἢ μοιχείαν γυναικὸς ἢ δίκης παρασκευὴν ἢ στάσιν ἀδελφῶν διηγῆται, οὔτε νυστάζει οὔτʼ ἀσχολεῖται, ἄλλα τε δίζηται ἐπέων παρὰ τʼ οὔατα βάλλει. καὶ τὸ οἴμοι, τὸ κακὸν τῆς εὐτυχίας ὡς μᾶλλον ἐς οὖς φέρεται θνητῶν ἐπὶ τῶν πολυπραγμόνων ἐστὶν ἀληθῶς εἰρημένον. ὡς γὰρ αἱ σικύαι τὸ χείριστον ἐκ τῆς σαρκὸς ἕλκουσιν, οὕτω τὰ τῶν πολυπραγμόνων ὦτα τοὺς φαυλοτάτους λόγους ἐπισπᾶται· μᾶλλον δʼ, ὥσπερ αἱ πόλεις ἔχουσί τινας πύλας ἀποφράδας καὶ σκυθρωπάς, διʼ ὧν ἐξάγουσι τοὺς θανατουμένους καὶ τὰ λύματα καὶ τοὺς καθαρμοὺς ἐκβάλλουσιν, εὐαγὲς δʼ οὐδὲν οὐδʼ ἱερὸν εἴσεισι οὐδʼ ἔξεισι διʼ αὐτῶν· οὕτω καὶ τὰ τῶν πολυπραγμόνων ὦτα χρηστὸν οὐδὲν οὐδʼ ἀστεῖον ἀλλʼ οἱ φονικοὶ λόγοι διέρχονται καὶ τρίβουσιν, ἐκθύσιμα καὶ μιαρὰ διηγήματα παρακομίζοντες· ἀεὶ δʼ ἀοιδῶν μοῦνος ἐν στέγαις ἐμαῖς κωκυτὸς ἐμπέπτωκεν· αὕτη τοῖς πολυπράγμοσι μοῦσα καὶ σειρὴν μία, τοῦθʼ ἥδιστον ἀκουσμάτων αὐτοῖς. ἔστι γὰρ ἡ πολυπραγμοσύνη φιλοπευστία τῶν ἐν ἀποκρύψει καὶ λανθανόντων οὐδεὶς δʼ ἀγαθὸν ἀποκρύπτει κεκτημένος, ὅπου καὶ τὰ μὴ ὄντα προσποιοῦνται. κακῶν οὖν ἱστορίας ὁ πολυπράγμων ὀρεγόμενος, ἐπιχαιρεκακίας συνέχεται. πάθει, φθόνου καὶ βασκανίας ἀδελφῷ. φθόνος μὲν γάρ ἐστι; λύπη ἐπʼ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς, ἐπιχαιρεκακία δʼ ἡδονὴ ἐπʼ ἀλλοτρίοις κακοῖς· ἀμφότερα δʼ ἐκ πάθους ἀνημέρου καὶ θηριώδους γεγένηται, τῆς κακοηθείας.
77. Bölüm
Herkes için kendi kötülüklerinin açığa çıkması öyle acı vericidir ki çoğu kişi gizli hastalıklarını hekimlere göstermektense ölmeyi yeğler. Düşünün ki Herophilos ya da Erasistratos ya da henüz insanken Asklepios ilaçları ve aletleriyle kapı kapı dolaşıp sorsun: "Kimsede anüs fistülü var mı? Kadının rahminde ur var mı?" Bu sanatın araştırmacılığı oysa kurtarıcıdır; yine de sanırım herkes böyle birini kovardı, çünkü ihtiyacı beklemeden, çağrılmadan başkasının kötülüklerini incelemeye geliyor. Meraklılar ise tam bunları ve daha kötülerini araştırır; tedavi etmek için değil, yalnız ortaya çıkarmak için. Bu yüzden haklı olarak nefret edilirler.
Gümrükçülere de, getirilen malların görünenlerini seçerken değil, saklı olanları arayıp başkasının eşyasını ve yüklerini altüst ederken öfkelenip bıkarız; oysa kanun buna izin verir, yapmazlarsa zarar görürler. Meraklılar ise başkasının işleriyle uğraşırken kendi işlerini mahveder, elden çıkarırlar. Tarlaya pek seyrek giderler, çünkü ıssızlığın sessizliğine ve dinginliğine dayanamazlar. Arada bir uğrasalar da kendi bağlarına değil, komşunun bağlarına bakarlar; komşunun kaç öküzü öldü, ne kadar şarabı ekşidi diye sorarlar, bunlarla karınlarını doyurup hemen geri koşarlar. Gerçek çiftçi ise şehirden kendiliğinden gelen haberi bile hoş karşılamaz; şöyle der:
Sonra toprağı kazarken bana anlatacak anlaşmanın hangi şartlarla yapıldığını; çünkü *bunları merak edip dolaşıyor şimdi o lanetli.*
οὕτω δʼ ἑκάστῳ λυπηρόν ἐστιν ἡ τῶν περὶ αὐτὸν κακῶν ἀνακάλυψις, ὥστε πολλοὺς ἀποθανεῖν ἂν πρότερον ἢ δεῖξαί τι τῶν ἀπορρήτων νοσημάτων ἰατροῖς. φέρε γὰρ Ἡρόφιλον ἢ Ἐρασίστρατον ἢ τὸν Ἀσκληπιὸν αὐτόν, ὅτʼ ἦν ἄνθρωπος, ἔχοντα τὰ φάρμακα καὶ τὰ ὄργανα, κατʼ οἰκίαν παριστάμενον ἀνακρίνειν, μή τις ἔχει; σύριγγα περὶ δακτύλιον ἢ γυνὴ καρκίνον ἐν ὑστέρᾳ· καίτοι σωτήριόν ἐστι τῆς τέχνης ταύτης τὸ πολύπραγμον ἀλλὰ πᾶς ἄν τις, οἶμαι, τὸν τοιοῦτον ἀπήλασεν, ὅτι τὴν χρείαν οὐ περιμένων ἄκλητος ἐπʼ ἀλλοτρίων κακῶν ἔρχεται κατανόησιν. οἱ δὲ πολυπράγμονες αὐτὰ ταῦτα καὶ τὰ τούτων ἔτι χείρονα ζητοῦσιν, οὐ θεραπεύοντες ἀλλὰ μόνον ἀνακαλύπτοντες· ὅθεν μισοῦνται δικαίως. καὶ γὰρ τοὺς τελώνας βαρυνόμεθα καὶ δυσχεραίνομεν, οὐχ ὅταν τὰ ἐμφανῆ τῶν εἰσαγομένων ἐκλέγωσιν, ἀλλʼ ὅταν τὰ κεκρυμμένα ζητοῦντες ἐν ἀλλοτρίοις σκεύεσι καὶ φορτίοις ἀναστρέφωνται· καίτοι τοῦτο ποιεῖν ὁ νόμος δίδωσιν αὐτοῖς, καὶ βλάπτονται μὴ ποιοῦντες. οἱ δὲ πολυπράγμονες ἀπολλύουσι καὶ προΐενται τὰ αὑτῶν ἀσχολούμενοι περὶ τἀλλότρια καὶ σπανίως μὲν εἰς ἀγρὸν βαδίζουσι, τὸ ἥσυχον καὶ σιωπηρὸν τῆς ἐρημίας οὐ φέροντες ἐὰν δὲ καὶ παραβάλωσι διὰ χρόνου, ταῖς τῶν γειτόνων ἀμπέλοις ἐμβλέπουσι μᾶλλον ἢ ταῖς ἰδίαις· καὶ πυνθάνονται πόσοι βόες τοῦ γείτονος; ἀποτεθνήκασιν ἢ πόσος οἶνος ὀξίνης γέγονε· ταχὺ δὲ τούτων ἐμπλησθέντες ἀποτρέχουσιν. ὁ μὲν γὰρ ἀληθινὸς ἐκεῖνος γεωργὸς οὐδὲ τὸν αὐτομάτως ἐρχόμενον ἐκ πόλεως λόγον ἡδέως προσδέχεται, λέγων εἶτά μοι σκάπτων ἐρεῖ, ἐφʼ οἷς γεγόνασιν αἱ διαλύσεις· ταῦτα γὰρ πολυπραγμονῶν νῦν ὁ κατάρατος περιπατεῖ.
88. Bölüm
Meraklılar taşrayı bayat, soğuk ve tragedyasız bir şey sayıp kaçarlar, sergi yerine, çarşıya, limanlara koşarlar. "Yeni bir şey var mı?" "Sabah çarşıda değil miydin? Yani üç saatte şehir yeniden mi düzenlendi sanıyorsun?" Yine de biri böyle bir şey söyleyecek olsa atından iner, elini sıkıp öper, durup dinler. Biri rastlayıp "Yeni bir şey yok" derse, kızarak "Ne diyorsun?" der; "Çarşıya uğramadın mı? Komutanlığın önünden geçmedin mi? İtalya'dan gelenlerle görüşmedin mi?" Bu yüzden Lokrislilerin yöneticileri, yolculuktan dönen birinin "Yeni bir şey var mı?" diye sorması üzerine onu cezalandırmakla iyi etmişti. Aşçılar sürüler, balıkçılar balık bolluğu için dua eder; meraklılar da kötülük bolluğu, iş çokluğu, yenilikler ve değişiklikler için dua ederler ki her zaman avlayıp doğrayacak bir şeyleri olsun.
Thurioi'nin kanun koyucusu da iyi etmişti: Zina edenler ve meraklılar dışında hiçbir vatandaşın komedyada alaya alınmasını yasakladı. Çünkü zina, başkasının hazzına duyulan bir meraktır, herkesten korunan gizli şeylerin araştırılmasıdır; merak da sırların çözülmesi, bozulması, soyulmasıdır.
οἱ δὲ πολυπράγμονες ὡς ἕωλόν τι πρᾶγμα καὶ ψυχρὸν καὶ ἀτράγῳδον φεύγοντες τὴν ἀγροικίαν, εἰς τὸ δεῖγμα καὶ τὴν ἀγορὰν καὶ τοὺς λιμένας ὠθοῦνται· μή τι καινόν; οὐ γὰρ ἦς πρωῒ κατʼ ἀγοράν; τί οὖν; ἐν ὥραις τρισὶν οἴει τὴν πόλιν μετακεκοσμῆσθαι; οὐ μὴν ἀλλʼ ἂν μέν τις ἔχῃ τι τοιοῦτον εἰπεῖν, καταβὰς ἀπὸ τοῦ ἵππου δεξιωσάμενος καὶ καταφιλήσας ἕστηκεν ἀκροώμενος. ἐὰν δʼ ἀπαντήσας εἴπῃ τις ὅτι οὐθὲν καινὸν, ὥσπερ ἀχθόμενος τί λέγεις; φησὶν οὐ γέγονας κατʼ ἀγοράν; οὐ παρελήλυθας τὸ στρατήγιον; οὐδὲ τοῖς ἐξ Ἰταλίας ἥκουσιν ἐντετύχηκας; διὸ καλῶς οἱ τῶν Λοκρῶν ἄρχοντες, ἐπεί τις ἐξ ἀποδημίας προσιὼν ἠρώτησε μή τι καινόν, ἐζημίωσαν αὐτόν. ὡς γὰρ οἱ μάγειροι φορὰν εὔχονται βοσκημάτων οἱ δʼ ἁλιεῖς ἰχθύων, οὕτως οἱ πολυπράγμονες εὔχονται φορὰν κακῶν καὶ πλῆθος πραγμάτων καὶ καινότητας καὶ μεταβολάς, ἵνʼ ἀεί τι θηρεύειν καὶ κατακόπτειν ἔχωσιν. εὖ δὲ καὶ ὁ τῶν Θουρίων νομοθέτης· κωμῳδεῖσθαι γὰρ ἐκώλυσε τοὺς πολίτας πλὴν μοιχοὺς καὶ πολυπράγμονας. ἔοικε γάρ ἥ τε μοιχεία πολυπραγμοσύνη τις ἀλλοτρίας ἡδονῆς εἶναι καὶ ζήτησις καὶ ἔρευνα τῶν φυλαττομένων καὶ λανθανόντων τοὺς πολλούς· ἥ τε πολυπραγμοσύνη παράλυσίς ἐστι καὶ φθορὰ καὶ ἀπογύμνωσις τῶν ἀπορρήτων.
99. Bölüm
Çok bilmenin ardından çok söz gelir; bu yüzden Pythagoras gençlere beş yıllık bir suskunluk koymuş, buna "dilini tutma" demişti. Merakın ardından ise zorunlu olarak kötü söz gelir. Çünkü seve seve dinlediklerini seve seve anlatırlar, başkalarından özenle topladıklarını sevinçle başkalarına taşırlar. Bu yüzden öteki kötülüklerinin yanı sıra bu hastalık arzularının da önüne geçer. Herkes onlardan sakınır, saklanır; meraklı bakarken bir iş yapmak, dinlerken bir şey söylemek istemez. Böyle biri gidene kadar görüşmeleri erteler, iş incelemelerini atlatırlar. Gizli bir konuşma ya da ciddi bir iş sürerken meraklı adam ortaya çıkarsa, gelincik geçerken yemek toplanır gibi ortadan kaldırıp saklarlar. Böylece başkalarına söylenebilen ve gösterilebilen şeyler çoğu kez yalnız bunlara söylenmez, gösterilmez olur.
Bu yüzden meraklı her türlü güvenden yoksundur. Mektupları, yazıları, mühürleri meraklı dostlara ve akrabalara değil, kölelere ve yabancılara emanet ederiz. O Bellerophontes kendi aleyhinde yazılmış mektubu taşırken bile açmamış, kralın karısından uzak durduğu gibi aynı hâkimiyetle kralın mektubundan da uzak durmuştu. Çünkü merak da zina gibi hâkimiyetsizliktir; üstelik hâkimiyetsizliğin yanında korkunç bir akılsızlık ve budalalıktır. Herkese açık bunca kadını geçip kapalı tutulan, pahalı ve çoğu kez çirkin bir kadına koşmak son derece delice bir şeydir. Meraklılar da aynısını yapar: Bunca güzel seyirliği, dinlenecek şeyi, dersi ve sohbeti geçip başkalarının mektuplarını kurcalar, komşu duvarlarına kulak dayar, kölelerle ve kadınlarla fısıldaşırlar. Bu çoğu kez tehlikeli, her zaman da yüz kızartıcıdır.
τῇ μὲν οὖν πολυμαθείᾳ τὴν πολυλογίαν ἕπεσθαι συμβαίνει· διὸ καὶ Πυθαγόρας ἔταξε τοῖς νέοις πενταέτιδα σιωπήν, ἐχεμυθίαν προσαγορεύσας. τῇ δὲ περιεργίᾳ τὴν κακολογίαν ἀνάγκη συνακολουθεῖν ἃ γὰρ ἡδέως ἀκούουσιν ἡδέως λαλοῦσι, καὶ ἃ παρʼ ἄλλων σπουδῇ συλλέγουσι πρὸς ἑτέρους μετὰ χαρᾶς ἐκφέρουσιν. ὅθεν αὐτοῖς μετὰ τῶν ἄλλων κακῶν τὸ νόσημα καὶ πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν ἐμποδών ἐστι· πάντες γὰρ αὐτοὺς φυλάττονται καὶ ἀποκρύπτονται, καὶ οὔτε πρᾶξαί τι πολυπράγμονος ὁρῶντος οὔτε εἰπεῖν ἀκούοντος ἡδέως ἔχουσιν· ἀλλὰ καὶ βουλὰς ἀνατίθενται καὶ σκέψεις πραγμάτων ὑπερβάλλονται, μέχρι ἂν ἐκποδὼν ὁ τοιοῦτος γένηται· κἂν ἢ λόγου τινὸς ἀπορρήτου παρόντος ἢ πράξεως σπουδαίας περαινομένης ἀνὴρ πολυπράγμων ἐπιφανῇ, καθάπερ ὄψον γαλῆς παραδραμούσης αἴρουσιν ἐκ μέσου καὶ ἀποκρύπτουσιν· ὥστε πολλάκις τὰ τοῖς ἄλλοις ῥητὰ καὶ θεατὰ τούτοις μόνοις ἄρρητα καὶ ἀθέατα γίγνεσθαι. διὸ καὶ πίστεως ἁπάσης ἔρημος ὁ πολυπράγμων ἐστίν· οἰκέταις γοῦν καὶ ξένοις πιστεύομεν μᾶλλον ἐπιστολὰς καὶ γράμματα καὶ σφραγῖδας ἢ φίλοις καὶ οἰκείοις πολυπράγμοσιν. ὁ δὲ Βελλεροφόντης ἐκεῖνος οὐδὲ καθʼ ἑαυτοῦ γράμματα κομίζων ἔλυσεν, ἀλλʼ ἀπέσχετο τῆς ἐπιστολῆς τοῦ βασιλέως ὡς τῆς γυναικὸς διὰ τὴν αὐτὴν ἐγκράτειαν. ἀκρασίας γὰρ τὸ πολυπραγμονεῖν ὡς καὶ τὸ μοιχεύειν, καὶ πρὸς τῇ ἀκρασίᾳ δεινῆς ἀνοίας καὶ ἀφροσύνης· τὸ γὰρ τοσαύτας παρελθόντα κοινὰς καὶ δεδημοσιωμένας γυναῖκας; ἐπὶ τὴν κατάκλειστον ὠθεῖσθαι καὶ πολυτελῆ, πολλάκις ἂν οὕτω τύχῃ καὶ ἄμορφον οὖσαν, ὑπερβολὴ μανίας καὶ παραφροσύνης. ταὐτὸ δʼ οἱ πολυπράγμονες ποιοῦσι · πολλὰ καὶ καλὰ θεάματα καὶ ἀκούσματα καὶ σχολὰς καὶ διατριβὰς παρελθόντες, ἐπιστόλια διορύττουσιν ἀλλότρια καὶ παραβάλλουσι γειτόνων τοίχοις τὰ ὦτα καὶ συμψιθυρίζουσιν οἰκέταις καὶ γυναίοις, πολλάκις μὲν οὐδʼ ἀκινδύνως ἀεὶ δʼ ἀδόξως.
1010. Bölüm
Bu yüzden meraklıyı vazgeçirmek için en yararlı şeylerden biri, önceden öğrendiklerini hatırlamaktır. Simonides, sandıklarını arada bir açtığında ücret sandığını hep dolu, teşekkür sandığını hep boş bulduğunu söylerdi. Bunun gibi insan da merakının ambarını arada bir açıp baksa, onu bir sürü yararsız, boş, tatsız şeyle dolu görür; bu iş belki büsbütün tatsız ve saçma görünerek midesini bulandırır. Düşünün ki biri eski yazarların eserlerini gezip en kötü yerlerini ayıklasın, başsız Homeros dizelerinden, tragedya dil hatalarından, Arkhilokhos'un kendini teşhir ederek kadınlar hakkında söylediği yakışıksız, ahlaksız sözlerden bir kitap yapsın. Bu adam tragedyadaki şu lanete layık değil midir?
Yok ol, ölümlülerin felaketlerini toplayan!
Lanet olmasa da başkalarının hatalarından oluşan hazinesi yakışıksız ve yararsızdır. Philippos'un en kötü, en yola gelmez insanlarla kurup Kötüler Şehri adını verdiği şehir gibi. Meraklılar ise dizelerin ya da şiirlerin değil, hayatların sürçmelerini, kusurlarını ve dil hatalarını toplayıp bir araya getirirler; hafızalarını en zevksiz ve tatsız bir kötülük arşivi olarak taşırlar.
Roma'da kimileri resimleri, heykelleri, hatta satılık oğlanların ve kadınların güzelliğini hiçe sayar, ucubeler pazarında dolaşırlar; baldırsızları, gelincik kollu olanları, üç gözlüleri, deve kuşu başlılara bakıp karışık bir biçim, doğuştan bir ucube çıkmış mı diye ararlar. Ama birini sürekli böyle manzaraları seyretmeye götürürsen, bu iş çabucak ona doygunluk ve bulantı verir. Hayatlardaki sürçmeleri, soyların utançlarını, başkalarının evindeki bozukluk ve kusurları merak edenler de önceki meraklarının hiçbir sevinç ve fayda getirmediğini kendilerine hatırlatsınlar.
διὸ καὶ χρήσιμον ὡς ἔνι μάλιστα πρὸς τὴν ἀποτροπὴν τοῖς πολυπράγμοσιν ἡ τῶν προεγνωσμένων ἀνάμνησις. ἂν γάρ, ὥσπερ ὁ Σιμωνίδης ἔλεγε τὰς κιβωτοὺς ἀνοίγων διὰ χρόνου τὴν μὲν τῶν μισθῶν ἀεὶ μεστὴν τὴν δὲ τῶν χαρίτων εὑρίσκειν ἀεὶ κενήν, οὕτως; ἄν τις τῆς πολυπραγμοσύνης τὴν ἀποθήκην ἀνοίγῃ διὰ χρόνου καὶ κατασκέπτηται πολλῶν ἀχρήστων καὶ ματαίων καὶ ἀτερπῶν γέμουσαν, ἴσως ἂν αὐτῷ τὸ πρᾶγμα προσσταίη, φανὲν ἀηδὲς παντάπασι καὶ φλυαρῶδες. φέρε γάρ, εἴ τις ἐπιὼν τὰ συγγράμματα τῶν παλαιῶν ἐκλαμβάνοι τὰ κάκιστα τῶν ἐν αὐτοῖς, καὶ βιβλίον ἔχοι συντεταγμένον, οἷον Ὁμηρικῶν στίχων ἀκεφάλων καὶ τραγικῶν σολοικισμῶν καὶ τῶν ὑπʼ Ἀρχιλόχου πρὸς τὰς γυναῖκας ἀπρεπῶς καὶ ἀκολάστως εἰρημένων, ἑαυτὸν παραδειγματίζοντος· ἆρʼ οὐκ ἔστι τῆς τραγικῆς κατάρας ἄξιος, ὄλοιο θνητῶν ἐκλέγων τὰς συμφοράς;ʼ καὶ ἄνευ δὲ τῆς κατάρας ἀπρεπὴς καὶ ἀνωφελὴς ὁ θησαυρὸς αὐτοῦ τῶν ἀλλοτρίων ἁμαρτημάτων ὥσπερ ἡ πόλις, ἣν ἐκ τῶν κακίστων καὶ ἀναγωγοτάτων οἰκίσας ὁ Φίλιππος Πονηρόπολιν προσηγόρευσεν. οἱ τοίνυν πολυπράγμονες οὐ στίχων οὐδὲ ποιημάτων, ἀλλὰ βίων ἀστοχήματα καὶ πλημμελήματα καὶ σολοικισμοὺς ἀναλεγόμενοι καὶ συνάγοντες, ἀμουσότατον καὶ ἀτερπέστατον κακῶν γραμματοφυλακεῖον τὴν ἑαυτῶν μνήμην περιφέρουσιν. ὥσπερ οὖν ἐν Ῥώμῃ τινὲς τὰς γραφὰς καὶ τοὺς ἀνδριάντας καὶ νὴ Δία τὰ κάλλη τῶν ὠνίων παίδων καὶ γυναικῶν ἐν μηδενὶ λόγῳ τιθέμενοι, περὶ τὴν τῶν τεράτων ἀγορὰν ἀναστρέφονται, τοὺς ἀκνήμους καὶ τοὺς γαλεάγκωνας καὶ τοὺς τριοφθάλμους καὶ τοὺς στρουθοκεφάλους καταμανθάνοντες καὶ ζητοῦντες εἴ τι γεγένηται σύμμικτον εἶδος κἀποφώλιον τέρας· ἀλλʼ ἐὰν συνεχῶς τις ἐπάγῃ τοῖς τοιούτοις αὐτοὺς θεάμασι, ταχὺ πλησμονὴν καὶ ναυτίαν τὸ πρᾶγμα παρέξει· οὕτως οἱ τὰ περὶ τὸν βίον ἀστοχήματα καὶ γενῶν αἴσχη καὶ διαστροφάς τινας ἐν οἴκοις ἀλλοτρίοις καὶ πλημμελείας πολυπραγμονοῦντες, τῶν πρώτων ἀναμιμνησκέτωσαν ἑαυτοὺς ὅτι χάριν καὶ ὄνησιν οὐδεμίαν ἤνεγκε.
1111. Bölüm
Bu hâlden vazgeçmede en önemli şey alışkanlıktır: Çok önceden başlayıp kendimizi bu hâkimiyete çalıştırır, alıştırırız. Çünkü hastalık da alışkanlıkla büyümüş, azar azar ilerlemiştir. Nasıl olacağını alıştırmayı tartışırken göreceğiz. Önce en küçük ve en önemsiz şeylerden başlayalım. Yolda mezar taşlarındaki yazıları okumamak ne zor? Gezintide duvarlardaki yazıların üstünden gözü geçirivermek ne güç? Kendimize, bunlarda yararlı ya da hoş bir şey yazmadığını hatırlatalım: Filanca falancayı iyilikle anmış, "Dostların en iyisi şu kişidir" ve böyle boş lakırdılarla dolu şeyler. Okunmakla zarar vermiyor gibi görünür, ama gizlice zarar verir, çünkü insana ilgilendirmeyen şeyleri arama alışkanlığı katar.
Avcılar yavru köpeklerin yoldan çıkıp her kokunun peşine düşmesine izin vermez; tasmayla çeker, geri alırlar; koku duyusunu kendi işi için saf ve bozulmamış tutarlar; böylece
vahşi hayvanın ayak izlerini burnuyla arayarak
izlere daha güçlü yapışır. Bunun gibi meraklının her seyirliğe ve her duyuma doğru çıkışlarını ve dolaşmalarını önlemek, yararlı şeylere çekip korumak gerekir. Kartallar ve aslanlar yürürken tırnaklarını içeri çeker ki keskinliklerini aşındırmasınlar. Biz de merakın, öğrenme sevgisinin bir keskinliği ve çeliği olduğunu düşünerek onu yararsız şeylerde harcamayalım, köreltmeyelim.
μέγιστον μέντοι πρὸς τὴν τοῦ πάθους ἀποτροπὴν ὁ ἐθισμός, ἐὰν πόρρωθεν ἀρξάμενοι γυμνάζωμεν ἑαυτοὺς καὶ διδάσκωμεν ἐπὶ ταύτην τὴν ἐγκράτειαν· καὶ γὰρ ἡ αὔξησις ἔθει γέγονε, τοῦ νοσήματος κατὰ μικρὸν εἰς τὸ πρόσω χωροῦντος· ὃν δὲ τρόπον, εἰσόμεθα περὶ τῆς ἀσκήσεως ὁμοῦ διαλεγόμενοι. πρῶτον μὲν οὖν ἀπὸ τῶν βραχυτάτων καὶ φαυλοτάτων ἀρξώμεθα. τί γὰρ χαλεπόν ἐστιν ἐν ταῖς ὁδοῖς τὰς ἐπὶ τῶν τάφων ἐπιγραφὰς μὴ ἀναγιγνώσκειν, ἢ τί δυσχερὲς ἐν τοῖς περιπάτοις τὰ κατὰ τῶν τοίχων γράμματα τῇ ὄψει παρατρέχειν, ὑποβάλλοντας αὑτοῖς ὅτι χρήσιμον οὐδὲν οὐδʼ ἐπιτερπὲς ἐν τούτοις γέγραπται· ἀλλʼ ἐμνήσθη ὁ δεῖνα τοῦ δεῖνος ἐπʼ ἀγαθῷ καὶ φίλων ἄριστος ὅδε τις, καὶ πολλὰ τοιαύτης γέμοντα φλυαρίας· ἃ δοκεῖ μὲν οὐ βλάπτειν ἀναγιγνωσκόμενα, βλάπτει δὲ λεληθότως τῷ μελέτην παρεμποιεῖν τοῦ ζητεῖν τὰ μὴ προσήκοντα; καὶ καθάπερ οἱ κυνηγοὶ τοὺς σκύλακας οὐκ ἐῶσιν ἐκτρέπεσθαι καὶ διώκειν πᾶσαν ὀδμήν, ἀλλὰ τοῖς ῥυτῆρσιν ἕλκουσι καὶ ἀνακρούουσι, καθαρὸν αὐτῶν φυλάττοντες καὶ ἄκρατον τὸ αἰσθητήριον ἐπὶ τὸ οἰκεῖον ἔργον, ἵνʼ εὐτονώτερον ἐμφύηται τοῖς ἴχνεσι πέλματα θηρείων μελέων μυκτῆρσιν ἐρευνῶν· οὕτω δεῖ τὰς ἐπὶ πᾶν θέαμα καὶ πᾶν ἄκουσμα τοῦ πολυπράγμονος ἐκδρομὰς καὶ περιπλανήσεις ἀφαιρεῖν καὶ ἀντισπᾶν ἐπὶ τὰ χρήσιμα φυλάττοντας. ὥσπερ γὰρ οἱ ἀετοὶ καὶ οἱ λέοντες ἐν τῷ περιπατεῖν συστρέφουσιν εἴσω τοὺς ὄνυχας, ἵνα μὴ τὴν ἀκμὴν αὐτῶν καὶ τὴν ὀξύτητα κατατρίβωσιν, οὕτω τὸ πολύπραγμον τοῦ φιλομαθοῦς ἀκμήν τινα καὶ στόμωμα νομίζοντες ἔχειν καταναλίσκωμεν ἐν τοῖς ἀχρήστοις μηδʼ ἀπαμβλύνωμεν.
1212. Bölüm
İkinci olarak, başkasının kapısının önünden geçerken içeri bakmamaya, içeridekileri gözle, sanki merakın eliyle kavramamaya alışalım. Ksenokrates'in şu sözünü aklımızda tutalım: Başkasının evine ayak basmakla göz basmak arasında fark yoktur. Çünkü bu ne adil ne güzeldir; seyretmesi de hoş değildir:
İçerisi bakılacak gibi değildir, yabancı;
evlerdeki şeylerin çoğu böyledir: duran kapkacak, oturan hizmetçiler, ciddi ya da hoş hiçbir şey yok. Psykhēyi de birlikte büken bu yan bakış, bu ok atışı çirkindir, alışkanlığı da kötüdür. Diogenes, Olympia galibi Dioksippos'u arabayla şehre girerken görmüş. Geçidi seyreden güzel bir kadından gözlerini alamıyor, yan yan bakıp dönüp duruyormuş. "Bakın," demiş, "atlet bir kızcağız tarafından boynundan güreşle düşürülüyor." Meraklıların ise her manzara karşısında böyle boyunlarının büküldüğünü, döndürüldüklerini görürsün; çünkü gözleri her yere savrula savrula alışkanlık edinmiştir.
Sanırım his, terbiyesiz bir hizmetçi gibi dışarıda başıboş dolaşmamalı. Psykhē onu bir işe gönderdiğinde, hemen o işle karşılaşıp haber getirmeli, sonra yine terbiyeli terbiyeli aklın içinde durmalı, ona kulak vermelidir. Şimdi ise Sophokles'in dediği oluyor:
sonra Ainis'li adamın ağızsız taylar taşır;
dediğimiz gibi doğru terbiye ve alıştırma görmemiş hisler önden fırlar, zihni sürükleyip çoğu kez olmaması gereken yere yıkar. Bu yüzden şu söz yalandır: Demokritos'un, zihni sık sık dışarı çağırıp rahatsız etmesinler, yola açılan pencereler gibi kapatılsınlar da içeride kalıp akledilir şeylerle meşgul olabilsin diye kızgın bir aynaya gözlerini dayayıp yansımasını alarak bile bile söndürdüğü. Ama şu her şeyden çok doğrudur: Zihni en çok kullananlar hissi en az hareket ettirir. Bu yüzden Musa tapınaklarını şehirlerden en uzağa kurdular, geceye de euphronē, "iyi düşünen" dediler; araştırılan şeyleri bulmak ve incelemek için sükûneti, dağılmamayı büyük bir şey saydılar.
δεύτερον τοίνυν ἐθιζώμεθα θύραν παριόντες ἀλλοτρίαν μὴ βλέπειν εἴσω μηδὲ τῶν ἐντὸς ἐπιδράττεσθαι τῇ ὄψει καθάπερ χειρὶ τῇ περιεργίᾳ, ἀλλὰ τὸ τοῦ Ξενοκράτους ἔχωμεν πρόχειρον, ὃς ἔφη μηδὲν διαφέρειν τοὺς πόδας ἢ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς ἀλλοτρίαν οἰκίαν τιθέναι· οὔτε γὰρ δίκαιον οὔτε καλόν, ἀλλʼ οὐδʼ ἡδὺ τὸ θέαμα. δύσμορφα μέντοι τἄνδον εἰσιδεῖν, ξένε· τὰ γὰρ πολλὰ τοιαῦτα τῶν ἐν ταῖς οἰκίαις, σκευάρια κείμενα καὶ θεραπαινίδια καθεζόμενα καὶ σπουδαῖον οὐδὲν οὐδʼ ἐπιτερπές. ἡ δὲ συνδιαστρέφουσα τὴν ψυχὴν παράβλεψις αὕτη καὶ παρατόξευσις αἰσχρὰ καὶ τὸ ἔθος μοχθηρόν· ὁ μὲν γὰρ Διογένης θεασάμενος εἰσελαύνοντα τὸν ὀλυμπιονίκην Διώξιππον ἐφʼ ἅρματος, καὶ γυναικὸς εὐμόρφου θεωμένης τὴν πομπὴν ἀποσπάσαι τὰς ὄψεις μὴ δυνάμενον ἀλλʼ ὑποβλέποντα καὶ παρεπιστρεφόμενον, ὁρᾶτʼ εἶπε τὸν ἀθλητὴν ὑπὸ παιδισκαρίου τραχηλιζόμενον τοὺς δὲ πολυπράγμονας ἴδοις ἂν ὑπὸ παντὸς ὁμοίως θεάματος τραχηλιζομένους καὶ περιαγομένους, ὅταν ἔθος καὶ μελέτη γένηται τῆς ὄψεως αὐτοῖς πανταχοῦ διαφορουμένης δεῖ δʼ, ὡς οἶμαι, μὴ καθάπερ θεράπαιναν ἀνάγωγον ἔξω ῥέμβεσθαι τὴν αἴσθησιν, ἀλλʼ ἀποπεμπομένην ὑπὸ τῆς ψυχῆς ἐπὶ· τὰ πράγματα συντυγχάνειν αὐτοῖς ταχὺ καὶ διαγγέλλειν· εἶτα πάλιν κοσμίως ἐντὸς εἶναι τοῦ λογισμοῦ καὶ προσέχειν αὐτῷ. νῦν δὲ συμβαίνει τὸ τοῦ Σοφοκλέους ἔπειτα δʼ Αἰνιᾶνος ἀνδρὸς ἄστομοι πῶλοι φοροῦσιν αἱ μὴ τυχοῦσαι παιδαγωγίας ὥσπερ ἐλέγομεν ὀρθῆς μηδʼ ἀσκήσεως αἰσθήσεις προεκτρέχουσαι καὶ συνεφελκόμεναι πολλάκις εἰς ἃ μὴ δεῖ καταβάλλουσι τὴν διάνοιαν. ὅθεν ἐκεῖνο μὲν ψεῦδός ἐστι, τὸ Δημόκριτον ἑκουσίως σβέσαι τὰς ὄψεις ἀπερεισάμενον εἰς ἔσοπτρον πυρωθέν, καὶ τὴν ἀπʼ αὐτοῦ ἀνάκλασιν δεξάμενον, ὅπως μὴ παρέχωσι θόρυβον τὴν διάνοιαν ἔξω καλοῦσαι πολλάκις, ἀλλʼ ἐῶσιν ἔνδον οἰκουρεῖν καὶ διατρίβειν πρὸς τοῖς νοητοῖς, ὥσπερ παρόδιοι θυρίδες ἐμφραγεῖσαι· τοῦτο μέντοι παντὸς μᾶλλον ἀληθές ἐστιν, ὅτι τὴν αἴσθησιν ὀλίγα κινοῦσιν οἱ πλεῖστα τῇ διανοίᾳ χρώμενοι. καὶ γὰρ τὰ μουσεῖα πορρωτάτω τῶν πόλεων ἱδρύσαντο, καὶ τὴν νύκτα προσεῖπον εὐφρόνην μέγα πρὸς εὕρεσιν τῶν ζητουμένων καὶ σκέψιν ἡγούμενοι τὴν ἡσυχίαν καὶ τὸ ἀπερίσπαστον.
1313. Bölüm
Çarşıda insanlar birbirine sövüp kötü söz söylerken yanlarına gitmemek de zor ve sıkıntılı değildir; birçok kişi bir yere koşuşurken oturmaya devam etmek de. Kendine hâkim olamıyorsan kalkıp git. Meraklılarla karışmaktan hiçbir iyi şey görmezsin; merakı zorla çevirip kısarak akla itaat etmeye alıştırmaktan ise çok yarar görürsün. Bundan sonra alıştırmayı daha da artırıp, gösterinin beğenildiği bir tiyatronun önünden geçmek, bir dansçıyı ya da komedyacıyı seyretmeye çağıran dostları geri çevirmek, stadyumda ya da hipodromda bağırış yükselince dönüp bakmamak da doğrudur. Sokrates aç olmadan yedirten yiyeceklerden, susamadan içirten içeceklerden sakınmayı öğütlerdi; biz de hiç ihtiyacı olmayanları ele geçirip çeken seyirlik ve duyumlardan böyle sakınıp kaçmalıyız.
Kyros Pantheia'yı görmek istememişti. Araspes kadının güzelliğinin görmeye değer olduğunu söyleyince, "O hâlde," demişti, "bu yüzden ondan daha çok uzak durmalıyım. Senin sözünle yanına gidersem, belki o da beni boş olmadığım zamanlarda bile gidip seyretmeye, yanında oturmaya, ciddi işlerin çoğunu bırakmaya ikna eder." Aleksandros da Dareios'un çok güzel olduğu söylenen karısını görmeye gitmedi; yaşlı annesinin ziyaretine gidiyor, genç ve güzel kadını görmeye katlanmıyordu. Biz ise gözümüzü kadınların tahtırevanlarının içine sokup pencerelerden sarkıtarak hiçbir suç işlemediğimizi sanıyoruz; merakı böylece her şeye kaypak ve akıcı kılıyoruz.
ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐκεῖνο χαλεπὸν καὶ δύσκολον, ἀνθρώπων λοιδορουμένων ἐν ἀγορᾷ καὶ κακῶς λεγόντων ἀλλήλους μὴ προσελθεῖν· ἢ συνδρομῆς ἐπὶ τι πλειόνων γενομένης μεῖναι καθήμενον· ἐὰν δʼ ἀκρατῶς ἔχῃς, ἀπελθεῖν ἀναστάντα χρηστοῦ μὲν γὰρ οὐδενὸς τοῖς πολυπραγμονοῦσιν ἀναμίξας σεαυτὸν ἀπολαύσεις, μεγάλα δʼ ὠφεληθήσῃ τὸ πολύπραγμον ἀποστρέψας βίᾳ καὶ κολούσας ὑπακούειν τῷ λογισμῷ συνεθιζόμενον. ἐκ δὲ τούτου μᾶλλον ἐπιτείνοντα τὴν ἄσκησιν ὀρθῶς ἔχει καὶ θέατρον ἀκροάματος εὐημεροῦντος παρελθεῖν, καὶ φίλους ἐπʼ ὀρχηστοῦ τινος ἢ κωμῳδοῦ θέαν παραλαμβάνοντας διώσασθαι, καὶ βοῆς ἐν σταδίῳ γενομένης ἢ ἱπποδρόμῳ μὴ ἐπιστραφῆναι. καθάπερ γὰρ ὁ Σωκράτης παρῄνει φυλάττεσθαι τῶν βρωμάτων ὅσα μὴ πεινῶντας ἐσθίειν ἀναπείθει, καὶ τῶν πωμάτων ὅσα πίνειν μὴ διψῶντας· οὕτω χρὴ καὶ ἡμᾶς τῶν θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων φυλάττεσθαι καὶ φεύγειν ὅσα κρατεῖ καὶ προσάγεται τοὺς μηδὲν δεομένους. ὁ δὲ Κῦρος οὐκ ἐβούλετο τὴν Πάνθειαν ἰδεῖν, ἀλλὰ τοῦ Ἀράσπου λέγοντος ὡς ἄξιον θέας εἴη τὸ τῆς γυναικὸς εἶδος, οὐκοῦν ἔφη διὰ τοῦτο μᾶλλον αὐτῆς ἀφεκτέον· εἰ γὰρ ὑπὸ σοῦ πεισθεὶς ἀφικοίμην πρὸς αὐτήν, ἴσως ἄν με πάλιν ἀναπείσειεν αὐτὴ καὶ μὴ σχολάζοντα φοιτᾶν θεᾶσθαι τε καὶ παρακαθῆσθαι προέμενον πολλὰ τῶν σπουδῆς ἀξίων ὁμοίως οὐδʼ Ἀλέξανδρος εἰς ὄψιν ἦλθε τῆς Δαρείου γυναικὸς ἐκπρεπεστάτης εἶναι λεγομένης· ἀλλὰ πρὸς τὴν μητέρα φοιτῶν αὐτῆς πρεσβῦτιν οὖσαν, οὐχ ὑπέμεινε τὴν νέαν καὶ καλὴν ἰδεῖν. ἡμεῖς δὲ τοῖς φορείοις τῶν γυναικῶν ὑποβάλλοντες τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ τῶν θυρίδων ἐκκρεμαννύντες, οὐδὲν ἁμαρτάνειν δοκοῦμεν οὕτως ὀλισθηρὰν καὶ ῥευστὴν εἰς ἅπαντα τὴν πολυπραγμοσύνην ποιοῦντες.
1414. Bölüm
Adalet için de bir alıştırma vardır: Bazen hakkın olan bir kazancı geçmek, haksız olanlardan uzak durmaya alışmak için. İtidal için de böyledir: Bazen kendi karından uzak durmak, başkasının karısına hiç kımıldamamak için. Bu alışkanlığı merak konusuna da uygulayarak kendi işlerinin bazılarını bile duymamaya, görmemeye çalış. Biri evle ilgili bir haber vermek isteyince geciktir, hakkında söylenmiş sözleri geri çevir.
Oidipus'u en büyük kötülüklere atan da meraktı. Korinthoslu değil yabancı olduğunu sanarak kendini araştırırken Laios'a rastladı; onu öldürdü, krallıkla birlikte annesini eş aldı. Kutlu sayılırken yine kendini araştırmaya başladı. Karısı engel olduğu hâlde bilen ihtiyarı daha çok sıkıştırdı, her zorlamayı yaptı. Sonunda iş artık onu kuşkuya sürüklerken ihtiyar
Ah, korkunç olanı söylemenin eşiğindeyim
diye haykırdı; o yine hâlinin etkisiyle tutuşmuş, çırpınarak şöyle karşılık verdi:
Ben de duymanın; yine de duymak zorundayım.
Merakın gıdıklaması o kadar tatlı acı ve dizginlenmezdir ki yara gibi tırnaklandıkça kanar. Bu hastalıktan kurtulmuş, tabiatça yumuşak olan kişi ise sıkıntılı bir şeyi bilmediğinde şöyle der:
*Ey yüce unutuş, kötülüklerde ne kadar bilgesin!*
ἔστι τοίνυν καὶ πρὸς δικαιοσύνην ἄσκησις, ὑπερβῆναί ποτε λῆμμα δίκαιον, ἵνα πόρρω τῶν ἀδίκων ἐθίσῃς σεαυτὸν εἶναι· καὶ πρὸς σωφροσύνην ὁμοίως, ἀποσχέσθαι ποτὲ γυναικὸς ἰδίας, ἵνα μηδέποτε κινηθῇς ὑπʼ ἀλλοτρίας. τοῦτο δὴ τὸ ἔθος ἐπάγων τῇ πολυπραγμοσύνῃ πειρῶ καὶ τῶν ἰδίων ἔνια παρακοῦσαί ποτε καὶ παριδεῖν καί, βουλομένου τινὸς ἀγγεῖλαί τι τῶν ἐπὶ τῆς οἰκίας, ὑπερβαλέσθαι, καὶ λόγους περὶ σοῦ λελέχθαι δοκοῦντας ἀπώσασθαι. καὶ γὰρ τὸν Οἰδίποδα τοῖς μεγίστοις κακοῖς ἡ περιεργία περιέβαλε· ζητῶν γὰρ ἑαυτὸν ὡς οὐκ ὄντα Κορίνθιον ἀλλὰ ξένον, ἀπήντησε τῷ Λαΐῳ, καὶ τοῦτον ἀνελὼν καὶ τὴν μητέρα λαβὼν ἐπὶ τῇ βασιλείᾳ γυναῖκα καὶ δοκῶν εἶναι μακάριος πάλιν ἑαυτὸν ἐζήτει. καὶ τῆς γυναικὸς οὐκ ἐώσης, ἔτι μᾶλλον ἤλεγχε τὸν συνειδότα γέροντα, πᾶσαν προσφέρων ἀνάγκην. τέλος δὲ τοῦ πράγματος ἢδη περιφέροντος αὐτὸν τῇ ὑπονοίᾳ καὶ τοῦ γέροντος ἀναβοήσαντος οἴμοι πρὸς αὐτῷ γʼ εἰμὶ τῷ δεινῷ λέγειν, ὅμως ἐξημμένος ὑπὸ τοῦ πάθους καὶ σφαδᾴζων ἀποκρίνεται κἄγωγʼ ἀκούειν· ἀλλʼ ὅμως ἀκουστέον. οὕτω τίς ἐστι γλυκύπικρος καὶ ἀκατάσχετος ὁ τῆς πολυπραγμοσύνης γαργαλισμός, ὥσπερ ἕλκος αἱμάσσων ἑαυτόν, ὅταν ἀμύσσηται. ὁ δʼ ἀπηλλαγμένος τῆς νόσου ταύτης καὶ φύσει πρᾶος, ἀγνοήσας τι τῶν δυσχερῶν εἴποι ἄν ὦ πότνια λήθη τῶν κακῶν, ὡς εἶ σοφή.
1515. Bölüm
Bu yüzden gelen mektubu hemen ve aceleyle açmamaya da alışmak gerekir; çoğu kişi eli yavaş kalınca bağı dişiyle koparır. Bir yerden haberci gelince koşmamalı, ayağa fırlamamalı; bir dost "Sana yeni bir haberim var" deyince, "Yararlı bir şey olsa daha iyiydi" demelidir. Bir keresinde Roma'da konuşurken, sonradan Domitianus'un şöhretini kıskanıp öldürttüğü Rusticus beni dinliyordu. Bir asker ortadan geçip ona Caesar'dan bir mektup verdi. Sessizlik oldu, ben de mektubu okuyabilsin diye durdum; ama o istemedi, konuşmam bitip dinleyiciler dağılana kadar açmadı. Herkes adamın ağırlığına hayran kaldı.
Ama kişi izin verilen şeylerle merakını besleyip onu güçlü ve zorlu yaparsa, alışkanlıkla yasak şeylere doğru sürüklenen bu merakı artık kolayca tutamaz. Böyleleri dostlarının mektuplarını açar, gizli toplantılara girer, görülmesi caiz olmayan kutsal şeyleri seyreder, ayak basılmayan yerlere basar, kralların işlerini ve sözlerini kurcalar.
διὸ καὶ πρὸς ταῦτα συνεθιστέον αὑτούς, ἐπιστολὴν κομισθεῖσαν μὴ ταχὺ μηδὲ κατεσπευσμένως λῦσαι, καθάπερ οἱ πολλοὶ ποιοῦσιν, ἂν αἱ χεῖρες βραδύνωσι, τοῖς ὀδοῦσι τοὺς δεσμοὺς διαβιβρώσκοντες· ἀγγέλου ποθὲν ἥκοντος, μὴ προσδραμεῖν μηδʼ ἐξαναστῆναι· φίλου τινὸς εἰπόντος ἔχω σοί τι καινὸν εἰπεῖν πρᾶγμα μᾶλλον, εἴ τι χρήσιμον ἔχεις ὠφέλιμον. ἐμοῦ ποτʼ ἐν Ῥώμῃ διαλεγομένου, Ῥούστικος ἐκεῖνος, ὃν ὕστερον ἀπέκτεινε Δομετιανὸς τῇ δόξῃ φθονήσας, ἠκροᾶτο, καὶ διὰ μέσου στρατιώτης παρελθὼν ἐπιστολὴν αὐτῷ Καίσαρος ἐπέδωκε· γενομένης δὲ σιωπῆς κἀμοῦ διαλιπόντος, ὅπως ἀναγνῷ τὴν ἐπιστολήν, οὐκ ἠθέλησεν οὐδʼ ἔλυσε πρότερον ἢ διεξελθεῖν ἐμὲ τὸν λόγον καὶ διαλυθῆναι τὸ ἀκροατήριον ἐφʼ ᾧ πάντες ἐθαύμασαν τὸ βάρος τἀνδρός. ὅταν δέ τις οἷς ἔξεστι τρέφων τὸ πολύπραγμον, ἰσχυρὸν ἀπεργάσηται καὶ βίαιον, οὐκέτι ῥᾳδίως, πρὸς ἃ κεκώλυται φερομένου διὰ συνήθειαν, κρατεῖν δυνατός ἐστιν· ἀλλʼ ἐπιστόλια παραλύουσιν οὗτοι φίλων, συνεδρίοις ἀπορρήτοις ἑαυτοὺς παρεμβάλλουσιν, ἱερῶν, ἃ μὴ θέμις ὁρᾶν, γίγνονται θεαταί, τόπους ἀβάτους πατοῦσι, πράγματα καὶ λόγους βασιλικοὺς ἀνερευνῶσι.
1616. Bölüm
Zorunlu olarak her şeyi bilmesi gereken zalimleri bile en çekilmez yapan, "kulak" ve "getirici" denen takımdır. Kulak casuslarını ilk edinen, kendine güvenmeyen, herkesten kuşkulanıp korkan genç Dareios'tur; getiricileri de Dionysioslar Syrakusaililerin arasına karıştırmıştır. Bu yüzden düzen değişince Syrakusaililer önce bunları yakalayıp sopayla öldürmüşlerdir. İftiracılar da meraklıların kabilesindendir, onların ocağından gelir. Yalnız iftiracılar birinin kötü bir şey tasarlayıp tasarlamadığını ya da yapıp yapmadığını araştırır; meraklılar ise yakınlarının istemeden uğradığı talihsizlikleri bile ortaya döker.
Alitērios (lanetli) sözünün de ilk önce meraktan çıktığı söylenir. Anlaşılan Atinalılar büyük bir kıtlık çekerken, buğdayı olanlar onu ortaya çıkarmıyor, gizlice, geceleyin evlerde öğütüyordu; kimileri dolaşıp değirmenlerin sesini gözlüyordu. Bunlara alitērios dendi. Sykophantēs (iftiracı) adı da böyle doğmuş; incir dışarı çıkarmak yasakken, çıkaranları ihbar eden ve gösterenlere bu ad verilmiş. Meraklıların bunu düşünmesi de yararlıdır; böylece en çok nefret edilen, bıkılan insanlara benzemekten ve onlarla aynı uğraşın akrabası olmaktan utanırlar.
καίτοι γε τοὺς τυράννους, οἷς ἀνάγκη πάντα γιγνώσκειν, ἐπαχθεστάτους ποιεῖ τὸ τῶν λεγομένων ὤτων καὶ προσαγωγέων γένος. ὠτακουστὰς μὲν οὖν πρῶτος ἔσχεν ὁ νέος Δαρεῖος ἀπιστῶν ἑαυτῷ καὶ πάντας ὑφορώμενος καὶ δεδοικώς· τοὺς δὲ προσαγωγίδας οἱ Διονύσιοι τοῖς Συρακοσίοις κατέμιξαν· ὅθεν ἐν τῇ μεταβολῇ τῶν πραγμάτων τούτους πρώτους οἱ Συρακόσιοι συλλαμβάνοντες ἀπετυμπάνιζον. καὶ γὰρ τὸ τῶν συκοφαντῶν γένος ἐκ τῆς τῶν πολυπραγμόνων φρατρίας καὶ ἑστίας ἐστίν. ἀλλʼ οἱ μὲν συκοφάνται ζητοῦσιν, εἴ τις ἢ βεβούλευται κακὸν ἢ πεποίηκεν· οἱ δὲ πολυπράγμονες καὶ τὰς ἀβουλήτους ἀτυχίας τῶν πέλας ἐλέγχοντες εἰς μέσον ἐκφέρουσι. λέγεται δὲ καὶ τὸν ἀλιτήριον ἐκ φιλοπραγμοσύνης κατονομασθῆναι τὸ πρῶτον· λιμοῦ γὰρ ὡς ἔοικεν Ἀθηναίοις ἰσχυροῦ γενομένου, καὶ τῶν ἐχόντων πυρὸν εἰς μέσον οὐ φερόντων ἀλλὰ κρύφα καὶ νύκτωρ ἐν ταῖς οἰκίαις ἀλούντων, περιιόντες ἐτήρουν τῶν μύλων τὸν ψόφον εἶτʼ ἀλιτήριοι προσηγορεύθησαν. ὁμοίως δὲ καὶ τῷ συκοφάντῃ τοὔνομα γεγενῆσθαι· κεκωλυμένου γὰρ ἐκφέρειν τὰ σῦκα, μηνύοντες καὶ φαίνοντες τοὺς ἐξάγοντας ἐκλήθησαν συκοφάνται. καὶ τοῦτʼ οὖν οὐκ ἄχρηστόν ἐστιν ἐννοεῖν τοὺς πολυπράγμονας, ὅπως αἰσχύνωνται τὴν πρὸς τοὺς μισουμένους μάλιστα καὶ δυσχεραινομένους ὁμοιότητα καὶ συγγένειαν τοῦ ἐπιτηδεύματος.