Plutarkhos
Zenginlik Tutkusu Üzerine
Περὶ φιλοπλουτίας
11. Bölüm
Antrenör Hippomakhos'un yanında bazıları, uzun boylu, uzun kollu bir adamı boksa yatkın diye övüyormuş. "Tacı yukarıdan indirmek gerekseydi öyle olurdu," demiş. Güzel arazilere, büyük evlere, çok paraya fazla hayran kalıp bunları kutlu sayanlara da şöyle denebilir: "Saadeti satın almak gerekseydi öyle olurdu." Gerçi çoğu kişinin mutsuz kalıp zengin olmayı, para verip kutlu olmaya yeğlediği söylenebilir. Ama acısızlık, yüce gönüllülük, sebat, cesaret, kendi kendine yetmek parayla satın alınmaz. Zenginlikte zenginliği hor görmek yoktur; fazlalıklara sahip olmakta fazlalıklara ihtiyaç duymamak da.
Ἱππόμαχος ὁ ἀλείπτης, ἐπαινούντων τινῶν ἄνθρωπον εὐμήκη καὶ μακρὰς ἔχοντα χεῖρας ὡς πυκτικόν, εἴπερ ἔφη καθελεῖν ἔδει τὸν στέφανον κρεμάμενον τοῦτʼ ἔστιν εἰπεῖν πρὸς τοὺς τὰ καλὰ χωρία καὶ τὰς μεγάλας οἰκίας καὶ τὸ πολὺ ἀργύριον ὑπερεκπεπληγμένους καὶ μακαρίζοντας, εἴ γʼ ἔδει πωλουμένην πρίασθαι τὴν εὐδαιμονίαν καίτοι πολλοὺς ἂν εἴποι τις, ὅτι μᾶλλον ἐθέλουσι πλουτεῖν καὶ κακοδαιμονοῦντες μακάριοι γενέσθαι δόντες ἀργύριον, ἀλλʼ οὐκ ἔστι γε χρημάτων ὤνιον ἀλυπία, μεγαλοφροσύνη, εὐστάθεια, θαρραλεότης, αὐτάρκεια· τῷ πλουτεῖν οὐκ ἔνεστι τὸ πλούτου καταφρονεῖν οὐδὲ τῷ τὰ περιττὰ κεκτῆσθαι τὸ μὴ δεῖσθαι τῶν περιττῶν.
22. Bölüm
Zenginlik başka hangi kötülükten kurtarır, zenginlik tutkusundan bile kurtarmıyorsa? İçki içme isteğini içkiyle söndürürler, yemek arzusunu yemekle tedavi ederler. "Hipponaks'a bir aba ver, çok üşüyorum" diyen adam, üstüne birkaç aba daha gelince bıkıp itiverir. Para hırsını ise ne gümüş ne altın söndürür; açgözlülük fazlasını elde ederek durmaz. Zenginliğe, gösterişçi hekime söylendiği gibi şöyle denebilir: "İlacın hastalığı daha da büyütüyor." Ekmek, ev, ölçülü bir örtü ve eldeki katığa muhtaç insanları alıp altın, gümüş, fildişi, zümrüt, köpek ve at arzusuyla doldurmuş, isteği zorunlu olanlardan zor, nadir, güç bulunan ve yararsız şeylere çevirmiştir. Çünkü yeterli olanlarda kimse yoksul değildir; kimse arpa, peynir, ekmek ya da zeytin almak için borç para almamıştır. Birini pahalı ev borçlu etmiştir, ötekini sınır komşusu zeytinlik, başkasını buğday tarlaları ve bağlar, bir başkasını Galatya katırları, başka birini de
boş arabaları takırdatan koşum atları
senetlerin, faizlerin, ipoteklerin uçurumuna atmıştır. Sonra susamadan içenler ya da acıkmadan yiyenler, susuz ve aç iken aldıklarını da kusarlar; yararsız ve fazla şeylere özenenler de zorunlu olanları bile ellerinde tutamaz. Bunlar böyledir.
τίνος οὖν ἀπαλλάττει τῶν ἄλλων κακῶν ὁ πλοῦτος, εἰ μηδὲ φιλοπλουτίας; ἀλλὰ ποτῷ μὲν ἔσβεσαν τὴν τοῦ ποτοῦ ὄρεξιν καὶ τροφὴ τὴν τῆς τροφῆς ἐπιθυμίαν ἠκέσαντο· κἀκεῖνος ὁ λέγων δὸς χλαῖναν Ἱππώνακτι, κάρτα γὰρ ῥιγῶ, πλειόνων ἐπιφερομένων δυσανασχετεῖ καὶ διωθεῖται· φιλαργυρίαν δʼ οὐ σβέννυσιν ἀργύριον οὐδὲ χρυσίον οὐδὲ πλεονεξία παύεται κτωμένη τὸ πλέον. ἀλλʼ ἔστιν εἰπεῖν πρὸς τὸν πλοῦτον ὥσπερ ἰατρὸν ἀλαζόνα τὸ φάρμακόν σου τὴν νόσον μείζω ποιεῖ· ἄρτου δεομένους καὶ οἴκου καὶ σκέπης μετρίας καὶ τοῦ τυχόντος ὄψου παραλαβὼν ἐμπέπληκεν ἐπιθυμίας χρυσοῦ καὶ ἀργύρου καὶ ἐλέφαντος καὶ σμαράγδων καὶ κυνῶν καὶ ἵππων, εἰς χαλεπὰ καὶ σπάνια καὶ δυσπόριστα καὶ ἄχρηστα μεταθεὶς ἐκ τῶν ἀναγκαίων τὴν ὄρεξιν. ἐπεὶ τῶν γʼ ἀρκούντων οὐδεὶς πένης ἐστίν· οὐδὲ δεδάνεισται πώποτʼ ἄνθρωπος ἀργύριον, ἵνʼ ἄλφιτα πρίηται ἢ τυρὸν ἢ ἄρτον ἢ ἐλαίας· ἀλλὰ τὸν μὲν οἰκία πολυτελὴς χρεωφειλέτην πεποίηκε, τὸν δʼ ὁμοροῦν ἐλαιόφυτον, τὸν δὲ σιτῶνες ἀμπελῶνες, ἄλλον ἡμίονοι Γαλατικαὶ, ἄλλον ἵπποι ζυγοφόροι κείνʼ ὄχεα κροτέοντες ἐνσεσείκασιν εἰς βάραθρον συμβολαίων καὶ τόκων καὶ ὑποθηκῶν. εἶθʼ ὥσπερ οἱ πίνοντες μετὰ τὸ μὴ διψῆν ἢ ἐσθίοντες μετὰ τὸ μὴ πεινῆν καὶ ὅσα διψῶντες ἢ πεινῶντες ἔλαβον προσεξεμοῦσιν, οὕτως οἱ τῶν ἀχρήστων ἐφιέμενοι καὶ περιττῶν οὐδὲ τῶν ἀναγκαίων κρατοῦσιν. οὗτοι μὲν οὖν τοιοῦτοι.
33. Bölüm
Hiçbir şey kaybetmediği, çok şeye sahip olduğu hâlde her zaman daha fazlasına muhtaç olanlara ise Aristippos'u hatırlayan biri daha da şaşar. O şöyle derdi: Çok yiyip çok içtiği hâlde doymayan kişi hekime gider, derdinin ne olduğunu, durumunun nasıl olduğunu, nasıl kurtulacağını sorar. Ama beş yatağı olan on yatak arıyor, on masası olan bir o kadarını daha alıyor; çok tarlası ve parası olduğu hâlde doymuyor, başka şeylere uzanıyor, uykusuz kalıyor, hiçbir şeye doymuyorsa, kendisini tedavi edecek ve bu hâlin sebebini gösterecek birine ihtiyacı olduğunu düşünmez.
Susayanlardan içmemiş olanın içince susuzluktan kurtulacağını umarız. Sürekli içip de duramayana ise doldurmak değil, boşaltmak gerektiğini düşünürüz; kusmasını söyleriz, çünkü onu rahatsız eden eksiklik değil, içindeki tabiata aykırı bir keskinlik ya da sıcaklıktır. Para kazananlar arasında da muhtaç ve çaresiz olan belki bir ev edinip ya da hazine bulup ya da bir dostun yardımıyla borcunu ödeyip alacaklıdan kurtulunca durur. Ama yetecek olandan fazlasına sahip olup daha fazlasını isteyeni altın, gümüş, at, koyun ve sığır tedavi edemez; onun atılmaya ve arınmaya ihtiyacı vardır. Çünkü hâli yoksulluk değil, doyumsuzluk ve zenginlik tutkusudur; kötü ve akılsız bir hükümden doğar. Bu hüküm psykhēden tenya gibi çıkarılmadıkça, fazla şeylere, yani muhtaç olmadıkları şeylere istek duymaktan vazgeçmezler.
τοὺς δὲ μηδὲν ἀποβάλλοντας ἔχοντας δὲ πολλὰ πλειόνων δʼ ἀεὶ δεομένους ἔτι μᾶλλον θαυμάσειεν ἄν τις τοῦ Ἀριστίππου μεμνημένος ἐκεῖνος γὰρ εἰώθει λέγειν, ὅτι πολλὰ μέν τις ἐσθίων πολλὰ δὲ πίνων πληρούμενος δὲ μηδέποτε, πρὸς τοὺς ἰατροὺς βαδίζει καὶ πυνθάνεται τί τὸ πάθος καί τίς ἡ διάθεσις καὶ πῶς ἂν ἀπαλλαγείη· εἰ δέ τις ἔχων πέντε κλίνας δέκα ζητεῖ, καὶ κεκτημένος δέκα τραπέζας ἑτέρας συνωνεῖται τοσαύτας, καὶ χωρίων πολλῶν παρόντων καὶ ἀργυρίου, οὐ γίγνεται μεστὸς ἀλλʼ ἐπʼ ἄλλα συντέταται καὶ ἀγρυπνεῖ καὶ ἀπλήρωτός ἐστι. πάντων, οὗτος οὐκ οἴεται δεῖσθαι τοῦ θεραπεύσοντος καὶ δείξοντος ἀφʼ ἧς αἰτίας τοῦτο πέπονθε. καίτοι τῶν διψώντων τὸν μὲν οὐ πεπωκότα προσδοκήσειεν ἄν τις ἀπαλλαγήσεσθαι πιόντα τοῦ διψῆν, τὸν δὲ πίνοντα συνεχῶς καὶ μὴ παυόμενον οὐ πληρώσεως ἀλλὰ καθάρσεως οἰόμεθα δεῖσθαι· καὶ κελεύομεν ἐμεῖν, ὡς οὐχ ὑπʼ ἐνδείας ὀχλούμενον ἀλλά τινος δριμύτητος ἢ θερμότητος αὐτῷ παρὰ φύσιν ἐνούσης· οὐκοῦν καὶ τῶν ποριζόντων ὁ μὲν ἐνδεὴς· καὶ ἄπορος παύσεται ἴσως ἑστίαν κτησάμενος ἢ θησαυρὸν εὑρὼν, ἢ φίλου βοηθήσαντος ἐκτίσας καὶ ἀπαλλαγεὶς τοῦ δανειστοῦ· τὸν δὲ πλείω τῶν ἱκανῶν ἔχοντα καὶ πλειόνων ὀρεγόμενον οὐ χρυσίον ἐστὶν οὐδʼ ἀργύριον τὸ θεραπεῦον οὐδʼ ἵπποι καὶ πρόβατα καὶ βόες, ἀλλʼ ἐκβολῆς δεῖται καὶ καθαρμοῦ. πενία γὰρ οὐκ ἔστιν ἀλλʼ ἀπληστία τὸ πάθος αὐτοῦ καὶ φιλοπλουτία, διὰ κρίσιν φαύλην καὶ ἀλόγιστον ἐνοῦσα· ἣν ἂν μή τις ἐξέληται τῆς ψυχῆς ὥσπερ ἕλμιγγα πλατεῖαν, οὐ παύσονται δεόμενοι τῶν περιττῶν, τουτέστιν ἐπιθυμοῦντες ὧν οὐ δέονται.
44. Bölüm
Hekim, yatağa serilmiş, inleyen, yemek istemeyen bir adamın yanına girip dokunup sorular sorar da ateşi olmadığını görürse, "Psykhē hastalığı" deyip çıkar. Biz de para kazanmaya kapılıp eriyen, harcamalara inleyen, kazanca yarayacak hiçbir utanç verici ya da sıkıntılı şeyden çekinmeyen, evleri, tarlaları, sürüleri, köleleri, giysileri olan birini görünce, onun hâline psykhē yoksulluğundan başka ne diyebiliriz? Çünkü para yoksulluğundan, Menandros'un dediği gibi, bir dostun iyiliği kurtarabilir; o psykhē yoksulluğunu ise bütün dostlar, ne sağ ne ölü, dolduramaz. Bu yüzden Solon böylelerine iyi söylemiştir:
İnsanlara zenginliğin sonu gösterilmemiştir.
Çünkü aklı başında olanlar için tabiatın zenginliği sınırlıdır; ihtiyacın sonu, merkez ve yarıçapla çizilmiş gibi bellidir.
Para hırsının bir özelliği daha var: Kendi doyumuyla savaşan bir arzudur. Öteki arzular doyuma yardım eder; kimse yemek düşkünlüğü yüzünden yemekten, şarap düşkünlüğü yüzünden şaraptan uzak durmaz; para düşkünleri ise paradan uzak durur. Üşüdüğü için giysi giymemek, acıktığı için ekmek yememek, zenginliği sevdiği için zenginliği kullanmamak ne çılgınca, ne acınası bir hâl değil midir? Thrasonides'in kötülüğü de budur:
O kız evimde, elimde, ben de en deli âşık gibi bunu istiyorum, ama yapmıyorum.
Her şeyi kapatıp mühürleyip, tefecilere ve kâhyalara sayıp döktükten sonra yenilerini toplar, peşine düşerim; kölelerle, çiftçilerle, borçlularla boğuşurum:
Apollon, gördün mü insanlardan daha zavallısını, *âşıklardan daha talihsizini?*
ὅταν ἰατρὸς πρὸς ἄνθρωπον εἰσελθὼν ἐρριμμένον ἐν τῷ κλινιδίῳ καὶ στένοντα καὶ μὴ βουλόμενον τροφὴν λαβεῖν, ἅψηται καὶ ἀνακρίνῃ καὶ εὕρῃ μὴ πυρέττοντα, ψυχικὴ νόσος ἔφη καὶ ἀπῆλθεν οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς ὅταν ἴδωμεν ἄνδρα τῷ πορισμῷ προστετηκότα καὶ τοῖς ἀναλώμασιν ἐπιστένοντα καὶ μηδενὸς εἰς χρηματισμὸν συντελοῦντος αἰσχροῦ μηδʼ ἀνιαροῦ φειδόμενον, οἰκίας δʼ ἔχοντα καὶ χώρας καὶ ἀγέλας καὶ ἀνδράποδα σὺν ἱματίοις, τί φήσομεν τὸ πάθος εἶναι τἀνθρώπου ἢ πενίαν ψυχικήν; ἐπεὶ τήν γε χρηματικήν, ὥς φησιν ὁ Μένανδρος, εἷς ἂν φίλος ἀπαλλάξειεν εὐεργετήσας· τὴν δὲ ψυχικὴν ἐκείνην οὐκ ἂν ἐμπλήσειαν ἅπαντες οὔτε ζῶντες οὔτε ἀποθανόντες. ὅθεν εὖ πρὸς τούτους λέλεκται ὑπὸ τοῦ Σόλωνος πλούτου δʼ οὐδὲν τέρμα πεφασμένον ἀνθρώποισιν. ἐπεὶ τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν ὁ τῆς φύσεως πλοῦτος ὥρισται καὶ τὸ τέρμα πάρεστι τῆς χρείας καθάπερ κέντρῳ καὶ διαστήματι περιγραφόμενον. ἀλλὰ καὶ τοῦτο τῆς φιλαργυρίας ἴδιον· ἐπιθυμία γάρ ἐστι μαχομένη πρὸς τὴν αὑτῆς πλήρωσιν· αἱ δʼ ἄλλαι καὶ συνεργοῦσιν οὐδεὶς γοῦν ἀπέχεται χρήσεως ὄψου διὰ φιλοψίαν οὐδʼ οἴνου διʼ οἰνοφλυγίαν, ὡς χρημάτων ἀπέχονται διὰ φιλοχρηματίαν. καίτοι πῶς οὐ μανικὸν οὐδʼ οἰκτρὸν τὸ πάθος, εἴ τις ἱματίῳ μὴ χρῆται διὰ τὸ ῥιγοῦν μηδʼ ἄρτῳ διὰ τὸ πεινῆν μηδὲ πλούτῳ διὰ τὸ φιλοπλουτεῖν; ἀλλʼ ἐν τοῖς Θρασωνίδου κακοῖς ἐστιν· παρʼ ἐμοὶ γάρ ἐστιν ἔνδον, ἔξεστιν δέ μοι καὶ βούλομαι τοῦθʼ ὡς ἂν ἐμμανέστατα ἐρῶν τις, οὐ ποιῶ δέ· κατακλείσας δὲ πάντα καὶ κατασφραγισάμενος, καὶ παραριθμήσας τοκισταῖς καὶ πραγματευταῖς, ἄλλα συνάγω καὶ διώκω· καὶ ζυγομαχῶ πρὸς τοὺς οἰκέτας πρὸς τοὺς γεωργοὺς πρὸς τοὺς χρεώστας· Ἄπολλον, ἀνθρώπων τινʼ ἀθλιώτερον ἑόρακας ἢ ἐρῶντα δυσποτμώτερον;
55. Bölüm
Sophokles'e hâlâ kadına yaklaşabiliyor mu diye sormuşlar. "Sus, adamım," demiş, "yaşlılık sayesinde kuduz ve vahşi efendilerden kaçıp özgür oldum." Hazlarla birlikte arzuların da sona ermesi güzel bir şeydir; Alkaios bunlardan ne erkeğin ne kadının kaçabileceğini söyler. Zenginlik tutkusunda ise böyle değildir; ağır ve acımasız bir hanım gibi elde etmeye zorlar, kullanmayı yasaklar; arzuyu uyandırır, hazzı alır. Stratonikos Rodoslularla müsrifliklerinden dolayı alay ederdi: "Ölmeyecekmiş gibi inşa ediyor, az yaşayacakmış gibi yiyorlar." Cimriler ise müsrif gibi edinir, cimri gibi kullanırlar; zahmete katlanır, hazzı görmezler.
Demades bir keresinde Phokion'u kahvaltı ederken yakalamış, sert ve sade sofrasını görünce, "Şaşıyorum sana, Phokion," demiş; "böyle kahvaltı edebildiğin hâlde siyasetle uğraşıyorsun." Çünkü kendisi midesi için halk önderliği yapıyor, Atina'yı müsrifliği için az bir yol azığı görüp Makedonya'dan da besleniyordu. Antipatros da onu ihtiyarlamış görünce, kesilip parçalanmış bir kurban gibi yalnız dili ve karnı kaldı demiştir. Sana ise, ey mutsuz adam, kim şaşmaz: Böyle cimri, insanlıktan uzak, kimseye bir şey vermeden, dostlara sert, vatandaşlara ilgisiz yaşayabildiğin hâlde, kendini helak ediyor, uykusuz kalıyor, iş kovalıyor, miras avlıyor, yaltaklanıyorsun; oysa böyle bir rahatlık azığın, cimriliğin var.
Bizanslı biri, çirkin karısının yanında bir zinakâr yakalamış, "Zavallı," demiş, "senin ne zorun var? Çürük olan çeyiz [benim derdim]." Sen ne diye karıştırıp tutuşturuyorsun, alçak? Krallar, kralların vekilleri, şehirlerde öne çıkıp yönetmek isteyenler para bulmak zorundadır; hırsları, gösterişleri, boş şanları yüzünden ziyafet verir, iltifat eder, muhafız besler, armağan yollar, ordu tutar, gladyatör satın alırlar. Sen ise bunca iş karıştırıyor, sıkıntıya sokuyor, kendini döndürüp duruyorsun; cimriliğin yüzünden salyangoz hayatı yaşıyorsun, her zorluğa katlanıyor, hiçbir iyilik görmüyorsun. Hamamcının eşeği gibi odun ve çalı taşırsın, hep duman ve külle dolarsın, ama hamamdan, sıcaktan, temizlikten payın yoktur.
ὁ Σοφοκλῆς ἐρωτηθείς, εἰ δύναται γυναικὶ πλησιάζειν, εὐφήμει, ἄνθρωπε εἶπεν ἐλεύθερος γέγονα, λυττῶντας καὶ ἀγρίους δεσπότας διὰ τὸ γῆρας ἀποφυγών. χάριεν γὰρ ἅμα ταῖς ἡδοναῖς συνεκλιπεῖν τὰς ἐπιθυμίας, ἃς μήτε ἄνδρα φησὶν Ἀλκαῖος; διαφυγεῖν μήτε γυναῖκα. τοῦτο δʼ οὐκ ἔστιν ἐπὶ τῆς φιλοπλουτίας· ἀλλʼ ὥσπερ βαρεῖα καὶ πικρὰ δέσποινα κτάσθαι μὲν ἀναγκάζει χρῆσθαι δὲ κωλύει, καὶ τὴν μὲν ἐπιθυμίαν ἐγείρει τὴν δʼ ἡδονὴν ἀφαιρεῖται. τοὺς μὲν οὖν Ῥοδίους ὁ Στρατόνικος ἐπέσκωπτεν εἰς πολυτέλειαν, οἰκοδομεῖν μὲν ὡς ἀθανάτους λέγων ὀψωνεῖν δʼ ὡς ὀλιγοχρονίους οἱ δὲ φιλάργυροι κτῶνται μὲν ὡς πολυτελεῖς χρῶνται δʼ ὡς ἀνελεύθεροι, καὶ τοὺς μὲν πόνους ὑπομένουσι τὰς δʼ ἡδονὰς οὐκ ἔχουσιν. ὁ γοῦν Δημάδης ἐπιστὰς ἀριστῶντί ποτε Φωκίωνι καὶ θεασάμενος αὐτοῦ τὴν τράπεζαν αὐστηρὰν καὶ λιτήν, θαυμάζω σʼ ὦ Φωκίων εἶπεν ὅτι οὕτως ἀριστᾶν δυνάμενος πολιτεύῃ αὐτὸς γὰρ εἰς τὴν γαστέρα ἐδημαγώγει, καὶ τὰς Ἀθήνας μικρὸν ἡγούμενος τῆς ἀσωτίας ἐφόδιον ἐκ τῆς Μακεδονίας ἐπεσιτίζετο· καὶ διὰ τοῦτʼ Ἀντίπατρος εἶπε θεασάμενος αὐτὸν γέροντα· καθάπερ ἱερείου διαπεπραγμένου μηδὲν ἔτι λοιπὸν ἢ τὴν γλῶσσαν εἶναι καὶ τὴν κοιλίαν σὲ δʼ οὐκ ἄν τις, ὦ κακόδαιμον, θαυμάσειεν, εἰ δυνάμενος οὕτω ζῆν ἀνελευθέρως καὶ ἀπανθρώπως καὶ ἀμεταδότως καὶ πρὸς φίλους ἀπηνῶς καὶ πρὸς πολίτας ἀφιλοτίμως, κακοπαθεῖς καὶ ἀγρυπνεῖς καὶ ἐργολαβεῖς καὶ κληρονομεῖς καὶ ὑποπίπτεις τηλικοῦτον ἔχων τῆς ἀπραγμοσύνης ἐφόδιον, τὴν ἀνελευθερίαν; Βυζάντιόν τινα λέγουσιν ἐπὶ δυσμόρφῳ γυναικὶ μοιχὸν εὑρόντʼ εἰπεῖν, ὦ ταλαίπωρε, τίς ἀνάγκη; σαπραγόρα προῖξ. ἄγε σὺ κυκᾷς ὑφάπτεις, ὦ πόνηρε, τοὺς βασιλεῖς πορίζεσθαι δεῖ τοὺς ἐπιτρόπους τῶν βασιλέων τοὺς ἐν ταῖς πόλεσι πρωτεύειν καὶ ἄρχειν ἐθέλοντας· ἐκείνοις ἀνάγκη διὰ τὴν φιλοτιμίαν καὶ ἀλαζονείαν καὶ τὴν κενὴν δόξαν ἑστιῶσιν χαριζομένοις δορυφοροῦσι δῶρα πέμπουσι, στρατεύματα τρέφουσι μονομάχους ὠνουμένοις· σὺ δὲ τοσαῦτα πράγματα συγχεῖς καὶ ταράττεις καὶ στροβεῖς σεαυτόν, κοχλίου βίον ζῶν διὰ τὴν μικρολογίαν, καὶ τὰ δυσχερῆ πάνθʼ ὑπομένεις οὐδὲν εὖ πάσχων, ὥσπερ ὄνος βαλανέως ξύλα καὶ φρύγανα κατακομίζων, ἀεὶ καπνοῦ τε καί τέφρας ἀναπιμπλάμενος λουτροῦ δὲ μὴ μετέχων μηδʼ ἀλέας μηδὲ καθαρειότητος.
66. Bölüm
Bunları eşeğe ve karıncaya yaraşır bu zenginlik tutkusu için söylüyorum. Bir de hayvanca olanı vardır: İftira eder, miras avlar, hile yapar, kurcalar, kafa yorar, dostlarından kaçının hâlâ yaşadığını sayar; sonra her yandan topladıklarından hiçbir şey için yararlanmaz. Engerek, kantaron böceği ve zehirli örümceklerden ayılardan ve aslanlardan daha çok çekinip iğreniriz, çünkü insanları öldürür, mahveder ama öldürdüklerinden yararlanmazlar. Bunun gibi müsrifliği yüzünden alçalanlardan çok, cimrilik ve hasislik yüzünden alçalanlardan iğrenmek gerekir; çünkü onlar başkalarından, kendilerinin kullanamadığı, kullanacak tabiatta olmadığı şeyleri alırlar. Bu yüzden ötekiler bolluğa kavuşup yeterli imkân bulunca ara verirler. Demosthenes de Demades'in alçaklıktan vazgeçtiğini düşünenlere, "Şimdi onu tok görüyorsunuz, aslanlar gibi" demişti. Hiçbir hoş ya da yararlı şey için uğraşmayanlarda ise açgözlülüğe ne ara vardır ne de boş vakit; çünkü hep boş ve her şeye muhtaçtırlar.
καὶ ταῦτα πρὸς τὴν ὀνώδη καὶ μυρμηκώδη λέγω ταύτην φιλοπλουτίαν. ἑτέρα δʼ ἐστὶν ἡ θηριώδης, συκοφαντοῦσα καὶ κληρονομοῦσα καὶ παραλογιζομένη καὶ πολυπραγμονοῦσα καὶ φροντίζουσα καὶ ἀριθμοῦσα τῶν φίλων ἔτι πόσοι ζῶσιν, εἶτα πρὸς μηδὲν ἀπολαύουσα τῶν πανταχόθεν προσποριζομένων. ὥσπερ οὖν ἐχίδνας καὶ κανθαρίδας καὶ φαλάγγια μᾶλλον προβαλλόμεθα καὶ δυσχεραίνομεν ἄρκτων καὶ λεόντων, ὅτι κτείνει καὶ ἀπόλλυσιν ἀνθρώπους μηδὲν χρώμενα τοῖς ἀπολλυμένοις ὑπʼ αὐτῶν· οὕτω δεῖ μᾶλλον δυσχεραίνειν τῶν διʼ ἀσωτίαν τοὺς διὰ μικρολογίαν καὶ ἀνελευθερίαν πονηρούς· ἀφαιροῦνται γὰρ ἄλλων, οἷς αὐτοὶ χρῆσθαι μὴ δύνανται μηδὲ πεφύκασιν. ὅθεν ἐκεῖνοι μὲν ἐκεχειρίαν ἄγουσιν, ἐν ἀφθόνοις γενόμενοι καὶ χορηγίαν ἔχοντες· ὥσπερ ὁ Δημοσθένης; ἔλεγε πρὸς τοὺς νομίζοντας τῆς πονηρίας τὸν Δημάδην πεπαῦσθαι, νῦν γὰρ ἔφη μεστὸν ὁρᾶτε, καθάπερ τοὺς λέοντας· τοῖς δʼ εἰς μηδὲν ἡδὺ μηδὲ χρήσιμον πολιτευομένοις οὐκ ἔστιν ἀνακωχὴ τοῦ πλεονεκτεῖν οὐδʼ ἀσχολία κενοῖς οὖσιν ἀεὶ καὶ προσδεομένοις ἁπάντων.
77. Bölüm
"Ama," diyecektir biri, "bunlar çocukları ve varisleri için saklar, biriktirirler." Nasıl? Sağken onlara hiçbir şey vermezler. Madenlerde altın cevheri yiyen fareler gibi, onlar ölüp kesilmeden altından pay alınmaz. Çocuklara ve varislere neden bu kadar para ve büyük mal varlığı bırakmak isterler? Belli ki onlar da başkaları için saklasın, sonrakiler de çocukları için. Pişmiş toprak borular gibi, hiçbirine bir şey kalmaz, her biri kendinden ötekine aktarır; ta ki dışarıdan bir iftiracı ya da zalim, koruyanı kesip kırarak zenginliği başka yana çevirip akıtana kadar. Ya da, derler ya, soydaki en kötü adam hepsini yiyip bitirir. Çünkü yalnız
köle çocukları ahlaksız olur
değil, cimrilerin çocukları da olur. Diogenes de Megaralı bir adamın oğlu olmaktansa koçu olmanın daha iyi olduğunu söylerken alay etmişti. Yetiştiriyor sandıkları kişileri mahvederler, bozarlar; onlara kendi para hırslarını ve cimriliklerini aşılar, varislerin içine mirasın kalesini kurarlar. Çünkü verdikleri öğüt, öğrettikleri şudur: "Kazan, tutumlu ol; sahip olduğun kadar değerli olduğunu bil." Bu yetiştirmek değil, keseyi büzmek, dikmektir; içine konanı tutsun, saklasın diye. Oysa kese, içine para konduktan sonra kirlenir ve kötü kokar; cimrilerin çocukları ise zenginliği almadan önce, babalarından zenginlik tutkusuyla dolar.
Bu öğretimin ücretini de hakkıyla öderler: Çok şey alacakları için sevmez, henüz almadıkları için nefret ederler. Zenginlikten başka hiçbir şeye hayran olmamayı, çok şeye sahip olmaktan başka bir şey için yaşamamayı öğrendikleri için babalarının hayatını kendi hayatlarına engel sayar, ona eklenen zamanın kendilerinden alındığını düşünürler. Bu yüzden babaları sağken gizlice bir parça haz çalar, başkasının malıymış gibi dostlarına dağıtır, arzulara harcarlar; öğrenip dinlemeyi sürdürürler. Ama babaları ölüp anahtarları ve mühürleri alınca hayatlarının biçimi değişir, yüzleri gülmez, sert, ulaşılmaz olur. Ne top kalır ne güreş ne Akademia ne Lykeion; kölelerin sorguya çekilmesi, defterlerin incelenmesi, kâhyalar ve borçlularla hesap, kahvaltıyı kaçıran, geceleyin hamama sürükleyen uğraş ve kaygı kalır.
Beslendiği gymnasionlar, Dirke'nin suyu geride kalmıştır;
biri "Filozofu dinlemeyecek misin?" derse, "Nereden?" der; "Babam öldü, boş vaktim yok." Zavallı! Sana bıraktığı şey, senden aldığı şey kadar değerli mi: boş vakit ve özgürlük? Daha doğrusu baban değil, üstüne yığılıp sana hâkim olan zenginliktir bunu yapan. Hesiodos'un kadını gibi
onu odunsuz kavurur, erken yaşlılığa atar;
psykhēye para hırsının ve meşguliyetin kaygılarını, vakitsiz kırışıklıklar ya da ak saçlar gibi getirir. Bunlarla neşe, şeref sevgisi, insanlık kurur.
ἀλλὰ νὴ Δία, φήσει τις, ὅτι παισὶν οὗτοι καὶ κληρονόμοις φυλάττουσι καὶ θησαυρίζουσι. πῶς; οἷς ζῶντες οὐδὲν μεταδιδόασιν, ἀλλʼ ὥσπερ τῶν μυῶν τῶν ἐν τοῖς μετάλλοις τὴν χρυσῖτιν ἐσθιόντων οὐκ ἔσται τοῦ χρυσίου μεταλαβεῖν, εἰ μὴ νεκρῶν γενομένων καὶ ἀνατμηθέντων. παισὶ δὲ καὶ κληρονόμοις διὰ τί βούλονται πολλὰ χρήματα καὶ μεγάλην οὐσίαν ἀπολιπεῖν; ἵνα δηλονότι καὶ οὗτοι φυλάττωσιν ἑτέροις, κἀκεῖνοι πάλιν παισίν· ὥσπερ οἱ κεραμεοῖ σωλῆνες οὐδὲν ἀναλαμβάνοντες εἰς ἑαυτοὺς ἀλλʼ ἕκαστος εἰς ἕτερον ἐξ ἑαυτοῦ μεθιείς, ἄχρι ἄν τις ἔξωθεν ἢ συκοφάντης ἢ τύραννος ἐκκόψας τὸν φυλάττοντα καὶ κατεάξας ἀλλαχόσε παρατρέψῃ καὶ παροχετεύσῃ τὸν πλοῦτον· ἤ, καθάπερ λέγουσιν, εἷς ὁ πονηρότατος ἐν τῷ γένει γενόμενος, καταφάγῃ τὰ πάντων· οὐ γὰρ μόνον γίγνεται δούλων τέκνα ἀκόλασθʼ ὁμιλεῖν γίνεται δούλων τέκνα ἀλλὰ καὶ μικρολόγων ὥς που καὶ Διογένης ἐπέσκωψεν εἰπὼν Μεγαρέως ἀνδρὸς βέλτιον εἶναι κριὸν ἢ υἱὸν γενέσθαι. καὶ γὰρ οὓς δοκοῦσι παιδεύειν ἀπολλύουσι καὶ προσδιαστρέφουσιν ἐμφυτεύοντες τὴν αὑτῶν φιλαργυρίαν καὶ τὴν μικρολογίαν, ὥσπερ φρούριον τῆς κληρονομίας ἐνοικοδομοῦντες τοῖς κληρονόμοις. ταῦτα γάρ ἐστιν ἃ παραινοῦσι καὶ διδάσκουσι κέρδαινε καὶ φείδου, καὶ τοσούτου νόμιζε σαυτὸν ἄξιον ὅσον ἂν ἔχῃς. τοῦτο δʼ οὐκ ἔστι παιδεύειν, ἀλλὰ συστέλλειν καὶ ἀπορράπτειν ὥσπερ βαλλάντιον, ἵνα στέγειν καὶ φυλάττειν τὸ εἰσβληθὲν δύνηται. καίτοι τὸ μὲν βαλλάντιον ἐμβληθέντος τοῦ ἀργυρίου γίγνεται ῥυπαρὸν καὶ δυσῶδες; οἱ δὲ τῶν φιλαργύρων παῖδες πρὶν ἢ παραλαμβάνειν τὸν πλοῦτον ἀναπίμπλανται τῆς φιλοπλουτίας ἀπʼ αὐτῶν τῶν πατέρων. καὶ μέντοι τῆς διδασκαλίας καὶ μισθοὺς ἀξίους ἀποτίνουσιν αὐτοῖς, οὐ φιλοῦντες ὅτι πολλὰ λήψονται, ἀλλὰ μισοῦντες ὅτι μήπω λαμβάνουσι· μηδὲν γὰρ ἄλλο θαυμάζειν ἢ τὸν πλοῦτον μαθόντες μηδʼ ἐπʼ ἄλλῳ τινὶ ζῆν ἢ τῷ πολλὰ κεκτῆσθαι, κώλυσιν τοῦ ἰδίου βίου τὸν ἐκείνων ποιοῦνται, καὶ νομίζουσιν αὑτῶν ἀφαιρεῖσθαι τὸν χρόνον, ὅσον ἐκείνοις προστίθησι. διὸ καὶ ζώντων μὲν ἔτι τῶν πατέρων λανθάνοντες ἁμωσγέπως παρακλέπτουσι τῆς ἡδονῆς καὶ ἀπολαύουσιν ὥσπερ ἀλλοτρίων μεταδιδόντες φίλοις, ἀναλίσκοντες εἰς ἐπιθυμίας ἔτι ἀκούοντες ἔτι μανθάνοντες. ὅταν δʼ ἀποθανόντων τὰς κλεῖς παραλάβωσι καὶ τὰς σφραγῖδας, ἕτερον βίου σχῆμα αὐτοῖς ἐστι καὶ πρόσωπον ἀγέλαστον αὐστηρὸν ἀνέντευκτον οὐ κολοφὼν οὐ σφαῖρα οὐ τραχηλισμὸς οὐκ Ἀκαδήμεια οὐ Λύκειον, ἀλλʼ οἰκετῶν ἀνάκρισις καὶ γραμματείων ἐπίσκεψις καὶ πρὸς οἰκονόμους ἢ χρεώστας διαλογισμὸς καὶ ἀσχολία καὶ φροντὶς ἀφαιρουμένη τὸ ἄριστον καὶ συνελαύνουσα νυκτὸς εἰς τὸ βαλανεῖον γυμνάσια δʼ οἷσιν ἐνετράφη Δίρκης θʼ ὕδωρ παρώδευται· κἂν εἴπῃ τις οὐκ ἀκούσῃ τοῦ φιλοσόφου;ʼ πόθεν ἐμοί;ʼ φησίν· οὐ σχολάζω τοῦ πατρὸς τεθνηκότος. ὦ ταλαίπωρε, τί σοι τοιοῦτο καταλέλοιπεν οἷον ἀφῄρηται, τὴν σχολὴν καὶ τὴν ἐλευθερίαν; μᾶλλον δʼ οὐκ ἐκεῖνος ἀλλʼ ὁ πλοῦτος περιχυθεὶς καὶ κρατήσας, ὥσπερ ἡ παρʼ Ἡσιόδῳ γυνὴ εὔει ἄτερ δαλοῦ καὶ ἐν ὠμῷ γήραϊ θῆκεν; ὥσπερ ῥυτίδας ἀώρους ἢ πολιὰς ἐπαγαγὼν τῇ ψυχῇ τὰς φροντίδας ἐκ τῆς φιλαργυρίας καὶ τῆς ἀσχολίας, ὑφʼ ὧν μαραίνεται τὸ γαῦρον καὶ τὸ φιλότιμον καὶ τὸ φιλάνθρωπον.
88. Bölüm
"Peki," diyecek biri, "parasını bol bol kullananları da görmüyor musun?" Biz de deriz ki: Aristoteles'in dediğini duymuyor musun? Kimileri parayı kullanmaz, kimileri kötüye kullanır; ikisi de yakışıksızdır. Birincilere malları ne yarar sağlar ne süs olur, ikincilere ise zarar verir, utanç getirir. Önce bakalım: Zenginliğe hayranlık uyandıran bu kullanım hangi şeylerin kullanımıdır? Yeterli olanların mı, fazla olanların mı? Yeterli olanlarınsa, zenginlerin orta hâllilerden hiçbir üstünlüğü yoktur. Theophrastos'un dediği gibi zenginlik kör ve zenginliksizdir, gerçekten gıpta edilecek bir şey değildir; Atinalıların en zengini Kallias ve Thebailiların en varlıklısı İsmenias, Sokrates ve Epameinondas'ın kullandıklarını kullanıyorsa. Agathon, oradakilerin sohbetini yeterli görüp flütü sofradan kadınların yanına göndermişti. Sen de zenginlerin, yoksulların kullandıklarını kullandığını görerek mor örtüleri, pahalı masaları ve bütün fazlalıkları gönderebilirsin:
Çabucak dümeni dumanın üstüne asardın, öküzlerin ve zahmetkeş katırların işi biterdi;
daha doğrusu kuyumcuların, oymacıların, koku yapanların, aşçıların; güzel ve ölçülü bir yabancı kovma olurdu yararsızlardan.
Yeterli olanlar zenginle zengin olmayana ortaksa ve zenginlik fazlalıklarla övünüyorsa, sen de Teselyalı Skopas'ı övüyorsan –ona evindeki bir şey, kendisine fazla ve yararsız sayılarak istenmiş, o da "Biz o fazlalıklarla mesut ve kutluyuz, zorunlu şeylerle değil" demişti–, bir hayatı değil, bir alayı ve şenliği övdüğüne dikkat et. Atalardan kalma Dionysos şenliği eskiden halkça ve neşeyle yapılırdı: bir küp şarap ve bir asma filizi; sonra biri teke sürüklerdi, biri kuru incir sepetiyle arkasından gelirdi, en sonda da phallos. Bugün bunlar unutulmuş, yok olmuştur; altın takımlar taşınır, pahalı giysiler, koşulu arabalar, maskeler. Zenginliğin zorunlu ve yararlı yanı da böyle yararsız ve fazla şeylerin altına gömülmüştür.
τί οὖν; φήσει τις, οὐχ ὁρᾷς καὶ χρωμένους ἐνίους δαψιλῶς τοῖς χρήμασι; σὺ δʼ οὐκ ἀκούεις, φήσομεν, Ἀριστοτέλους λέγοντος, ὅτι· οἱ μὲν οὐ χρῶνται οἱ δὲ παραχρῶνται, καθάπερ οὔδʼ ἑτέρου προσήκοντος; ἀλλʼ ἐκείνους μὲν οὐκ ὠφελεῖ τὸ οἰκεῖον οὐδὲ κοσμεῖ, τούτους δὲ καὶ βλάπτει καὶ καταισχύνει. φέρε δὴ σκεψώμεθα τὸ πρῶτον. τίνων τίς ἡ χρῆσις αὕτη, διʼ ἣν θαυμάζεται ὁ πλοῦτος; πότερον τῶν ἀρκούντων ἢ τῶν περιττῶν; εἰ γὰρ τῶν ἀρκούντων, οὐδὲν πλέον ἔχουσιν οἱ πλούσιοι τῶν μέτρια κεκτημένων· ἀλλὰ τυφλὸς καὶ ἄπλουτος ὁ πλοῦτός ἐστιν ὥς φησι Θεόφραστος, καὶ ἄζηλος ἀληθῶς, εἰ Καλλίας ὁ πλουσιώτατος Ἀθηναίων καὶ Ἰσμηνίας ὁ Θηβαίων εὐπορώτατος ἐχρῶντο τούτοις, οἷς Σωκράτης καὶ Ἐπαμεινώνδας. ὡς γὰρ Ἀγάθων τὸν αὐλὸν ἀπέπεμψεν ἐκ τοῦ συμποσίου πρὸς τὰς γυναῖκας, οἰόμενος ἀρκεῖν τοὺς λόγους τῶν παρόντων· οὕτως ἀποπέμψειας ἂν καὶ στρωμνὰς ἁλουργεῖς καὶ τραπέζας πολυτελεῖς καὶ τὰ περιττὰ πάντα, τοὺς,· πλουσίους ὁρῶν χρωμένους οἷς οἱ πένητες· οὐκ αἶψά κε πηδάλιον μὲν ὑπὲρ καπνοῦ καταθεῖο, ἔργα βοῶν δʼ ἀπόλοιτο καὶ ἡμιόνων ταλαεργῶν. ἀλλὰ χρυσοχόων καὶ τορευτῶν καὶ μυρεψῶν καὶ μαγείρων, καλῆς καὶ σώφρονος γενομένης ξενηλασίας, τῶν ἀχρήστων. εἰ δὲ τὰ μὲν ἀρκοῦντα κοινὰ καὶ τῶν μὴ πλουσίων καὶ τῶν πλουσίων ἐστί, σεμνύνεται δʼ ὁ πλοῦτος ἐπὶ τοῖς περισσοῖς· καὶ τὸν Σκόπαν τὸν Θεσσαλὸν ἐπαινεῖς, ὃς αἰτηθείς τι τῶν κατὰ τὴν οἰκίαν ὡς περιττὸν αὐτῷ καὶ ἄχρηστον ἀλλὰ μήν ἔφη τούτοις ἐσμὲν ἡμεῖς εὐδαίμονες καὶ μακάριοι τοῖς περιττοῖς, ἀλλʼ οὐκ ἐκείνοις τοῖς ἀναγκαίοις· ὅρα μὴ πομπὴν ἐπαινοῦντι καὶ πανήγυριν μᾶλλον ἢ βίον ἔοικας. ἡ πάτριος τῶν Διονυσίων ἑορτὴ τὸ παλαιὸν ἐπέμπετο δημοτικῶς καὶ ἱλαρῶς, ἀμφορεὺς οἴνου καὶ κληματίς, εἶτα τράγον τις εἷλκεν, ἄλλος ἰσχάδων ἄρριχον ἠκολούθει κομίζων, ἐπὶ πᾶσι δʼ ὁ φαλλός ἀλλὰ νῦν ταῦτα παρεώραται καὶ ἠφάνισται, χρυσωμάτων περιφερομένων καὶ ἱματίων πολυτελῶν καὶ ζευγῶν ἐλαυνομένων καὶ προσωπείων. οὕτω τἀναγκαῖα τοῦ πλούτου καὶ χρήσιμα τοῖς ἀχρήστοις κατακέχωσται καὶ τοῖς περιττοῖς.
99. Bölüm
Çoğumuz Telemakhos'un durumuna düşeriz. O da tecrübesizlikten, daha doğrusu zevksizlikten, Nestor'un evinde yatakları, masaları, giysileri, örtüleri, tatlı şarabı görüp zorunlu ve yararlı şeylere bolca sahip olan bu adamı kutlu saymamıştı; Menelaos'un evinde ise fildişi, altın ve kehribar görünce şaşırıp şöyle demişti:
Zeus'un Olympos'taki sarayı içeriden böyle olmalı; saymakla bitmeyecek ne çok şey! Bakarken huşu sarıyor beni.
Sokrates ya da Diogenes ise şöyle derdi:
Ne çok zavallı, yararsız, boş şey! Bakarken gülme sarıyor beni.
Ne diyorsun, budala? Karın sefahat edip yabancılara heves etmesin diye mor giysisini ve takılarını çıkarman gerekirken, sen evini gelenlere tiyatro ya da sahne gibi süslüyorsun.
οἱ δὲ πολλοὶ τὸ τοῦ Τηλεμάχου πάσχομεν καὶ γὰρ ἐκεῖνος ὑπʼ ἀπειρίας μᾶλλον δʼ ἀπειροκαλίας τὴν μὲν Νέστορος ἰδὼν οἰκίαν κλίνας ἔχουσαν τραπέζας ἱμάτια στρώματα οἶνον ἡδύν, οὐκ ἐμακάριζε τὸν εὐποροῦντα τῶν ἀναγκαίων ἢ καὶ τῶν χρησίμων· παρὰ δὲ τῷ Μενελάῳ θεασάμενος ἐλέφαντα καὶ χρυσὸν καὶ ἤλεκτρον ἐξεπλάγη καὶ εἶπε Ζηνὸς που τοιήδε γʼ Ὀλυμπίου ἔνδοθεν αὐλή· ὅσσα τάδʼ ἄσπετα πολλά· σέβας μʼ ἔχει εἰσορόωντα Σωκράτης δʼ ἂν εἶπεν ἢ καὶ Διογένης ὅσσα τάδʼ ἄθλια πολλὰ καὶ ἄχρηστα καὶ μάταια· γέλως μʼ ἔχει εἰσορόωντα. τί λέγεις, ἀβέλτερʼ, ὃς τῆς γυναικὸς ὀφείλων παρελεῖν τὴν πορφύραν καὶ τὸν κόσμον, ἵνα παύσηται τρυφῶσα καὶ ξενομανοῦσα, τὴν οἰκίαν πάλιν καλλωπίζεις ὡς θέατρον ἢ θυμέλην τοῖς εἰσιοῦσι;
1010. Bölüm
Zenginliğin saadeti işte böyledir; seyircilere, tanıklara muhtaçtır, yoksa bir hiçtir. Ölçülü olmak, felsefe yapmak, tanrılar hakkında bilinmesi gerekeni bilmek böyle değildir. Bunlar bütün insanlardan gizli kalsa bile psykhēde kendine özgü bir parıltı ve büyük bir ışık taşır; iyiyi kavrayan psykhēye içinde sevinci yoldaş eder, ister biri bilsin ister tanrılardan ve insanlardan hepsi bilmesin. Aretē, hakikat, geometri ve astronomi bilgilerinin güzelliği işte böyledir. Zenginliğin bütün o süsleri, gerdanlıkları, genç kızlara yaraşır seyirlikleri bunlarla karşılaştırılabilir mi? Hiç kimse görmez ve bakmazsa zenginlik gerçekten kör ve ışıksız olur. Zengin karısıyla ya da yakınlarıyla yemek yerken altın masaları ve altın kadehleri zahmete sokmaz, eldekini kullanır; karısı da altınsız, morsuz, sade oturur. Ama bir ziyafet, yani bir alay ve tiyatro kurulup zenginlik oyunu sahneye konunca,
gemilerden kazanlar ve üç ayaklılar çıkar;
lambalara sarılırlar, kadehlerle uğraşırlar, sakileri değiştirir, her şeyin üstünü değiştirir, her şeyi yerinden oynatırlar: altın, gümüş, değerli taşlar; kısacası zengin olduklarını ilan ederler. Oysa itidale, tek başına yese bile ihtiyaç vardır; adalete de.
τοιαύτην ὁ πλοῦτος εὐδαιμονίαν ἔχει θεατῶν δεομένην καὶ μαρτύρων, οἷς δεῖ πᾶσιν ἐμπομπεύειν αὐτόν, ἢ· τὸ μηδέν ἐστιν. ἀλλʼ οὐχ ὅμοιόν γε τὸ σωφρονεῖν τὸ φιλοσοφεῖν τὸ γιγνώσκειν ἃ δεῖ περὶ θεῶν· ἀλλὰ κἂν λανθάνῃ πάντας ἀνθρώπους, ἴδιον σέλας ἔχει καὶ φέγγος ἐν τῇ ψυχῇ μέγα καὶ χαρὰν ποιεῖ σύνοικον αὐτῇ ἐν ἑαυτῇ ἀντιλαμβανομένῃ τἀγαθοῦ, ἂν τʼ εἰδῇ τις ἄν τε λανθάνῃ καὶ θεοὺς καὶ ἀνθρώπους ἅπαντας. τοιοῦτόν ἐστιν ἀρετὴ ἀλήθεια μαθημάτων τε κάλλος γεωμετρικῶν ἀστρολογικῶν οἷς πάντα τὰ τοῦ πλούτου φάλαρα ταῦτα καὶ περιδέραια· καὶ θεάματα κορασιώδη παραβαλεῖν ἄξιον, ἃ μηδενὸς ὁρῶντος μηδὲ προσβλέποντος ὄντως τυφλὸς γίγνεται καὶ ἀφεγγὴς ὁ πλοῦτος; μόνος γὰρ ὁ πλούσιος δειπνῶν μετὰ τῆς γυναικὸς ἢ τῶν συνήθων οὔτε ταῖς χρυσαῖς παρέχει πράγματα τραπέζαις οὔτε τοῖς χρυσοῖς ἐκπώμασιν ἀλλὰ χρῆται τοῖς προστυχοῦσι, καὶ ἡ γυνὴ ἄχρυσος καὶ ἀπόρφυρος καὶ ἀφελὴς πάρεστιν· ὅταν δὲ σύνδειπνον, τουτέστι πομπὴ καὶ θέατρον, συγκροτῆται καὶ δρᾶμα πλουσιακὸν εἰσάγηται, νηῶν δʼ ἔκφερε λέβητάς τε τρίποδάς τε· τῶν τε λύχνων ἀντέχονται καὶ περισπῶνται περὶ τὰς κύλικας, ἀλλάσσουσι τοὺς οἰνοχόους, μεταμφιεννύουσι πάντα, πάντα κινοῦσι, χρυσόν, ἄργυρον, λιθοκόλλητα, ἁπλῶς πλουτεῖν ὁμολογοῦντες. ἀλλὰ σωφροσύνης γε, κἂν μόνος δειπνῇ, δεῖται κἂν δικαιοσύνης.