Plutarkhos
Yersiz Utangaçlık Üzerine
Περὶ δυσωπίας
11. Bölüm
Topraktan biten bazı otlar tabiatça yabani ve meyvesizdir, ekili tohumlara ve bitkilere zararlı biçimde büyürler; ama çiftçiler onları kötü değil, soylu ve verimli toprağın işareti sayar. Psykhēde de iyi olmayan ama iyi bir tabiatın çiçeklenmesi sayılabilecek, kendini logosa işlenmeye hazır gösteren hâller vardır. Yersiz utangaçlık denen şeyi bunlardan sayıyorum: Kötü bir işaret değildir, ama kötülüğün sebebidir. Çünkü utangaçlar da utanmazların yaptığı hataları çoğu kez yapar; yalnız, hatalarına ötekiler gibi sevinmez, üzülüp acı çekerler. Utanmaz çirkin şeye karşı duygusuzdur; yersiz utangaç ise çirkin görünen şeye karşı bile incinir. Yersiz utangaçlık, utanmanın aşırılığıdır. Bu yüzden böyle adlandırılmıştır: yüz de bir bakıma psykhēyle birlikte eğilip gevşer. Kederi aşağı baktıran acı diye tarif ederler; bunun gibi, istekte bulunanların yüzüne bakamayacak kadar geri çekilen utanmaya da yersiz utangaçlık demişlerdir.
Bu yüzden hatip, utanmaz adamın gözlerinde bebek değil fahişe olduğunu söylemiştir. Yersiz utangaç ise tersine psykhēsinin kadınsılığını ve yumuşaklığını yüzünde fazlaca gösterir; utanmazların karşısında yenilmesini "utanma" diye süsler. Cato, gençlerden sararanları değil kızaranları daha çok sevdiğini söylerdi; böylece onları cezadan çok ayıplanmaktan, tehlikeden çok kuşkudan korkmaya doğru biçimde alıştırıyordu. Yine de ayıplanmaya karşı kuşkulu ve ürkek olanın aşırılığı giderilmelidir. Çünkü kimileri bir şey çekmekten daha az olmamak üzere kötü söz duymaktan da korkup yılmış, itibarsızlığa dayanamadığı için güzel olanı elden bırakmıştır.
ἔνια τῶν ἐκ τῆς γῆς φυομένων αὐτὰ μέν ἐστιν ἄγρια τῇ φύσει καὶ ἄκαρπα καὶ βλαβερὰν τοῖς ἡμέροις σπέρμασι καὶ φυτοῖς τὴν αὔξησιν ἔχοντα, σημεῖα δʼ αὐτὰ ποιοῦνται χώρας οἱ γεωργοῦντες οὐ πονηρᾶς ἀλλὰ γενναίας καὶ πίονος· οὕτω δὴ καὶ πάθη ψυχῆς ἐστιν οὐ χρηστά, χρηστῆς δὲ φύσεως οἷον ἐξανθήματα καὶ λόγῳ παρασχεῖν ἐργάσιμον ἑαυτὴν ἐπιεικῶς δυναμένης. ἐν τούτοις τίθεμαι καὶ τὴν λεγομένην δυσωπίαν, σημεῖον μὲν οὐ φαῦλον αἰτίαν δὲ μοχθηρίας οὖσαν. τὰ γὰρ αὐτὰ τοῖς ἀναισχύντοις οἱ· αἰσχυνόμενοι πολλάκις ἁμαρτάνουσι, πλὴν ὅτι τὸ λυπεῖσθαι καὶ ἀλγεῖν ἐφʼ οἷς διαμαρτάνουσι τούτοις πρόσεστιν οὐχ ὡς ἐκείνοις τὸ ἥδεσθαι. ἀναλγὴς μὲν γὰρ ὁ ἀναιδὴς πρὸς τὸ αἰσχρόν, εὐπαθὴς δὲ καὶ πρὸς τὸ φαινόμενον αἰσχρὸν ὁ εὐδυσώπητος. ὑπερβολὴ γὰρ τοῦ αἰσχύνεσθαι τὸ δυσωπεῖσθαι. διὸ καὶ οὕτω κέκληται, τρόπον τινὰ τοῦ προσώπου τῇ ψυχῇ συνδιατρεπομένου καὶ συνεξατονοῦντος. ὡς γὰρ τὴν κατήφειαν ὁρίζονται λύπην κάτω βλέπειν ποιοῦσαν, οὕτω τὴν αἰσχυντηλίαν μέχρι τοῦ μηδʼ ἀντιβλέπειν τοῖς δεομένοις ὑπείκουσαν δυσωπίαν ὠνόμασαν. ὅθεν ὁ μὲν ῥήτωρ τὸν ἀναίσχυντον οὐκ ἔφη κόρας ἐν τοῖς ὄμμασιν ἔχειν ἀλλὰ πόρνας· ὁ δʼ εὐδυσώπητος αὖ πάλιν ἄγαν τὸ θῆλυ τῆς ψυχῆς καὶ τρυφερὸν ἐμφαίνει διὰ τῆς ὄψεως, τὴν ὑπὸ τῶν ἀναισχύντων ὄψιν αἰσχύνην ὑποκοριζόμενος. ὁ μὲν οὖν Κάτων ἔλεγε τῶν νέων μᾶλλον ἀγαπᾶν τοὺς ἐρυθριῶντας ἢ τοὺς ὠχριῶντας, ὀρθῶς ἐθίζων καὶ διδάσκων τὸν ψόγον μᾶλλον ἢ τὸν ἔλεγχον δεδιέναι καὶ τὴν ὑποψίαν μᾶλλον ἢ τὸν κίνδυνον. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦ πρὸς τὸν ψόγον ὑπόπτου καὶ ψοφοδεοῦς τὸ ἄγαν ἀφαιρετέον, ὡς οὐχ ἧττον ἔνιοι πολλάκις ἀκοῦσαι κακῶς ἢ παθεῖν· δείσαντες ἀπεδειλίασαν, καὶ προήκαντο τὸ καλὸν οὐ δυνηθέντες ὑπομεῖναι τὸ ἄδοξον.
22. Bölüm
Böyle güçsüz insanları kendi hâllerine bırakmamalı, öte yandan o bükülmez ve gözünü kırpmaz tavrı da övmemelidir:
Atıldığı yerde cesur ve çılgın Anaksarkhos'un köpek gücü görünürdü.
İkisinin ölçülü bir karışımı bulunmalıdır; gözü fazla kırpmayanın utanmazlığını, fazla yumuşak olanın zayıflığını gidermelidir. Tedavi zordur, bu tür aşırılıkları kesmek de tehlikesiz değildir. Çiftçi yabani ve değersiz bir sürgünü keserken külünkü hiç sakınmadan vurup kökü sökebilir ya da ateş tutup yakabilir. Ama budanması gereken bir asmaya, elma ya da zeytin ağacına dokunurken, sağlam bir yeri kör etmekten korkarak elini dikkatle götürür. Filozof da gencin psykhēsinden hasedi, o değersiz ve yola gelmez sürgünü çıkarırken ya da vakitsiz para hırsını, azgın haz düşkünlüğünü keserken kanatır, bastırır, keser, derin yara izi bırakır. Ama yersiz utanan ve eğilen gibi yumuşak ve narin bir psykhē yanına budayıcı logosu götürürken, bununla birlikte hayâyı da fark etmeden kesmekten çekinir. Sütanneler de bebeklerin kirini silerken bazen eti tahriş eder, acıtırlar. Bu yüzden gençlerin yersiz utangaçlığını kökünden silip onları kayıtsız ve fazla sert yapmamalıyız. Tapınakların yanındaki evleri yıkanlar bitişik yerleri bırakıp desteklerler; bunun gibi yersiz utangaçlığı kımıldatırken de onunla sınır komşusu olan hayâyı, nezaketi ve yumuşaklığı birlikte sürüklemekten korkmalıyız. Çünkü o bunların arasına sızar, onlara sarılır; yersiz utangacı insancıl, toplumcu, ortak akla sahip, inatçı ve bencil olmayan biri diye okşar.
Bu yüzden Stoacılar utanmak ve yersiz utangaçlıkla hayâyı kelime bakımından da ayırmışlardır ki aynı adı taşımak bu hâle zarar verme bahanesi vermesin. Ama bize de bu adları iftiraya uğramadan, daha doğrusu Homeroskça kullanma izni versinler. Çünkü o şöyle demiştir:
hayâ ki insanlara hem çok zarar verir hem yarar;
zarar verenini önce söylemesi de yerindedir. Çünkü hayâ, logos fazlasını atıp ölçülüsünü bırakınca yararlı olur.
οὔτε δὴ τούτους περιοπτέον οὕτως ἀσθενῶς ἔχοντας οὔτʼ αὖ πάλιν ἐκείνην ἐπαινετέον τὴν ἄτρεπτον καὶ ἀτενῆ διάθεσιν, ἐν δὲ τὸ θαρσαλέον τε καὶ ἐμμανὲς ὅππη ὀρούσαι φαίνετʼ Ἀναξάρχου κύνεον μένος· ἀλλʼ ἐμμελῆ τινα μηχανητέον σύγκρασιν ἀμφοῖν, τοῦ μὲν ἀτενοῦς ἄγαν τὴν ἀναίδειαν τοῦ δʼ ἐπιεικοῦς σφόδρα τὴν ἀσθένειαν ἀφαιροῦσαν. ᾗ καὶ τὸ θεράπευμα δυσχερὲς καὶ οὐκ ἀκίνδυνος ἡ τῶν τοιούτων πλεονασμῶν κόλουσις· ὡς γὰρ ὁ γεωργὸς ἄγριον μὲν ἐκκόπτων βλάστημα καὶ ἀγεννές, αὐτόθεν ἀφειδῶς ἐμβαλὼν τὸ σκαφεῖον ἀνέτρεψε τὴν ῥίζαν ἢ πῦρ προσαγαγὼν ἐπέκαυσεν ἀμπέλῳ δὲ προσιὼν τομῆς δεομένῃ καὶ μηλέας ἤ τινος ἐλαίας ἁπτόμενος, εὐλαβῶς ἐπιφέρει τὴν χεῖρα, δεδιὼς μή τι τοῦ ὑγιαίνοντος ἀποτυφλώσῃ· οὕτως ὁ φιλόσοφος φθόνον μὲν ἐξαιρῶν νέου ψυχῆς, ἀγεννὲς βλάστημα καὶ δυστιθάσευτον, ἢ φιλαργυρίαν ἄωρον, ἢ φιληδονίαν ἐπικόπτων ἀκόλαστον αἱμάσσει καὶ πιέζει καὶ τομὴν ποιεῖ καὶ οὐλὴν βαθεῖαν ὅταν δὲ τρυφερῷ μέρει ψυχῆς καὶ ἁπαλῷ κολούοντα προσαγάγῃ λόγον, οἷόν ἐστι τὸ δυσωπούμενον καὶ διατρεπόμενον, εὐλαβεῖται μὴ λάθῃ τούτοις συναποκόψας τὸ αἰδούμενον. καὶ γὰρ αἱ τίτθαι τῶν βρεφῶν ἐκτρίβουσαι πολλάκις τὸν ῥύπον ἑλκοῦσιν ἐνίοτε τὴν σάρκα καὶ βασανίζουσιν. ὅθεν οὐ δεῖ τῶν νέων παντάπασιν ἐν χρῷ τὴν δυσωπίαν ἐκτρίβοντας ὀλιγώρους ποιεῖν καὶ λίαν ἀτρέπτους· ἀλλʼ ὥσπερ οἱ καταλύοντες οἰκίας ἱεροῖς γειτνιώσας τά γε συνεχῆ καὶ πλησίον ἐῶσι καὶ διερείδουσιν, οὕτω δεῖ τὴν δυσωπίαν κινεῖν δεδιότας συνεφελκύσασθαι τὰ ὁμοροῦντα τῆς αἰδοῦς καὶ τῆς ἐπιεικείας; καὶ τῆς ἡμερότητος, οἷς ὑποδέδυκε καὶ προσπλέκεται κολακεύουσα τὸν εὐδυσώπητον ὡς φιλάνθρωπον καὶ πολιτικὸν καὶ κοινὸν ἔχοντα νοῦν καὶ οὐκ ἄτεγκτον οὐδʼ αὐθέκαστον. ὅθεν εὐθὺς οἱ Στωικοὶ καὶ τῷ ῥήματι τὸ αἰσχύνεσθαι καὶ δυσωπεῖσθαι τοῦ αἰδεῖσθαι διέστησαν, ἵνα μηδὲ τὴν ὁμωνυμίαν τῷ πάθει πρόφασιν τοῦ βλάπτειν ἀπολίπωσιν. ἀλλʼ ἡμῖν χρῆσθαι τοῖς ὀνόμασιν ἀσυκοφαντήτως δότωσαν, μᾶλλον δʼ Ὁμηρικῶς· καὶ γὰρ ἐκεῖνος εἶπεν αἰδώς, ἣτʼ ἄνδρας μέγα σίνεται ἠδʼ ὀνίνησι· καὶ οὐ κακῶς τὸ βλάπτον αὐτῆς πρότερον εἶπε. γίγνεται γὰρ ὠφέλιμος ὑπὸ λόγου τὸ πλεονάζον ἀφελόντος καὶ τὸ μέτριον ἀπολιπόντος.
33. Bölüm
Çok yersiz utangaçlığın baskısı altında olan kişi önce şuna ikna olmalıdır: Zararlı bir hâle tutulmuştur; zararlı olan hiçbir şey güzel değildir. Vakarlı, büyük ve adil denecek yerde kibar ve neşeli denmesinin övgüsüyle büyülenip hoşlanmamalı; Euripides'in Pegasos'u gibi
Bellerophontes isteyince daha da eğilip büzülerek
kendini isteyenlere teslim edip alçaltmamalı; "Sert ve katı biri bu" denmesinden korkmamalıdır. Mısırlı Bokkhoris tabiatça sert biriydi; İsis'in ona bir yılan gönderdiği, onun başına sarılıp üstten gölgelendirdiği, adil hüküm versin diye yaptığı söylenir. Yersiz utangaçlık ise gevşek ve korkaklara yapışır, hiçbir şeye karşı başını kaldırıp karşı çıkmalarına izin vermez; yargılayanı adaletten çevirir, öğüt vereni susturur, istemediği birçok şeyi söyletir ve yaptırır. En kaba insan her zaman böyle birinin efendisi ve hâkimi olur; hayâ etmemesiyle hayâ edeni zorlar. Bu yüzden yersiz utangaçlık, alçak ve yumuşak bir toprak gibi, hiçbir başvuruyu reddedemediği için en çirkin hâllere ve işlere ayak basılır bir yerdir. Çocuk yaşının kötü bir bekçisidir; Brutus, hiçbir şeye "hayır" demeyen delikanlının gençliğini iyi yaşamadığını söylerdi. Yatak odasının ve kadınlar bölümünün de kötü bekçisidir; Sophokles'teki pişman kadının zinakâra dediği gibi:
Kandırdın, okşadın.
Yersiz utangaçlık önce insanı bozup ahlaksızlığa hazırlar, her şeyi korumasız, kilitsiz, inişli yapıp saldıranlara teslim eder. En iğrenç tabiatları para vererek ele geçirirler; ikna ederek ve yersiz utandırarak da çoğu kez iyi tabiatları mağlup ederler. Para bakımından yersiz utangaçlığın verdiği zararları geçiyorum: Güvenmedikleri kişiye borç verirler, istemedikleri kişiye kefil olurlar; "Kefil ol, felaket yanı başındadır" sözünü överler, ama işe gelince onu uygulayamazlar.
πρῶτον οὖν τοῦτο δεῖ πείθεσθαι τὸν ὑπὸ πολλῆς δυσωπίας βιαζόμενον, ὅτι πάθει βλαβερῷ συνέχεται· καλὸν δὲ τῶν βλαβερῶν οὐδέν· οὐδὲ δεῖ τοῖς ἐπαίνοις κηλούμενον ἥδεσθαι κομψὸν καὶ ἱλαρὸν ἀντὶ σεμνοῦ καὶ μεγάλου καὶ δικαίου προσαγορευόμενον μηδʼ, ὥσπερ ὁ Εὐριπίδου Πήγασος ἔπτησσʼ ὑπείκων μᾶλλον εἱ μᾶλλον θέλοι τῷ Βελλεροφόντῃ, τοῖς δεομένοις ἑαυτὸν ἐκδιδόναι ·, καὶ συνεκταπεινοῦν, φοβούμενον ἀκοῦσαι τὸ σκληρὸς γε καὶ ἀπηνής. τῷ μὲν γὰρ Αἰγυπτίῳ Βοκχόριδι φύσει χαλεπῷ γενομένῳ τὴν ἀσπίδα λέγουσιν ὑπὸ τῆς Ἴσιδος ἐπιπεμφθεῖσαν καὶ τῇ κεφαλῇ περιελιχθεῖσαν ἄνωθεν ἐπισκιάζειν, ἵνα κρίνῃ δικαίως ἡ δέ γε δυσωπία τοῖς ἀτόνοις καὶ ἀνάνδροις ἐπικειμένη καὶ πρὸς μηδὲν ἀνανεῦσαι μηδʼ ἀντειπεῖν ἰσχύουσα, καὶ δικάζοντας ἀποτρέπει τοῦ δικαίου καὶ συμβουλεύοντας ἐπιστομίζει καὶ λέγειν πολλὰ καὶ πράττειν ἀναγκάζει τῶν ἀβουλήτων ὁ δʼ ἀγνωμονέστατος ἀεὶ τοῦ τοιούτου δεσπότης ἐστὶ καὶ κρατεῖ, τῷ μὴ αἰδεῖσθαι τὸ αἰδούμενον ἐκβιαζόμενος. ὅθεν ὥσπερ χωρίον ὕπτιον καὶ μαλακὸν ἡ δυσωπία μηδεμίαν ἔντευξιν ἐξῶσαι μηδʼ ἀποστρέψαι δυναμένη τοῖς αἰσχίστοις βάσιμός ἐστι πάθεσι καὶ πράγμασι· κακὴ μὲν γὰρ αὕτη παιδικῆς φρουρὸς ἡλικίας, ὡς ἔλεγε Βροῦτος οὐ δοκεῖν αὐτῷ καλῶς τὴν ὥραν διατεθεῖσθαι τὸν πρὸς μηδὲν ἀρνούμενον κακὴ δὲ θαλάμου καὶ γυναικωνίτιδος ἐπίτροπος, ὥς φησιν ἡ παρὰ τῷ Σοφοκλεῖ μετανοοῦσα πρὸς τὸν μοιχὸν ἔπεισας, ἐξέθωψας. ὥστʼ· ἡ δυσωπία προδιαφθείρουσα τὸ ἀκόλαστον ἀνώχυρα πάντα καὶ ἄκλειστα καὶ κατάντη προδίδωσι τοῖς ἐπιτιθεμένοις. καὶ διδόντες μὲν αἱροῦσι τὰς βδελυρωτάτας; τῶν φύσεων, τῷ δὲ πείθειν καὶ δυσωπεῖν πολλάκις κατεργάζονται καὶ τὰς ἐπιεικεῖς. ἐῶ δὲ τὰς εἰς τὰ χρήματα βλάβας ὑπὸ τοῦ δυσωπεῖσθαι, δανειζόντων οἷς ἀπιστοῦσιν ἐγγυωμένων οἷς οὐκ ἐθέλουσιν, ἐπαινούντων μὲν τὸ ἐγγύα πάρα δʼ ἄτα χρῆσθαι δʼ αὐτῷ παρὰ τὰ πράγματα μὴ δυναμένων.
44. Bölüm
Bu hâlin öldürdüklerini saymak kolay değildir. Kreon Medea'ya şöyle demişti:
Sana şimdi düşman olmak daha iyi, kadın, sonra yumuşayıp çok inlemektense;
başkalarına öğüt verdi; kendisi yersiz utangaçlığa yenilip istediği bir günü vererek evini mahvetti. Kimileri suikast ve zehirlenmeden kuşkulandıkları hâlde eğilip gitmiştir. Dion da böyle öldü: Kallippos'un komplosunu biliyordu, ama dostu ve konuğu olan birine karşı önlem almaktan utandı. Kassandros'un oğlu Antipatros da Demetrios'u yemeğe çağırmış, ertesi gün o da onu çağırınca, güvenilen biri olarak güvensizlik göstermekten hayâ etmiş, gidip yemekten sonra öldürülmüştür. Polysperkhon, Barsine'den olma Aleksandros'un oğlu Herakles'i yüz talanta öldürmeyi Kassandros'a söz vermiş, sonra yemeğe çağırmıştı. Delikanlı davetten kuşkulanıp korkarak hasta olduğunu bahane edince, Polysperkhon gelip şöyle dedi: "Evladım, babanın geçimliliğini ve dost sevgisini örnek al; yoksa bizim tuzak kurduğumuzdan mı korkuyorsun?" Delikanlı hayâ edip gitti, yemekten sonra boğuldu. Demek ki Hesiodos'un şu sözü, bazılarının dediği gibi gülünç ya da budalaca değil, bilgecedir:
Seni seveni sofraya çağır, düşmanı bırak.
Senden nefret edene yersiz utanma, güvenir görünüp yaltaklanma. Çünkü çağırınca çağrılırsın, yedirince yersin; seni koruyan güvensizliği, suyu alınmış çelik gibi utanmayla yumuşatıp elden çıkarmış olursun.
ὅσους δʼ ἀνῄρηκε τοῦτο τὸ πάθος, οὐκ ἄν τις ἐξαριθμήσαιτο ῥᾳδίως. καὶ γὰρ ὁ Κρέων πρὸς τὴν Μήδειαν εἰπὼν κρεῖσσον δὲ μοι νῦν πρὸς σʼ ἀπέχθεσθαι, γύναι, ἢ μαλθακισθένθʼ ὕστερον μέγα στένειν ἄλλοις ἐγνωμολόγησεν, αὐτὸς δὲ τῆς δυσωπίας ἥττων γενόμενος καὶ μίαν ἡμέραν αἰτουμένῃ δοὺς ἀπώλεσε τὸν οἶκον. ἔνιοι δὲ καὶ σφαγὰς ὑφορώμενοι καὶ φαρμακείας, διετράπησαν. οὕτω παραπώλετο Δίων, οὐκ ἀγνοήσας; ἐπιβουλεύοντα Κάλλιππον ἀλλʼ αἰσχυνθεὶς φυλάττεσθαι φίλον ὄντα καὶ ξένον. οὕτως Ἀντίπατρος ὁ Κασάνδρου Δημήτριον καλέσας ἐπὶ δεῖπνον εἶτα κληθεὶς τῇ ὑστεραίᾳ πρὸς αὐτὸν ᾐδέσθη πεπιστευμένος ἀπιστεῖν, καὶ πορευθεὶς ἐσφάγη μετὰ τὸ δεῖπνον. Ἡρακλέα δὲ τὸν Ἀλεξάνδρῳ γενόμενον ἐκ Βαρσίνης ὡμολόγησε μὲν Κασάνδρῳ Πολυσπέρχων ἀναιρήσειν ἐπὶ ταλάντοις ἑκατὸν εἶτʼ ἐπὶ δεῖπνον ἐκάλει· τοῦ δὲ μειρακίου τὴν κλῆσιν ὑφορωμένου καὶ δεδοικότος ἄλλως δὲ προφασιζομένου μαλακώτερον ἔχειν, ἐλθὼν ὁ Πολυσπέρχων πρῶτον εἶπεν ὦ παῖ, μιμοῦ τοῦ πατρὸς τὸ εὔκολον καὶ φιλέταιρον, εἰ μὴ νὴ Δία δέδοικας ἡμᾶς ὡς ἐπιβουλεύοντας. αἰδεσθεὶς; οὖν ἠκολούθησεν ὁ νεανίσκος, οἱ δὲ δειπνίσαντες αὐτὸν ἐστραγγάλισαν. οὐ γελοῖον οὖν, ὥς φασί τινες, οὐδʼ ἀβέλτερον ἀλλὰ σοφὸν τὸ τοῦ Ἡσιόδου τὸν φιλέοντʼ ἐπὶ δαῖτα καλεῖν τὸν δʼ ἐχθρὸν ἐᾶσαι. μὴ δυσωποῦ τὸν μισοῦντα μηδʼ ὑπαίκαλλε πιστεύειν δοκοῦντα· κληθήσῃ γὰρ καλέσας καὶ δειπνήσεις, ἂν δειπνίσῃς, ὥσπερ βαφὴν τὴν φυλάττουσαν ἀπιστίαν μαλαχθεῖσαν αἰσχύνῃ προέμενος.
55. Bölüm
Bu hastalık birçok kötülüğün sebebi olduğuna göre onu alıştırmayla söküp atmaya çalışmalıyız. Başka alıştırmalarda olduğu gibi küçük ve karşı koyması pek zor olmayan şeylerden başlayalım. Örneğin yemekte doymuş olduğun hâlde biri kadeh kaldırıyor: Yersiz utanma, kendini zorlama, kadehi bırak. Sonra başka biri içki başında zar oynamaya çağırıyor: Yersiz utanma, alay edilmekten korkma. Ksenophanes gibi yap; Hermioneli Lasos, onunla zar oynamak istemediği için ona korkak deyince, çirkin işler karşısında gerçekten çok korkak ve cesaretsiz olduğunu kabul etmişti. Yine bir gevezeyle karşılaştın, sana yapışıp sarılıyor: Yersiz utanma, sözünü kes, acele et, işini bitir. Küçük ayıplamalar içinde yapılan bu kaçışlar ve savuşturmalar, yersiz utanmama alıştırması olarak bizi daha büyük şeylere hazırlar.
Burada Demosthenes'in sözünü hatırlamak yerindedir. Atinalılar Harpalos'a yardım etmeye atılmış, Aleksandros'a karşı silahlanmışken, Aleksandros'un deniz işlerinin komutanı Philoksenos birden görünmüştü. Halk korkudan şaşırıp susunca Demosthenes, "Lambaya bakamayanlar güneşi görünce ne yapacak?" demişti. Sen de bir kral ya da halk seni yersiz utandırarak zorlarken büyük işlerde ne yapacaksın, bir tanıdığının uzattığı kadehi itemiyorsan, gevezenin elinden kurtulamıyorsan, boşboğazın üstünde dolaşmasına izin veriyorsan, "Sonra görüşürüz, şimdi vaktim yok" demeye gücün yetmiyorsa?
ὡς οὖν πολλῶν κακῶν αἴτιον τὸ νόσημα τοῦτʼ ὂν πειρατέον ἀποβιάζεσθαι τῇ ἀσκήσει, πρῶτον ἀρξαμένους ὥσπερ οἱ τἄλλα μελετῶντες ἀπὸ τῶν μικρῶν καὶ μὴ σφόδρα δυσαντιβλέπτων· οἷον ἐν δείπνῳ προπίνει τις ἅδην ἔχοντι· μὴ δυσωπηθῇς μηδὲ προσβιάσῃ σαυτόν, ἀλλὰ κατάθου τὸ ποτήριον. αὖθις ἕτερος παρακαλεῖ κυβεύειν παρὰ πότον· μὴ δυσωπηθῇς· μηδὲ δείσῃς σκωπτόμενος· ἀλλʼ ὥσπερ Ξενοφάνης, Λάσου τοῦ Ἑρμιονέως μὴ βουλόμενον αὐτῷ συγκυβεύειν δειλὸν ἀποκαλοῦντος, ὡμολόγει καὶ πάνυ δειλὸς εἶναι πρὸς τὰ αἰσχρὰ καὶ ἄτολμος. πάλιν ἀδολέσχῳ συνήντηκας ἐπιλαμβανομένῳ· καὶ περιπλεκομένῳ· μὴ δυσωπηθῇς ἀλλὰ διακόψας ἐπείγου καὶ πέραινε τὸ προκείμενον. αἱ γὰρ τοιαῦται φυγαὶ καὶ διακρούσεις, ἐν ἐλαφραῖς μέμψεσι τὴν μελέτην ἔχουσαι τοῦ ἀδυσωπήτου, προεθίζουσιν ἡμᾶς ἐπὶ τὰ μείζονα. καὶ τὸ τοῦ Δημοσθένους ἐνταῦθα καλῶς ἔχει διαμνημονεύειν · τῶν γὰρ Ἀθηναίων ὡρμημένων Ἁρπάλῳ βοηθεῖν καὶ κορυσσομένων ἐπὶ τὸν Ἀλέξανδρον, ἐξαίφνης ἐπεφάνη Φιλόξενος ὁ τῶν ἐπὶ θαλάττῃ πραγμάτων Ἀλεξάνδρου στρατηγός. ἐκπλαγέντος δὲ τοῦ δήμου καὶ σιωπῶντος διὰ τὸν φόβον, ὁ Δημοσθένης τί ποιήσουσιν ἔφη τὸν ἥλιον ἰδόντες οἱ μὴ δυνάμενοι πρὸς τὸν λύχνον ἀντιβλέπειν; τί γὰρ ποιήσεις ἐν πράγμασι μεγάλοις, βασιλέως ἐντυγχάνοντος ἢ δήμου δυσωποῦντος, εἰ ποτήριον ἀπώσασθαι μὴ δύνασαι προπίνοντος συνήθους μηδʼ ἀδολέσχου λαβὴν διαφυγεῖν, ἀλλὰ παρέχεις ἐμπεριπατεῖν φλυάρῳ σαυτόν, οὐκ εὐτονῶν εἰπεῖν ὄψομαί σʼ αὖθις, νῦν δʼ οὐ σχολάζω;
66. Bölüm
Övgü konusunda da yersiz utanmama alıştırması küçük ve hafif şeylerde yararsız değildir. Örneğin bir dostun şöleninde kitharacı kötü çalıyor ya da pahalıya tutulmuş bir komedyacı Menandros'u berbat ediyor, çoğunluk da alkışlayıp hayran oluyor. Sanırım sessizce dinlemek, görünen şeye aykırı olarak köle gibi övmemek hiç zor ve sıkıntılı değildir. Bu konularda kendine hâkim olamazsan, bir dost kötü bir şiirini okurken ya da budalaca, gülünç yazılmış bir konuşmasını gösterirken ne yapacaksın? Elbette övecek, yaltaklanmalara katılacaksın. O hâlde işlerde hata yapınca onu nasıl uyaracaksın? Görevde, evlilikte, siyasette akılsızlık edene nasıl öğüt vereceksin? Ben Perikles'in şu sözünü bile kabul etmiyorum: Bir dostu ondan yeminle yalan tanıklık etmesini isteyince, "Sunağa kadar dostum" demişti. Çok yaklaşmış. Ama önceden konuşanı inancına aykırı övmemeye, şarkı söyleyeni alkışlamamaya, yersiz şakaya gülmemeye alışmış olan kişi, işin bu noktaya gelmesine izin vermez. O konularda yersiz utanmayan birine kimse "Benim için yemin et, yalan tanıklık yap, haksız yere karar ver" diyemez.
καὶ μὴν οὐδʼ ἡ πρὸς τοὺς ἐπαίνους τοῦ ἀδυσωπήτου μελέτη καὶ ἄσκησις ἐν μικροῖς καὶ ἐλαφροῖς ἄχρηστός ἐστιν. οἷον ἐν συμποσίῳ φίλου κιθαρῳδὸς ᾄδει κακῶς ἢ πολλοῦ κωμῳδὸς ἐωνημένος ἐπιτρίβει Μένανδρον, οἱ δὲ πολλοὶ κροτοῦσι καὶ θαυμάζουσιν· · οὐδὲν οἶμαι χαλεπὸν οὐδὲ δύσκολον ἀκούειν σιωπῇ καὶ μὴ παρὰ τὸ φαινόμενον ἀνελευθέρως ἐπαινεῖν. ἐὰν γὰρ ἐν τούτοις μὴ κρατῇς σαυτοῦ, τί ποιήσεις φίλου ποίημα φαῦλον ἀναγιγνώσκοντος ἢ λόγον ἐπιδεικνυμένου γεγραμμένον ἀβελτέρως καὶ γελοίως; ἐπαινέσεις δηλονότι καὶ συνεπιθορυβήσεις τοῖς κολακεύουσι. πῶς οὖν ἐν πράγμασιν ἁμαρτάνοντος ἐπιλήψῃ; πῶς δὲ περὶ ἀρχὴν ἢ γάμον ἢ πολιτείαν ἀγνωμονοῦντα νουθετήσεις; ἐγὼ μὲν γὰρ οὐδὲ τὸ τοῦ Περικλέους ἀποδέχομαι, πρὸς τὸν ἀξιοῦντα μαρτυρίαν ψευδῆ μαρτυρῆσαι φίλον, προσῆν καὶ ὅρκος, εἰπόντος μέχρι τοῦ βωμοῦ φίλος εἰμί· λίαν γὰρ ἐγγὺς ἦλθεν. ὁ δὲ πόρρωθεν ἑαυτὸν ἐθίσας μήτε λέγοντος ἐπαινεῖν παρὰ γνώμην μήτε ᾅδοντος κροτεῖν μήτε σκώπτοντος ἀφυῶς ἐπιγελᾶν, οὐκ ἐάσει μέχρι τούτου προελθεῖν οὐδʼ εἰπεῖν πρὸς τὸν ἐν ἐκείνοις ἀδυσώπητον ὄμοσον ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ τὰ ψευδῆ μαρτύρησον καὶ ἀπόφηναι παρὰ τὸ δίκαιον.
77. Bölüm
Para isteyenlere karşı da böyle direnmeli, önce büyük olmayan, reddedilmesi de güç olmayan şeylerde alışmalıyız. Makedonya kralı Arkhelaos'tan yemekte, almaktan başka bir güzellik tanımayan bir adam altın bir kadeh istemiş. Kral kölesine kadehi Euripides'e vermesini söylemiş, adama dönüp şöyle demiş: "Sen almadan istemeye, o ise istemeden almaya layıksın." Böylece bağışlamanın ve lütfetmenin hâkimi olarak yersiz utanan yanı değil, hüküm veren yanı yapıyordu. Biz ise çoğu kez iyi, yakın, muhtaç insanları gözden kaçırıp ısrarla ve küstahça isteyenlere veririz; vermek istediğimizden değil, hayır diyemediğimizden. Yaşlı Antigonos da Bias'ın ısrarlarından bunalınca "Bias'a ve zorunluluğa bir talant verin" demişti. Oysa krallar arasında bu tür işlerden en zarif ve inandırıcı biçimde sıyrılan oydu. Bir Kinik ondan bir drahmi isteyince, "Kral armağanı değil" demiş; Kinik "Öyleyse bir talant ver" deyince, "Kinik kazancı değil" diye karşılık vermişti. Diogenes Kerameikos'ta gezip heykellerden para isterdi; şaşanlara da reddedilmeyi talim ettiğini söylerdi. Biz de önce önemsiz, küçük şeylerde alıştırma yapmalı, almayı hak etmeyenlere hayır demeye çalışmalıyız ki daha büyük ret durumlarında dayanabilelim. Demosthenes'in dediği gibi, kimse elindekini gerekmeyen şeylere harcayıp gereken şeyler için elinde olmayanı bulamaz. Fazla şeylerde aşıp güzel şeylerde eksik kalınca utancımız kat kat artar.
οὕτω δὲ δεῖ καὶ πρὸς τοὺς αἰτοῦντας ἀργύριον ἀνταίρειν, προεθιζόμενον ἐν τοῖς μήτε μεγάλοις μήτε δυσπαραιτήτοις. Ἀρχέλαος μὲν γὰρ ὁ τῶν Μακεδόνων βασιλεὺς παρὰ δεῖπνον αἰτηθεὶς ἔκπωμα χρυσοῦν ὑπʼ ἀνθρώπου μηδὲν ἡγουμένου καλὸν ἢ τὸ λαμβάνειν, ἐκέλευσεν Εὐριπίδῃ τὸν παῖδα δοῦναι, καὶ πρὸς τὸν ἄνθρωπον ἐκεῖνον ἀποβλέψας σὺ μὲν εἶπεν αἰτεῖν ἐπιτήδειος εἶ καὶ μὴ λαμβάνων, οὗτος δὲ λαμβάνειν καὶ μὴ αἰτῶν ἄριστα τοῦ διδόναι καὶ χαρίζεσθαι κύριον ποιῶν τὸ κρῖνον ἀλλὰ μὴ τὸ δυσωπούμενον. ἡμεῖς δὲ πολλάκις ἀνθρώπους ἐπιεικεῖς καὶ οἰκείους καὶ δεομένους περιορῶντες ἑτέροις αἰτοῦσιν ἐνδελεχῶς καὶ ἰταμῶς ἐδώκαμεν, οὐ δοῦναι θελήσαντες ἀλλʼ ἀρνήσασθαι μὴ δυνηθέντες. ὥσπερ Ἀντίγονος ὁ γέρων ὑπὸ Βίαντος ἐνοχληθεὶς πολλάκις δότʼ εἶπε Βίαντι τάλαντον καὶ ἀνάγκῃ· καίτοι μάλιστα τῶν βασιλέων ἐμμελὴς ἦν καὶ πιθανὸς ἀποτρίβεσθαι τὰ τοιαῦτα. κυνικοῦ γάρ ποτε δραχμὴν αἰτήσαντος αὐτόν ἀλλʼ οὐ βασιλικόν ἔφη τὸ δόμα· τοῦ δʼ ὑποτυχόντος δὸς οὖν μοι τάλαντον ἀπήντησεν ἀλλʼ οὐ κυνικὸν τὸ λῆμμα Διογένης μὲν οὖν τοὺς ἀνδριάντας ᾔτει περιιὼν ἐν Κεραμεικῷ καὶ πρὸς τοὺς θαυμάζοντας ἔλεγεν ἀποτυγχάνειν μελετᾶν ἡμῖν δὲ πρῶτον ἐμμελετητέον ἐστὶ τοῖς φαύλοις καὶ γυμναστέον περὶ τὰ μικρά, πρὸς τὸ ἀρνεῖσθαι τοῖς αἰτοῦσιν οὐ προσηκόντως ληψομένοις· ὡς ἂν μείζοσιν ἀποτεύξεσιν ἐπικουρεῖν ἔχωμεν. οὐδεὶς γάρ ὡς ὁ Δημοσθένης φησὶν εἰς ἃ μὴ δεῖ καταναλώσας τὰ παρόντα τῶν μὴ παρόντων εὐπορήσει πρὸς ἃ δεῖ. γίγνεται δʼ ἡμῖν πολλαπλάσιον τὸ αἰσχρόν, ὅταν ἐλλίπωμεν πρὸς τὰ καλά, πλεονάσαντες τοῖς περιττοῖς.
88. Bölüm
Yersiz utangaçlık yalnız paranın kötü ve akılsız kâhyası değildir; daha büyük konularda da yararlıyı akıldan çalar. Hastalanınca tanıdık hekimden utanıp ehil hekimi çağırmayız. Çocuklarımıza iyi öğretmenler yerine ricacıları tutarız. Davamız olunca çoğu kez yetenekli ve deneyimli konuşmacıyı konuşturmayız; bir yakınımızın ya da akrabamızın oğlunu memnun etmek için onu şova teslim ederiz. Sonuçta filozof denenlerden de birçoğunun, Epikurosçu ya da Stoacı olduğunu ama bunu seçmediğini, hüküm vermediğini, yersiz utandıran yakın ve dostlara uyduğunu görürsün.
Haydi bunlara karşı da önceden, rastgele küçük şeylerde kendimizi çalıştıralım. Yersiz utangaçlıkla berbere ya da çamaşırcıya gitmemeye alışalım. Daha iyi bir han varken, hancı bizi çok selamladığı için kötü hana inmeyelim. Fark küçük olsa bile alışmak için daha iyisini seçelim. Pythagorasçılar öteki şartlar eşitken sol uyluğu sağın üstüne atmamaya, çift olanı tek olana yeğlememeye her zaman dikkat ederlerdi. Kurban, düğün ya da benzeri bir davet verirken de bizi selamlayanı ya da yanımıza koşanı değil, iyi niyetli ve iyi olanı çağırmaya alışmalıyız. Böyle alışıp talim eden kişi büyük şeylerde zor ele geçirilir, hatta kimse ona yeltenemez.
ἐπεὶ δʼ οὐ χρημάτων μόνον ἡ δυσωπία κακὴ καὶ ἀγνώμων οἰκονόμος ἐστίν, ἀλλὰ καὶ περὶ τὰ μείζονα παραιρεῖται τὸ συμφέρον τοῦ λογισμοῦ· καὶ γὰρ ἰατρὸν νοσοῦντες οὐ παρακαλοῦμεν τὸν ἔμπειρον αἰσχυνόμενοι τὸν συνήθη, καὶ παισὶ διδασκάλους ἀντὶ τῶν χρηστῶν τοὺς παρακαλοῦντας αἱρούμεθα, καὶ δίκην ἔχοντες πολλάκις οὐκ ἐῶμεν εἰπεῖν τὸν ὠφέλιμον καὶ ἀγοραῖον, ἀλλʼ οἰκείου τινὸς ἢ συγγενοῦς υἱῷ χαριζόμενοι παρεδώκαμεν ἐμπανηγυρίσαι· τέλος δὲ πολλοὺς ἔστιν ἰδεῖν καὶ τῶν φιλοσοφεῖν λεγομένων, Ἐπικουρείους καὶ Στωικοὺς ὄντας, οὐχ ἑλομένους οὐδὲ κρίναντας ἀλλὰ προσθεμένους δυσωποῦσιν οἰκείοις καὶ φίλοις· φέρε δὴ καὶ πρὸς ταῦτα πόρρωθεν ἐν τοῖς ἐπιτυχοῦσι καὶ μικροῖς γυμνάζωμεν ἑαυτούς, ἐθίζοντες μήτε κουρεῖ μήτε γναφεῖ κατὰ δυσωπίαν χρῆσθαι μηδὲ καταλύειν· ἐν φαύλῳ πανδοκείῳ, βελτίονος παρόντος, ὅτι πολλάκις ὁ πανδοκεὺς ἠσπάσαθʼ ἡμᾶς· ἀλλʼ ἔθους ἕνεκα, κἂν ᾖ παρὰ μικρόν, αἱρεῖσθαι τὸ βέλτιον· ὥσπερ οἱ Πυθαγορικοὶ παρεφύλαττον ἀεὶ μηδέποτε τῷ δεξιῷ μηρῷ τὸν εὐώνυμον ἐπιτιθέναι, μηδὲ τὸν ἄρτιον ἀντὶ τοῦ περιττοῦ λαβεῖν, τῶν ἄλλων ἐπʼ ἴσης ἐχόντων. ἐθιστέον δέ, καὶ θυσίαν ποιούμενον ἢ γάμον ἤ τινα ἄλλην τοιαύτην ὑποδοχὴν μὴ τὸν ἀσπασάμενον καλεῖν ἢ προσδραμόντα μᾶλλον ἢ τὸν εὔνουν καὶ χρηστόν· ὁ γὰρ οὕτως ἐθισθεὶς καὶ ἀσκήσας δυσάλωτος ἔσται, μᾶλλον δʼ ὅλως ἀνεπιχείρητος ἐν τοῖς μείζοσι.
9Alıştırma üzerine bu kadarı yeter. Yararlı düşüncelerin ilki bize şunu öğretir ve hatırlatır: Bütün duyguların ve hastalıkların ardından, onlar sayesinde kaçtığımızı sandığımız şeyler gelir. Şan düşkünlüğünün peşinden itibarsızlık, haz düşkünlüğünün peşinden acı, gevşekliğin peşinden zahmet, kavgacılığın peşinden yenilgi ve mahkûmiyet gelir. Yersiz utangaçlığın başına gelen ise tam anlamıyla, itibarsızlığın dumanından kaçarken kendini ateşe atmaktır. İnsanlar, izansızca sıkıştıranlara karşı çıkmaya utanır, sonra haklı olarak hesap soranların yüzüne bakamazlar; hafif bir kınamadan korkarken çoğu kez apaçık bir rezilliğe katlanırlar. Para isteyen dosta, ellerinde olmadığı halde utancından yok diyemezler, az sonra da yalanları ortaya çıkar ve rezil olurlar. Davası olan birine yardım sözü verirler, sonra karşı taraftan çekinip saklanır, kaçarlar. Yersiz utangaçlık birçoğunu da kızının ya da kız kardeşinin evliliği konusunda zararlı bir söze kıstırır, sonra cayıp yalancı çıkmaya zorlar.
περὶ μὲν οὖν ἀσκήσεως ἱκανὰ καὶ ταῦτα· τῶν δὲ χρησίμων ἐπιλογισμῶν πρῶτός ἐστιν ὁ διδάσκων καὶ ὑπομιμνήσκων, ὅτι πᾶσι μὲν τοῖς πάθεσιν ἀκολουθεῖ καὶ τοῖς νοσήμασιν ἃ φεύγειν διʼ αὐτῶν δοκοῦμεν, ἀδοξίαι φιλοδοξίαις καὶ λῦπαι φιληδονίαις καὶ πόνοι μαλακίαις καὶ φιλονικίαις ἧτται καὶ καταδίκαι· τῇ δὲ δυσωπίᾳ συμβέβηκεν ἀτεχνῶς φευγούσῃ καπνὸν ἀδοξίας εἰς πῦρ ἐμβάλλειν ἑαυτήν. αἰσχυνόμενοι γὰρ ἀντιλέγειν τοῖς ἀγνωμόνως δυσωποῦσιν ὕστερον δυσωποῦνται τοὺς δικαίως ἐγκαλοῦντας, καὶ δεδιότες μέμψιν ἐλαφρὰν πολλάκις αἰσχύνην ὁμολογουμένην ὑπομένουσι. καὶ γὰρ αἰτοῦντος ἀργύριον φίλου δυσωπηθέντες ἀντειπεῖν οὐκ ἔχοντες, ἀσχημονοῦσι μετʼ ὀλίγον ἐξελεγχόμενοι καὶ βοηθήσειν ὁμολογήσαντες ἐνίοις δίκην ἔχουσιν, εἶτα τοὺς ἑτέρους διατραπέντες ἀποκρύπτονται καὶ δραπετεύουσι. πολλοὺς δὲ καὶ περὶ γάμου θυγατρὸς ἢ ἀδελφῆς εἰς ὁμολογίαν ἀλυσιτελῆ κατακλείσασα δυσωπία ψεύδεσθαι πάλιν ἀναγκάζει μετατιθεμένους.
10Asya'da oturanların hepsinin, "yok" diye tek bir heceyi söyleyemedikleri için tek bir adama kul olduğunu söyleyen kişi ciddi konuşmuyor, şaka yapıyordu. Yersiz utananlar ise tek kelime etmeden, yalnızca kaşlarını kaldırarak ya da başlarını eğerek istemedikleri birçok saçma hizmetten kurtulabilirler. Euripides sessizliğin bilgelere verilen cevap olduğunu söyler; oysa ona daha çok izansızlar karşısında ihtiyacımız var gibidir, çünkü kibar insanları gönüllerini alarak da yatıştırmak mümkündür.
Bizi sıkıştıranlara karşı ünlü ve değerli insanların birçok özlü sözünü el altında bulundurmalı, aklımızda tutmalıyız. Phokion'un Antipatros'a söylediği gibi: "Beni hem dost hem dalkavuk olarak kullanamazsın." Atinalılar bir bayramda ondan bağışta bulunmasını isteyip el çırpınca da alacaklısı Kallikles'i göstererek şöyle demişti: "Size bağış yapıp buna borcumu ödememekten utanırım." Çünkü Thukydides'in dediği gibi, yoksulluğu kabul etmek ayıp değildir, ondan fiilen kurtulmamak daha ayıptır. Oysa aptallıktan ve gevşeklikten isteyen kişinin karşısında utanıp
Mağaralarda ak gümüş yok, ey yabancı
diyemeyen kişi, sonra vaadini bir rehin gibi eline verir ve
demirci elinden çıkmamış utanç prangalarına vurulur.
Persaios bir tanıdığına borç para verirken sözleşmeyi meydanda, sarraf masasında yapmıştı; anlaşılan Hesiodos'un
Kardeşine bile gülerek şahit tut
sözünü hatırlıyordu. Adam şaşırıp "Bu kadar kanuni mi, Persaios?" deyince, "Evet," dedi, "paramı dostça geri alayım, kanunla istemek zorunda kalmayayım." Çünkü birçok kişi başta yersiz utangaçlıkla güvenceyi elden bırakır, sonra düşmanlık içinde kanuna başvurur.
ὁ μὲν γὰρ εἰπών, ὅτι πάντες οἱ τὴν Ἀσίαν κατοικοῦντες ἑνὶ δουλεύουσιν ἀνθρώπῳ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι μίαν εἰπεῖν τὴν οὐ συλλαβήν, οὐκ ἐσπούδασεν ἀλλʼ ἔσκωψε· τοῖς δὲ δυσωπουμένοις, κἂν μηδὲν εἴπωσιν, ἔξεστιν ὀφρῦν ἐπάρασι μόνον ἢ κάτω κύψασι πολλὰς ἀβουλήτους καὶ ἀτόπους ὑπουργίας διαφυγεῖν. τὴν γὰρ σιωπὴν ὁ μὲν Εὐριπίδης φησὶ τοῖς σοφοῖς ἀπόκρισιν εἶναι· κινδυνεύομεν δὲ μᾶλλον αὐτῆς δεῖσθαι πρὸς τοὺς ἀγνώμονας· ἐπεὶ τοὺς . χαρίεντας ἔστι καὶ παρηγορῆσαι· καὶ πρόχειρά γε δεῖ καὶ συχνὰ τῶν ἐπιφανῶν καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἔχειν ἀποφθέγματα καὶ μνημονεύειν πρὸς τοὺς δυσωποῦντας· οἷον τὸ Φωκίωνος πρὸς Ἀντίπατρον οὐ δύνασαί μοι καὶ φίλῳ χρῆσθαι καὶ κόλακι καὶ πρὸς τοὺς Ἀθηναίους ἐπιδοῦναι κελεύοντας αὐτὸν ἐν ἑορτῇ καὶ κροτοῦντας αἰσχύνομαι εἶπεν ὑμῖν μὲν ἐπιδιδοὺς τούτῳ δὲ μὴ ἀποδιδούς Καλλικλέα δείξας τὸν δανειστήν· πενίαν γὰρ οὐχ ὁμολογεῖν αἰσχρὸν ὡς Θουκυδίδης φησὶν ἀλλʼ ἔργῳ μὴ διαφεύγειν αἴσχιον ὁ δʼ ἀβελτερίᾳ καὶ μαλακίᾳ πρὸς τὸν αἰτοῦντα δυσωπούμενος εἰπεῖν οὐκ ἔστʼ ἐν ἄντροις λευκός, ὦ ξένʼ, ἄργυρος· εἶθʼ ὥσπερ ἐνέχυρον προέμενος; τὴν ἐπαγγελίαν, αἰδοῦς ἀχαλκεύτοισιν ἔζευκται πέδαις. ὁ δὲ Περσαῖος ἀργύριόν τινι τῶν γνωρίμων δανείζων διʼ ἀγορᾶς καὶ τραπέζης ἐποιεῖτο τὸ συμβόλαιον μεμνημένος δηλονότι τοῦ Ἡσιόδου λέγοντος; καί τε κασιγνήτῳ γελάσας ἐπὶ μάρτυρα θέσθαι. θαυμάσαντος δʼ ἐκείνου καὶ εἰπόντος οὕτως, ὦ Περσαῖε, νομικῶς; ναί εἶπεν ἵνα φιλικῶς ἀπολάβω καὶ μὴ νομικῶς ἀπαιτήσω πολλοὶ γὰρ ἐν ἀρχῇ διὰ δυσωπίαν προέμενοι τὸ πιστόν, ὕστερον ἐχρήσαντο τοῖς νομίμοις μετʼ ἔχθρας.
11Platon da Kyzikoslu Helikon'a Dionysios için bir mektup verirken onu makul ve ölçülü bir adam diye övmüş, sonra mektubun sonuna şunu eklemişti: "Bunları sana bir insan hakkında yazıyorum, yani tabiatça değişken bir canlı hakkında." Ksenokrates ise sert mizaçlı olduğu halde yersiz utangaçlığa boyun eğdi ve mektupla Polysperkhon'a işe yaramaz bir adamı tavsiye etti; sonrası bunu gösterdi. Makedonyalı adamı dostça karşılayıp bir ihtiyacı olup olmadığını sorunca adam bir talant istedi. Polysperkhon parayı verdi, ama Ksenokrates'e yazıp bundan sonra tavsiye ettiği kişileri daha dikkatli sınamasını öğütledi.
Ksenokrates bilmiyordu; biz ise çoğu kez kötü olduklarını gayet iyi bildiğimiz insanlara hem mektup hem para verir, kendimize zarar veririz. Üstelik bunu, fahişelere ve dalkavuklara lütfedenler gibi hazla da yapmayız; aklımızı altüst edip zorla boyun eğdiren utanmazlıktan bunalarak, sıkılarak yaparız. Çünkü her şeyden önce bizi sıkıştıranlara karşı şu söz söylenebilir:
Anlıyorum, nasıl bir kötülük yapmak üzere olduğumu.
Yalan tanıklık ederken, haksız hüküm verirken, zararlı bir öneriye oy verirken ya da ödemeyecek birinin yerine borçlanırken bunu söyleyebiliriz.
πάλιν ὁ Πλάτων Ἑλίκωνι τῷ Κυζικηνῷ διδοὺς πρὸς Διονύσιον ἐπιστολὴν ἐπῄνεσεν αὐτὸν ὡς ἐπιεικῆ καὶ μέτριον, εἶτα προσέγραψε τῇ ἐπιστολῇ τελευτώσῃ γράφω δέ σοι ταῦτα περὶ ἀνθρώπου, ζῴου φύσει εὐμεταβόλου Ξενοκράτης δὲ καίπερ αὐστηρὸς ὢν τὸν τρόπον ὅμως ὑπὸ δυσωπίας ἐκάμφθη, καὶ συνέστησε Πολυσπέρχοντι διʼ ἐπιστολῆς ἄνθρωπον οὐ χρηστόν, ὡς τὸ ἔργον ἔδειξε· δεξιωσαμένου δʼ αὐτὸν τοῦ Μακεδόνος καὶ πυθομένου μή τινος ἔχοι χρείαν, ᾔτησε τάλαντον· ὁ δʼ ἐκείνῳ μὲν ἔδωκε Ξενοκράτει δʼ ἔγραψε, παραινῶν ἐπιμελέστερον τὸ λοιπὸν ἐξετάζειν οὓς συνίστησιν. ὁ μὲν οὖν Ξενοκράτης ἠγνόησεν, ἡμεῖς δὲ καὶ πάνυ πολλάκις ἐπιστάμενοι τοὺς πονηροὺς καὶ γράμματα καὶ χρήματα προϊέμεθα, βλάπτοντες ἑαυτούς, οὐ μεθʼ ἡδονῆς ὥσπερ οἱ ταῖς ἑταίραις χαριζόμενοι καὶ τοῖς κόλαξιν, ἀλλὰ δυσχεραίνοντες καὶ βαρυνόμενοι τὴν ἀναίδειαν ἀνατρέπουσαν ἡμῶν καὶ καταβιαζομένην τὸν λογισμόν. εἰ γὰρ πρὸς ἄλλο τι καὶ πρὸς τοὺς δυσωποῦντας ἔξεστιν εἰπεῖν τὸ μανθάνω μὲν οἷα δρᾶν μέλλω κακά τὰ ψευδῆ μαρτυρῶν ἢ τὰ μὴ δίκαια κρίνων ἢ τὰ μὴ συμφέροντα χειροτονῶν ἢ δανειζόμενος ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀποδώσοντος.
12Bu yüzden pişmanlık, duygular arasında en çok yersiz utangaçlığa eşlik eder; sonradan değil, iş yapılırken hemen gelir. Verirken içimiz sıkılır, tanıklık ederken utanırız, avukatlık ederken itibar kaybederiz, sözümüzü yerine getiremeyince de yalancı çıkarız. Karşı koyacak gücümüz olmadığından, ısrar edenlere elimizden gelmeyecek pek çok şey vaat ederiz: saraylarda tavsiye, valilerle görüşme gibi. "Kral beni tanımaz, başka birine başvur" demeyi ne isteriz ne de buna gücümüz yeter. Oysa Lysandros, Agesilaos'la arası açıkken ünü yüzünden onun yanında en nüfuzlu kişi sayılıyordu; yine de kendisine başvuranları geri çevirmekten utanmaz, başkalarına gitmelerini, kral nezdinde ondan daha nüfuzlu olanları denemelerini söylerdi. Her şeye gücünün yetmemesi ayıp değildir; ama gücün yetmediği ya da tabiatına uymayan böyle işleri üstlenip zorlamak ayıp olmanın yanında pek de acı vericidir.
διὸ τῶν παθῶν μάλιστα τῷ δυσωπεῖσθαι τὸ μετανοεῖν οὐχ ὕστερον, ἀλλʼ εὐθὺς ἐν οἷς πράττει πάρεστι· καὶ γὰρ διδόντες ἀχθόμεθα καὶ μαρτυροῦντες αἰσχυνόμεθα καὶ συνηγοροῦντες ἀδοξοῦμεν καὶ μὴ παρέχοντες ἐλεγχόμεθα. πολλὰ γὰρ ὑπʼ ἀσθενείας τοῦ ἀντιλέγειν καὶ τῶν ἀδυνάτων ἡμῖν ὑπισχνούμεθα τοῖς λιπαροῦσιν ὡς συστάσεις ἐν αὐλαῖς καὶ πρὸς ἡγεμόνας ἐντεύξεις, μὴ βουλόμενοι μηδʼ εὐτονοῦντες εἰπεῖν οὐκ οἶδεν ἡμᾶς ὁ βασιλεύς, ἀλλʼ ἑτέρους ὅρα μᾶλλον, ὡς Λύσανδρος Ἀγησιλάῳ προσκεκρουκὼς ἀξιούμενος δὲ μέγιστον δύνασθαι παρʼ αὐτῷ διὰ τὴν δόξαν, οὐκ ᾐσχύνετο παραιτεῖσθαι τοὺς ἐντυγχάνοντας, ἀπιέναι πρὸς ἑτέρους κελεύων καὶ πειρᾶσθαι τῶν μᾶλλον αὐτοῦ παρὰ τῷ βασιλεῖ δυναμένων. οὐ γὰρ αἰσχρὸν τὸ μὴ πάντα δύνασθαι· τὸ δὲ μὴ δυναμένους ἢ μὴ πεφυκότας ἀναδέχεσθαι τὰ τοιαῦτα καὶ παραβιάζεσθαι, πρὸς τῷ αἰσχρῷ καὶ λυπηρότατόν ἐστιν.
13Başka bir noktadan başlayalım. Ölçülü ve uygun isteklerde, isteyenlere utançla değil, gönüllü olarak ve seve seve hizmet etmeliyiz. Zararlı ve saçma isteklerde ise Zenon'un şu sözünü her zaman hazır tutmalıyız. Zenon, surun dibinde usulca yürüyen tanıdığı bir delikanlıya rastlamış, kendisinden yalan tanıklık isteyen bir dosttan kaçtığını öğrenince şöyle demişti: "Ne diyorsun, budala? O izansızlık edip haksızlık ederken senden korkmuyor, utanmıyor da sen adaletin yanında durup ona karşı koymaya cesaret edemiyor musun?" "Kötüye karşı kötülük işe yarar bir silahtır" diyen kişi, kötülüğü taklit ederek kendimizi savunmaya alıştırır ki bu kötü bir alışkanlıktır. Ama utanmazca, yüzsüzce rahatsız edenleri aynı yüzsüzlükle başından savmak ve utanmazlara utanıp ayıp şeylerde lütufta bulunmamak, aklı başında insanların doğru ve adil olarak yaptığı şeydir.
ἀπʼ ἄλλης δʼ ἀρχῆς· τὰ μὲν μέτρια καὶ πρέποντα δεῖ προθύμως ὑπουργεῖν τοῖς ἀξιοῦσι, μὴ δυσωπουμένους ἀλλʼ ἑκόντας· ἐν δὲ τοῖς βλαβεροῖς καὶ ἀτόποις τὸ τοῦ Ζήνωνος ἀεὶ πρόχειρον ἔχειν, ὃς ἀπαντήσας τινὶ νεανίσκῳ τῶν συνήθων παρὰ τὸ τεῖχος ἡσυχῆ βαδίζοντι, καὶ πυθόμενος ὅτι φεύγει φίλον ἀξιοῦντα μαρτυρεῖν αὐτῷ τὰ ψευδῆ τί λέγεις φησὶν ἀβέλτερε; σὲ μὲν ἐκεῖνος ἀγνωμονῶν καὶ ἀδικῶν οὐ δέδιεν οὐδʼ αἰσχύνεται, σὺ δʼ ἐκεῖνον ὑπὲρ τῶν δικαίων οὐ θαρρεῖς ὑποστῆναι; ὁ μὲν γὰρ εἰπὼν ποτὶ πονηρὸν οὐκ ἄχρηστον ὅπλον ἁ πονηρία κακῶς ἐθίζει μιμούμενον ἀμύνεσθαι τὴν κακίαν· τὸ δὲ τοὺς ἀναιδῶς καὶ ἀδυσωπήτως ἐνοχλοῦντας ἀποτρίβεσθαι τῷ ἀδυσωπήτῳ καὶ μὴ χαρίζεσθαι τὰ αἰσχρὰ τοῖς ἀναισχύντοις αἰσχυνόμενον, ὀρθῶς καὶ δικαίως γιγνόμενόν ἐστιν ὑπὸ τῶν νοῦν ἐχόντων.
14Bizi sıkıştıranlardan itibarsız, düşkün ve değersiz olanlara direnmek pek zor değildir; bazıları böylelerini gülerek, şakayla da savuşturur. Theokritos, hamamda kendisinden vücut kazıyıcısını isteyen iki kişiyi, biri yabancı, öteki tanınmış bir hırsızdı, şöyle şakayla savmıştı: "Seni tanımıyorum, seni ise tanıyorum." Atina'da Şehrin Koruyucusu Athena'nın rahibesi Lysimakhe, kurbanlıkları getiren katırcılar kendilerine şarap doldurmasını isteyince, "Çekinirim," demişti, "bu da atadan kalma bir âdet olur." Antigonos da değerli bir yüzbaşının oğlu olan, kendisi ise korkak ve gevşek olduğu halde yükseltilmek isteyen bir delikanlıya şöyle demişti: "Delikanlı, benim yanımda payeler babanın yiğitliğine değil, kişinin kendi yiğitliğine verilir."
ἔτι τοίνυν τῶν δυσωπούντων τοῖς μὲν ἀδόξοις καὶ ταπεινοῖς καὶ μηδενὸς ἀξίοις οὐ μέγʼ ἔργον ἀντισχεῖν, ἀλλὰ καὶ μετὰ γέλωτος ἔνιοι καὶ σκώμματος ἐκκλίνουσι τοὺς τοιούτους ὡς Θεόκριτος, δυεῖν παρʼ αὐτοῦ ἐν βαλανείῳ στλεγγίδα κιχραμένων, τοῦ μὲν ξένου τοῦ δὲ γνωρίμου κλέπτου, μετὰ παιδιᾶς ἀμφοτέρους διεκρούσατʼ εἰπών σὲ μὲν οὐκ οἶδα σὲ δʼ οἶδα Λυσιμάχη δʼ Ἀθήνησιν, ἡ τῆς Πολιάδος; ἱέρεια, τῶν τὰ ἱερὰ προσαγαγόντων ὀρεωκόμων ἐγχέαι κελευόντων, ἀλλʼ ὀκνῶ εἶπε μὴ καὶ τοῦτο πάτριον γένηται καὶ Ἀντίγονος πρός τινα νεανίσκον, γεγονότα μὲν ἐκ λοχαγοῦ χαρίεντος αὐτὸν δʼ ἄτολμον ὄντα καὶ μαλακὸν ἀξιοῦντα δὲ προαχθῆναι, παρʼ ἐμοί φησὶν ὦ μειράκιον, ἀνδραγαθίας εἰσὶν οὐ πατραγαθίας τιμαί.
15Bizi sıkıştıran kişi ünlü ve güçlüyse iş değişir; davalarda ve seçimlerde başvuranlar arasında geri çevrilmesi, başından savılması en zor olanlar bunlardır. Cato'nun henüz gençken Catulus'a yaptığı şey herkese kolay görünmeyebilir, belki gerekli de görünmez. Catulus Romalılar arasında en yüksek itibara sahipti ve o sırada sansörlük görevindeydi. Devlet hazinesinin başındaki Cato'nun yanına, onun cezalandırdığı birini bağışlatmak için çıktı, yalvarıp yakararak onu zorlamaya başladı. Sonunda Cato dayanamayıp "Ayıptır, Catulus," dedi, "sansör olan sen, buradan gitmek istemezsen adamlarımın eliyle sürüklenerek çıkacaksın." Catulus utandı, öfkeyle çekip gitti.
Bak bakalım, Agesilaos'un ve Themistokles'in davranışı daha makul ve ölçülü değil mi? Agesilaos, babası ondan bir davada kanuna aykırı hüküm vermesini isteyince şöyle demişti: "Baba, kanunlara uymayı en baştan senden öğrendim; onun için şimdi de sana uyuyor, kanuna aykırı hiçbir şey yapmıyorum." Themistokles de haksız bir şey isteyen Simonides'e, "Sen makama aykırı şarkı söylersen iyi şair olamazsın, ben de kanuna aykırı hüküm verirsem iyi yönetici olamam" demişti.
καὶ μὴν ἐάνπερ ὁ δυσωπῶν ἔνδοξος καὶ δυνατὸς ʽ οἳ δὴ μάλιστα δυσπαραίτητοι καὶ δυσαπότριπτοι περὶ τὰς κρίσεις καὶ τὰς χειροτονίας ἐντυγχάνοντὲς εἰσιν̓, ὃ μὲν ἔπραξεν ὁ Κάτων νέος ὢν ἔτι πρὸς Κάτλον, οὐκ ἄν τινι φανείη ῥᾴδιον ἴσως οὐδʼ ἀναγκαῖον. ὁ γὰρ Κάτλος ἦν μὲν ἐν ἀξιώματι τῶν Ῥωμαίων μεγίστῳ καὶ τότε τὴν τιμητικὴν ἀρχὴν εἶχεν ἀνέβη δὲ πρὸς τὸν Κάτωνα τεταγμένον ἐπὶ τοῦ δημοσίου ταμιείου παραιτησόμενός τινα τῶν ἐζημιωμένων ὑπʼ αὐτοῦ, καὶ λιπαρὴς ἐγίγνετο ταῖς δεήσεσι προσβιαζόμενος· ἄχρι οὗ δυσανασχετήσας ἐκεῖνος αἰσχρόν ἐστιν ἔφη Κάτλε, σὲ τὸν τιμητὴν ἀπαλλαγῆναι μὴ βουλόμενον ἐντεῦθεν ὑπὸ τῶν ἐμῶν ὑπηρετῶν ἕλκεσθαι· καὶ ὁ Κάτλος αἰσχυνθείς, πρὸς ὀργὴν ἀπῆλθε. σκόπει δὲ μὴ τὸ τοῦ Ἀγησιλάου καὶ τὸ τοῦ Θεμιστοκλέους ἐπιεικέστερόν ἐστι, καὶ μετριώτερον. ὁ μὲν γὰρ Ἀγησίλαος ὑπὸ τοῦ πατρὸς κελευόμενος κρῖναί τινα δίκην παρὰ τὸν νόμον, ἀλλʼ ὑπὸ σοῦ· ἔφη πάτερ, πείθεσθαι τοῖς νόμοις ἐδιδασκόμην ἀπʼ ἀρχῆς· διὸ καὶ νῦν σοι πείθομαι μηδὲν ποιεῖν παράνομον ὁ δὲ Θεμιστοκλῆς πρὸς τὸν Σιμωνίδην ἀξιοῦντά τι τῶν μὴ δικαίων οὔτʼ ἂν σὺ ποιητὴς ἀγαθὸς εἴης ἔφη παρὰ μέλος· ᾄδων, οὔτʼ ἂν ἐγὼ χρηστὸς ἄρχων παρὰ νόμον κρίνων.
16Oysa Platon'un dediği gibi, şehirlerin şehirlerle, dostların dostlarla çatışıp birbirlerine en korkunç kötülükleri yapmasının sebebi ayağın lire uymaması değil, kanun ve adalet konusundaki uyumsuzluktur. Yine de bazıları kendileri melodide, yazıda ve vezinde titizliği korurken başkalarından yönetimde, yargıda ve işlerde doğru olanı önemsememelerini isterler. Onun için bunlara karşı en çok şu yol kullanılmalıdır. Sen hâkimken sana bir hatip, sen meclis üyesiyken bir halk önderi başvuruyor. Eğer konuşmasının girişinde dil yanlışı yapar, anlatırken barbarca konuşursa isteğini kabul edeceğine söz ver. Ayıp göründüğü için bunu istemeyecektir; nitekim bazılarının konuşurken iki ünlüyü art arda getirmeye bile katlanamadığını görüyoruz. Seni sıkıştıran ünlü ve seçkin birine de meydandan dans ederek ya da yüzünü eğip bükerek geçmesini söyle. Reddederse tam sırasıdır, sor bakalım: Hangisi daha ayıp, dil yanlışı yapmak ve yüzünü eğip bükmek mi, yoksa kanunu çiğnemek, yemini bozmak ve adalete aykırı olarak kötüye iyiden fazla pay vermek mi?
Dahası, Arkhidamos, Argoslu Nikostratos'a çok para ve dilediği bir Lakon kadınla evlilik karşılığında Kromnos'u ele vermesini teklif etmişti. Nikostratos da Arkhidamos'un Herakles soyundan gelmediğini söyledi, çünkü Herakles dolaşıp kötüleri öldürürdü, bu ise iyileri kötü yapıyordu. Biz de iyi ve soylu sayılmak isteyen bir adam bizi zorlayıp sıkıştırırsa, ona yaptığının soyluluğuna ve aretē'sine yakışmadığını, layık olmadığını söylemeliyiz.
καίτοι οὐ διὰ τὴν τοῦ ποδὸς πρὸς τὴν λύραν ἀμετρίαν, ὡς Πλάτων ἔλεγε, καὶ πόλεις πόλεσι καὶ φίλοι φίλοις διαφερόμενοι τὰ κάκιστα δρῶσί τε καὶ πάσχουσιν ἀλλὰ διὰ τὴν περὶ τὰ νόμιμα καὶ δίκαια πλημμέλειαν. ἀλλʼ ὅμως ἔνιοι τὴν ἐν μέλεσι καὶ γράμμασι καὶ μέτροις ἀκρίβειαν αὐτοὶ φυλάττοντες ἑτέρους ἐν ἀρχαῖς καὶ κρίσεσι καὶ πράξεσιν ἀξιοῦσιν ὀλιγωρεῖν τοῦ καλῶς ἔχοντος. διὸ καὶ τούτῳ μάλιστα χρηστέον πρὸς αὐτούς. ἐντυγχάνει σοι δικάζοντι ῥήτωρ ἢ βουλεύοντι δημαγωγός· ὁμολόγησον, ἐὰν ἐκεῖνος σολοικίσῃ προοιμιαζόμενος ἢ βαρβαρίσῃ διηγούμενος· οὐ γὰρ ἐθελήσει διὰ τὸ φαινόμενον αἰσχρόν· ἐνίους γοῦν ὁρῶμεν οὐδὲ φωνήεντι συγκροῦσαι φωνῆεν ἐν τῷ λέγειν ὑπομένοντας. ἕτερον πάλιν δυσωποῦντα τῶν ἐπιφανῶν καὶ ἐνδόξων κέλευσον ὀρχούμενον διʼ ἀγορᾶς ἐξελθεῖν ἢ διαστρέψαντα τὸ πρόσωπον · ἐὰν δʼ ἀρνῆται, σός ἐστιν ὁ καιρὸς εἰπεῖν καὶ πυθέσθαι, τί αἴσχιόν ἐστι; τὸ σολοικίσαι καὶ διαστρέψαι τὸ πρόσωπον ἢ τὸ λῦσαι τὸν νόμον καὶ παραβῆναι τὸν ὅρκον καὶ πλέον νεῖμαι τῷ πονηρῷ τοῦ ἀγαθοῦ παρὰ τὸ δίκαιον. ἔτι τοίνυν, ὥσπερ Νικόστρατος ὁ Ἀργεῖος, Ἀρχιδάμου παρακαλοῦντος αὐτὸν ἐπὶ χρήμασι πολλοῖς καὶ γάμῳ γυναικὸς ἧς βούλεται Λακαίνης προδοῦναι Κρῶμνον, οὐκ ἔφη γεγονέναι τὸν Ἀρχίδαμον ἀφʼ Ἡρακλέους ἐκεῖνον μὲν γὰρ ἀποκτιννύναι περιιόντα τοὺς πονηρούς, τοῦτον δὲ τοὺς χρηστοὺς ποιεῖν πονηρούς· οὕτω καὶ ἡμῖν πρὸς ἄνθρωπον ἀξιοῦντα καλὸν κἀγαθὸν λέγεσθαι ῥητέον, ἂν βιάζηται καὶ δυσωπῇ, μὴ πρέποντα ποιεῖν μηδʼ ἄξια τῆς περὶ αὐτὸν εὐγενείας τε καὶ ἀρετῆς.
17Kötü insanlar söz konusu olduğunda da şuna bakıp düşünmek gerekir: Cimriyi senetsiz bir talant borç vermeye, şan düşkününü ön sıradaki yerinden vazgeçmeye, makam düşkününü de kazanması beklenen adaylıktan çekilmeye yüzü kızararak razı edebilir misin? Onların hastalıklarında ve tutkularında eğilmez, sağlam ve ikna edilmez kalması, bizim ise iyi olanı sevmek isteyip bunu söylerken kendimize hâkim olamamamız, devrilip aretē'yi elden çıkarmamız gerçekten korkunç olurdu.
Bizi sıkıştıranlar bunu şan ve güç için yapıyorlarsa, başkalarını süsleyip yükseltirken kendimizin rezil olması, kötü anılması saçmadır. Yarışmalarda hileli hakemlik yapanlar ve oylamalarda kayırıcılık edenler de hak etmeyenlere makam, taç ve şan verirken kendi şanlarını ve şereflerini yitirirler. Sıkıştıran adamın para için ısrar ettiğini görüyorsak, falancanın kesesi ağırlaşsın diye kendi şanımızı ve aretē'mizi harcamanın korkunç olduğu nasıl aklımıza gelmez? Oysa çoğunun aklına gelir, hata ettiklerinin farkındadırlar. Büyük kadehleri içmeye zorlananlar gibi güçlükle, inleyerek, yüzlerini buruşturarak buyrulanı yerine getirirler.
ἐπὶ δὲ τῶν φαύλων ὁρᾶν χρὴ καὶ διανοεῖσθαι, τὸν φιλάργυρον εἰ δυσωπήσεις ἄνευ συμβολαίου δανεῖσαι τάλαντον ἢ τὸν φιλότιμον ἐκστῆναι τῆς προεδρίας, ἢ τὸν φίλαρχον τῆς παραγγελίας ἐπίδοξον ὄντα κρατήσειν. δεινὸν γὰρ ἂν ἀληθῶς φανείη τούτους μὲν ἐν νοσήμασι καὶ παθήμασιν ἀκάμπτους διαμένειν καὶ ἐχυροὺς καὶ δυσμεταθέτους, ἡμᾶς δὲ βουλομένους καὶ φάσκοντας εἶναι φιλοκάλους καὶ φιλοκάλους μὴ κρατεῖν ἑαυτῶν ἀλλʼ ἀνατρέπεσθαι καὶ προΐεσθαι τὴν ἀρετήν. καὶ γάρ, εἰ μὲν οἱ δυσωποῦντες ἐπὶ δόξῃ καὶ δυνάμει τοῦτο ποιοῦσιν ἄτοπόν ἐστι κοσμοῦντας ἑτέρους καὶ αὔξοντας ἀσχημονεῖν αὐτοὺς καὶ κακῶς ἀκούειν· ὥσπερ οἱ παραβραβεύοντες ἐν τοῖς ἀγῶσι καὶ χαριζόμενοι περὶ τὰς χειροτονίας, ἐξ οὐ προσηκόντων ἀρχεῖα καὶ στεφάνους ἄλλοις διδόντες καὶ δόξαν, ἀφαιροῦνται τὸ ἔνδοξον αὑτῶν καὶ τὸ καλόν· εἰ δὲ χρημάτων ἕνεκα προσκείμενον ὁρῶμεν τὸν δυσωποῦντα, πῶς οὐ παρίσταται δεινὸν εἶναι τὸ τῆς ἰδίας δόξης καὶ ἀρετῆς ἀφειδεῖν, ἵνα τὸ τοῦ δεῖνος βαλλάντιον βαρύτερον γένηται; καίτοι παρίσταταί γε τοῖς πολλοῖς τὰ τοιαῦτα καὶ οὐ λανθάνουσιν ἑαυτοὺς ἐξαμαρτάνοντες· ὥσπερ οἱ τὰς μεγάλας κύλικας ἐκπιεῖν ἀναγκαζόμενοι, μόλις καὶ στένοντες καὶ τὰ πρόσωπα διαστρέφοντες ἐκτελοῦσι τὸ προσταττόμενον.
18Ruhun bu gevşekliği, hem sıcağa hem soğuğa dayanıksız bir beden mizacına benzer. Bu insanlar, kendilerini sıkıştıranlar övünce bütünüyle yumuşayıp gevşer, isteği geri çevrilenlerin kınamalarından ve kuşkularından da ödleri kopar. Oysa her ikisine karşı direnmeli, ne korkutanlara ne dalkavukluk edenlere boyun eğmeliyiz. Thukydides, güçlü olmanın ardından kıskanılmak zorunlu olarak geldiği için, kıskanılmayı en büyük şeyler uğruna göze alanın iyi karar verdiğini söyler. Biz ise kıskançlıktan kurtulmayı zor saymıyor, ama kınanmamanın ve yakınlarımızdan hiç kimseyi üzmemenin bütünüyle imkânsız olduğunu görüyoruz. Öyleyse doğru kararımız şudur: İzansızlara haksız yere hizmet edersek bizi haklı olarak suçlayacaklar var; onların değil, izansızların düşmanlığını göze alalım.
Bizi sıkıştıranlardan gelen övgü ise tamamen sahtedir, ondan sakınmalıyız. Domuzların hâline düşmemeli, kaşınıp gıdıklanınca kendimizi isteyene kolayca teslim edip yere serilmemeliyiz. Kulaklarını dalkavuklara teslim edenlerin, bacaklarını çelme takanlara uzatanlardan farkı yoktur; hatta daha ayıp bir biçimde devrilip düşerler. Kimi, merhametli, insancıl ve duyarlı denilsin diye kötü insanlara düşmanlığını bağışlar, cezasını kaldırır. Kimi de tersine, kendisini tek erkek, dalkavukluk bilmeyen tek kişi, hatta vallahi ağız ve ses diye övenlere kanarak gereksiz, üstelik tehlikeli düşmanlıklara ve suçlamalara girişir. Bu yüzden Bion böylelerini kulaklarından tutulup kolayca taşınan amforalara benzetirdi.
Anlatıldığına göre sofist Aleksinos gezinti yolunda Megaralı Stilpon hakkında bir sürü kötü şey söylüyormuş. Orada bulunanlardan biri "Ama o seni daha geçen gün övüyordu" deyince, "Vallahi," demiş, "o insanların en iyisi, en soylusudur." Menedemos ise tersini yapmıştı: Aleksinos'un kendisini sık sık övdüğünü duyunca, "Ben de Aleksinos'u hep yererim," demişti, "demek ki kötü bir adam: Ya kötüyü övüyor ya da iyi insan tarafından yeriliyor." Böylelerine karşı bu kadar sarsılmaz, bu kadar yenilmezdi. Antisthenes'in Herakles'inin oğullarına verdiği öğüde de uyuyordu: Kendilerini öven hiç kimseye minnet duymamak. Bu da övenlerden utanıp karşılık olarak onlara dalkavukluk etmemek demekti. Sanırım Pindaros'un, kendisini her yerde herkese övdüğünü söyleyen adama verdiği cevap da yeter: "Ben de sana borcumu ödüyorum, çünkü seni doğru sözlü çıkarıyorum."
ἀλλʼ ἔοικεν ἡ τῆς ψυχῆς ἀτονία σώματος κράσει καὶ πρὸς ἀλέαν κακῶς πεφυκυίᾳ καὶ πρὸς κρύος· ἐπαινούμενοί τε γὰρ ὑπὸ τῶν δυσωπούντων παντάπασι θρύπτονται καὶ χαλῶνται, πρός τε τὰς μέμψεις καὶ ὑφοράσεις τῶν ἀποτυγχανόντων ψοφοδεῶς καὶ δειλῶς ἔχουσι. δεῖ δʼ ἀντισχυρίζεσθαι πρὸς· ἀμφότερα, μήτε τοῖς δεδιττομένοις μήτε τοῖς κολακεύουσιν ἐνδιδόντας. ὁ μὲν οὖν Θουκυδίδης, ὡς ἀναγκαίως ἑπομένου τῷ δύνασθαι τοῦ φθονεῖσθαι, καλῶς φησὶ βουλεύεσθαι τὸν ἐπὶ· μεγίστοις λαμβάνοντα τὸ ἐπίφθονον· ἡμεῖς δὲ τὸν μὲν φθόνον διαφεύγειν οὐ χαλεπὸν ἡγούμενοι, τὸ· δὲ μέμψει μὴ περιπεσεῖν μηδὲ λυπηρόν τινι γενέσθαι τῶν χρωμένων ἀδύνατον παντάπασιν ὁρῶντες, ὀρθῶς βουλευσόμεθα τὰς τῶν ἀγνωμόνων ἀπεχθείας ἐκδεχόμενοι μᾶλλον ἢ τὰς τῶν δικαίως ἐγκαλούντων, ἐὰν ἐκείνοις μὴ δικαίως ὑπουργῶμεν. καὶ μὴν ἔπαινόν γε τὸν παρὰ τῶν δυσωπούντων κίβδηλον ὄντα παντάπασι δεῖ φυλάττεσθαι, καὶ μὴ πάθος πάσχειν ὑῶδες, ὑπὸ κνησμοῦ καὶ γαργαλισμοῦ παρέχοντα χρῆσθαι ῥᾷστα τῷ δεομένῳ καὶ καταβάλλειν ἑαυτὸν ὑποκατακλινόμενον. οὐδὲν γὰρ διαφέρουσι τῶν τὰ σκέλη τοῖς ὑποσπῶσι παρεχόντων οἱ τὰ ὦτα τοῖς κολακεύουσι παραδιδόντες, ἀλλʼ αἴσχιον ἀνατρέπονται καὶ πίπτουσιν, οἱ μὲν ἔχθρας καὶ κολάσεις ἀνιέντες ἀνθρώποις πονηροῖς, ἵνʼ ἐλεήμονες καὶ φιλάνθρωποι καὶ συμπαθεῖς κληθῶσιν οἱ δὲ τοὐναντίον ἀπεχθείας καὶ κατηγορίας οὐκ ἀναγκαίας οὐδʼ ἀκινδύνους ἀναδέξασθαι πεισθέντες ὑπὸ τῶν ἐπαινούντων ὡς μόνους ἄνδρας καὶ μόνους ἀκολακεύτους καὶ νὴ Δία στόματα καὶ φωνὰς προσαγορευόντων. διὸ καὶ Βίων ἀπείκαζε τοὺς τοιούτους ἀμφορεῦσιν, ἀπὸ τῶν ὤτων ῥᾳδίως μεταφερομένοις. ὥσπερ Ἀλεξῖνον ἱστοροῦσι τὸν σοφιστὴν πολλὰ φαῦλα λέγειν ἐν τῷ περιπάτῳ περὶ Στίλπωνος τοῦ Μεγαρέως· εἰπόντος δέ τινος τῶν παρόντων ἀλλὰ μὴν ἐκεῖνός σε πρῴην ἐπῄνει, νὴ Δία φάναι· βέλτιστος γὰρ ἀνδρῶν ἐστι καὶ γενναιότατος. ἀλλὰ Μενέδημος τοὐναντίον, ἀκούσας ὡς Ἀλεξῖνος αὐτὸν ἐπαινεῖ πολλάκις ἐγὼ δʼ εἶπεν ἀεὶ ψέγω Ἀλεξῖνον· ὥστε κακός ἐστιν ἄνθρωπος ἢ κακὸν ἐπαινῶν, ἢ ὑπὸ χρηστοῦ ψεγόμενος. οὕτως ἄτρεπτος ἦν καὶ ἀνάλωτος ὑπὸ τῶν τοιούτων καὶ κρατῶν ἐκείνης τῆς παραινέσεως, ἣν ὁ Ἀντισθένειος Ἡρακλῆς παρῄνει, τοῖς παισὶ διακελευόμενος μηδενὶ χάριν ἔχειν ἐπαινοῦντι αὐτούς· τοῦτο δʼ ἦν οὐδὲν ἄλλο ἢ μὴ δυσωπεῖσθαι μηδʼ ἀντικολακεύειν τοὺς ἐπαινοῦντας. ἀρκεῖ γὰρ οἶμαι τὸ τοῦ Πινδάρου, πρὸς τὸν λέγοντα πανταχοῦ καὶ πρὸς πάντας ἐπαινεῖν αὐτὸν εἰπόντος κἀγώ σοι χάριν ἀποδίδωμι· ποιῶ γάρ σʼ ἀληθεύειν.
19Bütün duygulara karşı yararlı olan şey en çok yersiz utangaçlara gereklidir: Duygunun zoruyla kendi kararlarına aykırı hata ettiklerinde, altüst olduklarında bunu iyice hatırlamalı; duydukları sızının ve pişmanlığın izlerini içlerine yerleştirip saklamalı, olabildiğince uzun süre korumalıdırlar. Taşa çarpan yolcular ya da bir burunda alabora olan dümenciler, bunu hatırlarlarsa yalnız o yerlerden değil, benzerlerinden de ürperir ve sakınırlar. Aynı şekilde yersiz utangaçlığın ayıp ve zararlı sonuçlarını pişmanlık duyan, sızlanan yanlarının önüne sürekli koyanlar, benzer durumlarda kendilerini toparlar, kaymaya başlayınca kolayca koyvermezler.
ὃ τοίνυν πρὸς πάντα τὰ πάθη χρήσιμόν ἐστι, τούτου δεῖ μάλιστα τοῖς εὐδυσωπήτοις, ὅταν ἐκβιασθέντες ὑπὸ τοῦ, πάθους παρὰ γνώμην ἁμάρτωσι καὶ διατραπῶσιν, ἰσχυρῶς μνημονεύειν, καὶ τὰ σημεῖα τοῦ δηγμοῦ καὶ τῆς μεταμελείας θεμένους ἐν ἑαυτοῖς ἀναλαμβάνειν καὶ φυλάττειν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον, ὡς γὰρ οἱ λίθῳ προσπταίσαντες ὁδοιπόροι ἢ περὶ ἄκραν ἀνατραπέντες κυβερνῆται, ἂν μνημονεύωσιν, οὐκ ἐκεῖνα μόνον ἀλλὰ καὶ τὰ προσόμοια φρίττοντες καὶ φυλαττόμενοι διατελοῦσιν οὕτως οἱ τὰ τῆς δυσωπίας αἰσχρὰ καὶ βλαβερὰ συνεχῶς τῷ μετανοοῦντι καὶ δακνομένῳ προβάλλοντες ἀντιλήψονται πάλιν ἑαυτῶν ἐν τοῖς ὁμοίοις καὶ οὐ προήσονται ῥᾳδίως ὑποφερομένους.