Plutarkhos
Kıskançlık ve Nefret Üzerine
Περὶ φθόνου καὶ μίσους
1Plutarkhos bu kısa incelemede birbirine karıştırılan iki duyguyu, kıskançlığı ve nefreti, doğuşlarına, nesnelerine ve amaçlarına göre ayırır. Metin başı eksik olarak gelmiştir.
Kıskançlık da böylece nefretten hiç farklı değilmiş, onunla aynı şeymiş gibi görünür. Genel olarak kötülük çok çengelli bir olta gibidir; kendisine asılı duygularla oraya buraya sürüklendikçe bunların birbirine sayısız yerden tutunmasına, dolaşmasına yol açar. Bu duygular da hastalıklar gibi birbirlerinin iltihabından etkilenir. Mesut olan kişi nefret edeni de kıskananı da aynı ölçüde üzer. Bu yüzden iyi niyeti, yani başkasının iyiliğini dilemeyi, ikisinin de karşıtı sayarız. Kıskanmak ile nefret etmek aynı şey sanılır, çünkü ikisi de sevmeye zıt bir prohairesis taşır. Ancak benzerlikler iki şeyi, farklılıkların ayırdığı kadar aynılaştırmaz. Onun için farklılıkları izleyip araştıralım ve işe bu duyguların doğuşundan başlayalım.
οὕτω δὴ καὶ δοκεῖ μηθὲν τοῦ μίσους διαφέρειν ὁ φθόνος ἀλλʼ ὁ αὐτὸς εἶναι. καθόλου μὲν γὰρ ὥσπερ πολυάγκιστρον ἡ κακία τοῖς ἐξηρτημένοις αὐτῆς πάθεσι κινουμένη δεῦρο κἀκεῖσε πολλὰς πρὸς ἄλληλα συναφὰς καὶ περιπλοκὰς ἐνδίδωσι ταῦτα δʼ ὥσπερ νοσήματα συμπαθεῖ ταῖς ἀλλήλων φλεγμοναῖς. ὁ γὰρ εὐτυχῶν ὁμοίως καὶ τὸν μισοῦντα λυπεῖ καὶ τὸν φθονοῦντα. διὸ καὶ τὴν εὔνοιαν ἀμφοτέροις νομίζομεν ἀντικεῖσθαι, βούλησιν οὖσαν ἀγαθῶν τοῖς πλησίον· καὶ τῷ μισεῖν τὸ φθονεῖν ταὐτὸν εἶναι, ὅτι τὴν ἐναντίαν τῷ φιλεῖν ἔχει προαίρεσιν. ἐπεὶ δʼ οὐχ οὕτω ταὐτὸν αἱ ὁμοιότητες ὡς ἕτερον αἱ διαφοραὶ ποιοῦσι, κατὰ ταύτας ζητοῦμεν ἑὰν μεταδιώξωμεν, ἀπὸ τῆς γενέσεως ἀρξάμενοι τῶν παθῶν.
2Nefret, nefret edilen kişinin ya herkese ya da nefret edene karşı kötü olduğu izleniminden doğar. İnsanlar haksızlığa uğradıklarını düşününce nefret etmeye yatkındır; başka bakımlardan haksızlık yapan ya da kötü olan kişilerden de yüz çevirir, onlara içerlerler. Kıskançlık ise yalnızca işleri iyi gidiyor görünen kişilere duyulur. Bu yüzden kıskançlık, her parlak şeyden rahatsız olan göz hastalığı gibi, belirli bir nesnesi olmayan bir şey gibidir. Nefretin ise sınırı bellidir, hep belirli kişilere dayanır.
γεννᾶται τοίνυν τὸ μῖσος ἐκ φαντασίας τοῦ ὅτι πονηρὸς ἢ κοινῶς ἢ πρὸς αὐτόν ἐστιν ὁ μισούμενος· καὶ γὰρ ἀδικεῖσθαι δόξαντες αὐτοὶ πεφύκασι μισεῖν, καὶ τοὺς ἄλλως ἀδικητικοὺς ἢ πονηροὺς προβάλλονται καὶ δυσχεραίνουσι φθονοῦσι δʼ ἁπλῶς τοῖς εὖ πράττειν δοκοῦσιν. ὅθεν ἔοικεν ὁ μὲν φθόνος ἀόριστος εἶναι, καθάπερ ὀφθαλμία πρὸς ἅπαν τὸ λαμπρὸν ἐκταρασσόμενος· τὸ δὲ μῖσος ὥρισται καθʼ ὑποκειμένων ἀεί τινων ἀπερειδόμενον πρὸς αὐτόν.
3İkincisi, nefret akılsız hayvanlara karşı da duyulur. Kimi insanlar gelinciklerden, kınkanatlı böceklerden, kara kurbağalardan ve yılanlardan nefret eder. Germanicus ne horozun sesine ne de görünüşüne katlanabilirdi. Pers magileri fareleri öldürürlerdi, hem kendileri nefret ettikleri hem de tanrı bu hayvandan hoşlanmadığı için; bütün Araplar ve Etiyopyalılar da onlardan tiksinir. Kıskançlık ise yalnız insanın insana duyduğu bir şeydir.
δεύτερον δὲ τὸ μισεῖν γίγνεται καὶ πρὸς ἄλογα ζῷα· καὶ γὰρ γαλᾶς καὶ κανθαρίδας ἔνιοι μισοῦσι καὶ φρύνους καὶ ὄφεις· Γερμανικὸς δʼ ἀλεκτρυόνος οὔτε φωνὴν οὔτʼ ὄψιν ὑπέμενεν οἱ δὲ Περσῶν μάγοι τοὺς μῦς ἀπεκτίννυσαν, ὡς αὐτοί τε μισοῦντες καὶ τοῦ θεοῦ δυσχεραίνοντος τὸ ζῷον· ὁμοῦ τι γὰρ πάντες Ἄραβες καὶ Αἰθίοπες μυσάττονται. τὸ μέντοι φθονεῖν πρὸς; μόνον ἄνθρωπον ἀνθρώπῳ γίγνεται.
4Hayvanlar arasında da birbirini kıskanmak olası görünmez, çünkü onlar başkasının işinin iyi ya da kötü gittiğini kavramaz; kıskançlığı en çok azdıran şöhret ve itibarsızlık da onlara dokunmaz. Ama birbirlerinden nefret eder, düşmanlık besler, adeta ateşkes bilmeyen savaşlar yürütürler: Kartallarla yılanlar, kargalarla baykuşlar, baştankaralarla saka kuşları böyledir. Hatta bu son ikisi kesilince kanlarının bile karışmadığını, karıştırsan yine ayrılıp ayrı aktığını söylerler. Aslanın horoza, filin domuza duyduğu güçlü nefreti korkunun doğurması da doğaldır, çünkü korktuklarından nefret etmek tabiatlarındadır. Böylece kıskançlık bu bakımdan da nefretten farklı görünür: Hayvan tabiatı nefrete yer verir, kıskançlığa vermez.
κἂν τοῖς θηρίοις δὲ φθόνον μὲν οὐκ εἰκὸς ἐγγίνεσθαι πρὸς ἄλληλα· τοῦ γὰρ εὖ πράττειν ἢ κακῶς ἕτερον φαντασίαν οὐ λαμβάνουσιν, οὐδʼ ἅπτεται τὸ ἔνδοξον ἢ ἄδοξον αὐτῶν, οἷς ὁ φθόνος ἐκτραχύνεται μάλιστα. μισοῦσι δʼ ἄλληλα καὶ ἀπεχθάνονται καὶ πολεμοῦσιν ὥσπερ ἀσπείστους τινὰς πολέμους ἀετοὶ καὶ δράκοντες, κορῶναι καὶ γλαῦκες, αἰγιθαλλοὶ καὶ ἀκανθυλλίδες· ὥστε τούτων γέ φασι μηδὲ τὸ αἷμα κίρνασθαι σφαττομένων, ἀλλὰ κἂν μίξῃς, ἰδίᾳ πάλιν ἀπορρεῖν διακρινόμενον. εἰκότως; δʼ ἔχει τῷ λέοντι πρὸς τὸν ἀλεκτρυόνα καὶ τῷ ἐλέφαντι πρὸς τὴν ὗν μῖσος ἰσχυρὸν γεγεννηκέναι τὸν φόβον· ὃ γὰρ δεδίασι, καὶ μισεῖν πεφύκασιν ὥστε καὶ ταύτῃ φαίνεσθαι διαφέροντα τοῦ μίσους τὸν φθόνον, τὸ μὲν δεχομένης τῆς τῶν θηρίων φύσεως τὸν δὲ μὴ δεχομένης.
5Ayrıca kıskançlık hiç kimseye karşı haklı olarak duyulmaz, çünkü kimse mesut olmakla haksızlık etmiş olmaz; insanlar ise tam da bunun için kıskanılır. Oysa birçok kişiden haklı olarak nefret edilir. Nefrete layık dediğimiz kişiler böyledir; böylelerinden kaçmayan, tiksinmeyen, onlara içerlemeyen insanlar ayıplanır. Bunun büyük bir kanıtı da şudur: Bazıları birçok kişiden nefret ettiklerini kabul eder, ama kimseyi kıskanmadıklarını söyler. Çünkü kötülükten nefret etmek övülen şeyler arasındadır. Lykurgos'un yeğeni Sparta kralı Kharillos'u, makul ve yumuşak huylu olduğu için övenlere krallık ortağı şöyle demişti: "Kötülere bile sert davranmayan Kharillos nasıl iyi olabilir?" Şair de Thersites'in bedenindeki kusurları uzun uzun, teker teker betimlemiş, karakterinin kötülüğünü ise bir dizede, çok kısaca söylemiştir:
En çok Akhilleus'a ve Odysseus'a düşmandı.
Çünkü en iyilere düşman olmak kötülüğün son derecesidir.
İnsanlar kıskançlığı inkâr eder; suçüstü yakalansalar bile sayısız bahane öne sürer, adama öfkelendiklerini, ondan korktuklarını ya da nefret ettiklerini söyler. Rastlarlarsa başka bir duygunun adını kıskançlığın üstüne örtüp onu gizlerler, sanki ruhun hastalıkları arasında söylenemeyecek tek hastalık buymuş gibi.
ἔτι τοίνυν τὸ μὲν φθονεῖν πρὸς οὐδένα γίγνεται δικαίως· οὐδεὶς γὰρ ἀδικεῖ τῷ εὐτυχεῖν, ἐπὶ τούτῳ δὲ φθονοῦνται μισοῦνται δὲ πολλοὶ δικαίως, ὡς οὓς ἀξιομισήτους καλοῦμεν, ἂν μὴ φεύγωσι τοὺς τοιούτους μηδὲ βδελύττωνται καὶ δυσχεραίνωσι. μέγα δὲ τούτου τεκμήριον, ὅτι μισεῖν μὲν πολλοὺς ὁμολογοῦσιν ἔνιοι φθονεῖν δʼ οὐδενὶ λέγουσι. καὶ γὰρ ἡ μισοπονηρία τῶν ἐπαινουμένων ἐστί· καὶ τὸν ἀδελφιδοῦν τοῦ Λυκούργου Χάριλλον, βασιλεύοντα τῆς Σπάρτης ἐπιεικῆ δʼ ὄντα καὶ πρᾶον ἐπαινούντων τινῶν, ὁ συνάρχων καὶ πῶς ἔφη χρηστός ἐστι Χάριλλος, ὃς οὐδὲ τοῖς πονηροῖς χαλεπός ἐστι; καὶ τοῦ Θερσίτου ὁ ποιητὴς τὴν μὲν τοῦ σώματος κακίαν πολυμερῶς καὶ περιωδευμένως ἐξεμόρφησε, τὴν δὲ τοῦ ἤθους μοχθηρίαν συντομώτατα καὶ διʼ ἑνὸς ἔφρασεν, ἔχθιστος δʼ Ἀχιλῆι μάλιστʼ ἦν ἠδʼ Ὀδυσῆι ὑπερβολὴ γάρ τις φαυλότητος τὸ τοῖς κρατίστοις ἐχθρὸν εἶναι. καὶ φθονεῖν δʼ ἀρνοῦνται κἂν ἐλέγχωνται, μυρίας σκήψεις προΐσχονται, ὀργίζεσθαι λέγοντες ἢ φοβεῖσθαι τὸν ἄνθρωπον ἢ μισεῖν ἢ ὁ τι ἂν τύχωσιν ἄλλο τῷ φθόνῳ τοῦ πάθους ὄνομα περιβάλλοντες καὶ καλύπτοντες, ὡς μόνον τοῦτο τῶν ψυχῆς νοσημάτων ἀπόρρητον.
6Demek ki bu duygular, bitkiler gibi aynı şeylerle beslenip büyümek zorundadır ve tabiatları gereği birbirlerini izler. Kötülükte ilerledikçe insandan daha çok nefret ederiz, aretē'de ilerliyor göründükçe onu daha çok kıskanırlar. Bu yüzden Themistokles daha delikanlıyken parlak bir şey yapmadığını, çünkü henüz kıskanılmadığını söylemişti. Kınkanatlı böcekler nasıl en çok olgun başaklara ve iyi serpilmiş güllere yapışırsa, kıskançlık da en çok iyi olanlara, aretē ve şan yolunda yükselen karakterlere ve kişilere dokunur.
Öte yandan katıksız kötülükler nefreti artırır. Sokrates'e iftira edenleri, kötülüğün son sınırına varmış saydıkları için, Atina vatandaşları öyle nefretle kovmuşlardı ki onlara ateş vermiyor, sorularına cevap vermiyor, hamamda aynı suyu paylaşmıyor, tellakları o suyu kirlenmiş diye dökmeye zorluyorlardı. Sonunda bu nefrete dayanamayıp kendilerini astılar.
Talihin aşırı ve parlak başarıları ise çoğu kez kıskançlığı söndürür. Her şeyi fethedip her şeyin efendisi olan İskender'i ya da Kyros'u birinin kıskanması pek olası değildir. Güneş, tepesine geldiği şeylerin üstüne ışığını dökerek gölgelerini ya bütünüyle yok eder ya da küçültür. Bunun gibi, kişi çok yükselip kıskançlığın tepesine çıktığında kıskançlık da bu ışığın altında büzülüp çekilir. Oysa düşmanların üstünlüğü ve gücü nefreti dindirmez. İskender'i kıskanan kimse yoktu, ama nefret eden çoktu; sonunda bunların kurduğu tuzakla öldü.
Aynı şekilde felaketler de kıskananları durdurur, ama düşmanlıkları ortadan kaldırmaz. İnsanlar düşmanları alçaldığında da onlardan nefret eder, oysa felakete uğrayanı kimse kıskanmaz. Çağımızın sofistlerinden birinin söylediği şu söz de doğrudur: Kıskananlar acımaktan büyük haz duyar. Dolayısıyla bu duygular arasında şu bakımdan da büyük fark vardır: Nefret insanın peşini ne mutlulukta ne felakette bırakır, kıskançlık ise ikisinin de aşırısı karşısında pes eder.
ἀνάγκη τοίνυν τὰ πάθη ταῦτα τοῖς αὐτοῖς ὥσπερ τὰ φυτὰ καὶ τρέφεσθαι καὶ αὔξεσθαι καὶ ἐπιγίγνεσθαι πέφυκεν ἀλλήλοις. μισοῦμέν γε μᾶλλον τοὺς μᾶλλον εἰς πονηρίαν ἐπιδιδόντας, φθονοῦσι δὲ μᾶλλον τοὺς μᾶλλον ἐπʼ ἀρετῇ προϊέναι δοκοῦσι. διὸ καὶ Θεμιστοκλῆς ἔτι μειράκιον ὢν οὐδὲν ἔφη πράττειν λαμπρόν· οὔπω γὰρ φθονεῖσθαι. καθάπερ γὰρ αἱ κανθαρίδες ἐμφύονται μάλιστα τῷ ἀκμάζοντι σίτῳ καὶ τοῖς εὐθαλέσι ῥόδοις, οὕτως ὁ φθόνος ἅπτεται μάλιστα τῶν χρηστῶν καὶ αὐξομένων πρὸς ἀρετὴν καὶ δόξαν ἠθῶν καὶ προσώπων. καὶ τοὐναντίον αὖ πάλιν αἱ μὲν ἄκρατοι πονηρίαι συνεπιτείνουσι τὸ μῖσος. τοὺς γοῦν Σωκράτη συκοφαντήσαντας ὡς εἰς ἔσχατον κακίας ἐληλακότας οὕτως ἐμίσησαν οἱ πολῖται καὶ ἀπεστράφησαν, ὡς μήτε πῦρ αὔειν μήτε ἀποκρίνεσθαι πυνθανομένοις μήτʼ λουομένοις κοινωνεῖν ὕδατος, ἀλλʼ ἀναγκάζειν ἐκχεῖν ἐκεῖνο τοὺς παραχύτας ὡς μεμιασμένον, ἕως ἀπήγξαντο μὴ φέροντες τὸ μῖσος. αἱ δὲ τῶν εὐτυχημάτων ὑπεροχαὶ καὶ λαμπρότητες πολλάκις τὸν φθόνον κατασβεννύουσιν. οὐ γὰρ εἰκὸς Ἀλεξάνδρῳ τινὰ φθονεῖν οὐδὲ Κύρῳ, κρατήσασι καὶ γενομένοις κυρίοις ἁπάντων. ἀλλʼ ὥσπερ ὁ ἥλιος, ὧν ἂν ὑπὲρ κορυφῆς γένηται, καταχεόμενος τὸ φῶς ἢ παντάπασι τὴν σκιὰν ἀνεῖλεν ἢ μικρὰν ἐποίησεν, οὕτω πολὺ τῶν ὕψος λαβόντων καὶ γενομένων κατὰ κεφαλῆς τοῦ φθόνου, συστέλλεται καὶ ἀναχωρεῖ καταλαμπόμενος. τὸ μέντοι μῖσος οὐκ ἀνίησιν ἡ τῶν ἐχθρῶν ὑπεροχὴ καὶ δύναμις. ὁ γοῦν Ἀλέξανδρος φθονοῦντα μὲν οὐδένʼ εἶχε, μισοῦντας δὲ πολλοὺς ὑφʼ ὧν τέλος ἐπιβουλευθεὶς ἀπέθανεν. ὁμοίως τοίνυν καὶ τὰ δυστυχήματα τοὺς μὲν φθονοῦντας παύει τὰς δʼ αὖ ἔχθρας οὐκ ἀναιρεῖ· μισοῦσι γὰρ καὶ ταπεινοὺς τοὺς ἐχθροὺς γενομένους, φθονεῖ δʼ οὐδεὶς τῷ δυστυχοῦντι. ἀλλὰ καὶ τὸ ῥηθὲν ὑπό τινος τῶν καθʼ ἡμᾶς σοφιστῶν, ὅτι ἥδισθʼ οἱ φθονοῦντες ἐλεοῦσιν, ἀληθές ἐστιν· ὥστε καὶ ταύτῃ μεγάλην εἶναι τῶν παθῶν διαφοράν, ὡς τὸ μὲν μῖσος οὔτʼ εὐτυχούντων οὔτε δυστυχούντων ἀφίστασθαι πέφυκεν, ὁ δὲ φθόνος πρὸς τὴν ἀμφοῖν ὑπερβολὴν ἀπαγορεύει.
7Aynı şeyi zıtlarından yola çıkarak daha da iyi görelim. İnsanlar düşmanlıktan ve nefretten üç yolla vazgeçer: Ya haksızlığa uğramadıklarına ikna olurlar ya da kötü sanıp nefret ettikleri kişilerin iyi olduğu kanaatine varırlar; üçüncüsü de onlardan iyilik görürler. Çünkü Thukydides'in dediği gibi, son yapılan iyilik küçük de olsa, vaktinde gelirse daha büyük bir kusuru silebilir. Bunlardan ilki kıskançlığı gidermez, çünkü insanlar baştan beri haksızlığa uğramadıklarını bildikleri halde kıskanırlar. Öteki ikisi ise onu daha da kışkırtır. Kıskananlar iyi görünenlere daha çok haset eder, çünkü onlarda en büyük iyilik olan aretē vardır. Mesut kişilerden iyilik görünce de üzülürler, çünkü onlara hem prohairesis'leri hem de güçleri yüzünden haset ederler: Biri aretē'den gelir, öteki iyi talihten; ikisi de iyi şeylerdir. Demek ki kıskançlık nefretten bütünüyle başka bir duygudur, çünkü nefreti yatıştıran şeyler kıskançlığı üzer ve kışkırtır.
ἔτι τοίνυν καὶ μᾶλλον οὕτως ἀπὸ τῶν ἐναντίων ταὐτὸ σκοπῶμεν. λύουσι γὰρ ἔχθρας καὶ μῖσος ἢ πεισθέντες μηδὲν ἀδικεῖσθαι, ἢ δόξαν ὡς χρηστῶν, οὓς ἐμίσουν ὡς πονηρούς, λαβόντες· ἢ τρίτον εὖ παθόντες· ἡ γὰρ τελευταία χάρις ὡς Θουκυδίδης φησὶ κἂν ἐλάττων ᾖ, καιρὸν ἔχουσα δύναται μεῖζον ἔγκλημα λῦσαι τούτων δὲ τὸ μὲν πρῶτον οὐ λύει τὸν φθόνον· πεπεισμένοι γὰρ ἐξ ἀρχῆς μηδὲν ἀδικεῖσθαι φθονοῦσι τὰ δὲ λοιπὰ καὶ παροξύνει τοῖς τε γὰρ δοκοῦσι χρηστοῖς βασκαίνουσι μᾶλλον, ὡς δὴ τὸ μέγιστον ἀγαθὸν τὴν ἀρετὴν ἔχουσι κἂν εὖ πάσχωσιν ὑπὸ τῶν εὐτυχούντων, ἀνιῶνται, φθονοῦντες αὐτοῖς καὶ τῆς προαιρέσεως καὶ τῆς δυνάμεως· τὸ μὲν γὰρ ἀρετῆς ἐστι τὸ δʼ εὐτυχίας,. ἀγαθὰ δʼ ἀμφότερα, διὸ παντελῶς ἕτερόν ἐστι τοῦ μίσους πάθος ὁ φθόνος, εἰ, διʼ ὧν ἐκεῖνο πραΰνεται, τοῦτο λυπεῖται καὶ παροξύνεται.
8Şimdi de her iki duygunun prohairesis'ine bakalım. Nefret edenin prohairesis'i, gücü yettiğince kötülük yapmaktır. Nefret şöyle de tarif edilir: Kötülük yapmak için fırsat kollayan bir durum ve prohairesis. Kıskançlıkta bu yoktur. Kıskananlar, tanıdıklarından ve yakınlarından birçoğunun yok olmasını ya da felakete uğramasını istemezler, ama mesut olmalarından bunalırlar. Güçleri yeterse onların şanını ve parlaklığını engellerler, fakat onulmaz felaketlere uğratmazlar. Onlara yeten şey, yüksek bir evin üzerlerine gölge düşüren kısmını yıkmaktır.
ἤδη τοίνυν καὶ τὴν προαίρεσιν αὐτὴν ἑκατέρου πάθους σκοπῶμεν. ἔστι δὲ μισοῦντος μὲν προαίρεσις κακῶς ποιῆσαι κατὰ δύναμιν· καὶ οὕτως ὁρίζονται, διάθεσίν τινα καὶ προαίρεσιν ἐπιτηρητικὴν τοῦ κακῶς ποιῆσαι. τῷ φθόνῳ δὲ τοῦτο γοῦν ἄπεστι πολλοὺς γὰρ οἱ φθονοῦντες τῶν συνήθων καὶ οἰκείων ἀπολέσθαι μὲν οὐκ ἂν ἐθέλοιεν οὐδὲ δυστυχῆσαι, βαρύνονται δʼ εὐτυχοῦντας· καὶ κωλύουσι μέν, εἰ δύνανται, τὴν δόξαν αὐτῶν καὶ λαμπρότητα, συμφορὰς δʼ ἀνηκέστους οὐκ ἂν προσβάλοιεν· ἀλλʼ ὥσπερ οἰκίας ὑπερεχούσης τὸ ἐπισκοτοῦν αὐτοῖς καθελόντες ἀρκοῦνται.