Plutarkhos
Kendini Kıskandırmadan Övmek Üzerine
Περὶ τοῦ ἑαυτὸν ἐπαινεῖν ἀνεπιφθόνως
1Plutarkhos, Herculanus'a yazdığı bu incelemede devlet adamının ne zaman ve nasıl, kınanmadan kendinden söz edebileceğini tartışır.
Sevgili Herculanus, başkalarına kendisinden önemli ya da güçlü biriymiş gibi söz etmenin bıktırıcı ve bayağı olduğunu herkes söyler; ama işe gelince, bunu kınayanlar arasında bile bu tatsızlıktan kurtulmayı başaran pek azdır. Euripides şöyle der:
Sözler insanlara parayla satılsaydı, kimse kendini övmek istemezdi; oysa şimdi derin gökten bedava alınabildiği için herkes seve seve söyler, olanı da olmayanı da: Bunun ziyanı yok ya.
Ama bunu söylerken en bayağı böbürlenmeye düşer, çünkü trajedideki olaylara ve duygulara, onlarla hiç ilgisi olmayan bir sözü, kendi hakkındaki bir sözü sokuşturur. Pindaros da
Vakitsiz övünmek deliliğe eşlik eder
der, ama kendi şiir gücü hakkında büyük konuşmaktan geri durmaz. Gerçi bu güç övülmeye değer, kim aksini söyler? Ne var ki yarışmalarda taç giyenlerin bile zaferini başkaları ilan eder, kendini övmenin tatsızlığı böylece giderilir. Timotheos'un Phrynis'e karşı zaferi üzerine şöyle yazmasına da haklı olarak içerleriz:
Ne bahtiyardın Timotheos, münadi şöyle dediğinde: "Miletoslu Timotheos, Kamon oğlunu, İon ezgilerinin bükücüsünü yendi!"
Çünkü kendi zaferini zevksizce, âdete aykırı biçimde kendisi ilan etmektedir. Ksenophon'un dediği gibi, başkasından gelen övgü insanın işiteceği en tatlı şeydir; ama başkalarına, kişinin kendini övmesini dinlemek kadar sıkıcı bir şey yoktur.
Önce, kendini övenleri utanmaz buluruz, çünkü başkaları övdüğünde bile utanmaları gerekir. İkincisi onları haksız buluruz, çünkü başkalarından almaları gerekeni kendilerine verirler. Üçüncüsü, ya susarız ve içerlemiş, kıskanmış görünürüz ya da bundan korkarak gönlümüz olmadan övgülerine katılmak, tanıklık etmek zorunda kalırız. Yüzüne karşı övmeye katlanmak ise saygıdan çok, bayağı dalkavukluğa yakışır.
τὸ περὶ ἑαυτοῦ λέγειν ὡς τι ὄντος ἢ δυναμένου πρὸς ἑτέρους, ὦ Ἥρκλανε, λόγῳ μὲν ἐπαχθὲς ἀποφαίνουσι πάντες καὶ ἀνελεύθερον, ἔργῳ δʼ οὐ πολλοὶ τὴν ἀηδίαν αὐτοῦ διαπεφεύγασιν οὐδὲ τῶν ψεγόντων. ὁ γοῦν Εὐριπίδης εἰπών εἰ δʼ ἦσαν ἀνθρώποισιν ὠνητοὶ λόγοι, οὐδεὶς ἂν αὑτὸν εὖ λέγειν ἐβούλετο· νῦν δʼ, ἐκ βαθείας γὰρ πάρεστιν αἰθέρος λαβεῖν ἀμισθί, πᾶς τις ἥδεται λέγων τὰ τʼ ὄντα καὶ μή· ζημίαν γὰρ οὐκ ἔχει φορτικωτάτῃ κέχρηται μεγαλαυχίᾳ συγκαταπλέκων τοῖς τραγῳδουμένοις πάθεσι καὶ πράγμασι μηδὲν προσήκοντα τὸν περὶ αὑτοῦ λόγον. ὁμοίως ὁ Πίνδαρος φήσας καὶ τὸ καυχᾶσθαι παρὰ καιρὸν μανίαισιν ὑποκρέκει οὐ παύεται μεγαληγορῶν περὶ τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεως ἀξίας μὲν ἐγκωμίων οὔσης· τίς γὰρ οὔ φησιν; ἀλλὰ καὶ τοὺς στεφανουμένους ἐν τοῖς ἀγῶσιν ἕτεροι νικῶντας ἀναγορεύουσι, τὴν ἀηδίαν τῆς περιαυτολογίας ἀφαιροῦντες. καὶ Τιμόθεον ἐπὶ τῇ κατὰ Φρύνιδος νίκῃ γράφοντα μακάριος ἦσθα, Τιμόθεε, κᾶρυξ ὅτʼ εἶπεν νικᾷ Τιμόθεος Μιλήσιος τὸν Κάμωνος τὸν ἰωνοκάμπταν εἰκότως δυσχεραίνομεν ὡς ἀμούσως καὶ παρανόμως; ἀνακηρύττοντα τὴν ἑαυτοῦ νίκην. αὐτῷ μὲν γὰρ ὁ παρʼ ἄλλων ἔπαινος ἥδιστον ἀκουσμάτων ἐστίν, ὥσπερ ὁ Ξενοφῶν εἴρηκεν· ἑτέροις δʼ ὁ περὶ αὑτοῦ λυπηρότατον. πρῶτον μὲν γὰρ ἀναισχύντους ἡγούμεθα τοὺς ἑαυτοὺς ἐπαινοῦντας, αἰδεῖσθαι προσῆκον αὐτοῖς κἂν ὑπʼ ἄλλων ἐπαινῶνται δεύτερον δʼ ἀδίκους, ἃ λαμβάνειν ἔδει παρʼ ἑτέρων αὑτοῖς διδόντας· τρίτον ἢ σιωπῶντες ἄχθεσθαι καὶ φθονεῖν δοκοῦμεν, ἢ τοῦτο δεδοικότες ἀναγκαζόμεθα συνεφάπτεσθαι παρὰ γνώμην τῶν ἐπαίνων καὶ συνεπιμαρτυρεῖν, πρᾶγμα κολακείᾳ μᾶλλον ἀνελευθέρῳ προσῆκον ἢ τιμῇ, τὸ ἐπαινεῖν παρόντας ὑπομένοντες.
2Bununla birlikte devlet adamı, kendi şanı ya da hoşnutluğu için değil, yerini ve işi gerektirdiği için, başkası hakkında konuşur gibi kendi hakkında da doğru bir şeyler söylemek gerektiğinde kendini övme denen şeye başvurmayı göze alabilir. Özellikle de yaptığı işleri ve sahip olduğu iyi nitelikleri sakınmadan anlatarak benzer bir şey başarabilecekse. Bu tür övgü güzel bir meyve verir, çünkü tohum gibidir, ondan başka ve daha büyük övgüler filizlenir. Devlet adamı şanı, aretē'nin ücreti ya da avuntusu gibi istemez; işlerinin yanında bulunmasını şundan sever: Güven görmek ve iyi sayılmak daha çok ve daha güzel işlere imkân verir. Kendisine inanan ve kendisini seven insanlara yarar sağlamak hem hoş hem kolaydır. Kuşku ve iftira ortamında ise aretē kullanılamaz, iyilikten kaçan insanlara zorla iyilik yapılamaz. Devlet adamının kendini övmesi için başka sebepler de varsa, boş ve itici olandan sakınırken yararlı olanı atlamamak için bunların ne olduğuna bakalım.
οὐ μὴν ἀλλὰ καίπερ οὕτω τούτων ἐχόντων, ἔστιν ᾗ παρακινδυνεύσειεν ἂν ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ ἅψασθαι τῆς καλουμένης; περιαυτολογίας πρὸς οὐδεμίαν αὑτοῦ δόξαν ἢ χάριν, ἀλλὰ καιροῦ καὶ πράξεως ἀπαιτούσης, ὡς περὶ ἄλλου λεχθῆναι καὶ περὶ αὑτοῦ τι τῶν ἀληθινῶν μάλιστα δʼ ὅταν ᾖ, τὰ πεπραγμένα καὶ προσόντα χρηστὰ αὑτῷ μὴ φεισάμενον εἰπεῖν, διαπράξασθαί τι τῶν ὁμοίων. καλὸν γὰρ ὁ τοιοῦτος ἔπαινος ἐκφέρει καρπόν, ὥσπερ ἀπὸ σπέρματος πλειόνων ἑτέρων ἀπʼ αὐτοῦ καὶ κρειττόνων φυομένων ἐπαίνων. καὶ γὰρ τὴν δόξαν ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ οὐχ ὥς τινα μισθὸν ἢ παραμυθίαν τῆς · ἀρετῆς ἀπαιτεῖ καὶ ἀγαπᾷ ταῖς πράξεσι παροῦσαν ἀλλʼ ὅτι τὸ πιστεύεσθαι καὶ δοκεῖν χρηστὸν εἶναι πλειόνων καὶ καλλιόνων πράξεων ἀφορμὰς δίδωσι. πειθομένους γὰρ ἅμα καὶ φιλοῦντας ἡδὺ καὶ ῥᾴδιον ὠφελεῖν πρὸς δʼ ὑποψίαν καὶ διαβολὴν οὐκ ἔστι χρήσασθαι τῇ ἀρετῇ, φεύγοντας εὖ παθεῖν προσβιαζόμενον. εἰ δὲ καὶ διʼ ἑτέρας αἰτίας τινὰς ὁ πολιτικὸς αὑτὸν ἐπαινέσειε, σκεπτέον τίνες εἰσὶν αὗται, ὅπως ἐξευλαβούμενοι τὸ κενὸν καὶ δυσχεραινόμενον, εἴ τι χρήσιμον ἔχει, μὴ παραλίπωμεν.
3Övülmek için kendilerini öven kişilerin övgüsü boştur. Şan düşkünlüğünden ve vakitsiz bir hırstan kaynaklandığı belli olduğu için en çok küçümsenen de budur. Yiyecek bulamayanlar nasıl tabiata aykırı biçimde kendi bedenleriyle beslenmek zorunda kalırlarsa ve bu açlığın son aşamasıysa, övgüye açlar da başkaları övmeyince şan tutkularına kendilerinden bir katkı yapmak isterler ve rezil olurlar. Bir de kendi başlarına övülmekle yetinmeyip başkalarının övgüsüyle yarışırlar, onları gölgede bırakmak için kendi eserlerini ve işlerini karşılarına koyarlarsa, boşluğun üstüne kıskançlık ve kötü niyet de eklenir.
Atasözü, başkasının korosuna ayak basanı işgüzar ve gülünç sayar. Başkaları övülürken kıskançlık ve çekememezlikle ortaya atılıp kendini övmekten ise özellikle sakınmak gerekir. Hatta başkaları bizi övecek olsa bile buna katlanmamalı, övülen kişiler layıksa onlara yol vermeliyiz. Değersiz ve kötü görünüyorlarsa onların övgüsünü kendi övgümüzle ellerinden almamalı, açıkça çürütmeli, şöhreti hak etmediklerini göstermeliyiz. İşte bunlardan sakınmak gerektiği açıktır.
ἔστιν οὖν κενὸς ἔπαινος ὁ τῶν ἑαυτοὺς ἐπαινεῖν, ὅπως ἐπαινεθῶσι, δοκούντων καὶ καταφρονεῖται μάλιστα, φιλοτιμίας ἕνεκα γίγνεσθαι καὶ δόξης ἀκαίρου φαινόμενος. ὡς γὰρ οἱ τροφῆς ἀποροῦντες ἐξ αὐτοῦ τοῦ σώματος ἀναγκάζονται παρὰ φύσιν τρέφεσθαι, καὶ τοῦτο τοῦ λιμοῦ τέλος ἐστίν· οὕτως οἱ πεινῶντες ἐπαίνων, ἂν μὴ τυγχάνωσιν ἑτέρων ἐπαινούντων, αὐτοὶ τῇ φιλοδοξίᾳ παρʼ αὑτῶν ἐπαρκεῖν τι βούλεσθαι καὶ συνεισφέρειν δοκοῦντες, ἀσχημονοῦσιν. ὅταν δὲ μηδʼ ἁπλῶς καὶ καθʼ ἑαυτοὺς ἐπαινεῖσθαι ζητῶσιν, ἀλλʼ ἁμιλλώμενοι πρὸς ἀλλοτρίους ἐπαίνους ἔργα καὶ πράξεις ἀντιπαραβάλλωσιν αὑτῶν ὡς ἀμαυρώσοντες ἑτέρους, πρὸς τῷ κενῷ βάσκανον πρᾶγμα καὶ κακόηθες ποιοῦσι. τὸν μὲν γὰρ ἐν ἀλλοτρίῳ χορῷ πόδα τιθέντα, περίεργον ἡ παροιμία καὶ γελοῖον ἀποδείκνυσι τὴν δʼ ἐν ἀλλοτρίοις ἐπαίνοις εἰς μέσον ὑπὸ φθόνου καὶ ζηλοτυπίας ἐξωθουμένην περιαυτολογίαν εὖ μάλα δεῖ φυλάττεσθαι, καὶ μηδʼ ἑτέρων ἐπαινούντων αὑτὸν ὑπομένειν, ἀλλὰ παραχωρεῖν τοῖς τιμωμένοις, ἀξίοις οὖσιν ἂν δʼ ἀνάξιοι καὶ φαῦλοι δόξωσιν εἶναι, μὴ τοῖς ἰδίοις ἐπαίνοις ἀφαιρώμεθα τοὺς ἐκείνων, ἀλλʼ ἄντικρυς ἐλέγχοντες; καὶ δεικνύντες οὐ προσηκόντως εὐδοκιμοῦντας. ταῦτα μὲν οὖν δῆλον ὅτι φυλακτέον.
4Kişinin kendini kınanmadan övmesi ise öncelikle, iftiraya ya da suçlamaya karşı kendini savunurken mümkündür. Perikles şöyle demişti: "Üstelik bana, yani gerekeni kavramakta ve açıklamakta sanırım hiç kimseden aşağı kalmayan, şehrini seven ve paraya üstün gelen bir adama öfkeleniyorsunuz." Böyle bir anda kendisi hakkında gururlu bir söz söylemekle yalnız övünmekten, boşluktan ve şan hırsından kaçınmış olmaz, kıskançlık onu alçaltmaya ve boyun eğdirmeye çalışırken alçalmayarak ruh yüceliğini ve aretē'sinin büyüklüğünü de gösterir. İnsanlar böylelerini artık yargılamak bile istemez; övünmeleri sağlam ve doğruysa coşar, sevinir, onların coşkusuna ortak olurlar. Olaylar buna tanıklık eder.
Thebai'de komutanlar, boiotarkhlık süreleri dolduğu halde hemen dönmeyip Lakonike'ye girdikleri ve Messene işlerini düzene koydukları için suçlanmıştı. Halk, ayaklarına kapanıp yalvaran Pelopidas'ı güçlükle bağışladı. Epameinondas ise yaptıkları hakkında uzun uzun büyük konuştu, sonunda da şunu söyledi: Thebaililer, Messene'yi onların isteğine rağmen kurduğunu, Lakonike'yi yağmaladığını ve Arkadia'yı birleştirdiğini kabul ederlerse ölmeye hazırdı. Bunun üzerine ona karşı oy kullanmaya bile katlanamadılar, adama hayran kalarak, sevinip gülüşerek dağıldılar.
Bu yüzden Homeros'un Sthenelos'unun
Biz babalarımızdan çok daha iyi olmakla övünürüz
sözünü de bütünüyle suçlamamak gerekir; şu sözleri hatırlayalım:
Eyvah, yiğit at terbiyecisi Tydeus'un oğlu, neden sinip duruyorsun, ne diye savaşın yollarını gözlüyorsun?
Çünkü Sthenelos kendisine yapılmış bir hakaret yüzünden değil, dostuna sövüldüğü için karşılık vermişti; bu sebep, kendini övmesindeki açık sözlülüğü de bağışlanır kılıyordu.
Romalılar da Cicero'nun Catilina olayındaki işlerini sık sık övmesine içerlemişlerdi. Ama Scipio, tüm insanlar hakkında hüküm verme hakkını kendisi sayesinde kazanan Romalıların Scipio hakkında hüküm vermesinin yakışık almadığını söyleyince, başlarına çelenk takıp onunla Capitolium'a çıkmış ve birlikte kurban kesmişlerdi. Çünkü biri zorunlu olarak değil, şan için övgüye başvuruyordu; öbüründen ise tehlike kıskançlığı uzaklaştırıyordu.
αὑτὸν δʼ ἐπαινεῖν ἀμέμπτως ἔστι πρῶτον μέν, ἂν ἀπολογούμενος τοῦτο ποιῇς πρὸς διαβολὴν ἢ κατηγορίαν, ὡς ὁ Περικλῆς· καίτοι ἐμοὶ τοιούτῳ ἀνδρὶ ὀργίζεσθε, ὃς οὐδενὸς ἥσσων οἴομαι εἶναι γνῶναὶ τε τὰ δέοντα καὶ ἑρμηνεῦσαι ταῦτα, φιλόπολίς τε καὶ χρημάτων κρείσσων. οὐ γὰρ μόνον ἀλαζονείαν καὶ κενότητα καὶ φιλοτιμίαν ἐκπέφευγε τῷ λέγειν τηνικαῦτα περὶ αὑτοῦ τι σεμνόν, ἀλλὰ καὶ φρόνημα καὶ μέγεθος ἀρετῆς διαδείκνυσι, τῷ μὴ ταπεινοῦσθαι ταπεινούσης; καὶ χειρουμένης τὸν φθόνον. οὐδὲ γὰρ κρίνειν ἔτι τοὺς τοιούτους ἀξιοῦσιν, ἀλλʼ ἐπαίρονται καὶ γάνυνται καὶ συνενθουσιῶσι ταῖς μεγαλαυχίαις, ἄνπερ ὦσι βέβαιοι καὶ ἀληθεῖς· ὥσπερ ἐπιμαρτυρεῖ τὰ γενόμενα. Θηβαῖοι γοῦν, ἐγκαλουμένων τῶν στρατηγῶν ὅτι τοῦ χρόνου τῆς βοιωταρχίας ἐξήκοντος αὐτοῖς οὐκ εὐθὺς ἐπανῆλθον ἀλλʼ εἰς τὴν Λακωνικὴν ἐνέβαλον καὶ τὰ περὶ Μεσσήνην διῴκησαν, Πελοπίδαν μὲν ὑποπίπτοντα καὶ δεόμενον μόλις ἀπέλυσαν· Ἐπαμεινώνδου δὲ πολλὰ περὶ τῶν πεπραγμένων μεγαληγορήσαντος, τέλος δὲ φήσαντος ὡς ἕτοιμός ἐστιν ἀποθνῄσκειν, ἂν ὁμολογήσωσιν, ὅτι τὴν Μεσσήνην ᾤκισε καὶ τὴν Λακωνικὴν διεπόρθησε καὶ συνέστησεν Ἀρκαδίαν, ἀκόντων ἐκείνων οὐδὲ τὰς ψήφους ἀναλαβεῖν ἐπʼ αὐτὸν ὑπέμειναν, ἀλλὰ θαυμάζοντες τὸν ἄνδρα καὶ χαίροντες ἅμα καὶ γελῶντες ἀπηλλάγησαν. · ὅθεν οὐδὲ τοῦ Ὁμηρικοῦ Σθενέλου παντάπασιν αἰτιατέον τὸ ἡμεῖς τοι πατέρων μέγʼ ἀμείνονες εὐχόμεθʼ εἶναι, μεμνημένους τοῦ ὤ μοι, Τυδέος υἱὲ δαΐφρονος ἱπποδάμοιο, τί πτώσσεις; τί δʼ ὀπιπεύεις πολέμοιο γεφύρας; οὐδὲ γὰρ αὐτὸς ἀκούσας κακῶς ἀλλʼ ὑπὲρ τοῦ φίλου λοιδορηθέντος ἠμύνατο, τῇ περιαυτολογίᾳ παρρησίαν συγγνώμονα τῆς αἰτίας διδούσης. ἀλλὰ μὴν καὶ Ῥωμαῖοι Κικέρωνι μὲν ἐδυσχέραινον ἐγκωμιάζοντι πολλάκις ἑαυτοῦ τὰς περὶ Κατιλίναν πράξεις, Σκιπίωνι δʼ εἰπόντι μὴ πρέπειν αὐτοῖς κρίνειν περὶ Σκιπίωνος, διʼ ὃν ἔχουσι τὸ κρίνειν πᾶσιν ἀνθρώποις, στεφανωσάμενοι συνανέβησαν εἰς τὸ Καπιτώλιον καὶ συνέθυσαν. ὁ μὲν γὰρ οὐκ ἀναγκαίως ἀλλʼ ὑπὲρ δόξης ἐχρῆτο τοῖς ἐπαίνοις, τοῦ δʼ ἀφῄρει τὸν φθόνον ὁ κίνδυνος.
5Böbürlenme ve kurumlanma yalnız yargılanan ve tehlikede olanlara değil, felakete uğrayanlara da mutlu olanlardan daha çok yakışır. Mutlu olanlar şanı adeta avuçlamak, zevkini çıkarmak, hırslarını okşamak ister gibi görünürler. Felakete uğrayanlar ise içinde bulundukları durum yüzünden şan hırsından uzaktır; talihe karşı başlarını kaldırıyor, gururlarını ayakta tutuyor, acınacak hâlden, istemedikleri duruma ağlamaktan, alçalmaktan bütünüyle kaçıyor gibi görünürler. Yürürken kasılıp boyun yükseltenleri ahmak ve boş buluruz, ama yumruk dövüşünde ya da savaşta kendilerini toplayıp doğrultanları överiz. Bunun gibi, talihin sarstığı bir adam kendini dikleştirir, rakibiyle kapışan bir boksör gibi talihin karşısına geçer ve böbürlenerek alçak, acınacak hâlden gururlu ve yüce bir hâle geçerse bıktırıcı ya da küstah değil, büyük ve yenilmez görünür. Şair de Patroklos'u başarıları sırasında ölçülü ve kıskandırmayan, ölümü sırasında ise büyük konuşan biri olarak gösterir:
Bunlar gibi yirmisi bile karşıma çıksaydı.
Phokion da başka zamanlarda yumuşak huyluydu; ama idama mahkûm edildikten sonra ruh yüceliğini birçok yolla gösterdi. Birlikte öleceği adamlardan biri ağlayıp sızlanınca da "Ne diyorsun be adam," dedi, "Phokion'la birlikte öldüğüne sevinmiyor musun?"
οὐ μόνον δὲ κρινομένοις καὶ κινδυνεύουσιν, ἀλλὰ καὶ δυστυχοῦσι μᾶλλον ἁρμόζει μεγαλαυχία καὶ κόμπος ἢ εὐτυχοῦσιν. οἱ μὲν γὰρ οἷον ἐπιδράττεσθαι τῆς δόξης καὶ ἀπολαύειν χαριζόμενοι τῷ φιλοτίμῳ δοκοῦσιν, οἱ δὲ πόρρω φιλοτιμίας διὰ τὸν καιρὸν ὄντες ἐξαναφέρειν πρὸς τὴν τύχην καὶ ὑπερείδειν τὸ φρόνημα καὶ φεύγειν ὅλως τὸ ἐλεεινὸν καὶ συνεπιθρηνοῦν τοῖς ἀβουλήτοις καὶ ταπεινούμενον. ὥσπερ οὖν τοὺς ἐν τῷ περιπατεῖν ἐπαιρομένους καὶ ὑψαυχενοῦντας ἀνοήτους ἡγούμεθα καὶ κενούς· ἂν δὲ πυκτεύοντες ἢ μαχόμενοι διεγείρωσι καὶ ἀνάγωσιν ἑαυτούς, ἐπαινοῦμεν· οὕτως ἀνὴρ ὑπὸ τύχης σφαλλόμενος ἑαυτὸν εἰς ὀρθὸν καθιστὰς καὶ ἀντίπαλον πύκτης ὅπως εἰς χεῖρας, ἐκ τοῦ ταπεινοῦ καὶ οἰκτροῦ τῇ μεγαλαυχίᾳ μεταφέρων εἰς τὸ γαῦρον καὶ ὑψηλόν, οὐκ ἐπαχθὴς οὐδὲ θρασὺς ἀλλὰ μέγας εἶναι δοκεῖ καὶ ἀήττητος ὥς που καὶ τὸν Πάτροκλον ὁ ποιητὴς μέτριον καὶ ἀνεπίφθονον ἐν τῷ κατορθοῦν ἐν δὲ τῷ τελευτᾶν μεγαλήγορον πεποίηκε λέγοντα τοιοῦτοι δʼ εἴπερ μοι ἐείκοσιν ἀντεβόλησαν. καὶ Φωκίων τἄλλα πρᾶος ἦν· μετὰ δὲ τὴν καταδίκην ἄλλοις τε πολλοῖς διεδείκνυε τὴν μεγαλοφροσύνην, καὶ πρὸς ἕνα τῶν συναποθνῃσκόντων ὀδυρόμενον καὶ δυσανασχετοῦντα τί λέγεις εἶπεν οὗτος; οὐκ ἀγαπᾷς ἀποθνῄσκων μετὰ Φωκίωνος;
6Bundan az değil, daha da çok, haksızlığa uğrayan devlet adamına izansızlara karşı kendisi hakkında bir şeyler söyleme hakkı tanınmıştır. Akhilleus da başka zaman şanı tanrılara bırakır, ölçülü konuşurdu:
Zeus bir gün bize surları sağlam Troia'yı yağmalamayı nasip ederse.
Ama hak etmediği bir hakarete uğrayıp aşağılanınca öfkesiyle böbürlenmeye koyuldu:
On iki insan şehrini gemilerimle yağmaladım;
ve
Çünkü yakınlarında parlayan miğferimin alnını görmüyorlar.
Zira açık sözlülük, hakkını savunmanın bir parçası olduğu için, büyük konuşmayı da kabul eder. Themistokles de işlerini yaparken bıktırıcı hiçbir şey söylememiş, yapmamıştı; ama Atinalıların kendisinden bıktığını, kendisini hor gördüğünü görünce şöyle demekten çekinmedi: "Ey bahtiyarlar, aynı insanlardan tekrar tekrar iyilik görmekten neden yoruluyorsunuz? Fırtınada ağacın altına sığınır gibi bana sığınıyor, hava açılınca yanımdan geçerken dallarımı yoluyorsunuz."
ἔτι τοίνυν οὐχ ἧττον ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἀδικουμένῳ τῷ πολιτικῷ δέδοται τὸ λέγειν τι περὶ αὑτοῦ πρὸς τοὺς ἀγνωμονοῦντας· ὥσπερ ὁ Ἀχιλλεὺς ἄλλως μὲν ὑφίετο τῷ θείῳ τῆς δόξης καὶ μέτριος ἦν λέγων αἴ κέ ποθι Ζεὺς δῷσι πόλιν Τροίην εὐτείχεον ἐξαλαπάξαι ὑβρισθεὶς; δὲ παρʼ ἀξίαν καὶ προπηλακισθεὶς ἐφίησι τὴν μεγαλαυχίαν τῇ ὀργῇ· δώδεκα γὰρ σὺν νηυσὶ πόλεις ἀλάπαξʼ ἀνθρώπων; καί οὐ γὰρ ἐμῆς κόρυθος λεύσσουσι μέτωπον ἐγγύθι λαμπομένης. δέχεται γὰρ ἡ παρρησία, μέρος οὖσα τῆς δικαιολογίας, τὴν μεγαληγορίαν. ἀμέλει δὲ καὶ Θεμιστοκλῆς οὐδὲν ἐπὶ τῶν πράξεων εἰπὼν οὐδὲ ποιήσας ἐπαχθές, ὁπηνίκα τοὺς Ἀθηναίους ἑώρα μεστοὺς ὄντας αὐτοῦ καὶ περιορῶντας, οὐκ ἐφείδετο λέγειν τί, ὦ μακάριοι, κοπιᾶτε, πολλάκις ὑπὸ τῶν αὐτῶν εὖ πάσχοντες; καὶ ἔτι χειμαζόμενοι μὲν ὥσπερ ὑπὸ δένδρον ὑποφεύγετε, γενομένης δʼ εὐδίας τίλλετε παρεξιόντες.
7Bunlar başka konularda haksızlığa uğradıkları için izansızlara başarılarını hatırlatmışlardı. Başarısının kendisinden ötürü kınanan kişi ise yaptıklarını övse bütünüyle bağışlanır, kınanmaz; çünkü başa kakmıyor, kendini savunuyor görünür. Demosthenes'e o parlak açık sözlülüğü veren ve Taç Üzerine konuşmasının neredeyse tamamına yayılan övgülerin bıkkınlık vermesini önleyen de buydu: Savaş konusunda suçlandığı elçilikler ve kararlarla gururlanıyordu.
οὗτοι μὲν οὖν ἄλλως ἀδικούμενοι τῶν κατωρθωμένων ἐμέμνηντο πρὸς τοὺς ἀγνωμονοῦντας. ὁ δʼ ἐπʼ αὐτοῖς ψεγόμενος οἷς κατώρθωκε παντάπασι συγγνωστός ἐστι καὶ ἄμεμπτος, ἐγκωμιάζων τὰ πεπραγμένα· δοκεῖ γὰρ οὐκ ὀνειδίζειν ἀλλʼ ἀπολογεῖσθαι. τοῦτο γοῦν λαμπρὰν τῷ Δημοσθένει παρρησίαν ἐδίδου καὶ τὸν κόρον ἀφῄρει τῶν ἐπαίνων, οἷς παρὰ πάντα τὸν λόγον ὁμοῦ τι τὸν ὑπὲρ τοῦ στεφάνου κέχρηται, σεμνυνόμενος οἷς ἐνεκαλεῖτο περὶ τοῦ πολέμου πρεσβεύμασι καὶ ψηφίσμασιν.
8Bundan pek uzak olmayan karşıtlık yönteminin de bir zarafeti vardır: Kişi, suçlandığı şeyin zıddının ayıp ve kötü olduğunu gösterir. Atina'da Lykurgos, bir şantajcıyı parayla susturduğu için sövülünce şöyle demişti: "Sizce ben nasıl bir vatandaşım ki bunca zamandır aranızda devlet işleri yaparken haksız yere alırken değil, verirken yakalanıyorum?" Cicero da Metellus'un kendisine, tanıklığıyla öldürdüklerinin savunmasıyla kurtardıklarından çok olduğunu söylemesi üzerine, "Bende ustalıktan çok güvenilirlik olduğunu kim inkâr edebilir?" diye sormuştu. Demosthenes'in şu sözleri de böyledir: "Şehrin güzelliklerinden birini sözle bile lekelemeye kalkışsaydım, kim beni haklı olarak öldürmezdi?" ve "Ben bu konularda kılı kırk yararken şehirler elimizden gitseydi, bu alçak adamlar neler söylerdi sanıyorsunuz?" Taç Üzerine konuşması genel olarak övgüleri, karşıtlıklar ve suçlamaların çürütülmesi yoluyla çok ustaca araya sokar.
οὐ πόρρω δὲ τούτου τεταγμένον ἔχει τινὰ χάριν τὸ τῆς ἀντιθέσεως, ὅταν, ἐφʼ ᾧ τις ἐγκαλεῖται, τούτου τοὐναντίον αἰσχρὸν ἀποδεικνύῃ καὶ φαῦλον. ὡς ὁ Λυκοῦργος ἐν Ἀθήναις ἐπὶ τῷ πεπεικέναι τὸν συκοφάντην ἀργυρίου λοιδορούμενος, εἶτʼ ἔφη ποῖός τις ὑμῖν δοκῶ εἶναι πολίτης, ὃς τοσοῦτον χρόνον τὰ δημόσια πράττων παρʼ ὑμῖν, διδοὺς μᾶλλον ἀδίκως ἢ λαμβάνων εἴλημμαι; καὶ ὁ Κικέρων, τοῦ Μετέλλου πρὸς αὐτὸν εἰπόντος ὅτι πλείονας ἀνῄρηκε καταμαρτυρήσας ἢ συνηγορήσας σέσωκε, τίς δʼ εἶπεν οὔ φησιν ἐν ἐμοὶ πλέον εἶναι πίστεως ἢ δεινότητος; καὶ τὰ Δημοσθένους τοιαῦτα τίς δʼ οὐκ ἂν ἀπέκτεινέ με δικαίως, εἴ τι τῶν τῇ πόλει καλῶν ὑπαρχόντων λόγῳ μόνον αἰσχύνειν ἐπεχείρησα; καὶ τί ἂν οἴεσθε λέγειν τοὺς μιαροὺς τούτους ἀνθρώπους, εἰ τότʼ ἐμοῦ περὶ τούτων ἀκριβολογουμένου ἀπῆλθον αἱ πόλεις; καὶ ὅλως ὁ περὶ τοῦ στεφάνου λόγος εὐφυέστατα ταῖς ἀντιθέσεσι καὶ λύσεσι τῶν αἰτιῶν ἐπεισάγει τοὺς ἐπαίνους.
9O konuşmadan şunu da öğrenmek yararlıdır: Demosthenes kendisi hakkındaki sözlerle dinleyicilere övgüyü pek ustaca karıştırarak konuşmasını kıskanılmaz ve kendini beğenmişlikten uzak kılmıştır. Atinalıların Euboialılara ve Thebailere nasıl davrandığını, Byzantionlulara ve Khersonesoslulara ne iyilikler yaptığını anlatır, kendisinin ise bunlarda yalnız hizmet payı olduğunu söyler. Böylece dinleyici fark etmeden övgülere katılır; kendisi hakkında söylenenlerden hoşlanır, başarılarla sevinir ve sevincin hemen ardından, bu başarıyı sağlayana hayranlık ve sevgi gelir. Bu yüzden Epameinondas da Menekleides onunla Agamemnon'dan daha büyük bir kafa taşıdığı için alay edince şöyle demişti: "Evet, sizin sayenizde, Thebaililer; sizinle birlikte tek günde Lakedaimonluların hâkimiyetine son verdim."
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦτο χρήσιμόν ἐστιν ἐν ἐκείνῳ τῷ λόγῳ καταμαθεῖν, ὅτι μιγνύων ἐμμελέστατα τῷ περὶ αὑτοῦ λόγῳ τὸν περὶ τῶν ἀκουόντων ἔπαινον ἀνεπίφθονον ἐποίει καὶ ἀφίλαυτον· οἵους μὲν Εὐβοεῦσιν οἱ Ἀθηναῖοι παρέσχον αὑτοὺς οἵους δὲ Θηβαίοις, ὅσα δὲ Βυζαντίους ἀγαθὰ καὶ Χερρονησίτας ἐποίησαν· αὑτῷ δὲ τῆς διακονίας μετεῖναι φάσκων. λανθάνει γὰρ οὕτω τὸν ἀκροατὴν τοῖς ἰδίοις ἐπαίνοις συνυποδυόμενος ὃς τοῦ ὑπὲρ αὑτοῦ λεγομένοις ἥδεται καὶ χάριν μὲν ἐφʼ οἶς κατώρθωσεν ἔχει, τῷ δὲ χαίρειν εὐθὺς ἕπεται τὸ θαυμάζειν καὶ ἀγαπᾶν διʼ ὃν κατώρθωσεν. ὅθεν καὶ Ἐπαμεινώνδας, Μενεκλείδου ποτὲ χλευάζοντος αὐτὸν ὡς μεῖζον τοῦ Ἀγαμέμνονος φρονοῦντα, διʼ ὑμᾶς γʼ εἶπεν ὦ ἄνδρες Θηβαῖοι, μεθʼ ὧν μόνον ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ κατέλυσα τὴν Λακεδαιμονίων ἀρχήν.
10İnsanların çoğu kendini övene şiddetle düşman olur, içerler; başkasını övene ise aynı şekilde davranmaz, hatta çoğu kez sevinir ve seve seve tanıklık ederler. Onun için bazıları, kendileriyle aynı şeyleri seçen ve yapan, genel olarak aynı karakterde olan kişileri vaktinde överek dinleyiciyi kendilerine ısındırıp çevirirler. Çünkü dinleyici, söz başkası hakkında bile olsa, konuşanda aynı övgüye layık bir aretē benzerliğini hemen tanır. Kendi suçlu olduğu şeylerle başkasına söven kişi, farkında olmadan ondan çok kendine söver. Bunun gibi, iyiler de iyilere saygı göstererek bilenlere kendilerini hatırlatırlar; öyle ki onlar hemen, "Sen de öyle değil misin?" diye seslenir. İskender Herakles'e, Androkottos da İskender'e saygı göstererek benzerlikle kendilerini saygıya layık kılmıştı. Dionysios ise Gelon'u kötüleyip ona Sicilya'nın gelonu, yani maskarası dediğinde, kıskançlıkla kendi gücünün büyüklüğünü ve itibarını yıktığının farkında değildi.
ἐπεὶ δὲ τῷ μὲν ἑαυτὸν ἐπαινοῦντι πολεμοῦσιν οἱ πολλοὶ σφόδρα καὶ ἄχθονται, τῷ δʼ ἑτέρους οὐχ ὁμοίως, ἀλλὰ καὶ χαίρουσι πολλάκις καὶ συνεπιμαρτυροῦσι προθύμως· εἰώθασιν ἔνιοι τοὺς ταὐτὰ προαιρουμένους καὶ πράττοντας αὐτοῖς καὶ ὅλως ὁμοιοτρόπους, ἐπαινοῦντες ἐν καιρῷ συνοικειοῦν καὶ συνεπιστρέφειν πρὸς ἑαυτοὺς τὸν ἀκροατήν· ἐπιγιγνώσκει γὰρ εὐθὺς ἐν τῷ λέγοντι, κἂν περὶ ἄλλου λέγηται, τὴν ὁμοιότητα τὴν ἀρετῆς τῶν αὐτῶν ἀξίαν ἐπαίνων οὖσαν. ὡς γὰρ ὁ λοιδορῶν ἕτερον ἐφʼ οἷς αὐτὸς ἔνοχός ἐστιν, λανθάνει λοιδορῶν μᾶλλον ἑαυτὸν ἢ ἐκεῖνον, οὕτως οἱ ἀγαθοὶ τοὺς ἀγαθοὺς τιμῶντες ἀναμιμνήσκουσιν αὑτῶν τοὺς συνειδότας· ὥστʼ εὐθὺς ἐπιφωνεῖν σὺ γὰρ οὐ τοιοῦτος; Ἀλέξανδρος μὲν οὖν Ἡρακλέα τιμῶν καὶ πάλιν Ἀλέξανδρον Ἀνδρόκοττος, ἑαυτοὺς; εἰς τὸ τιμᾶσθαι προῆγον ἀπὸ τῶν ὁμοίων. Διονύσιος δὲ τὸν Γέλωνα διασύρων καὶ γέλωτα τῆς Σικελίας ἀποκαλῶν, ἐλάνθανεν ὑπὸ φθόνου καθαιρῶν τὸ μέγεθος καὶ τὸ ἀξίωμα τῆς περὶ αὑτὸν δυνάμεως.
11Devlet adamı bunları bilmeli, gözetmelidir. Kendini övmek zorunda kalanları hafifleten bir şey de her şeyi kendilerine mal etmemek, şanı bir yük gibi kısmen talihe, kısmen tanrıya bırakmaktır. Bu yüzden Akhilleus güzel söylemişti:
Madem tanrılar bu adamı yenmeyi bana nasip etti.
Timoleon da güzel yapmıştı: Yaptıkları için Syrakusai'de Kendiliğinden Olan'a bir sunak kurmuş, evini iyi bir daimōn'a adamıştı. En iyisini ise Ainoslu Python yapmıştı: Kotys'i öldürüp Atina'ya gelmişti. Halk önderleri halkın önünde onu övmek için yarışıyordu; bazılarının bunu kıskanıp sıkıldığını görünce öne çıkıp şöyle demişti: "Atinalılar, bunu bir tanrı yaptı, biz yalnızca ellerimizi ödünç verdik." Sulla da hep Talih'i överek kıskançlığı üzerinden atardı, sonunda kendine Epaphroditos, yani Aphrodite'nin Gözdesi adını verdi. Çünkü insanlar aretē'ye yenilmektense iyi talihe yenilmeyi tercih ederler; birini kendilerine ait olmayan bir iyilik, ötekini ise kendi eksiklikleri, kendi kusurları sayarlar. Söylediklerine göre Zaleukos'un kanunlarının Lokrislilerin hoşuna gitmesinde şunun da payı büyüktü: Athena'nın sık sık kendisine göründüğünü, kanunları söyleyip öğrettiğini, getirdiklerinin hiçbirinin kendi düşüncesi ya da kararı olmadığını söylüyordu.
ταῦτα μὲν οὖν καὶ ἄλλως ἐπίστασθαι καὶ παραφυλάττειν τῷ πολιτικῷ προσήκει. τοὺς δʼ ἀναγκασθέντας ἐπαινεῖν αὑτοὺς ἐλαφροτέρους παρέχει καὶ τὸ μὴ πάντα προσποιεῖν ἑαυτοῖς, ἀλλʼ ὥσπερ φορτίου τῆς δόξης τὸ μὲν εἰς τὴν τύχην τὸ δʼ εἰς τὸν θεὸν ἀποτίθεσθαι. διὸ καλῶς μὲν ὁ Ἀχιλλεύς ἐπεὶ δὴ τόνδʼ ἄνδρα θεοὶ δαμάσασθαι ἔδωκαν καλῶς δὲ Τιμολέων, ἐν Συρακούσαις Αὐτοματίας βωμὸν ἱδρυσάμενος ἐπὶ ταῖς πράξεσι καὶ τὴν οἰκίαν ἀγαθῷ δαίμονι καθιερώσας· ἄριστα δὲ Πύθων ὁ Αἴνιος, ἐπειδὴ Κότυν ἀποκτείνας ἧκεν εἰς Ἀθήνας καὶ τῶν δημαγωγῶν διαμιλλωμένων τοῖς ἐγκωμίοις αὐτοῦ πρὸς τὸν δῆμον ᾔσθετο βασκαίνοντας ἐνίους καὶ βαρυνομένους, παρελθών ταῦτʼ εἶπεν ἄνδρες Ἀθηναῖοι, θεός τις ἔπραξεν, ἡμεῖς δὲ τὰς χεῖρας ἐχρήσαμεν ἀφῄρει δὲ καὶ Σύλλας τὸν φθόνον ἀεὶ τὴν Τύχην ἐπαινῶν, καὶ τέλος Ἐπαφρόδιτον ἑαυτὸν προσανηγόρευσε. μᾶλλον γὰρ εὐτυχίας ἢ ἀρετῆς ἡττᾶσθαι βούλονται τὸ μὲν ἀλλότριον ἀγαθὸν ἡγούμενοι, τὸ δʼ οἰκεῖον ἔλλειμμα καὶ παρʼ αὑτοὺς γενόμενον. οὐχ ἥκιστα γοῦν λέγουσιν ἀρέσαι Λοκροῖς τὴν Ζαλεύκου νομοθεσίαν, ὅτι τὴν Ἀθηνᾶν ἔφασκεν αὑτῷ φοιτῶσαν εἰς ὄψιν ἑκάστοτε τοὺς νόμους ὑφηγεῖσθαι καὶ διδάσκειν αὑτοῦ δὲ μηδὲν εἶναι διανόημα μηδὲ βούλευμα τῶν εἰσφερομένων.
12Bu ilaçları ve teselli yollarını belki de bütünüyle huysuz ve kıskanç insanlar için bulmak zorunludur. Ölçülü insanlara karşı ise övgüyü düzeltmeye başvurmak da yersiz değildir. Biri bizi söz ustası, zengin ya da nüfuzlu diye överse, bunları söylememesini, daha çok iyi, zararsız ve yararlı olup olmadığımıza bakmasını isteyebiliriz. Bunu yapan kişi övgüyü sunmuş olmaz, aktarmış olur. Kendisini övenlere sevinmiyor, tersine, uygun olmayan ve gerekmeyen şeylerle övüldüğü için rahatsız oluyor, daha kötü olanı daha iyi olanla örtüyor gibi görünür; övülmek değil, nasıl övmek gerektiğini öğretmek ister. "Şehri ben taşla, tuğlayla surlamadım; surlarıma bakmak istersen, silahlar, atlar ve müttefikler bulursun" sözü de buna dokunur gibidir.
Perikles'in sözü ise daha da iyidir. Anlatıldığına göre o can çekişirken yakınları ağlıyor, üzülüyor; komutanlıklarını, gücünü, Atinalılara kazandırıp bıraktığı onca zaferi, kenti anıyorlardı. O ise biraz doğrulup onları azarladı: Bunlar birçok kişinin ortak övgüsüydü, kimisi de aretē'den çok talihe aitti; en güzel, en büyük ve yalnız kendisine ait olanı atlıyorlardı, yani kendisi yüzünden hiçbir Atinalının yas elbisesi giymediğini.
Bu örnek, namuslu bir hatibe, söz ustalığı için övüldüğünde övgüyü yaşamına ve karakterine çevirme imkânı verir. Savaş tecrübesi ya da iyi talihi yüzünden hayranlık duyulan komutan da yumuşaklığından ve adaletinden açıkça söz edebilir. Birçok dalkavuğun söylediği gibi aşırı, kıskançlık uyandıran övgüler işitince de tersine şöyle diyebilir:
Hiçbir tanrı değilim ben; neden beni ölümsüzlere benzetiyorsun?
"Beni gerçekten tanıyorsan rüşvet almadığımı, itidalimi, makullüğümü ya da insanlığımı öv." Çünkü kıskançlık daha büyüğünü geri çevirene daha ölçülü olanı seve seve verir, yalan ve boş övgüleri kabul etmeyenlerden gerçek övgüyü esirgemez. Bu yüzden insanlar, tanrı ya da tanrı oğlu ilan edilmek istemeyip Philadelphos (Kardeş Seven), Philometor (Anne Seven), Euergetes (İyilik Sever) ya da Theophiles (Tanrı Sevgilisi) denmesini isteyen krallara bu güzel ve insanca adları vermekten sıkılmazlardı. Yine yazanlardan ve konuşanlardan bilgelik adını kendine yakıştıranlardan bunalır, felsefe yaptığını ya da ilerlediğini söyleyen, kendisi hakkında bu tür kıskandırmayan ölçülü sözler edenlerden hoşlanırlar. Oysa hatipler ve sofistler gösteri konuşmalarında "tanrısalca", "ilahice", "büyükçe" övgülerini kabul ederek "ölçülü", "insanca" övgülerini de yitirirler.
ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως πρὸς τοὺς παντάπασι χαλεποὺς καὶ βασκάνους ἀνάγκη τὰ φάρμακα καὶ τὰ παρηγορήματα μηχανᾶσθαι· πρὸς δὲ τοὺς μετρίους οὐκ ἄτοπόν ἐστι χρῆσθαι καὶ ταῖς ἐπανορθώσεσι τῶν ἐπαίνων· εἴ τις ὡς λόγιον ἢ πλούσιον ἢ δυνατὸν ἐπαινοίη, κελεύοντα μὴ ταῦτα περὶ αὐτοῦ λέγειν, ἀλλὰ μᾶλλον, εἰ χρηστὸς καὶ ἀβλαβὴς καὶ ὠφέλιμος, οὐ γὰρ εἰσφέρει τὸν ἔπαινον ὁ τοῦτο ποιῶν ἀλλὰ μετατίθησιν οὐδὲ χαίρειν δοκεῖ τοῖς ἐγκωμιάζουσιν αὐτὸν ἀλλὰ μᾶλλον, ὅτι μὴ προσηκόντως μηδʼ ἐφʼ οἷς δεῖ, δυσχεραίνειν καὶ ἀποκρύπτειν τὰ φαυλότερα τοῖς βελτίοσιν, οὐκ ἐπαινεῖσθαι βουλόμενος ἀλλʼ ἐπαινεῖν ὡς χρὴ διδάσκων. τὸ γάρ οὐ λίθοις ἐτείχισα τὴν πόλιν οὐδὲ πλίνθοις ἐγώ ἀλλʼ ἐὰν τὸν ἐμὸν τειχισμὸν βούλῃ σκοπεῖν, εὑρήσεις καὶ ὅπλα καὶ ἵππους καὶ συμμάχους τοιούτου τινὸς ἔοικεν ἅπτεσθαι. καὶ τὸ τοῦ Περικλέους ἔτι μᾶλλον· ὀλοφυρόμενοι γάρ, ὡς ἔοικεν, ἤδη καταστρέφοντος αὐτοῦ, καὶ δυσφοροῦντες οἱ ἐπιτήδειοι τῶν στρατηγιῶν ἐμέμνηντο καὶ τῆς δυνάμεως, καὶ ὅσα δὴ τρόπαια καὶ νίκας καὶ πόλεις Ἀθηναίοις κτησάμενος ἀπολέλοιπεν ὁ δὲ μικρὸν ἐπαναστὰς ἐμέμψατʼ αὐτούς, ὡς κοινὰ πολλῶν καὶ τῆς τύχης ἔνια μᾶλλον τῆ ἀρετῆς ἐγκώμια λέγοντας· τὸ δὲ κάλλιστον καὶ μέγιστον καὶ ἴδιον αὐτοῦ παραλείποντας, ὅτι διʼ αὐτὸν οὐδεὶς Ἀθηναίων μέλαν ἱμάτιον ἀνείληφε. τοῦτο δὴ τὸ παράδειγμα καὶ ῥήτορι δίδωσιν, ἄνπερ ᾖ χρηστός, ἐπαινουμένῳ περὶ λόγου δεινότητα, μεταθεῖναι τὸν ἔπαινον ἐπὶ τὸν βίον καὶ τὸ ἦθος· καὶ στρατηγῷ θαυμαζομένῳ διʼ ἐμπειρίαν πολεμικὴν ἢ εὐτυχίαν, περὶ πραότητός τε καὶ δικαιοσύνης αὐτοῦ παρρησιάσασθαι καὶ τοὐναντίον αὖ πάλιν, ὑπερφυῶν τινων λεγομένων ἐπαίνων, οἷα πολλοὶ κολακεύοντες ἐπίφθονα λέγουσιν, εἰπεῖν οὔ τίς τοι θεός εἰμι· τί μʼ ἀθανάτοισιν ἐίσκεις; ἀλλʼ εἴ με γινώσκεις ἀληθῶς, ἐπαίνει τὸ ἀδωροδόκητον ἢ τὸ σῶφρον ἢ τὸ εὔγνωμον ἢ τὸ φιλάνθρωπον. ὁ γὰρ φθόνος οὐκ ἀηδῶς τῷ τὰ μείζονα παραιτουμένῳ τὰ μετριώτερα δίδωσι, καὶ τἀληθὲς ἐγκώμιον οὐκ ἀφαιρεῖται τῶν τὰ ψευδῆ καὶ κενὰ μὴ προσδεχομένων. διὸ καὶ τῶν βασιλέων τοὺς μὴ θεοὺς μηδὲ παῖδας θεῶν ἀναγορεύεσθαι θέλοντας ἀλλὰ Φιλαδέλφους ἢ φιλομήτορας ἢ Εὐεργέτας ἢ Θεοφιλεῖς, οὐκ ἤχθοντο ταῖς καλαῖς μὲν ἀνθρωπικαῖς δὲ ταύταις προσηγορίαις τιμῶντες. ὥσπερ αὖ καὶ τῶν γραφόντων καὶ λεγόντων βαρυνόμενοι τοὺς τὸ τῆς σοφίας ἐπιγραφομένους ὄνομα, χαίρουσι τοῖς φιλοσοφεῖν ἢ προκόπτειν ἤ τι τοιοῦτο περὶ αὑτῶν ἀνεπίφθονον καὶ μέτριον λέγουσιν. οἱ δὲ ῥήτορες καὶ σοφισταὶ τὸ θείως καὶ τὸ δαιμονίως καὶ τὸ μεγάλως ἐν ταῖς ἐπιδείξεσι προσδεχόμενοι, καὶ τὸ μετρίως καὶ τὸ ἀνθρωπίνως προσαπολλύουσι.
13Göz hastası olanları rahatsız etmekten sakınanlar nasıl aşırı parlak şeylere biraz gölge karıştırırlarsa, bazıları da kendilerine yönelik övgüleri büsbütün parlak ve katıksız sunmaz; içine birtakım eksiklikler, başarısızlıklar ya da hafif hatalar katarak bıktırıcılığını ve kızdırıcılığını giderirler. Epeios da yumruk dövüşünde ölçüsüzce böbürlenip rakibinin
etini parçalayacağını, kemiklerini kıracağını
söyledikten sonra,
Yetmez mi, savaşta geri kaldığım?
demişti. Ama o belki gülünçtür, çünkü atletçe bir övünmeyi korkaklık ve ödlekliğini itiraf ederek hafifletmeye çalışır. Asıl uyumlu ve zarif olan kişi, kendi hakkında birazcık unutkanlık, bilgisizlik, şan hırsı ya da bazı dersleri ve konuşmaları dinleme konusunda gevşeklik söyleyendir. Odysseus şöyle der:
Ama gönlüm dinlemek istiyordu, kaşlarımla işaret edip arkadaşlarıma beni çözmelerini buyurdum.
Yine
Ama dinlemedim, oysa çok daha kârlı olurdu, onu görmek, belki bana konukluk armağanı verir diye.
Genel olarak, bütünüyle ayıp ve bayağı olmayan hatalar övgünün yanına konunca kıskançlığı giderir. Birçok kişi de övgülerin arasına kimi zaman yoksulluğunu, darlığını, hatta düşük soyunu itiraf etmeyi katarak kıskançlığı köreltir. Agathokles gençlere altın ve işlemeli kadehlerle içkiye kadeh kaldırırken toprak kadehler de getirtmiş ve şöyle demişti: "Azim, çalışkanlık ve cesaret işte budur; biz eskiden bunları yapardık, şimdi ötekileri yapıyoruz." Çünkü Agathokles'in, düşük soyu ve yoksulluğu yüzünden çömlekçi işliğinde yetiştiği sanılırdı; sonra neredeyse bütün Sicilya'nın kralı olmuştu.
καὶ μὴν ὥσπερ οἱ τοὺς ὀφθαλμιῶντας ἐνοχλεῖν φυλαττόμενοι τοῖς ἄγαν λαμπροῖς σκιάν τινα παραμιγνύουσιν, οὕτως ἔνιοι τοὺς αὑτῶν ἐπαίνους μὴ παντελῶς λαμπροὺς μηδʼ ἀκράτους προσφέροντες, ἀλλά τινας ἐλλείψεις ἢ ἀποτεύξεις ἢ ἁμαρτίας ἐλαφρὰς ἐμβάλλοντες, ἀφαιροῦσι τὸ ἐπαχθὲς αὐτῶν καὶ νεμεσητόν· ὥσπερ ὁ Ἐπειός, οὐ μέτρια περὶ τῆς πυκτικῆς εἰπὼν καὶ θρασυνάμενος ὡς ἀντικρὺ χρόα τε ῥηξει σύν τ’ ὀστέ" ἀράξει. ἧ οὐχ ἅλις (φησίν) ὅττι μάχης ἐπιδεύομαι; ἀλλʼ οὗτος μὲν ἴσως γελοῖος, ἀθλητικὴν ἀλαζονείαν δειλίας καὶ ἀνανδρίας ἐξομολογήσει παραμυθούμενος ἐμμελὴς δὲ καὶ χαρίεις ὁ λήθην τινὰ καθʼ αὑτοῦ λέγων ἢ ἄγνοιαν ἢ φιλοτιμίαν, ἢ πρός τινα μαθήματα καὶ λόγων ἀκρόασιν ὀλιγωρίαν ὡς ὁ Ὀδυσσεὺς αὐτὰρ ἐμὸν κῆρ ἤθελʼ ἀκουέμεναι, λῦσαι δʼ ἐκέλευον ἑταίρους ὀφρύσι νευστάζων. καὶ πάλιν ἀλλʼ ἐγὼ οὐ πιθόμην ἦ τʼ ἂν πολὺ κέρδιον ἦεν, ὄφρʼ αὐτόν τε ἴδοιμι, καὶ εἴ μοι ξείνια δοίη. καὶ ὅλως ὅσαι μὴ παντάπασιν αἰσχραὶ μηδʼ ἀγεννεῖς · ἁμαρτίαι, παρατιθέμεναι τοῖς ἐπαίνοις τὸν φθόνον ἀφαιροῦσι. πολλοὶ δὲ καὶ πενίας καὶ ἀπορίας καὶ νὴ Δία δυσγενείας ἐξομολόγησιν ἔστιν ὅτε τοῖς ἐγκωμίοις παρεμβάλλοντες, ἀμβλυτέρῳ τῷ φθόνῳ χρῶνται · καθάπερ Ἀγαθοκλῆς χρυσᾶ ποτήρια καὶ τορευτὰ τοῖς νέοις προπίνων ἐκέλευσε καὶ κεραμεᾶ κομισθῆναι καὶ τοιοῦτόν ἐστιν ἔφη τὸ ἐνδελεχὲς καὶ φιλόπονον καὶ ἀνδρεῖον· ἡμεῖς πάλαι ταῦτα, νῦν δʼ ἐκεῖνα ποιοῦμεν ἐδόκει γὰρ ἐν κεραμείῳ τεθράφθαι διὰ δυσγένειαν καὶ πενίαν ὁ Ἀγαθοκλῆς, εἶτα συμπάσης ὀλίγου δεῖν ἐβασίλευσε Σικελίας.
14Bunlar, kendini övmeye dışarıdan getirilebilecek ilaçlardır. Başka ilaçlar da bir bakıma övülen şeylerin içinde bulunur. Cato bunlara başvururdu: Kendi işlerini ihmal ettiği, vatanı için geceleri uyumadığı için kıskanıldığını söylerdi. Şu sözler de öyledir:
Nasıl akıllı sayılırım ki, rahatça ordunun çoğu arasında sayılıp en bilgeyle eşit pay alabilirken?
Ve yine:
Eski zahmetlerimin karşılığını yitirmekten çekinerek şimdiki emekleri de reddetmiyorum.
Çünkü insanların çoğu ev ve tarla gibi şanı ve aretē'yi de bedavaya, kolayca edinmiş görünenlere kıskanır, onları büyük zahmet ve tehlikelerle satın alanlara değil.
καὶ ταῦτα μὲν ἔξωθεν ἔστιν ἐπεισάγεσθαι φάρμακα τῆς περιαυτολογίας. ἕτερα δʼ αὐτοῖς τρόπον τινὰ τοῖς ἐπαινουμένοις ἔνεστιν· οἷς καὶ Κάτων ἐχρῆτο φθονεῖσθαι λέγων, ὅτι τῶν ἰδίων ἀμελεῖ καὶ τὰς νύκτας ἀγρυπνεῖ διὰ τὴν πατρίδα καὶ τὸ πῶς δʼ ἂν φρονοίην, ᾧ παρῆν ἀπραγμόνως ἐν τοῖσι πολλοῖς ἠριθμημένῳ στρατοῦ ἴσον μετασχεῖν τῷ σοφωτάτῳ τύχης. καὶ τὸ ὀκνῶν δὲ μόχθων τῶν πρὶν ἐκχέαι χάριν, καὶ τοὺς παρόντας οὐκ ἀπωθοῦμαι πόνους. ὡς γὰρ οἰκίαν καὶ χωρίον, οὕτω καὶ δόξαν οἱ πολλοὶ καὶ ἀρετὴν τοῖς προῖκα καὶ ῥᾳδίως ἔχειν δοκοῦσιν οὐ τοῖς πριαμένοις πόνων πολλῶν καὶ κινδύνων φθονοῦσιν.
15Övgüyü yalnız incitmeden ve kıskandırmadan değil, yararlı ve faydalı olacak biçimde de sunmak gerekir ki bunu değil, bununla başka bir şeyi yapıyor görünelim. Önce şuna bak: Kişi kendini, dinleyicileri teşvik etmek, onlarda gayret ve şan hırsı uyandırmak için övebilir mi? Nestor, kendi kahramanlıklarını ve savaşlarını anlatarak hem Patroklos'u teşvik etmiş hem de dokuz kişiyi teke tek dövüşe kaldırmıştı. Çünkü hem iş hem söz içeren teşvik, kişisel örnek ve gayretle canlıdır; harekete geçirir, kışkırtır, atılımla ve prohairesis'le birlikte bu şeylerin imkânsız olmadığı, erişilebileceği umudunu verir. Bu yüzden Lakedaimon'daki korolarda yaşlılar
Biz bir zamanlar yiğit delikanlılardık
diye söyler, çocuklar
Biz ise çok daha güçlü olacağız,
gençler de
Biz şimdi oyuz; istersen gel gör
diye. Kanun koyucu, gençlere yakın ve kendilerinden örnekleri o işleri yapmış olanlar aracılığıyla sunarak güzel ve devlet adamına yaraşır bir şey yapmıştır.
ἐπεὶ δʼ οὐ μόνον ἀλύπως καὶ ἀνεπιφθόνως ἀλλὰ καὶ χρησίμως καὶ ὠφελίμως προσοιστέον ἐστὶ τοὺς ἐπαίνους, ἵνα μὴ τοῦτο πράττειν ἀλλʼ ἕτερὸν τι διὰ τούτου δοκῶμεν· ὅρα πρῶτον, εἰ προτροπῆς ἕνεκα καὶ ζήλου καὶ φιλοτιμίας τῶν ἀκουόντων αὑτὸν ἄν τις ἐπαινέσειεν. ὥσπερ ὁ Νέστωρ τὰς ἑαυτοῦ διηγούμενος ἀριστείας καὶ μάχας τόν τε Πάτροκλον παρώρμησε καὶ τοὺς ἐννέα πρὸς τὴν μονομαχίαν ἀνέστησεν. ἡ γὰρ ἔργον ὁμοῦ· καὶ λόγον ἔχουσα προτροπὴ καὶ παράδειγμα καὶ ζῆλον οἰκεῖον ἔμψυχός ἐστι καὶ κινεῖ καὶ παροξύνει, καὶ μεθʼ ὁρμῆς καὶ προαιρέσεως ἐλπίδας ὡς ἐφικτῶν καὶ οὐκ ἀδυνάτων παρίστησι. διὸ καὶ τῶν ἐν Λακεδαίμονι χορῶν ᾄδουσιν οἱ μὲν τῶν γερόντων ἄμμες ποτʼ ἦμες ἄλκιμοι νεανίαι οἱ δὲ τῶν παίδων ἄμμες δὲ γʼ ἐσσόμεθα πολλῷ κάρρονες οἱ δὲ τῶν νεανίσκων ἄμμες δὲ γʼ εἰμές αἰ δὲ λῇς, αὐγάσδεο· καλῶς καὶ πολιτικῶς τοῦ νομοθέτου τὰ πλησίον καὶ οἰκεῖα παραδείγματα τοῖς νέοις διʼ αὐτῶν τῶν εἰργασμένων ἐπιθέντος.
16Bazı durumlarda küstah ve atak birini sindirmek, korkutmak, alçaltıp yola getirmek için de kendimiz hakkında böbürlenip büyük konuşmanın zararı yoktur. Nestor yine şöyle der:
Ben daha önce sizden iyi adamlarla da düşüp kalktım, onlar da beni hiç hor görmezlerdi.
Aristoteles de İskender'e, yalnız çok insana hükmedenlerin değil, tanrılar hakkında doğru kanaatlere sahip olanların da büyük düşünebileceğini söylemişti. Bu tür sözler hasımlara ve düşmanlara karşı da işe yarar:
Bahtsızların çocuklarıdır gücüme karşı duranlar.
Agesilaos da büyük kral denen Pers kralı hakkında, "Benden daha adil değilse, ne bakımdan benden büyük?" demişti. Lakedaimonlular Thebailileri suçladığında Epameinondas, "Hiç değilse sizin kısa konuşmanıza son verdik" demişti.
Bunlar hasımlara ve düşmanlara karşıdır. Dostlardan ve vatandaşlardan ise küstahlık edenleri yatıştırıp alçaltmak, korkup sinenleri de gerektiğinde böbürlenerek yeniden yükseltip yüreklendirmek mümkündür. Kyros tehlikelerde ve savaşlarda büyük konuşurdu, başka zaman büyük konuşan biri değildi. II. Antigonos da başka zaman alçakgönüllü ve ölçülüydü; ama Kos deniz savaşında dostlarından biri, "Düşman gemilerinin ne kadar çok olduğunu görmüyor musun?" deyince, "Peki beni kaç gemi sayıyorsunuz?" demişti.
Homeros da bunu fark etmiş görünüyor. Odysseus'u, arkadaşları Kharybdis'in gürültüsünden ve dalgalarından korktuğunda kendi ustalığını ve cesaretini hatırlatırken gösterir:
Bu, Kyklops'un bizi oyuk mağarada zorla kapattığı zamandan büyük bir kötülük değil; ama oradan da benim aretē'mle, kararımla ve nous'umla kaçıp kurtulduk.
Çünkü bu tür övgü, halk avcısı ya da sofistçe gösteriş yapan birinin, alkış ve şapırtı dileyen birinin övgüsü değildir; aretē ve epistēmē'yi dostlara cesaret rehini olarak veren birinin övgüsüdür. Tehlikeli zamanlarda, önderlik tecrübesi ve gücü olan birinin şanı ve ona duyulan güven kurtuluş için büyük bir şeydir.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ καταπλήξεως ἐνιαχοῦ καὶ συστολῆς ἕνεκα καὶ τοῦ ταπεινῶσαι καὶ λαβεῖν ὑποχείριον τὸν αὐθάδη καὶ ἰταμὸν οὐ χεῖρόν ἐστι κομπάσαι τι περὶ αὑτοῦ καὶ μεγαληγορῆσαι. καθάπερ αὖ πάλιν ὁ Νέστωρ ἤδη γάρ ποτʼ ἐγὼ καὶ ἀρείοσιν ἠέπερ ὑμῖν ἀνδράσιν ὡμίλησα, καὶ οὒ ποτὲ μʼ οἵ γʼ ἀθέριζον. οὕτω δὴ καὶ πρὸς Ἀλέξανδρον Ἀριστοτέλης οὐ μόνον ἔφη τοῖς πολλῶν κρατοῦσιν ἐξεῖναι μέγα φρονεῖν, ἀλλὰ καὶ τοῖς περὶ θεῶν δόξας ἀληθεῖς ἔχουσι. χρήσιμα δὲ καὶ πρὸς πολεμίους καὶ πρὸς ἐχθροὺς τὰ τοιαῦτα δυστήνων δέ τε παῖδες ἐμῷ μένει ἀντιόωσι. καὶ περὶ τοῦ Περσῶν βασιλέως μεγάλου καλουμένου ὁ Ἀγησίλαος τί δʼ ἐμοῦ γε μείζων ἐκεῖνος, εἰ μὴ καὶ δικαιότερος; καὶ πρὸς τοὺς Λακεδαιμονίους τῶν Θηβαίων κατηγοροῦντας ὁ Ἐπαμεινώνδας ἡμεῖς μὲν γʼ ὑμᾶς βραχυλογοῦντας ἐπαύσαμεν ἀλλὰ ταῦτα μὲν πρὸς ἐχθροὺς καὶ πολεμίους· τῶν δὲ φίλων καὶ πολιτῶν οὐ μόνον ἔστι τοὺς θρασυνομένους καταστορέσαι καὶ ποιῆσαι ταπεινοτέρους, ἀλλὰ καὶ τοὺς περιφόβους καὶ καταπλῆγας ἐξᾶραι πάλιν καὶ παρορμῆσαι, χρησάμενον ἐν δέοντι μεγαλαυχίᾳ. καὶ γὰρ ὁ Κῦρος παρὰ τὰ δεινὰ καὶ τὰς μάχας ἐμεγαληγόρει ἄλλοτε δʼ οὐ μεγαλήγορος ἦν. καὶ Ἀντίγονος ὁ δεύτερος τἄλλα μὲν ἦν ἄτυφος καὶ μέτριος, ἐν δὲ τῇ περὶ Κῶν ναυμαχίᾳ τῶν φίλων τινὸς εἰπόντος οὐχ ὁρᾷς, ὅσῳ πλείους εἰσὶν αἱ πολέμιαι νῆες; ἐμὲ δὲ γʼ αὐτόν εἶπε πρὸς πόσας ἀντιτάττετε; καὶ τοῦτο δʼ ἔοικε συνιδεῖν Ὅμηρος· τὸν γὰρ Ὀδυσσέα πεποίηκεν, ἀποδειλιώντων τῶν ἑταίρων πρὸς τὸν ψόφον καὶ κλύδωνα τὸν περὶ τὴν Χάρυβδιν, ἀναμιμνήσκοντα τῆς αὑτοῦ δεινότητος καὶ ἀνδρείας· οὐ μὲν δὴ τόδε μεῖζον ἔπι κακόν, ἢ ὅτε Κύκλωψ εἴλει ἐνὶ σπῆι γλαφυρῷ κρατερῇ γε βίῃφι ἀλλὰ καὶ ἔνθεν ἐμῇ ἀρετῇ βουλῇ τε νόῳ τε ἐκφύγομεν. οὐ γάρ ἐστι δημαγωγοῦντος οὐδὲ σοφιστιῶντος ὁ τοιοῦτος ἔπαινος οὐδὲ κρότον οὐδὲ ποππυσμὸν αἰτοῦντος, ἀλλὰ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν ἐπιστήμην ἐνέχυρον τοῦ θαρρεῖν τοῖς φίλοις διδόντος. μέγα γὰρ ἐν καιροῖς ἐπισφαλέσι πρὸς σωτηρίαν δόξα καὶ πίστις ἀνδρὸς ἡγεμονικὴν ἐμπειρίαν καὶ δύναμιν ἔχοντος·
17Kendini başkasının övgüsüyle ve şanıyla karşılaştırmanın devlet adamına hiç yakışmadığı daha önce söylendi. Ama büyük konularda yanlış yöneltilmiş bir övgü, kötü şeylere gayret ve kötü bir prohairesis aşılayarak zarar verip yozlaştırıyorsa, farkı göstererek dinleyiciyi bundan kurtarmak, daha doğrusu daha iyiye çevirmek yararsız değildir. Sanırım kötülük sövülüp yerilirken insanların çoğunun gönüllü olarak ondan uzak durduğunu görmek insanı sevindirir. Ama kötülük şan kazanırsa, hazlara ve açgözlülüğe götüren şeye bir de saygı ve itibar eklenirse, ona yenik düşmeyecek kadar şanslı ya da güçlü bir tabiat yoktur. Bu yüzden devlet adamı insanların değil, işlerin övgüsüyle, işler kötüyse savaşmalıdır. Çünkü asıl yozlaştıran bu övgülerdir; onlarla birlikte ayıp şeyleri taklit etmek, güzelmiş gibi onlara gayret etmek de içeri sızar.
Bunlar en iyi, gerçek olanlarla karşılaştırıldığında çürütülür. Trajedi oyuncusu Theodoros'un komedi oyuncusu Satyros'a, seyirciyi güldürmenin değil, gözyaşı döktürmenin hayranlık uyandırıcı olduğunu söylediği anlatılır. Sanırım bir filozof ona daha iyi bir cevap verirdi: "Azizim, ağlatmak ve gözyaşı döktürmek değil, üzülüp ağlayanları dindirmek yücedir." Böyle kendini övmek dinleyiciye yarar, yargısını değiştirir. Zenon da Theophrastos'un öğrencilerinin kalabalığı karşısında şöyle demişti: "Onun korosu daha büyük, benimki daha uyumlu." Phokion ise, Leosthenes henüz başarılıyken hatipler ona kendisinin şehre ne iyilik yaptığını sorunca şöyle demişti: "Hiçbir şey; yalnız ben komutanken cenaze konuşması yapmadınız, ölenlerin hepsi atalarının mezarlarına gömüldü." Krates de şu dizelere pek zarifçe karşılık vermişti:
Yediklerim, azgınlığım, aşkla tattıklarım benimdir.
O da şöyle yazdı:
Öğrendiklerim, düşündüklerim, Musalarla edindiğim yüce şeyler benimdir.
Bu tür övgü güzel ve yararlıdır, boş ve gereksiz şeyler yerine yararlı olanlara hayranlık duymayı, onları sevmeyi öğretir. Bu da konumuz için söylenenlerin arasına katılsın.
ὅτι μὲν οὖν τὸ πρὸς ἔπαινον ἀλλότριον καὶ δόξαν ἀντιπαραβάλλειν ἑαυτὸν ἥκιστα πολιτικόν, εἴρηται πρότερον· οὐ μὴν ἀλλʼ ὅπου βλάπτει καὶ διαφθείρει ζῆλον ἐμποιῶν πρὸς τὰ φαῦλα καὶ προαίρεσιν πονηρὰν ἐν πράγμασι μεγάλοις ἡμαρτημένος ἔπαινος, οὐκ ἄχρηστόν ἐστιν ἐκκροῦσαι μᾶλλον δʼ ἀποστρέψαι τὸν ἀκροατὴν ἐπὶ τὰ κρείττω, τὴν διαφορὰν ἐνδεικνύμενον. ἀγαπήσειε γὰρ ἄν τις οἶμαι λοιδορουμένης κακίας καὶ ψεγομένης ἐθέλοντας ἀπέχεσθαι τοὺς πολλοὺς ὁρῶν· εἰ δὲ προσλάβοι δόξαν ἡ κακία, καὶ τῷ καθʼ ἡδονὰς αὐτῆς καὶ πλεονεξίας ἄγοντι προσγένοιτο τιμὴ καὶ τὸ εὐδοκιμεῖν, οὐκ ἔστιν οὕτως εὐτυχὴς οὐδʼ ἰσχυρὰ φύσις, ἧς οὐκ ἂν κρατήσειε. διὸ δεῖ μὴ τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἐπαίνοις, ἀλλὰ τοῖς τῶν πραγμάτων, ἂν ᾖ φαῦλα, πολεμεῖν τὸν πολιτικόν· οὗτοι γὰρ διαστρέφουσι καὶ τούτοις τὸ μιμεῖσθαι τὰ αἰσχρὰ καὶ ζηλοῦν ὡς καλὰ συνεισέρχεται. μάλιστα δʼ ἐξελέγχονται τοῖς ἀληθινοῖς παρατιθεμένοις· οἷον ὁ τῶν τραγῳδιῶν ὑποκριτὴς Θεόδωρος εἰπεῖν ποτε πρὸς τὸν κωμικὸν λέγεται Σάτυρον, ὡς οὐ θαυμαστόν ἐστι, τὸ γελᾶν ποιεῖν τοὺς θεατὰς ἀλλὰ τὸ δακρύειν καὶ κλαίειν. ἄμεινον δʼ ἂν οἶμαι πρὸς τοῦτον αὐτὸν εἴποι φιλόσοφος ἀνήρ ἀλλʼ οὐ τὸ ποιεῖν, ὦ βέλτιστε, κλαίειν καὶ δακρύειν, τὸ δὲ παύειν λυπουμένους καὶ κλαίοντας σεμνόν ἐστιν. ἐπαινῶν γὰρ ἑαυτὸν ὠφελεῖ τὸν ἀκούοντα καὶ μετατίθησι τὴν κρίσιν. οὕτω καὶ ὁ Ζήνων πρὸς τὸ πλῆθος τῶν Θεοφράστου μαθητῶν ὁ κείνου χορός ἔφη μείζων, οὑμὸς δὲ συμφωνότερος. καὶ ὁ Φωκίων, ἔτι τοῦ Λεωσθένους εὐημεροῦντος, ὑπὸ τῶν ῥητόρων ἐρωτώμενος τί τὴν πόλιν αὐτὸς ἀγαθὸν πεποίηκεν, οὐδέν εἶπεν ἀλλʼ ἢ ὑμᾶς, ἐμοῦ στρατηγοῦντος, ἐπιτάφιον λόγον μὴ εἰπεῖν ἀλλὰ πάντας ἐν τοῖς πατρῴοις μνήμασι θάπτεσθαι τοὺς ἀποθνῄσκοντας. πάνυ δὲ χαριέντως καὶ ὁ Κράτης πρὸς τὸ ταῦτʼ ἔχω, ὅσσʼ ἔφαγον καὶ ἐφύβρισα ἠδὲ μετʼ ἔρωτος τέρφθην· ἀντέγραψε τὸ ταῦτʼ ἔχω, ὅσσʼ ἔμαθον καὶ ἐφρόντισα καὶ μετὰ Μουσῶν σέμνʼ ἐδάην. καλὸς γὰρ ὁ τοιοῦτος ἔπαινος καὶ ὠφέλιμος καὶ διδάσκων τὰ χρήσιμα καὶ τὰ συμφέροντα θαυμάζειν καὶ ἀγαπᾶν ἀντὶ τῶν κενῶν καὶ περιττῶν. διὸ τοῦτο μὲν συγκατατετάχθω τοῖς εἰρημένοις εἰς τὸ πρόβλημα.
18Konunun sırası bizden şunu söylememizi istiyor: Herkes yersiz yere kendini övmekten nasıl kaçınabilir? Kendini övmek, kendini sevmeyi dayanak yaptığı için güçlü bir şeydir; şan konusunda çok ölçülü görünenlere bile çoğu kez saldırır, içlerine işler. Sağlık öğütlerinden biri nasıl hastalıklı yerlerden bütünüyle uzak durmak ya da oralarda iken kendine daha çok dikkat etmekse, kendini övmenin de kaygan fırsatları ve yerleri vardır, her bahaneyle insanı ona sürükler.
Önce, dediğimiz gibi, başkaları övülürken şan hırsı kendini övme arzusunu dışa vurur. İnsanı adeta bir kaşıntı gibi ısıran, gıdıklayan, dayanılmaz bir arzu ve şana atılış yakalar; hele başka biri eşit ya da daha küçük şeylerle övülüyorsa. Başkaları gözünün önünde yerken aç insanın isteği nasıl daha çok kışkırılır, keskinleşirse, yakınlarına yapılan övgü de şana düşkün olup kendine hâkim olamayanları kıskançlıkla tutuşturur.
λείπεται ὁ ἡμῖν, τοῦ λόγου τὸ ἐφεξῆς ἀπαιτοῦντος καὶ παρακαλοῦντος, εἰπεῖν ὅπως ἂν ἕκαστος ἐκφύγοι τὸ ἐπαινεῖν ἀκαίρως ἑαυτόν. μέγα γὰρ ἡ περιαυτολογία τὴν φιλαυτίαν ὁρμητήριον ἔχουσα, καὶ τοῖς πάνυ δοκοῦσι μετρίως ἔχειν πρὸς δόξαν ἐμφύεται πολλάκις ἐπιτιθεμένη. καθάπερ γὰρ τῶν ὑγιεινῶν ἕν ἐστι παραγγελμάτων τὸ τὰ νοσώδη χωρία φυλάττεσθαι παντάπασιν ἢ προσέχειν μᾶλλον αὑτῷ γιγνόμενον ἐν αὐτοῖς, οὕτως ἔχει τινὰς ἡ περιαυτολογία καιροὺς; καὶ τόπους ὀλισθηροὺς καὶ περιφέροντας εἰς αὐτὴν ἐκ πάσης προφάσεως. πρῶτον μὲν γὰρ ἐν τοῖς ἀλλοτρίοις ἐπαίνοις, ὥσπερ εἴρηται, τὸ φιλότιμον ἐξανθεῖ τὴν περιαυτολογίαν καί τις αὐτὸ καταλαμβάνει δακνόμενον καὶ γαργαλιζόμενον οἷον ὑπὸ κνησμοῦ δυσκαρτέρητος ἐπιθυμία καὶ ὁρμὴ πρὸς δόξαν, ἄλλως τε κἂν ἐπὶ τοῖς ἴσοις ἕτερος ἢ τοῖς ἐλάττοσιν ἐπαινῆται. καθάπερ γὰρ οἱ πεινῶντες ἑτέρων ἐσθιόντων ἐν ὄψει μᾶλλον ἐρεθίζονται καὶ παροξύνονται τὴν ὄρεξιν οὕτως ὁ τῶν πλησίον ἔπαινος ἐκκάει τῇ ζηλοτυπίᾳ τοὺς πρὸς δόξαν ἀκρατῶς ἔχοντας.
19İkincisi, talihli ve istedikleri gibi gitmiş işleri anlatmak, birçoğunu farkında olmadan sevinçle böbürlenmeye ve övünmeye sürükler. Kazandıkları zaferleri, siyasette başarılarını ya da valiler nezdinde itibar kazanmış davranışlarını ve sözlerini anlatmaya bir kez koyuldular mı kendilerini tutamaz, ölçüyü bulamazlar. Denizciler ve askerler özellikle kendini övmenin bu türüne yakalanırlar. Valilerin içki sofralarından ve büyük işlerden dönenlerin başına da sık sık gelir: Ünlü kişilerden ve krallardan söz ederken onların kendileri hakkında söylediği birtakım güzel sözleri de araya katar, kendilerini övmediklerini, başkalarının kendileri için söylediği övgüleri anlattıklarını sanırlar. Bazıları da krallardan ve komutanlardan gördükleri ağırlama, selamlama ve yakınlığı anlatırken kendilerini övdüklerinin değil, onların makullüğünü ve insanlığını kanıtladıklarının sanılacağını düşünür. Bu yüzden başkalarını överken kendimize iyice dikkat etmeli, övgülerin bencillikten ve kendini övmekten temiz ve kuşkusuz olmasını sağlamalıyız; Patroklos'u bahane edip aslında kendimizi övüyor görünmemeliyiz.
δεύτερον αἱ τῶν εὐτυχῶς καὶ κατὰ νοῦν πεπραγμένων διηγήσεις λανθάνουσι πολλοὺς εἰς μεγαλαυχίαν ὑπὸ χαρᾶς ἐκφέρουσαι καὶ κόμπον· ἐμπεσόντες γὰρ εἰς τὸ λέγειν νίκας τινὰς ἑαυτῶν ἢ κατορθώσεις ἐν πολιτεύμασιν ἢ παρʼ ἡγεμόσι πράξεις καὶ λόγους εὐδοκιμήσαντας, οὐ κρατοῦσιν οὐδὲ μετριάζουσιν. ᾧ γένει μάλιστα τῆς περιαυτολογίας τὸ ναυτικὸν ἰδεῖν ἔστι καὶ στρατιωτικὸν ἁλισκόμενον, συμβαίνει δὲ καὶ τοῖς ἐκ πότων ἡγεμονικῶν καὶ πραγμάτων μεγάλων ἐπανήκουσι τοῦτο πάσχειν ἐπιεικῶς· μεμνημένοι γὰρ ἀνδρῶν ἐπιφανῶν καὶ βασιλικῶν συγκαταπλέκουσι περὶ αὑτῶν εὐφημίας τινὰς ὑπʼ ἐκείνων εἰρημένας, καὶ νομίζουσιν οὐχ αὑτοὺς ἐπαινεῖν ἀλλʼ ἑτέρων ἐπαίνους διηγεῖσθαι περὶ αὑτῶν γενομένους. οἱ δʼ ὅλως οἴονται λανθάνειν τοὺς ἀκούοντας, ὅταν βασιλέων καὶ αὐτοκρατόρων δεξιώσεις καὶ προσαγορεύσεις καὶ φιλοφροσύνας ἀπαγγέλλωσιν, ὡς οὐχ αὑτῶν ἐπαίνους ἀποδείξεις δὲ τῆς ἐκείνων ἐπιεικείας καὶ φιλανθρωπίας διεξιόντες. ὅθεν εὖ μάλα δεῖ προσέχειν ἑαυτοῖς περὶ τοὺς ἑτέρων ἐπαίνους, ὅπως καθαροὶ καὶ ἀνύποπτοι φιλαυτίας καὶ περιαυτολογίας ὦσι, καὶ μὴ δοκῶμεν Πάτροκλον πρόφασιν σφᾶς δʼ αὐτοὺς διʼ ἐκείνων ἐπαινεῖν.
20Kınama ve suçlama türü de tehlikelidir, şan hastalarına yan yollar sunar. Yaşlılar en çok buna düşerler; başkalarına öğüt vermeye, kötü alışkanlıkları ve hatalı işleri yermeye başlayınca bu konularda kendilerinin harika insanlar olduğunu söyleyip kendilerini yüceltirler. Bunlara, yalnız yaşları değil, şanları ve aretē'leri de varsa hak tanımak gerekir, çünkü bunun yararı vardır, azarlananlarda büyük bir gayret ve şan hırsı uyandırır. Öteki hepimiz ise bu sapmadan çok sakınmalı, korkmalıyız. Yakınlarımızı azarlamak zaten üzücü, zor katlanılır ve büyük dikkat isteyen bir şeydir. Buna kendi övgüsünü karıştıran, başkasının itibarsızlığıyla kendine şan avlayan kişi, başkalarının rezilliğinden itibar kazanmak isteyen biri olarak bütünüyle bıktırıcı ve bayağıdır.
ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ περὶ τοὺς ψόγους καὶ τὰς καταιτιάσεις γένος ἐπισφαλές ἐστι καὶ παρέχον ἐκτροπὰς τοῖς περὶ δόξαν νοσοῦσιν. ᾧ μάλιστα περιπίπτουσιν οἱ γέροντες, ὅταν εἰς τὸ νουθετεῖν ἑτέρους καὶ κακίζειν ἔθη φαῦλα καὶ πράξεις ἡμαρτημένας προαχθῶσι, μεγαλύνοντες αὑτοὺς ὡς περὶ ταὐτὰ θαυμασίους δή τινας γενομένους. τούτοις μὲν οὖν, ἂν μὴ μόνον ἔχωσιν ἡλικίαν ἀλλὰ καὶ δόξαν καὶ ἀρετήν, δοτέον· οὐ γὰρ ἀνωφελὲς, ἀλλὰ μέγα ζῆλον ἐμποιοῦν ἅμα καὶ φιλοτιμίαν τινὰ τοῖς οὕτω κολαζομένοις. οἱ δʼ ἄλλοι σφόδρα φυλάττεσθαι καὶ δεδιέναι τὴν ἐκτροπὴν ταύτην ὀφείλομεν. ἀνιαροῦ γὰρ ὄντος ἄλλως καὶ μόλις ἀνεκτοῦ τοῦ τῶν πλησίον ἐλέγχου καὶ δεομένου πολλῆς εὐλαβείας, ὁ μιγνύων ἔπαινον ἴδιον ἀλλοτρίῳ ψόγῳ καὶ διʼ ἀδοξίας ἑτέρου δόξαν αὑτῷ θηρώμενος,ʼ ἐπαχθὴς παντάπασι καὶ φορτικὸς ἐστιν, ὡς ἐνευδοκιμεῖν ἀσχημονοῦσιν ἄλλοις βουλόμενος.
21Tabiatları gereği kolay gülmeye yatkın olanların, bedenin en yumuşak kısımlarını kaydırıp oynatarak bu hâli harekete geçiren gıdıklama ve dokunmalardan sakınması gerekir. Şana aşırı tutkuyla bağlananlara da en çok şu öğütlenebilir: Başkaları tarafından övülürken kendilerini övmekten uzak dursunlar. Çünkü övülen kişi yüzsüzleşmemeli, kızarmalıdır; kendisi hakkında büyük sözler söyleyenleri durdurmalı, eksik övdüler diye azarlamamalıdır. Oysa çoğu insan tam bunu yapar: Başka işlerini, yiğitliklerini kendisi hatırlatır, araya sıkıştırır, sonunda kendi sözleriyle başkalarından gelen övgüyü de bozar.
Bazıları dalkavukluk edip onları gıdıklar ve şişirir. Bazıları da kötü niyetle küçük bir övgü yemi atıp kendini övmeye çağırır. Kimileri de Menandros'taki askeri sorguya çektikleri gibi, gülmek için üstelerler: "Sura çıkarken. Ben ciddi ciddi gösteriyorum, onlar yine burun kıvırdı."
ἔτι τοίνυν τοῖς μὲν πρὸς τοὺς γέλωτας εὐκαταφόροις φύσει καὶ προχείροις μάλιστα φεύγειν προσήκει καὶ φυλάττεσθαι τοὺς γαργαλισμοὺς καὶ τὰς ψηλαφήσεις, ἐν αἷς τὰ λειότατα τοῦ σώματος ὀλισθάνοντα καὶ συρρέοντα κινεῖ καὶ συνεξορμᾷ τὸ πάθος· ὅσοι δὲ πρὸς δόξαν ἐμπαθέστερον ἐρρυήκασι, τούτοις ἄν τις οὐχ ἥκιστα παραινέσειεν ἀπέχεσθαι τοῦ σφᾶς αὐτοὺς ἐπαινεῖν, ὅταν ὑπʼ ἄλλων ἐπαινῶνται. δεῖ γὰρ ἐρυθριᾶν ἐπαινούμενον οὐκ ἀπερυθριᾶν, καὶ καταστέλλειν τοὺς μέγα τι περὶ αὑτῶν λέγοντας, οὐκ ἐλέγχειν ὡς ἐνδεέστερον ἐπαινοῦντας· ὅπερ οἱ πολλοὶ ποιοῦσιν, ὑπομιμνήσκοντες αὐτοὶ καὶ προσεμφοροῦντες ἄλλας τινὰς πράξεις καὶ ἀνδραγαθίας, ἄχρι ἂν τῷ περὶ αὑτῶν καὶ τὸν παρʼ ἑτέρων ἔπαινον διαφθείρωσιν. ἔνιοι μὲν οὖν κολακεύοντες αὐτοὺς ὥσπερ γαργαλίζουσι καὶ φυσῶσιν· ἔνιοι δὲ κακοήθως οἷόν τι δέλεαρ μικρὸν εὐλογίας ὑποβάλλοντες ἐκκαλοῦνται τὴν περιαυτολογίαν· οἱ δὲ προσπυνθάνονται καὶ διερωτῶσιν, ὡς παρὰ τῷ Μενάνδρῳ τὸν στρατιώτην, ἵνα γελάσωσι, πρὸς τεῖχος ἀναβαίνων. ἐγὼ μὲν δεικνύω ἐσπουδακώς, οἱ δὲ πάλιν ἐπεμυκτήρισαν.
22Bütün bu durumlarda elden geldiğince sakınmalı, ne övgülerle sürüklenmeli ne de sorularla kendimizi ele vermeliyiz. Bu konudaki en kesin sakınma ve korunma, kendini öven başka insanlara dikkat etmek ve bunun herkese ne kadar tatsız ve can sıkıcı olduğunu hatırlamaktır. Hiçbir söz bu kadar bıktırıcı ve ağır değildir. Kendini övenlerden başka bir kötülük gördüğümüzü söyleyemesek bile, tabiatımız gereği bundan bunalır, kaçıp kurtulmaya, soluk almaya can atarız. Zengin bir adamın, satrapın ya da kralın kendini övmesine dalkavuk, asalak ya da ihtiyaç içinde olan bile dayanamaz; bunu ödenen en büyük bedel sayarlar. Menandros'taki adam gibi:
Boğazlıyor beni, yedikçe zayıflıyorum, öyle bilgece, komutanca espriler ki, ne lanet bir palavracı!
Bunu yalnız görkemli ve kibirli hikâyeler anlatan askerlere ve sonradan görmelere karşı değil, kendileriyle şişen, büyük konuşan sofistlere, filozoflara ve komutanlara karşı da hissedip söylüyoruz. Şunu hatırlayalım: Kendini övmenin ardından hep başkasının yergisi gelir, bu boş şanın sonu itibarsızlıktır. Demosthenes'in dediği gibi, öyle görünmek değil, dinleyicileri üzmek kalır geriye. Bunu hatırlarsak, kendimize ya da dinleyicilere büyük bir yararımız dokunmayacaksa kendimiz hakkında konuşmaktan uzak dururuz.
ἐν ἅπασιν οὖν τούτοις εὐλαβητέον ὡς ἔνι μάλιστα, μήτε συνεκπίπτοντα τοῖς ἐπαίνοις μήτε ταῖς ἐρωτήσεσιν ἑαυτὸν προϊέμενον. ἐντελεστάτη δὲ τούτων εὐλάβεια καὶ φυλακὴ τὸ προσέχειν ἑτέροις ἑαυτοὺς ἐπαινοῦσι καὶ μνημονεύειν, ὡς ἀηδὲς τὸ πρᾶγμα καὶ λυπηρὸν ἅπασι, καὶ λόγος ἄλλος οὐδεὶς οὕτως ἐπαχθὴς οὐδὲ βαρύς, οὐδὲ γὰρ ἔχοντες εἰπεῖν ὅτι πάσχομεν ἄλλο κακὸν ὑπὸ τῶν αὑτοὺς ἐπαινούντων, ὥσπερ φύσει βαρυνόμενοι τὸ πρᾶγμα καὶ φεύγοντες ἀπαλλαγῆναι καὶ ἀναπνεῦσαι σπεύδομεν ὅπου καὶ κόλακι καὶ παρασίτῳ καὶ δεομένῳ δύσοιστον ἐν χρείᾳ καὶ δυσκαρτέρητον ἑαυτὸν ἐγκωμιάζων πλούσιός τις ἢ σατράπης ἢ βασιλεύς· καὶ συμβολὰς ταύτας ἀποτίνειν μεγίστας λέγουσιν, ὡς ὁ παρὰ Μενάνδρῳ σφάττει με, λεπτὸς γίνομʼ εὐωχούμενος, τὰ σκώμμαθʼ οἷα τὰ σοφὰ καὶ στρατηγικά, οἷος δʼ ἀλαζών ἐστιν ἁλιτήριος. ταῦτα γὰρ οὐ πρὸς στρατιώτας μόνον οὐδὲ νεοπλούτους εὐπάρυφα καὶ σοβαρὰ διηγήματα περαίνοντας, ἀλλὰ καὶ πρὸς σοφιστὰς καὶ φιλοσόφους καὶ στρατηγοὺς ὀγκουμένους ἐφʼ ἑαυτοῖς καὶ μεγαληγοροῦντας, εἰωθότες πάσχειν καὶ λέγειν, ἂν μνημονεύωμεν, ὅτι τοῖς ἰδίοις ἐπαίνοις ἀλλότριος ἕπεται ψόγος ἀεὶ καὶ γίγνεται τέλος ἀδοξία τῆς κενοδοξίας ταύτης, καὶ τὸ λυπεῖν τοὺς ἀκούοντας, ὡς ὁ Δημοσθένης φησί, περίεστιν οὐ τὸ δοκεῖν εἶναι τοιούτους, ἀφεξόμεθα τοῦ λέγειν περὶ αὑτῶν, ἂν μή τινα μεγάλα μέλλωμεν ὠφελεῖν ἑαυτοὺς ἢ τοὺς ἀκούοντας.