İçeriğe geç

Kavram

Aretē (ἀρετή)

Yunanca
ἀρετή (aretē)
Latince
virtus
Almanca
Tugend, Tüchtigkeit, Vortrefflichkeit
Fransızca
vertu, excellence
İngilizce
virtue, excellence
Türkçe
aretē (çevrilmez)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik anlam "işlevini en iyi yerine getirme"dir: her şeyin bir işi (ergon) ve o işi iyi yapma hâli (aretē) vardır. Sokrates bu şemayı insana uygular: insanın ergon'u nedir, aretē'si nedir? Devlet I'de (352d–353e) ruhun ergon'u yaşamak ve yönetmek, aretē'si adalettir. Aristoteles aynı şemayı "insanın işi akla uygun etkinliktir" diyerek Nikomakhos'a Etik'in temeline koyar. Böylece işlevsel yetkinlik, ahlaki erdem hâline gelir — ama işlevsel kök hiç silinmez.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Savaşçının üstünlüğü; soyluluk ve başarı Homeros - İlyada
MÖ 5. yy Sofistler Öğretilebilir siyasi yetkinlik; sofistin sattığı şey Platon - Protagoras 318e
MÖ 4. yy Sokrates/Platon İşlevsel yetkinlikten ruhun yetkinliğine; "aretē bilgidir" tezi; öğretilebilirlik sorusu Platon - Sokrates'in Savunması 18a, Platon - Sokrates'in Savunması 20b, Platon - Menon 70a, Platon - Devlet 353d
MÖ 4. yy Aristoteles Karakter erdemi (orta) ve düşünce erdemi; alışkanlıkla kazanılan yatkınlık (hexis) Aristoteles - Nikomakhos'a Etik II
MÖ 3. yy Stoacılar Tek iyi; doğaya uygun yaşamla özdeş Stoa - Erdem Öğretisi
20. yy Anscombe, MacIntyre "Erdem etiği"nin canlanışı: kural yerine karakter MacIntyre - Erdem Peşinde

Dönüşüm: Savaşçı üstünlüğünden her şeyin işlevsel yetkinliğine; Sokrates'te ruhun bilgiye dayalı yetkinliğine; Aristoteles'te alışkanlıkla kazanılan karaktere; Roma'da "erkeklik"e daralıp Hristiyanlıkta ahlaki "erdem"e; modern erdem etiğinde ise Aristoteles'e dönüşe. Terimin ahlakileşmesi bir kazanç değil, bir daralmadır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀρετή (aretē) Aristos (en iyi) ile aynı kökten: "en iyi olma hâli, üstünlük, yetkinlik". Homeros'ta savaşçının üstünlüğü; ama atın, toprağın, aletin de aretē'si vardır (bir bıçağın aretē'si iyi kesmektir). Savunma 18a'da "yargıcın aretē'si" tam bu geniş anlamdadır: yargıcın iyi-yargıç-olması. Savunma 20b'de "insana ve yurttaşa özgü aretē" ile ahlaki-siyasi anlam öne çıkar.
Latince virtus Vir (erkek) kökünden: "erkeklik, yiğitlik". Yunanca terimin cinsiyetsiz "yetkinlik" anlamını daraltır; Hristiyan Latincesinde "erdem" olarak ahlakileşir.
Almanca / Fransızca Tugend, Tüchtigkeit / vertu, excellence Almanca "Tüchtigkeit" (işe yararlık) geniş anlamı korumak için kullanılır; İngilizce çevirilerin "excellence" tercihi de aynı kaygıdandır.
İngilizce virtue, excellence

Türkçe karşılığı

aretē (çevrilmez). erdem: yerleşik ama yalnızca ahlaki anlamı taşır; "atın erdemi", "yargıcın erdemi" Türkçede tuhaf durur. yetkinlik / üstünlük: geniş anlamı karşılar ama ahlaki ağırlığı kaybeder. fazilet: erdemle aynı daralma, üstelik dinî çağrışım. Platon'un "erdem öğretilebilir mi?" sorusu tam da geniş anlam (yetkinlik) ile dar anlam (ahlaki erdem) arasındaki geçişten güç aldığı için aretē olarak bıraktım.

"Erdem" dersen Sokrates'in Kallias'a sorusunu (Savunma 20a–b: taylara bakıcı tutar gibi insana bakıcı) anlamsızlaştırırsın; çünkü orada aretē önce tayın, sonra insanın "kendine uygun yetkinliği"dir. "Yetkinlik" dersen Menon'un ve Protagoras'ın "aretē öğretilebilir mi?" sorusundaki ahlaki ağırlığı kaybedersin. Her Türkçe seçim, Yunanca terimin işlevsel ve ahlaki anlamlarının birliğini bozar — oysa Sokratik etik tam bu birlik üzerine kuruludur.

Atıf ve kaynak notu

"Erdem" karşılığı, Latince virtus ve Hristiyan "erdem" katmanlarını Sokrates'e geri yansıtır. Savunma 18a'daki "dikastou aretē" yargıcın "erdemi" değil, iyi yargıç olma yetkinliğidir; bu ayrım kaçırılırsa Sokrates'in "hatibin aretē'si doğruyu söylemektir" cümlesi de bir ahlak vaazı gibi okunur — oysa işlevsel bir tanımdır.

İlgili kavramlar

  • virtus (Latince karşılığı)
  • Erdem Öğretilebilir mi Problemi
  • Erdem Bilgi midir Problemi
  • Erdemin Birliği Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: aretē, arete, Aretē, Aretēler, aretēleri, aretēye

Metinlerde işaretlendiği yerler

142 yer · 108 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.