Kavram
Aretē (ἀρετή)
- Yunanca
- ἀρετή (aretē)
- Latince
- virtus
- Almanca
- Tugend, Tüchtigkeit, Vortrefflichkeit
- Fransızca
- vertu, excellence
- İngilizce
- virtue, excellence
- Türkçe
- aretē (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik anlam "işlevini en iyi yerine getirme"dir: her şeyin bir işi (ergon) ve o işi iyi yapma hâli (aretē) vardır. Sokrates bu şemayı insana uygular: insanın ergon'u nedir, aretē'si nedir? Devlet I'de (352d–353e) ruhun ergon'u yaşamak ve yönetmek, aretē'si adalettir. Aristoteles aynı şemayı "insanın işi akla uygun etkinliktir" diyerek Nikomakhos'a Etik'in temeline koyar. Böylece işlevsel yetkinlik, ahlaki erdem hâline gelir — ama işlevsel kök hiç silinmez.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Savaşçının üstünlüğü; soyluluk ve başarı | Homeros - İlyada |
| MÖ 5. yy | Sofistler | Öğretilebilir siyasi yetkinlik; sofistin sattığı şey | Platon - Protagoras 318e |
| MÖ 4. yy | Sokrates/Platon | İşlevsel yetkinlikten ruhun yetkinliğine; "aretē bilgidir" tezi; öğretilebilirlik sorusu | Platon - Sokrates'in Savunması 18a, Platon - Sokrates'in Savunması 20b, Platon - Menon 70a, Platon - Devlet 353d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Karakter erdemi (orta) ve düşünce erdemi; alışkanlıkla kazanılan yatkınlık (hexis) | Aristoteles - Nikomakhos'a Etik II |
| MÖ 3. yy | Stoacılar | Tek iyi; doğaya uygun yaşamla özdeş | Stoa - Erdem Öğretisi |
| 20. yy | Anscombe, MacIntyre | "Erdem etiği"nin canlanışı: kural yerine karakter | MacIntyre - Erdem Peşinde |
Dönüşüm: Savaşçı üstünlüğünden her şeyin işlevsel yetkinliğine; Sokrates'te ruhun bilgiye dayalı yetkinliğine; Aristoteles'te alışkanlıkla kazanılan karaktere; Roma'da "erkeklik"e daralıp Hristiyanlıkta ahlaki "erdem"e; modern erdem etiğinde ise Aristoteles'e dönüşe. Terimin ahlakileşmesi bir kazanç değil, bir daralmadır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀρετή (aretē) | Aristos (en iyi) ile aynı kökten: "en iyi olma hâli, üstünlük, yetkinlik". Homeros'ta savaşçının üstünlüğü; ama atın, toprağın, aletin de aretē'si vardır (bir bıçağın aretē'si iyi kesmektir). Savunma 18a'da "yargıcın aretē'si" tam bu geniş anlamdadır: yargıcın iyi-yargıç-olması. Savunma 20b'de "insana ve yurttaşa özgü aretē" ile ahlaki-siyasi anlam öne çıkar. |
| Latince | virtus | Vir (erkek) kökünden: "erkeklik, yiğitlik". Yunanca terimin cinsiyetsiz "yetkinlik" anlamını daraltır; Hristiyan Latincesinde "erdem" olarak ahlakileşir. |
| Almanca / Fransızca | Tugend, Tüchtigkeit / vertu, excellence | Almanca "Tüchtigkeit" (işe yararlık) geniş anlamı korumak için kullanılır; İngilizce çevirilerin "excellence" tercihi de aynı kaygıdandır. |
| İngilizce | virtue, excellence |
Türkçe karşılığı
aretē (çevrilmez). erdem: yerleşik ama yalnızca ahlaki anlamı taşır; "atın erdemi", "yargıcın erdemi" Türkçede tuhaf durur. yetkinlik / üstünlük: geniş anlamı karşılar ama ahlaki ağırlığı kaybeder. fazilet: erdemle aynı daralma, üstelik dinî çağrışım. Platon'un "erdem öğretilebilir mi?" sorusu tam da geniş anlam (yetkinlik) ile dar anlam (ahlaki erdem) arasındaki geçişten güç aldığı için aretē olarak bıraktım.
"Erdem" dersen Sokrates'in Kallias'a sorusunu (Savunma 20a–b: taylara bakıcı tutar gibi insana bakıcı) anlamsızlaştırırsın; çünkü orada aretē önce tayın, sonra insanın "kendine uygun yetkinliği"dir. "Yetkinlik" dersen Menon'un ve Protagoras'ın "aretē öğretilebilir mi?" sorusundaki ahlaki ağırlığı kaybedersin. Her Türkçe seçim, Yunanca terimin işlevsel ve ahlaki anlamlarının birliğini bozar — oysa Sokratik etik tam bu birlik üzerine kuruludur.
Atıf ve kaynak notu
"Erdem" karşılığı, Latince virtus ve Hristiyan "erdem" katmanlarını Sokrates'e geri yansıtır. Savunma 18a'daki "dikastou aretē" yargıcın "erdemi" değil, iyi yargıç olma yetkinliğidir; bu ayrım kaçırılırsa Sokrates'in "hatibin aretē'si doğruyu söylemektir" cümlesi de bir ahlak vaazı gibi okunur — oysa işlevsel bir tanımdır.
İlgili kavramlar
- virtus (Latince karşılığı)
- Erdem Öğretilebilir mi Problemi
- Erdem Bilgi midir Problemi
- Erdemin Birliği Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: aretē, arete, Aretē, Aretēler, aretēleri, aretēye
Metinlerde işaretlendiği yerler
142 yer · 108 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophanes, Fragmanlar21B1
- Herakleitos, Fragmanlar22B112 22B125a
- Empedokles, Fragmanlar31B27a
- Protagoras, Fragmanlar80B8d
- Gorgias, Fragmanlar82B4 82B6
- Demokritos, Fragmanlar68B55 68B179 68B220 68B248 68B263 68B302
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B4
- Diğer Presokratikler, Argoslu Akusilaos9B35
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B35
- Diğer Presokratikler, Khioslu Ion36B1
- Diğer Presokratikler, Damon37B4
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B7
- Diğer Presokratikler, Nausiphanes75B2
- Antisthenes, Aias (Aias'ın Konuşması)giriş
- Antisthenes, Odysseus (Odysseus'un Konuşması)giriş
- Antisthenes, Antisthenes'in Fragmanlarıs380
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.2.2
- Ksenophon, Sokrates'in Savunması17
- Platon, Sokrates'in Savunması17d
- Platon, Kriton45d
- Platon, Phaidon69a
- Platon, Kratylos386d 395a 415a
- Platon, Theaitetos145b 167e
- Platon, Sofist223a 267c
- Platon, Devlet Adamı301c
- Platon, Philebos45e
- Platon, Şölen179a 196b 222a
- Platon, Phaidros232d 253d 270b
- Platon, Alkibiades I120e
- Platon, Kharmides157e
- Platon, Lakhes184c
- Platon, Euthydemos273d
- Platon, Protagoras319d 339a 353b
- Platon, Gorgias499d
- Platon, Menon70a
- Platon, Büyük Hippias283c
- Platon, Küçük Hippias370d
- Platon, Meneksenos236e
- Platon, Kleitophon407b
- Platon, Devlet335b 403d 432b 457a 484d 585b
- Platon, Timaios18b 87d
- Platon, Kritias120e
- Platon, Minos320b
- Platon, Kanunlar627e 696a 757b 776d 807c 822e 845c 870b 907a 936b 953d
- Platon, Epinomis975b
- Platon, Mektuplar326c 353b
- Aristoteles, Kategorilers15
- Aristoteles, Fizik246a
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.24
- Aristoteles, Metafizik1020b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1095b10
- Aristoteles, Büyük Etikgiriş_2
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1214a
- Aristoteles, Politika1253a
- Aristoteles, Ekonomika1344b
- Aristoteles, Retorik1355b1
- Aristoteles, Erdemler ve Kusurlar Üzerine1249-1
- Aristoteles, Fizyonomi806b_7
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.7_col2
- Aristoteles, Kayıp Eserlerin Fragmanlarıs12
- Timon, Phliuslu Timon: Tanıklıklar ve Fragmanlars203
- Eratosthenes, Coğrafya Fragmanlarıs32
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine8
- Philon, Dikim Üzerine31
- Philon, Sarhoşluk Üzerine2
- Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür8
- Philon, Dünyanın Ezeliliği Üzerine2
- Philon, Gaius'a Elçilik5
- Plutarkhos, Çocukların Eğitimi Üzerine4
- Plutarkhos, Lakonların Özdeyişleri2.30
- Plutarkhos, Lakon Kadınlarının Özdeyişleri5.13
- Plutarkhos, Romalıların Talihi Üzerine1
- Plutarkhos, İskender'in Talihi ya da Erdemi Üzerine1.2
- Plutarkhos, Yersiz Utangaçlık Üzerine16
- Plutarkhos, Kıskançlık ve Nefret Üzerine6
- Plutarkhos, Kendini Kıskandırmadan Övmek Üzerine2
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine5
- Plutarkhos, Aşk Hikâyeleri5
- Plutarkhos, Filozof Özellikle Yöneticilerle Sohbet Etmelidir1
- Plutarkhos, Eğitimsiz Yöneticiye3
- Plutarkhos, Yaşlı Biri Devlet İşlerine Karışmalı mı1
- Plutarkhos, On Hatibin Hayatları13.1
- Plutarkhos, Herodotos'un Kötü Niyeti Üzerine7
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine21
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Caius Marcius Coriolanus1.4
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Alkibiades ile Coriolanus'un Karşılaştırması3.2
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Timoleon0.1
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Aemilius Paulus2.3
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Lysandros2.2
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Sulla6.2
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Crassus26.4
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Nikias ile Crassus'un Karşılaştırması3.1
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Sertorius4.2
- Plutarkhos, Caesar14.7
- Plutarkhos, Phokion1.2
- Plutarkhos, Genç Cato1.1
- Plutarkhos, Demetrius1.7
- Plutarkhos, Dion1.3
- Epiktetos, Fragmanlar4
- Epiktetos, Epiktetos Gnomolojisi3
- Epiktetos, Epiktetos Gnomolojisi2
- Marcus Aurelius, Kendime2.13.1
- Origenes, Luka Üzerine Vaazlarsv.9.p.26
- Origenes, Eyüp Üzerine Seçmeler22
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler7.6
- Plotinos, Plotinos'un Hayatı ve Kitaplarının Düzenis47
- Plotinos, Enneadlar1.1.10