Eratosthenes · Coğrafya Fragmanları
I. Kitap
s25A. Homeros Meselesi
Fr. I A, 1. Kaynak: Strabon I 1, 2 (C. 2).
Coğrafyaya el atmaya ilk cüret edenler de böyle kimselerdi: Homeros, Miletoslu Anaksimandros ve onun hemşehrisi Hekataios; Eratosthenes de böyle söyler.
Fragm. I A, 1. Strab. I C. 1. Οἵ τε γὰρ πρῶτοι θαρρήσαντες αὐτῆς (τῆς γεωγραφίας) ἅψασθαι τοιοῦτοί τινες ὑπῆρξαν, Ὅμηρός τε καὶ Ἀναξίμανδρος ὁ Μιλήσιος καὶ Ἑκαταῖος ὁ πολίτης αὐτοῦ, καθὼς καὶ Ἐρατοσθένης φησί —
s27Fr. I A, 2. Kaynak: Strabon I 2, 19 (C. 21).
Bunu baştan kabul ettikten sonra, Homeros'a göre Odysseus'un dolaşmasının Sicilya ya da İtalya çevresinde geçtiğini ya da geçmediğini söyleyenlerin ne dediğine bakmak gerekir. Çünkü bu iki türlü anlaşılabilir, biri daha iyi, biri daha kötü. Daha iyisi şöyle anlamaktır: Şair, Odysseus'un dolaşmasının orada geçtiğine inanmış, bu doğru varsayımı alıp şiirin diliyle işlemiştir. — Daha kötüsü ise, şiirsel işlemeyi de tarih gibi kabul etmektir.
Fragm. I A, 2. Strab. I C. 21. Δεῖ δὲ ταῦτα προϋποθέμενον σκοπεῖν τί λέγουσιν οἱ φήσαντες περὶ Σικελίαν ἢ Ἰταλίαν γενέσθαι τῷ Ὀδυσσεῖ τὴν πλάνην καθ' Ὅμηρον ἢ μὴ γενέσθαι. ἔστι γὰρ ἀμφοτέρως τοῦτο δέξασθαι, καὶ βέλτιον καὶ χεῖρον. βέλτιον μὲν ἂν οὕτω δέχηταί [τις], ὅτι πεισθεὶς ἐκεῖ τὴν πλάνην τῷ Ὀδυσσεῖ γενέσθαι, λαβὼν ἀληθῆ ταύτην τὴν ὑπόθεσιν ποιητικῶς διεσκεύασε — χεῖρον δέ, ἐάν τις καὶ τὴν διασκευὴν ὡς ἱστορίαν δέχηται —
s28Fr. I A, 3. Kaynak: Strabon I 2, 37 (C. 44); VII 3, 6 (C. 299).
Apollodoros, Eratosthenes'i ve onun yolundakileri destekleyerek Kallimakhos'u kınar; çünkü Kallimakhos bir gramerci olduğu hâlde, Homeros'un varsayımına ve dolaşmanın anlatıldığı yerlerin okyanusa taşındığı görüşüne aykırı olarak Gaudos'tan ve Korkyra'dan söz eder.
Apollodoros, Homeros'a göre Odysseus'un dolaşmasını Sicilya çevresine yerleştirenleri de kınar: Öyle düşünülüyorsa, der, dolaşmanın orada geçtiğini, ama şairin onu masal uğruna okyanusa taşıdığını söylemek gerekirdi. Başkaları bağışlanabilir, ama gramercilik iddiasında olan Kallimakhos hiç bağışlanamaz; çünkü o, Gaudos'un Kalypso'nun adası, Korkyra'nın da Skheria olduğunu söyler.
Fragm. I A, 3. Strab. I C. 44. Ἀπολλόδωρος δ' ἐπιτιμᾷ Καλλιμάχῳ συνηγορῶν τοῖς περὶ τὸν Ἐρατοσθένη, διότι καίπερ γραμματικὸς ὢν παρὰ τὴν Ὁμηρικὴν ὑπόθεσιν καὶ τὸν ἐξωκεανισμὸν τῶν τόπων, περὶ οὓς τὴν πλάνην φράζει, Γαῦδον καὶ Κόρκυραν ὀνομάζει. Strab. VII C. 299. ἐπιτιμᾷ δὲ (Ἀπολλόδωρος) καὶ τοῖς περὶ Σικελίαν τὴν πλάνην λέγουσι καθ' Ὅμηρον τὴν Ὀδυσσέως· εἰ γὰρ ⟦ἄν⟧, χρῆναι τὴν μὲν πλάνην ἐκεῖ γεγονέναι φάσκειν, τὸν δὲ ποιητὴν ἐξωκεανικέναι μυθολογίας χάριν. καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις συγγνώμην εἶναι, Καλλιμάχῳ δὲ μὴ πάνυ, μεταποιουμένῳ γε γραμματικῆς, ὃς τὴν μὲν Γαῦδον Καλυψοῦς νῆσόν φησι, τὴν δὲ Κόρκυραν Σχερίαν.
s29Fr. I A, 4. Kaynak: Strabon I 2, 3 (C. 16).
Bunlardan başka Eratosthenes kendisiyle de çelişir. Çünkü sözü edilen yargısından az önce, coğrafya üzerine konuşmaya başlarken, herkesin en başından beri bu tür şeyler hakkında bildiklerini ortaya koymaya hevesli olduğunu söyler: Homeros, Aithiopialılar hakkında öğrendiklerini de, Mısır ve Libya'daki şeyleri de şiirine yerleştirmiş; Yunanistan'a ve komşu yerlere dair olanları ise son derece ince ayrıntısıyla anlatmıştır: Thisbe'ye "güvercinleri bol", Haliartos'a "çayırlık", Anthedon'a "en uçtaki", Lilaia'ya "Kephisos'un kaynaklarında" der ve hiçbir sıfatı boşuna savurmaz.
Fr. I A, 5. Kaynak: Strabon VII 3, 6 (C. 298).
Apollodoros da bunları destekleyerek Homeros'un Aulis'e "kayalık" dediğini — ki gerçekten öyledir —, Eteonos'a "sırtları çok", Thisbe'ye "güvercinleri bol", Haliartos'a "çayırlık" dediğini; uzaktaki yerleri ise ne onun ne de başkalarının bildiğini söyler.
Fr. I A, 6. Kaynak: Strabon VII 3, 6 (C. 298 vd.).
Apollodoros'un Gemiler Kataloğu üzerine eserinin ikinci kitabına yazdığı girişte söyledikleri ise hiç söylenmemeliydi. Çünkü Eratosthenes'in şu yargısını över: Eratosthenes, Homeros'un da öteki eskilerin de Yunanistan'a ait şeyleri bildiğini, uzaktakilerden ise pek habersiz olduğunu söyler; çünkü ne uzun yolculuklara ne de denizciliğe alışkındılar. Nitekim Pontos'a dökülen kırk kadar ırmaktan en ünlülerinin bile hiçbirini anmaz; İstros'u, Tanais'i, Borysthenes'i, Hypanis'i, Phasis'i, Thermodon'u, Halys'i anmaz. İskitleri de anmaz, onların yerine birtakım "soylu" Hippemolgoi'lar, Galaktophagoi'lar ve Abioi'lar uydurur. Paphlagonia'nın iç kesimindekileri o yerlere karadan yaklaşmış olanlardan dinleyip öğrenmiş, kıyısını ise bilmemiştir. Bu da gayet doğaldır: O zamanlar bu denizde gemi işlemezdi; fırtınalı oluşu ve çevresinde oturan kavimlerin, özellikle de yabancıları kurban eden, etlerini yiyen, kafataslarını kadeh olarak kullanan İskit kavimlerinin vahşiliği yüzünden adı "Aksenos", yani konuk sevmeyen deniz idi; İonlar kıyıya şehirler kurduktan sonra "Euksenos", yani konuksever diye anılmaya başlandı. Mısır ve Libya'daki şeyleri de bilmez; Nil'in taşmalarını ve denizin alüvyonla dolmasını hiçbir yerde anmaz; ne Kızıldeniz ile Mısır denizi arasındaki kıstağı, ne de Arabistan'daki, Aithiopia'daki ve okyanus kıyısındaki şeyleri anar; meğer ki filozof Zenon'un yazdığı gibi "Aithiopialılara, Sidonlulara ve Araplara vardım" diye okuyalım. Homeros için buna şaşmamak gerekir, der; çünkü ondan çok sonra gelenler bile birçok şeyi bilmez ve harikulade masallar anlatırlar: Hesiodos "Yarı-köpekler"den, "Kocabaşlılar"dan ve "Pygmaioi"lardan, Alkman "Gölge-ayaklılar"dan, Aiskhylos ise Prometheus'ta, denildiğine göre, "Köpekbaşlılar"dan, "Gözü göğsünde olanlar"dan, "Tekgözlüler"den ve daha binlerce şeyden söz eder. Bunlardan sonra, Rhipai dağlarını, Ogyion dağını, Gorgoların ve Hesperidlerin yurdunu, Theopompos'taki Meropis ülkesini, Hekataios'taki Kimmeris şehrini, Euhemeros'taki Pankhaia ülkesini, Aristoteles'te geçen, kumdan oluşup sağanaklarla eriyen ırmak taşlarını anlatan tarih yazarlarına geçer; Libya'da bir Dionysos şehri bulunduğunu, ama aynı kişinin onu iki kez bulamayacağını söyleyenlere de.
Fragm. I A, 4. Strab. I C. 16. χωρὶς δὲ τούτων ὁ Ἐρατοσθένης ἑαυτῷ μάχεται· μικρὸν γὰρ πρὸ τῆς λεχθείσης ἀποφάσεως ἐναρχόμενος τοῦ περὶ τῆς γεωγραφίας λόγου φησὶν ἅπαντας κατ' ἀρχὰς φιλοτίμως ἔχειν εἰς τὸ μέσον φέρειν τὴν ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἱστορίαν. Ὅμηρον γοῦν ὑπέρ τε τῶν Αἰθιόπων ὅσα ἐπύθετο καταχωρίσαι εἰς τὴν ποίησιν καὶ περὶ τῶν κατ' Αἴγυπτον καὶ Λιβύην, τὰ δὲ δὴ κατὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ τοὺς σύνεγγυς τόπους καὶ λίαν περιέργως ἐξενηνοχέναι, πολυτρήρωνα μὲν τὴν Θίσβην λέγοντα, Ἁλίαρτον δὲ ποιήεντα, ἐσχατόωσαν δὲ Ἀνθηδόνα, Λίλαιαν δὲ πηγῇς ἐπὶ Κηφισσοῖο, καὶ οὐδεμίαν προσθήκην κενῶς ἀπορρίπτειν. Fragm. I A, 5. Strab. VII C. 298. συνηγορῶν δὲ τούτοις Ὅμηρόν φησι (Ἀπολλόδωρος) τὴν μὲν Αὐλίδα καλεῖν πετρήεσσαν, ὥσπερ καὶ ἔστι, πολύκνημον δὲ τὸν Ἐτεωνόν, πολυτρήρωνα δὲ τὴν Θίσβην, ποιήεντα δὲ τὸν Ἁλίαρτον· τὰ δ' ἄπωθεν οὔτ' αὐτὸν εἰδέναι οὔτε ⟦τοὺς ἄλλους⟧ — Fragm. I A, 6. Strab. VII C. 298 f. ἃ δ' Ἀπολλόδωρος ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ νεῶν προοιμιαζόμενος εἴρηκεν ἥκιστα λέγοιτ' ἄν· ἐπαινεῖ γὰρ Ἐρατοσθένους ἀπόφασιν, ὅτι φησὶν ἐκεῖνος καὶ Ὅμηρον καὶ τοὺς ἄλλους τοὺς παλαιοὺς τὰ μὲν Ἑλληνικὰ εἰδέναι, τῶν δὲ πόρρω πολλὴν ἔχειν ἀπειρίαν, ἀπείρους μὲν μακρῶν ὁδῶν ὄντας, ἀπείρους δὲ τοῦ ναυτίλλεσθαι. [ποταμῶν γοῦν περὶ τετταράκοντα ῥεόντων εἰς τὸν Πόντον μηδὲ τῶν ἐνδοξοτάτων μηδενὸς μεμνῆσθαι, οἷον Ἴστρου Ταναΐδος Βορυσθένους Ὑπάνιος Φάσιδος Θερμώδοντος Ἅλυος· ἔτι δὲ Σκυθῶν μὲν μὴ μεμνῆσθαι, πλάττειν δὲ ἀγαυούς τινας Ἱππημολγοὺς καὶ Γαλακτοφάγους Ἀβίους τε, Παφλαγόνας τε τοὺς ἐν τῇ μεσογαίᾳ ἱστορηκέναι παρὰ τῶν πεζῇ τοῖς τόποις πλησιασάντων, τὴν παραλίαν δὲ ἀγνοεῖν· καὶ εἰκότως γε. ἄπλουν γὰρ εἶναι τότε τὴν θάλατταν ταύτην καὶ καλεῖσθαι Ἄξενον διὰ τὸ δυσχείμερον καὶ τὴν ἀγριότητα τῶν περιοικούντων ἐθνῶν καὶ μάλιστα τῶν Σκυθικῶν, ξενοθυτούντων
καὶ σαρκοφαγούντων καὶ τοῖς κρανίοις ἐκπώμασι χρωμένων (C. 299)· ὕστερον δ' Εὔξεινον κεκλῆσθαι τῶν Ἰώνων ἐν τῇ παραλίᾳ πόλεις κτισάντων· ὁμοίως δ' ἀγνοεῖν καὶ τὰ περὶ Αἴγυπτον καὶ Λιβύην, οἷον τὰς ἀναβάσεις τοῦ Νείλου καὶ προσχώσεις τοῦ πελάγους, ὧν οὐδαμοῦ μεμνῆσθαι, οὐδὲ τοῦ ἰσθμοῦ τοῦ μεταξὺ τῆς Ἐρυθρᾶς καὶ τῆς Αἰγυπτίας θαλάττης, οὐδὲ τῶν κατὰ τὴν Ἀραβίαν καὶ Αἰθιοπίαν καὶ τὸν ὠκεανόν, εἰ μὴ Ζήνωνι τῷ φιλοσόφῳ προσεκτέον γράφοντι „Αἰθίοπάς θ' ἱκόμην καὶ Σιδονίους Ἄραβάς τε". οὐ θαυμαστὸν δ' εἶναι περὶ Ὁμήρου· καὶ γὰρ τοὺς ἔτι νεωτέρους ἐκείνου πολλὰ ἀγνοεῖν καὶ τερατολογεῖν, Ἡσίοδον μὲν Ἡμίκυνας λέγοντα καὶ Μεγαλοκεφάλους καὶ Πυγμαίους, Ἀλκμᾶνα δὲ Στεγανόποδας, Αἰσχύλον δὲ Κυνοκεφάλους καὶ Στερνοφθάλμους καὶ Μονομμάτους ἐν τῷ Προμηθεῖ φασι, καὶ ἄλλα μυρία. ἀπὸ δὲ τούτων ἐπὶ τοὺς συγγραφέας βαδίζει Ῥιπαῖα ὄρη λέγοντας καὶ τὸ Ὠγύιον ὄρος καὶ τὴν τῶν Γοργόνων καὶ Ἑσπερίδων κατοικίαν, καὶ τὴν παρὰ Θεοπόμπῳ Μεροπίδα γῆν, παρ' Ἑκαταίῳ δὲ Κιμμερίδα πόλιν, παρ' Εὐημέρῳ δὲ τὴν Παγχαίαν γῆν, παρ' Ἀριστοτέλει δὲ ποταμίους λίθους ἐξ ἄμμου, ⟦ὑπὸ⟧ δὲ τῶν ὄμβρων τήκεσθαι, ἐν δὲ τῇ Λιβύῃ Διονύσου πόλιν εἶναι, ταύτην δ' οὐκ ἐνδέχεσθαι δὶς τὸν αὐτὸν ἐξευρεῖν.] — Fragm. I A, 7. Strab. I C. 30. [Οὐκ εὖ δὲ οὐδὲ τοῦτο προφέρουσιν αὐτῷ (τῷ Ὁμήρῳ) τὸ περὶ τῆς νήσου τῆς Φαρίας, ὅτι φησὶ πελαγίαν, ὡς κατ' ἄγνοιαν λέγοντι.] Fragm. I A, 8. Strab. I C. 30. [Ἡ δ' αὐτὴ ἁμαρτία καὶ περὶ τοῦ ἀγνοεῖν τὸν ἰσθμὸν τὸν μεταξὺ τοῦ Αἰγυπτίου πελάγους καὶ τοῦ Ἀραβίου κόλπου, καὶ περὶ τοῦ ψευδῶς λέγεσθαι „Αἰθίοπες, τοὶ διχθὰ δεδαίαται, ἔσχατοι ἀνδρῶν".]
s31Fr. I A, 7. Kaynak: Strabon I 2, 23 (C. 30).
Pharos adası hakkında "açık denizde" dediğini, sanki bilmeden söylüyormuş gibi ona yüklemeleri de doğru değildir.
Fr. I A, 8. Kaynak: Strabon I 2, 24 (C. 30).
Aynı hata, onun Mısır denizi ile Arap körfezi arasındaki kıstağı bilmediğini ve "ikiye ayrılmış Aithiopialılar, insanların en uçtakileri" sözünün yanlış söylendiğini ileri sürmekte de vardır.
Fr. I A, 9. Kaynak: Strabon I 2, 24 (C. 31).
Aristarkhos ise bu varsayımı reddeder ve "ikiye ayrılmış" denenlerin bizim Aithiopialılarımız, yani Yunanlılara göre güneyde en uçta oturanlar olduğunu düşünür. Ona göre bunlar, biri doğuda biri batıda iki Aithiopia olacak biçimde ikiye ayrılmış değildir; Yunanlıların güneyinde, Mısır'ın hizasında uzanan tek bir Aithiopia vardır. Şair bunu bilmediği için, tıpkı Apollodoros'un Gemiler Kataloğu üzerine eserinin ikinci kitabında saydığı öteki şeyler gibi, yerler hakkında olmayan şeyler uydurmuştur.
Fr. I A, 10. Kaynak: Strabon I 2, 20 (C. 28).
Burada da şair "Boreas ile Zephyros, ikisi de Trakya'dan eser" derken doğru söylediği hâlde, Eratosthenes bunu doğru anlamaz ve sanki şair Zephyros'un genel olarak Trakya'dan estiğini söylüyormuş gibi ona iftira eder. Oysa şair genel olarak değil, bu iki rüzgârın Ege'nin bir parçası olan Trakya denizinde, Melas körfezi dolaylarında karşılaştıkları zamanı söyler.
Fragm. I A, 9. Strab. I C. 31. [ὁ δ' Ἀρίσταρχος ταύτην μὲν ἐκβάλλει τὴν ὑπόθεσιν, δίχα δὲ μεμερισμένους οἴεται λέγεσθαι τοὺς καθ' ἡμᾶς Αἰθίοπας, τοὺς τοῖς Ἕλλησι πρὸς μεσημβρίαν ἐσχάτους. τούτους δὲ μὴ μεμερίσθαι δίχα, ὥστε εἶναι δύο Αἰθιοπίας, τὴν μὲν πρὸς ἀνατολὴν τὴν δὲ πρὸς δύσιν, ἀλλὰ μίαν μόνην, τὴν πρὸς μεσημβρίαν κειμένην τοῖς Ἕλλησιν, ἱδρυμένην δὲ κατ' Αἴγυπτον. τοῦτο δὲ ἀγνοοῦντα τὸν ποιητήν, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ὅσα εἴρηκεν Ἀπολλόδωρος ἐν τῷ περὶ νεῶν καταλόγου δευτέρῳ, καταψεύσασθαι τῶν τόπων τὰ μὴ ὄντα.] Fragm. I A, 10. Strab. I C. 28. κἀνταῦθα δ' εἰπόντος εὖ τοῦ ποιητοῦ „Βορέης καὶ Ζέφυρος, τώ τε Θρῄκηθεν ἄητον", οὐκ εὖ δεξάμενος οὗτος (Ἐρατοσθένης) συκοφαντεῖ ὡς καθόλου λέγοντος, ὅτι ὁ Ζέφυρος ἐκ Θρᾴκης πνεῖ, ἐκείνου λέγοντος οὐ καθόλου, ἀλλ' ὅταν κατὰ τὴν Θρᾳκίαν θάλατταν συμπέσωσι περὶ τὸν Μέλανα κόλπον, αὐτοῦ τοῦ Αἰγαίου μέρος οὖσαν —
s32Fr. I A, 11. Kaynak: Strabon I 2, 7 (C. 18).
Ama Homeros, Eratosthenes'in dediği gibi yalnız yakındaki ve Yunanlıların ülkesindeki yerleri anlatmakla kalmaz, uzaktakilerden de birçoğunu, hem de doğrulukla anlatır. Doğrusu sonrakilerden daha çok masal da anlatır, ama her şeyi harikalarla doldurmaz; bilgi vermek için alegori kurar, ya da konuyu şiirin diliyle işler, ya da halkı etkilemek için anlatır. Başka şeyler gibi Odysseus'un dolaşması da böyledir; Eratosthenes bu konuda pek çok yanılır, hem yorumcuları hem de şairin kendisini boşboğaz ilan eder.
Fr. I A, 12. Kaynak: Strabon I 2, 19 (C. 22).
Eratosthenes ise bu iki görüşe de doğru karşılık vermemiştir. İkincisine, açıkça yanlış ve üzerinde durmaya değmeyen şeyleri uzun uzun çürütmeye kalkıştığı için; birincisine de, her şairi boşboğaz ilan edip ne yerleri tanımanın ne de sanat bilgisinin şiirin aretē'sine bir katkısı olduğunu düşündüğü için. Masalların kimi uydurma olmayan yerlerde, örneğin İlion'da, İda'da, Pelion'da, kimi de uydurma yerlerde, örneğin Gorgoların ya da Geryones'in bulunduğu yerlerde anlatılagelmiştir; Eratosthenes, Odysseus'un dolaşmasında anılan yerlerin de bu sonuncu türden olduğunu söyler. Bu yerlerin uydurma olmadığını, gerçekte var olduğunu ileri sürenlerin yalan söyledikleri ise birbirleriyle uyuşmamalarından anlaşılır, der: Örneğin Seirenleri kimi Peloros burnuna, kimi de oradan iki bin stadiondan fazla uzaktaki Seirenussai'ye yerleştirir; Seirenussai, Kyme körfezi ile Poseidonia körfezini ayıran üç tepeli bir kayadır.
Fr. I A, 13. Kaynak: Synesios, Mektuplar 145, Herkulianos'a.
Demek Mısırlılar büyücüymüş; ya da Homeros her şeyde yalan söylemiyormuş, mademki sen de Mısır'dan büyülerle dolu mektuplar gönderiyorsun.
Fr. I A, 14. Kaynak: Strabon I 2, 19 (C. 22 vd.).
Eratosthenes'in kendisi de bunu sezerek şöyle der: Şairin Odysseus'un dolaşmasını batıdaki yerlerde geçirmek istediği, ama kimi şeyleri tam öğrenmediği, kimilerinde de buna göre davranmayı seçmeyip her birini daha korkunç ve daha harikulade bir yöne çektiği için gerçek dayanaklardan uzaklaştığı düşünülebilir. Bu kadarı doğru; ama şairin bunu ne uğruna yaptığını yanlış anlamıştır: Şair bunu boş laf için değil, fayda için yapıyordu. Dolayısıyla hem bu konuda hem de uzak yerlerin yalana kolay elverdiği için daha çok harikulade masallarla anlatıldığını söylemesi konusunda hesap vermesi yerinde olur.
Fragm. I A, 11. Strab. I C. 18. Ἀλλ' οὐδὲ τὰ σύνεγγυς μόνον, ὥσπερ Ἐρατοσθένης εἴρηκε, καὶ τὰ ἐν τοῖς Ἕλλησιν, ἀλλὰ καὶ τῶν πόρρω πολλὰ λέγει καὶ δι' ἀκριβείας Ὅμηρος, καὶ μᾶλλόν γε τῶν ὕστερον μυθολογεῖ, οὐ πάντα τερατευόμενος, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἐπιστήμην ἀλληγορῶν ἢ διασκευάζων ἢ δημαγωγῶν ἄλλα τε καὶ τὰ περὶ τὴν Ὀδυσσέως πλάνην, περὶ ἧς πολλὰ διαμαρτάνει τούς τ' ἐξηγητὰς φλυάρους ἀποφαίνων καὶ αὐτὸν τὸν ποιητήν — Fragm. I A, 12. Strab. I C. 22. Ὁ Ἐρατοσθένης δὲ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς ἀποφάσεις ἀπήντηκεν οὐκ εὖ· πρὸς μὲν τὴν δευτέραν, ὅτι πειρᾶται διαβάλλειν φανερῶς ψευδῆ καὶ οὐκ ἄξια λόγου διὰ μακρῶν· πρὸς δὲ τὴν προτέραν, ποιητήν τε ἅπαντα ἀποφήνας φλύαρον καὶ μήτε τόπων ἐμπειρίαν μήτε τεχνῶν πρὸς ἀρετὴν συντείνειν νομίσας· τῶν τε μύθων τῶν μὲν ἐν τόποις οὐ πεπλασμένοις πεφημισμένων, οἷον ἐν Ἰλίῳ καὶ Ἴδῃ καὶ Πηλίῳ, τῶν δὲ ἐν πεπλασμένοις, καθάπερ ἐν οἷς αἱ Γοργόνες ἢ ὁ Γηρυόνης, ταύτης φησὶ τῆς ἰδέας εἶναι καὶ τοὺς κατὰ τὴν Ὀδυσσέως πλάνην λεγομένους, τοὺς δὲ μὴ πεπλάσθαι λέγοντας, ἀλλ' ὑποκεῖσθαι, ἐξ αὐτοῦ τοῦ μὴ συμφωνεῖν ἐλέγχεσθαι ψευδομένους· τὰς γοῦν Σειρῆνας τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς Πελωριάδος καθιδρύειν, τοὺς δὲ ἐπὶ τῶν Σειρηνουσσῶν πλείους ἢ δισχιλίους διεχουσῶν σταδίους· εἶναι δ' αὐτὰς σκόπελον τρικόρυφον διείργοντα τὸν Κυμαῖον καὶ Ποσειδωνιάτην κόλπον. Fragm. I A, 13. Synes. ep. 145 ad Herculian. p. 283 B. ἦσαν ἄρα Αἰγύπτιοι φαρμακεῖς, ἢ καὶ οὐ πάντα Ὅμηρος ψεύδεται, ὅτε καὶ αὐτὸς ἰύγγων πλήρεις ἐπιστολὰς ἐκπέμπεις ἀπ' Αἰγύπτου. Fragm. I A, 14. Strab. I C. 22 f. Καὶ αὐτὸς δὲ ὑπονοήσας τοῦτο ὁ Ἐρατοσθένης, ὑπολάβοι τις ἄν, φησί, τὸν ποιητὴν βούλεσθαι μὲν ἐν τοῖς προσεσπερίοις
τόποις τὴν πλάνην τῷ Ὀδυσσεῖ ποιεῖν, ἀποστῆναι δ' ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων, τὰ μὲν οὐκ ἀκριβῶς πεπυσμένον, τὰ δὲ οὐδὲ προελόμενον οὕτως, ἀλλ' ἐπὶ τὸ δεινότερον καὶ τὸ τερατωδέστερον ἕκαστα ἐξάγειν. τοῦτο μὲν αὐτὸ εὖ, τὸ δ' οὗ χάριν τοῦτ' ἐποίει κακῶς δεξάμενος· οὐ γὰρ φλυαρίας, ἀλλ' ὠφελείας χάριν. ὥστε δίκαιός ἐστιν ὑπέχειν λόγον καὶ περὶ τούτου καὶ διότι φησὶ τὰ πόρρω τερατολογεῖσθαι μᾶλλον διὰ τὸ εὐκατάψευστον. Fragm. I A, 15. Strab. I C. 23. — Ὅμηρον δὲ μήτε εἰδέναι ταῦτα μήτε βούλεσθαι ἐν γνωρίμοις τόποις ποιεῖν τὴν πλάνην. Fragm. I A, 16. Polyb. ap. Strab. I C. 24. οὐκ ἐπαινεῖ δὲ (Πολύβιος) οὐδὲ τὴν τοιαύτην τοῦ Ἐρατοσθένους ἀπόφασιν, διότι φησὶ τότ' ἂν εὑρεῖν τινα ποῦ Ὀδυσσεὺς πεπλάνηται, ὅταν εὕρῃ τὸν σκυτέα τὸν συρράψαντα τὸν τῶν ἀνέμων ἀσκόν. Eustath. in Odyss. κ, 19 (p. 1645, 64). Ἐρατοσθένης μέντοι, φασί, παίζων πρός τε τὸν μῦθον καὶ τὸ ἀπίθανον τῆς Ὀδυσσέως πλάνης τότε ἂν εὑρεῖν τινα λέγει ποῦ πεπλάνηται Ὀδυσσεύς, ὅτ' ἂν εὕρῃ τὸν σκυτέα τὸν συρράψαντα τὸν τῶν ἀνέμων ἀσκόν. Fragm. I A, 17. Polyb. ap. Strab. I C. 25. τὸ δὲ πάντα πλάττειν οὐ πιθανὸν οὐδ' Ὁμηρικόν· τὴν γὰρ ἐκείνου ποίησιν φιλοσόφημα πάντας νομίζειν, οὐχ ὡς Ἐρατοσθένης φησί, κελεύων μὴ κρίνειν πρὸς τὴν διάνοιαν τὰ ποιήματα, μηδ' ἱστορίαν ἀπ' αὐτῶν ζητεῖν. Fragm. I A, 18. Strab. III C. 157 f. οἱ δ' οὕτως ἀγροίκως ἐδέξαντο τὴν ἐπιχείρησιν τὴν τοιαύτην, ὥστε οὐ μόνον τὸν ποιητὴν σκαπανέως ἢ θεριστοῦ δίκην ἐκ πάσης τῆς τοιαύτης ἐπιστήμης ἐξέβαλον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἁψαμένους τῆς τοιαύτης πραγματείας μαινομένους ὑπέλαβον. Fragm. I A, 19. Strab. I C. 16. τοῦτο μὲν δὴ ὀρθῶς ἂν λέγοις, ⟦ὦ Ἐρατόσθενες⟧, ἐκεῖνα δ' οὐκ ὀρθῶς, ἀφαιρούμενος αὐτὸν τὴν τοσαύτην ⟦πολυμάθειαν⟧ καὶ τὴν ποιητικὴν γραώδη μυθολογίαν ἀποφαίνων, ᾗ δέδοται πλάττειν, φησίν, ὃ ἂν αὐτῇ φαίνηται ψυχαγωγίας ⟦οἰκεῖον⟧. Fragm. I A, 20. Strab. I C. 7. οὐδὲ γὰρ ἀληθές ἐστιν ⟦ὅ φησιν Ἐρατοσθένης, ὅτι ποιη⟧τὴς πᾶς στοχάζεται ψυχαγωγίας, οὐ διδασκαλίας. Strab. I C. 15. ποιητὴν γὰρ ἔφη πάντα ⟦στοχάζεσθαι⟧ ψυχαγωγίας, οὐ διδασκαλίας. Fragm. I A, 21. Strab. I C. 16. πότερον οὖν ὁ ποιῶν ταῦτα ψυχαγωγοῦντι ἔοικεν ἢ διδάσκοντι; νὴ Δία, ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως εἴρηκε, τὰ δ' ἔξω τῆς αἰσθήσεως καὶ οὗτος καὶ ἄλλοι τερατολογίας μυθικῆς πεπληρώκασιν. οὐκοῦν ἐχρῆν οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ποιητὴς πᾶς τὰ μὲν ψυχαγωγίας χάριν μόνον ἐκφέρει, τὰ δὲ διδασκαλίας· ὁ δ' ἐπήνεγκεν ὅτι ψυχαγωγίας μόνον, διδασκαλίας δ' οὔ. καὶ προσεξεργάζεταί γε πυνθανόμενος τί συμβάλλεται πρὸς ἀρετὴν ποιητοῦ πολλῶν ὑπάρξαι τόπων ἔμπειρον ἢ στρατηγίας ἢ γεωργίας ἢ ῥητορικῆς ἢ οἷα δὴ περιποιεῖν αὐτῷ τινες ἐβουλήθησαν. τὸ μὲν οὖν ἅπαντα ζητεῖν περιποιεῖν αὐτῷ προεκπίπτοντος ἄν τις θείη τῇ φιλοτιμίᾳ, ὡς ἂν εἴ τις, φησὶν ὁ Ἵππαρχος, Ἀττικῆς εἰρεσιώνης κατηγοροίη καὶ ἃ μὴ δύναται φέρειν μῆλα καὶ ὄγχνας, οὕτως ἐκείνου πᾶν μάθημα καὶ πᾶσαν τέχνην.
s35Fr. I A, 15. Kaynak: Strabon I 2, 19 (C. 23).
— Homeros'un ise ne bunları bildiğini ne de dolaşmayı bilinen yerlerde geçirmek istediğini.
Fr. I A, 16. Kaynak: Polybios, Strabon'da I 2, 15 (C. 24); Eustathios, Odysseia Şerhi 10, 19.
Polybios, Eratosthenes'in şu yargısını da beğenmez: Eratosthenes, Odysseus'un nerelerde dolaştığını ancak rüzgârların tulumunu diken saraç bulunduğu zaman bulabileceğimizi söyler.
Eratosthenes ise, derler, masalla ve Odysseus'un dolaşmasının inanılmazlığıyla alay ederek, Odysseus'un nerelerde dolaştığının ancak rüzgârların tulumunu diken saraç bulunduğu zaman bulunacağını söyler.
Fr. I A, 17. Kaynak: Polybios, Strabon'da I 2, 17 (C. 25).
Her şeyi uydurmak ise ne inandırıcıdır ne de Homeros'a yakışır. Çünkü herkes onun şiirini felsefi bir eser sayar; şiirleri taşıdıkları düşünceye göre yargılamamayı ve onlarda tarih aramamayı öğütleyen Eratosthenes'in dediği gibi değil.
Fr. I A, 18. Kaynak: Strabon III 4, 4 (C. 157 vd.).
Bazıları ise böyle bir girişimi o kadar kaba karşıladılar ki, şairi yalnız bir çapacı ya da orakçı gibi bu türden her bilgiden dışlamakla kalmadılar, bu işe el atanları da deli saydılar.
Fr. I A, 19. Kaynak: Strabon I 2, 3 (C. 16).
Bunu doğru söylüyor olabilirsin, Eratosthenes; ama onu bu kadar geniş bilgiden yoksun bırakıp şiiri bir kocakarı masalı gibi gösterirken haklı değilsin. Sana göre şiire, gönül eğlendirmeye uygun düşen her şeyi uydurma izni verilmiştir.
Fr. I A, 20. Kaynak: Strabon I 1, 10 (C. 7); I 2, 3 (C. 15).
Eratosthenes'in dediği, her şairin öğretmeyi değil gönül eğlendirmeyi amaçladığı da doğru değildir.
Çünkü her şairin öğretmeyi değil gönül eğlendirmeyi amaçladığını söyledi.
Fr. I A, 21. Kaynak: Strabon I 2, 3 (C. 16).
Peki bunları yapan biri gönül eğlendirene mi benzer, öğretene mi? "Evet, ama bunları böyle söylemiştir; hissin ulaşamadığı şeyleri ise hem o hem başkaları masalsı harikalarla doldurmuşlardır" denecek. O hâlde şöyle demek gerekirdi: Her şair kimi şeyleri yalnız gönül eğlendirmek için, kimilerini de öğretmek için söyler. Oysa o, yalnız gönül eğlendirmek için söylediğini, öğretmek için söylemediğini ekledi. Üstelik işi bir de abartır ve birçok yeri tanımanın, askerlik, çiftçilik ya da hitabet bilgisinin, ya da kimilerinin şaire yakıştırmak istediği bu türden şeylerin şairin aretē'sine ne katkısı olduğunu sorar. Elbette her şeyi ona yakıştırmaya çalışmak, haddini aşan bir hevese yorulabilir; Hipparkhos'un dediği gibi, bu tıpkı birinin Attika eiresione'sine taşıyamayacağı elmaları ve armutları da asması gibidir: Onlar da şaire her bilgiyi ve her sanatı asarlar.
B. Coğrafyanın Tarihi
Fr. I B, 1. Kaynak: Strabon I 2, 22 (C. 29); Homeros Scholionu, Odysseia 4, 477.
Homeros hakkındaki yanlış varsayımlarda direnerek şunu da söyler: Homeros ne Nil'in birden çok ağzı olduğunu ne de bu adın kendisini bilir; Hesiodos ise bilir, çünkü anar.
Homeros Nil'e Aigyptos der; Hesiodos ise daha sonra yaşadığı için onun Nil diye anıldığını bilir.
Fr. I B, 2. Kaynak: Homeros Scholionu, İlyada 9, 246.
["Atları besleyen Argos": Kimileri, şairin bütün Peloponnesos'u bilmediğine, Hesiodos'un ise bildiğine dikkat çeker.]
Fr. I B, 3. Kaynak: Strabon I 2, 14 (C. 23).
Eratosthenes ise Hesiodos'un, Odysseus'un dolaşmasının Sicilya ve İtalya çevresinde geçtiğini işittiğini, bu kanaate güvenerek yalnız Homeros'un andığı yerleri değil, Aitna'yı, Syrakusai yanındaki Ortygia adacığını ve Tyrrhenleri de andığını tahmin eder.
Fr. I B, 4. Kaynak: Strabon VII 3, 7 (C. 300).
O zamanlar bunlara Hippemolgoi dendiğine, Eratosthenes'in aktardığı dizelerde Hesiodos da tanıktır: "Aithiopialılar, Ligyler ve kısrak sağan İskitler."
Fr. I B, 5. Kaynak: Strabon I 1, 11 (C. 7).
Onun, yani Homeros'un izinden gidenler de açıkça değerli ve felsefeye yakın adamlardır. Eratosthenes, Homeros'tan sonraki ilk iki kişinin Thales'in öğrencisi ve hemşehrisi Anaksimandros ile Miletoslu Hekataios olduğunu söyler: Anaksimandros ilk coğrafya haritasını yayımlamış, Hekataios da onun olduğu öteki yazılarından doğrulanan bir eser bırakmıştır.
Fragm. I B, 1. Strab. I C. 29. Ἐπιμένων δὲ τοῖς περὶ Ὁμήρου ψευδῶς ὑποληφθεῖσι καὶ ταῦτά φησιν, ὅτι οὐδὲ τὰ τοῦ Νείλου στόματα οἶδε πλείω ὄντα οὐδ' αὐτὸ τοὔνομα, Ἡσίοδος δὲ οἶδε· μέμνηται γάρ. Schol. Buttm. Od. δ, 477. Ὅτι τὸν Νεῖλον Αἴγυπτον ὀνομάζει, ὁ δὲ Ἡσίοδος ὡσὰν νεώτερος Νεῖλον αὐτὸν οἶδε (Pal. οἶδεν ἤδη) καλούμενον. Fragm. I B, 2. Schol. Hom. Il. ι, 246. [Ἄργεος ἱπποβότοιο: σημειοῦνταί τινες ὅτι τὴν ὅλην Πελοπόννησον οὐκ οἶδεν ὁ ποιητής, Ἡσίοδος δέ.] Fragm. I B, 3. Strab. I C. 23. Ἐρατοσθένης δὲ Ἡσίοδον μὲν εἰκάζει πεπυσμένον περὶ τῆς Ὀδυσσέως πλάνης ὅτι κατὰ Σικελίαν καὶ Ἰταλίαν γεγένηται, πιστεύσαντα τῇ δόξῃ μὴ μόνον τῶν ὑφ' Ὁμήρου λεγομένων μεμνῆσθαι, ἀλλὰ καὶ Αἴτνης καὶ Ὀρτυγίας τοῦ πρὸς Συρακούσαις νησίου καὶ Τυρρηνῶν. Fragm. I B, 4. Strab. VII C. 300. ὅτι γὰρ οἱ τότε τούτους Ἱππημολγοὺς ἐκάλουν, καὶ Ἡσίοδος μάρτυς ἐν τοῖς ὑπ' Ἐρατοσθένους παρατεθεῖσιν ἔπεσιν· „Αἰθίοπάς τε Λίγυς τε ἰδὲ Σκύθας ἱππημολγούς". Fragm. I B, 5. Strab. I C. 7. φανεροὶ δὲ καὶ οἱ ἐπακολουθήσαντες αὐτῷ (Ὁμήρῳ) ἄνδρες ἀξιόλογοι καὶ οἰκεῖοι φιλοσοφίας, ὧν τοὺς πρώτους μεθ' Ὅμηρον δύο φησὶν Ἐρατοσθένης, Ἀναξίμανδρόν τε Θαλοῦ γεγονότα γνώριμον καὶ πολίτην καὶ Ἑκαταῖον τὸν Μιλήσιον· τὸν μὲν οὖν ἐκδοῦναι πρῶτον γεωγραφικὸν πίνακα, τὸν δὲ Ἑκαταῖον καταλιπεῖν γράμμα πιστούμενον ἐκείνου εἶναι ἐκ τῆς ἄλλης αὐτοῦ γραφῆς.
s36Fr. I B, 6. Kaynak: Strabon I 3, 1 (C. 47).
Eratosthenes'in şunu yapması da doğru değil: Anılmaya değmeyecek adamları gereğinden çok anar; kimi yerde onları çürütür, kimi yerde onlara inanıp tanık olarak kullanır; örneğin Damastes'i ve onun gibi başkalarını. Damastes'i tanık gösteren, Bergeli Euhemeros'u ve saçmalıklarını kendisinin de yerdiği öteki yazarları tanık çağıranlardan hiç farklı değildir. Üstelik Damastes'in saçmalıklarından birini kendisi anlatır: Damastes Arap körfezini bir göl sanır ve Atinalıların elçiliğine başkanlık eden Strombikhos oğlu Diotimos'un Kilikya'dan Kydnos ırmağı boyunca yukarı, Susa'nın yanından akan Khoaspes ırmağına kadar gemiyle çıktığını ve kırkıncı gün Susa'ya vardığını, bunu ona Diotimos'un kendisinin anlattığını söyler. Eratosthenes de, Kydnos'un Fırat'ı ve Dicle'yi yarıp geçerek Khoaspes'e dökülmesinin nasıl mümkün olabileceğine şaştığını söyler.
Fr. I B, 7. Kaynak: Polybios, Strabon'da II 4, 2 (C. 104).
Eratosthenes'in Euhemeros'a "Bergeli" dediğini, ama Pytheas'a inandığını.
Fragm. I B, 6. Strab. I C. 47. Οὐδὲ τοῦτ' εὖ Ἐρατοσθένης, ὅτι ἀνδρῶν οὐκ ἀξίων μνήμης ἐπὶ πλέον μέμνηται, τὰ μὲν ἐλέγχων, τὰ δὲ πιστεύων καὶ μάρτυσι χρώμενος αὐτοῖς, οἷον Δαμάστῃ καὶ τοιούτοις ἄλλοις. ὁ δὲ Δαμάστῃ χρώμενος μάρτυρι οὐδὲν διαφέρει τοῦ καλοῦντος μάρτυρα τὸν Βεργαῖον [ἢ τὸν Μεσσήνιον] Εὐήμερον καὶ τοὺς ἄλλους, οὓς αὐτὸς εἴρηκε διαβάλλων τὴν φλυαρίαν. καὶ τούτου δ' ἕνα τῶν λήρων αὐτὸς λέγει, τὸν μὲν Ἀράβιον κόλπον λίμνην ὑπολαμβάνοντος εἶναι, Διότιμον δὲ τὸν Στρομβίχου πρεσβείας Ἀθηναίων ἀφηγούμενον διὰ τοῦ Κύδνου ἀναπλεῦσαι ἐκ τῆς Κιλικίας ἐπὶ τὸν Χοάσπην ποταμόν, ὃς παρὰ τὰ Σοῦσα ῥεῖ, καὶ ἀφικέσθαι τεσσαρακοσταῖον εἰς Σοῦσα· ταῦτα δ' αὐτῷ διηγήσασθαι αὐτὸν τὸν Διότιμον. εἶτα θαυμάζειν εἰ τὸν Εὐφράτην καὶ τὸν Τίγριν ἦν δυνατὸν διακόψαντα τὸν Κύδνον εἰς τὸν Χοάσπην ἐκβαλεῖν. Fragm. I B, 7. Polyb. ap. Strab. II C. 104. Ἐρατοσθένη δὲ τὸν μὲν Εὐήμερον Βεργαῖον καλεῖν, Πυθέᾳ δὲ πιστεύειν.
s39Fr. I B, 8. Kaynak: Strabon I 3, 2 (C. 48).
En eski insanların korsanlık ya da ticaret için denize açıldıklarını, ama açık denize çıkmayıp kıyı boyunca gittiklerini söyler; tıpkı gemilerini bırakıp Kolkhis'ten Armenia'ya ve Media'ya kadar sefer yapan İason gibi. Sonra da eskiden kimsenin ne Euksinos'ta ne de Libya, Suriye ve Kilikya kıyılarında gemiyle dolaşmaya cesaret edemediğini söyler.
Fr. I B, 9. Kaynak: Strabon XVII 1, 19 (C. 802); Diodoros I 67; I 88.
Eratosthenes, yabancıları kovmanın bütün barbarlarda ortak bir âdet olduğunu söyler. Mısırlılar ise Busiris nomosunda Busiris hakkında anlatılan masallarla suçlanırlar; bu masalları, sonraki kuşaklar bu yerin konuk sevmezliğini kötülemek isteyerek uydurmuşlardır; oysa, Zeus adına, Busiris diye ne bir kral ne de bir tiran olmuştur. "Mısır'a gitmek, uzun ve zahmetli bir yol" sözü de bu yüzden dillere düşmüştür; limansızlık da buna çok katkıda bulunmuştur; Pharos yanındaki tek liman da yabancılara açık değildi, yanaşanlara saldıran korsan sığırtmaçların gözetimi altındaydı. Kartacalılar da Sardinya'ya ya da Sütunlar'a doğru gemiyle giden yabancıyı denize atarlardı; batıdaki şeylerin çoğuna bu yüzden inanılmaz. Persler de elçilere yolu kötü gösterir, onları dolambaçlı ve zorlu yollardan götürürlerdi.
— Çünkü Busiris'in dinsizliği de yerlilerin konuk sevmezliği yüzünden Yunanlılar arasında dillere düşmüştü, gerçekte öyle olmasa da —
Bu yüzden Busiris'in yabancıları öldürdüğüne dair masal da Yunanlılar arasında güç kazanmıştır; oysa Busiris bir kralın adı değil, yerlilerin dilinde Osiris'in mezarının adıdır.
Fragm. I B, 8. Strab. I C. 48. — εἰπών τε τοὺς ἀρχαιοτάτους πλεῖν καὶ κατὰ λῃστείαν ἢ ἐμπορίαν, μὴ πελαγίζειν δέ, ἀλλὰ παρὰ γῆν, καθάπερ τὸν Ἰάσονα, ὅνπερ καὶ μέχρι τῆς Ἀρμενίας καὶ Μηδίας ἐκ τῶν Κόλχων στρατεῦσαι ἀφέντα τὰς ναῦς, ὕστερόν φησι τὸ παλαιὸν οὔτε τὸν Εὔξεινον θαρρεῖν τινα πλεῖν οὔτε παρὰ Λιβύην καὶ Συρίαν καὶ Κιλικίαν. Fragm. I B, 9. Strab. XVII C. 802. φησὶ δ' Ἐρατοσθένης κοινὸν μὲν εἶναι τοῖς βαρβάροις πᾶσιν ἔθος τὴν ξενηλασίαν, τοὺς δ' Αἰγυπτίους ἐλέγχεσθαι διὰ τῶν περὶ τὸν Βούσιριν μεμυθευμένων ἐν τῷ Βουσιρίτῃ νομῷ, διαβάλλειν τὴν ἀξενίαν βουλομένων τοῦ τόπου τούτου τῶν ὕστερον, οὐ βασιλέως, μὰ Δία, οὐδὲ τυράννου γενομένου τινὸς Βουσίριδος· προσεπιφημισθῆναι δὲ καὶ τὸ „Αἴγυπτόνδ' ἰέναι, δολιχὴν ὁδὸν ἀργαλέην τε", προσλαμβάνοντος πρὸς τοῦτο πάμπολυ καὶ τοῦ ἀλιμένου, καὶ τοῦ μηδὲ τὸν ὄντα λιμένα ἀνεῖσθαι τὸν πρὸς τῇ Φάρῳ, φρουρεῖσθαι δ' ὑπὸ βουκόλων λῃστῶν ἐπιτιθεμένων τοῖς προσορμιζομένοις· Καρχηδονίους δὲ καταποντοῦν, εἴ τις τῶν ξένων εἰς Σαρδὼ παραπλεύσειεν ἢ ἐπὶ Στήλας· διὰ δὲ ταῦτ' ἀπιστεῖσθαι τὰ πολλὰ τῶν ἑσπερίων· καὶ τοὺς Πέρσας δὲ κακῶς ἡγεῖσθαι τοῖς πρέσβεσι τὰς ὁδοὺς κύκλῳ καὶ διὰ δυσκόλων. Diod. Sic. I, 67. — καὶ γὰρ ἡ περὶ τὸν Βούσιριν ἀσέβεια διὰ τὴν τῶν ἐγχωρίων ἀξενίαν διεβοήθη παρὰ τοῖς Ἕλλησιν, οὐκ οὖσα μὲν πρὸς ἀλήθειαν —
Ebendas. I, 88. διὸ καὶ περὶ τῆς Βουσίριδος ξενοκτονίας παρὰ τοῖς Ἕλλησιν ἐνισχῦσαι τὸν μῦθον, οὐ τοῦ βασιλέως ὀνομαζομένου Βουσίριδος, ἀλλὰ τοῦ Ὀσίριδος τάφου ταύτην ἔχοντος τὴν προσηγορίαν κατὰ τὴν τῶν ἐγχωρίων διάλεκτον.
s41Fr. I B, 10. Kaynak: Strabon I 2, 1 (C. 14).
Romalıların ve Parthların egemenliği, bugün yaşayanlara bu türden bilgi bakımından çok şey katmıştır; Eratosthenes'in dediğine göre İskender'in seferi de ondan sonra gelenlere katmıştı. Çünkü İskender bize Asya'nın büyük bir kısmını ve Avrupa'nın kuzey kesimlerinin hepsini İstros'a kadar açmıştır.
Fr. I B, 11. Kaynak: Strabon I 3, 3 (C. 48).
Kendisi de İskender'den sonra ve onun zamanında meskûn dünyanın bilinmesinde ne kadar ilerleme kaydedildiğini söyledikten sonra şekil meselesine geçmiştir; ama meskûn dünyanın şekline değil — ki o, meskûn dünya üzerine konuşmaya daha uygun düşerdi —, bütün yeryüzünün şekline. Elbette bunu da anmak gerekir, ama sırasız değil.
Fragm. I B, 10. Strab. I C. 14. καὶ γὰρ δὴ πολύ τι τοῖς νῦν ἡ τῶν Ῥωμαίων ἐπικράτεια καὶ τῶν Παρθυαίων τῆς τοιαύτης ἐμπειρίας προσδέδωκε, καθάπερ τοῖς μετὰ τὴν Ἀλεξάνδρου στρατείαν, ὥς φησιν Ἐρατοσθένης. ὁ μὲν γὰρ τῆς Ἀσίας πολλὴν ἀνεκάλυψεν ἡμῖν καὶ τῶν βορείων τῆς Εὐρώπης ἅπαντα μέχρι τοῦ Ἴστρου. Fragm. I B, 11. Strab. I C. 48. Εἰπὼν δὲ καὶ αὐτός, ὁπόσον προὔβη τὰ τῆς οἰκουμένης εἰς γνῶσιν τοῖς μετ' Ἀλέξανδρον καὶ κατ' αὐτὸν ἤδη, μεταβέβηκεν ἐπὶ τὸν περὶ τοῦ σχήματος λόγον, οὐχὶ περὶ τοῦ τῆς οἰκουμένης, ὅπερ ἦν οἰκειότερον τῷ περὶ αὐτῆς λόγῳ, ἀλλὰ τοῦ τῆς συμπάσης γῆς· δεῖ μὲν γὰρ καὶ τούτου μνησθῆναι, μὴ ἀτάκτως δέ.
s43Fr. I B, 12. Kaynak: Strabon I 3, 3 (C. 49).
Böylece bütün yeryüzünün küre biçiminde olduğunu, ama tornadan çıkmış gibi olmayıp birtakım pürüzleri bulunduğunu söyledikten sonra, sudan, ateşten, depremlerden, püskürmelerden ve bu gibi başka şeylerden doğan, onun yer yer biçim değiştirmesinin çokluğunu ekler —
Fr. I B, 13. Kaynak: Strabon I 3, 4 (C. 49).
En çok da şunun bir soru doğurduğunu söyler: Denizden iki üç bin stadion uzakta, iç kesimlerde, nasıl oluyor da birçok yerde yığın yığın midye, istiridye ve deniz tarağı kabuğu ile tuzlu göller görülüyor? Örneğin, der, Ammon tapınağının çevresinde ve oraya giden üç bin stadionluk yol boyunca öyledir: Orada bol miktarda istiridye kabuğu saçılmıştır, şimdi bile çok tuz bulunur, deniz suyunun fışkırmaları yükseklere çıkar; ayrıca denizde yüzen gemilerin enkazları da gösterilir; bunların bir yarıktan dışarı atıldığını söylerlermiş. Küçük sütunlar üzerinde de "Kyreneli kutsal elçilerin" yazıtını taşıyan yunuslar adak olarak durur.
Fragm. I B, 12. Strab. I C. 49. εἰπὼν οὖν ὅτι σφαιροειδὴς ἡ σύμπασα, οὐχ ὡς ἐκ τόρνου δέ, ἀλλ' ἔχει τινὰς ἀνωμαλίας, ἐπιφέρει τὸ πλῆθος τῶν ἐν μέρει μετασχηματισμῶν αὐτῆς, οἳ συμβαίνουσιν ἔκ τε ὕδατος καὶ πυρὸς καὶ σεισμῶν καὶ ἀναφυσημάτων καὶ ἄλλων τοιούτων — Fragm. I B, 13. Strab. I C. 49. Μάλιστα δέ φησι ζήτησιν παρασχεῖν, πῶς ἐν δισχιλίοις καὶ τρισχιλίοις ἀπὸ θαλάττης σταδίοις κατὰ τὴν μεσόγαιαν ὁρᾶται πολλαχοῦ κόγχων καὶ ὀστρέων καὶ χηραμύδων πλῆθος καὶ λιμνοθάλατται, καθάπερ φησὶ περὶ τὸ ἱερὸν τοῦ Ἄμμωνος καὶ τὴν ἐπ' αὐτὸ ὁδὸν τρισχιλίων σταδίων οὖσαν· πολλὴν γὰρ εἶναι χύσιν ὀστρέων, ἅλας τε καὶ νῦν ἔτι εὑρίσκεσθαι πολλούς, ἀναφυσήματά τε θαλάττης εἰς ὕψος ἀναβάλλειν, πρὸς ᾧ καὶ ναυάγια θαλαττίων πλοίων δείκνυσθαι, ἃ ἔφασαν διὰ τοῦ χάσματος ἐκβεβράσθαι, καὶ ἐπὶ στυλιδίων ἀνακεῖσθαι δελφῖνας ἐπιγραφὴν ἔχοντας Κυρηναίων θεωρῶν.
s44Fr. I B, 14. Kaynak: Strabon I 3, 4 (C. 49).
Bunu söyledikten sonra doğa filozofu Straton'un ve ayrıca Lydialı Ksanthos'un görüşünü över. Ksanthos, Artakserkses zamanında ırmakları, gölleri ve kuyuları kurutacak kadar büyük bir kuraklık olduğunu söyler; kendisi de denizden çok uzakta birçok yerde midye kabuğu biçimli taşlar, deniz tarağına benzer kabuklar ve tarak kabuğu izleri, ayrıca Armenia'da, Matiene'de ve Aşağı Frigya'da bir tuzlu göl gördüğünü, bu yüzden ovaların bir zamanlar deniz olduğuna inandığını söyler.
Fragm. I B, 14. Strab. I C. 49. ταῦτα δ' εἰπὼν τὴν Στράτωνος ἐπαινεῖ δόξαν τοῦ φυσικοῦ, καὶ ἔτι Ξάνθου τοῦ Λυδοῦ· τοῦ μὲν Ξάνθου λέγοντος ἐπὶ Ἀρταξέρξου γενέσθαι μέγαν αὐχμὸν ὥστ' ἐκλιπεῖν ποταμοὺς καὶ λίμνας καὶ φρέατα· αὐτόν τ' εἰδέναι πολλαχῇ πρόσω ἀπὸ τῆς θαλάττης λίθον τε κογχυλιώδη καὶ τὰ κτενώδεα καὶ χηραμύδων τυπώματα καὶ λιμνοθάλατταν ἐν Ἀρμενίοις καὶ Ματιηνοῖς καὶ ἐν Φρυγίᾳ τῇ κάτω, ὧν ἕνεκα πείθεσθαι τὰ πεδία ποτὲ θάλατταν γενέσθαι.
s45Fr. I B, 15. Kaynak: Strabon I 3, 4 (C. 49 vd.).
Straton ise sebep araştırmasına daha da derinden girişir. Söylediğine göre Euksinos'un eskiden Byzantion yanındaki ağzı yoktu; ona dökülen ırmaklar zorlayıp burayı açmışlar, sonra su Propontis'e ve Hellespontos'a boşalmıştır. Aynı şey bizim denizimizde de olmuştur: Deniz ırmaklarla dolunca Sütunlar'daki geçit de yarılmış, su boşalınca önceden sığ olan yerler açığa çıkmıştır. Bunun sebebi olarak da önce dış denizin dibinin iç denizinkinden farklı olduğunu, sonra şimdi bile Avrupa'dan Libya'ya uzanan bir su altı sırtı bulunduğunu ileri sürer; bu da iç denizle dış denizin önceden bir olmadığını gösterir. Pontos çevresinin çok sığ, Girit, Sicilya ve Sardinya denizlerinin ise çok derin olduğunu söyler; çünkü en çok ve en büyük ırmaklar kuzeyden ve doğudan akar; bu yüzden o denizler balçıkla dolar, ötekiler ise derin kalır. Pontos denizinin en tatlı deniz olması da, boşalmaların deniz dibinin eğimli olduğu yerlere doğru olması da bundandır. Bu akıntılar böyle sürerse, ilerde bütün Pontos'un da dolacağını düşünür; çünkü şimdiden Pontos'un sol yanı, Salmydessos ve denizcilerin "Göğüsler" dediği İstros çevresindeki yerler ile İskit çölü sığlaşmaktadır. Belki Ammon tapınağı da eskiden deniz kıyısındaydı, deniz çekilince şimdi iç kesimde kalmıştır. Kehanet yerinin deniz kıyısında olduğu için bu kadar ünlü ve bilinir olduğu tahmini makuldür, der; denizden bu kadar uzakta bulunması ise bugünkü ününü ve itibarını açıklamaz. Mısır'ın da eskiden Pelusion çevresindeki bataklıklara, Kasion dağına ve Sirbonis gölüne kadar deniz suyuyla yıkandığını söyler; çünkü şimdi bile Mısır'da tuzlu toprak kazılınca çukurlar kumlu ve midye kabuklarıyla dolu çıkar; sanki bu ülke denizle kaplanmış, Kasion ve Gerra denen yerlerin bütün çevresi sığlaşarak Kızıldeniz körfezine bitişmiş gibidir. Deniz çekilince bu yerler açığa çıkmış, Sirbonis gölü kalmış, sonra o da boşalıp bataklığa dönmüştür. Moiris gölünün kıyıları da aynı biçimde bir ırmağın kıyılarından çok bir denizinkine benzer.
Fragm. I B, 15. Strab. I C. 49, 50. τοῦ δὲ Στράτωνος ἔτι μᾶλλον ἁπτομένου τῆς αἰτιολογίας, ὅτι φησὶν οἴεσθαι τὸν Εὔξεινον μὴ ἔχειν πρότερον τὸ κατὰ Βυζάντιον στόμα, τοὺς δὲ ποταμοὺς βιάσασθαι καὶ ἀνοῖξαι τοὺς εἰς αὐτὸν ἐμβάλλοντας, εἶτ' ἐκπεσεῖν τὸ ὕδωρ εἰς τὴν Προποντίδα καὶ τὸν Ἑλλήσποντον. τὸ δ' αὐτὸ συμβῆναι καὶ περὶ τὴν καθ' ἡμᾶς θάλατταν· καὶ γὰρ ἐνταῦθα τὸν κατὰ Στήλας ἐκραγῆναι πόρον, πληρωθείσης ὑπὸ τῶν ποταμῶν τῆς θαλάττης, κατὰ δὲ τὴν ἔκρυσιν ἀνακαλυφθῆναι τὰ τεναγώδη πρότερον. φέρει δ' αἰτίαν πρῶτον μὲν ὅτι τῆς ἔξω θαλάττης καὶ τῆς ἐντὸς τοὔδαφος ἕτερόν ἐστιν, ἔπειθ' ὅτι καὶ νῦν ἔτι ταινία τις ὕφαλος διατέτακεν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ἐπὶ τὴν Λιβύην, ὡς ἂν [μὴ] μιᾶς οὔσης πρότερον τῆς τε ἐντὸς καὶ τῆς ἐκτός. καὶ βραχύτατα μὲν εἶναι τὰ περὶ τὸν Πόντον, τὸ δὲ Κρητικὸν καὶ Σικελικὸν καὶ Σαρδῷον πέλαγος σφόδρα βαθέα· τῶν γὰρ ποταμῶν πλείστων καὶ μεγίστων ῥεόντων ἀπὸ τῆς ἄρκτου καὶ τῆς ἀνατολῆς, ἐκεῖνα μὲν ἰλύος πληροῦσθαι, τὰ ἄλλα δὲ μένειν βαθέα. διὸ καὶ γλυκυτάτην εἶναι τὴν Ποντικὴν θάλατταν, τάς τ' ἐκρύσεις γίνεσθαι εἰς οὓς ἐγκέκλιται τόπους τὰ ἐδάφη. δοκεῖν δὲ κἂν χωσθῆναι τὸν Πόντον ὅλον εἰς ὕστερον, ἂν μένωσιν αἱ ἐπιρρύσεις τοιαῦται· καὶ γὰρ νῦν ἤδη τεναγίζειν τὰ ἐν ἀριστερᾷ τοῦ Πόντου, τόν τε Σαλμυδησσὸν καὶ τὰ καλούμενα Στήθη ὑπὸ τῶν ναυτικῶν τὰ περὶ τὸν Ἴστρον καὶ τὴν Σκυθῶν ἐρημίαν. τάχα δὴ καὶ τὸ τοῦ Ἄμμωνος ἱερὸν πρότερον ἐπὶ τῆς θαλάττης ὂν ἐκρύσεως γενομένης νῦν ἐν τῇ μεσογαίᾳ κεῖσθαι. εἰκάζει τε τὸ μαντεῖον εὐλόγως ἐπὶ τοσοῦτον ἐπιφανές τε καὶ γνώριμον ἐπὶ θαλάττῃ ὄν, τόν τε ἐπὶ πολὺ οὕτως ἐκτοπισμὸν ἀπὸ τῆς θαλάττης οὐκ εὔλογον ποιεῖν τὴν νῦν οὖσαν ἐπιφάνειαν καὶ δόξαν· τήν τε Αἴγυπτον τὸ παλαιὸν θαλάττῃ κλύζεσθαι μέχρι τῶν ἑλῶν τῶν περὶ τὸ Πηλούσιον καὶ τὸ Κάσιον ὄρος καὶ τὴν Σιρβωνίδα λίμνην· ἔτι γοῦν καὶ νῦν κατὰ τὴν Αἴγυπτον τῆς ἁλμυρίδος ὀρυττομένης ὑφάμμους καὶ κογχυλιώδεις εὑρίσκεσθαι τοὺς βόθρους, ὡς ἂν τεθαλαττωμένης τῆς χώρας καὶ τοῦ τόπου παντὸς τοῦ περὶ τὸ Κάσιον καὶ τὰ Γέρρα καλούμενα τεναγίζοντος, ὥστε συνάπτειν τῷ τῆς Ἐρυθρᾶς κόλπῳ· ἐνδούσης δὲ τῆς θαλάττης ἀνακαλυφθῆναι, μεῖναι δὲ τὴν Σιρβωνίδα λίμνην, εἶτ' ἐκραγῆναι καὶ ταύτην ὥστε ἑλώδη γενέσθαι. ὡς δ' αὕτως καὶ τῆς Μοίριδος λίμνης τοὺς αἰγιαλοὺς αἰγιαλοῖς θαλάττης μᾶλλον ἢ ποταμοῦ προσεοικέναι.
s48Fr. I B, 16. Kaynak: Strabon I 3, 11 (C. 54 vd.).
Eratosthenes öyle hoş bir adamdır ki matematikçi olduğu hâlde Arkhimedes'in görüşünü bile doğrulamaz. Oysa Arkhimedes Yüzen Cisimler Üzerine adlı eserinde, durgun ve hareketsiz her sıvının yüzeyinin, merkezi yeryüzününkiyle aynı olan bir kürenin yüzeyi olduğunu söyler; matematiğe azıcık el atmış herkes bu görüşü kabul eder. O ise iç denizin, kendi dediğine göre tek bir deniz olduğu hâlde, tek bir yüzeyde bulunduğunu düşünmez; hatta birbirine çok yakın yerlerde bile. Bu cehaletine tanık olarak da mimarları gösterir; oysa matematikçiler mimarlığı da matematiğin bir kolu saymışlardır. Söylediğine göre Demetrios da filolarına geçit açmak için Peloponnesos kıstağını yarmaya girişmiş, ama ölçüm yapan mimarlar ona Korinthos körfezindeki denizin Kenkhreai yanındakinden daha yüksek olduğunu bildirerek engel olmuşlar: Aradaki toprağı yararsa Aigina çevresindeki boğazın tamamı, Aigina'nın kendisi ve yakındaki adalar sular altında kalacakmış, geçit de bir işe yaramayacakmış. Boğazların akıntılı olması da bu yüzdendir, der; özellikle de Sicilya boğazının. Bu boğazın okyanustaki met ve cezirlere benzer bir durumda olduğunu söyler: Akıntı her gün ve her gece iki kez yön değiştirir, tıpkı okyanusun iki kez kabarıp iki kez çekilmesi gibi. Tirhen denizinden Sicilya denizine, sanki daha yüksek bir yüzeyden iniyormuş gibi akan ve bu yüzden "inen" diye anılan akıntı mede karşılık gelir; met ile aynı zamanda başlayıp aynı zamanda sona erer: Ayın doğuşu ve batışı sıralarında başlar, ay iki doruk noktasından birine, yerin üstündekine ya da altındakine yaklaştığında biter. Cezire ise "çıkan" denen karşıt akıntı karşılık gelir: Bu da tıpkı cezirler gibi ayın iki doruğa varışında başlar, doğuşa ve batışa yaklaşırken sona erer.
Fragm. I B, 16. Strab. I C. 54 f. Ὁ δ' οὕτως ἡδύς ἐστιν ὥστε καὶ μὴ μαθηματικὸς ὢν οὐδὲ τὴν Ἀρχιμήδους βεβαιοῖ δόξαν, ὅτι φησὶν ἐκεῖνος ἐν τοῖς περὶ τῶν ὀχουμένων, παντὸς ὑγροῦ καθεστηκότος καὶ μένοντος τὴν ἐπιφάνειαν σφαιρικὴν εἶναι, σφαίρας ταὐτὸ κέντρον ἐχούσης τῇ γῇ. ταύτην γὰρ τὴν δόξαν ἀποδέχονται πάντες οἱ μαθημάτων πως ἁψάμενοι. ἐκεῖνος δὲ τὴν ἐντὸς θάλατταν, καίπερ μίαν οὖσαν, ὥς φησιν, οὐ νομίζει ὑπὸ μίαν ἐπιφάνειαν τετάχθαι, ἀλλ' οὐδὲ τοῖς σύνεγγυς τόποις. καὶ μάρτυράς γε τῆς τοιαύτης ἀμαθίας ἀρχιτέκτονας ἄνδρας ποιεῖται, καὶ τῶν μαθηματικῶν καὶ τὴν ἀρχιτεκτονικὴν μέρος τῆς μαθηματικῆς ἀποφηναμένων. φησὶ γὰρ καὶ Δημήτριον διακόπτειν ἐπιχειρῆσαι τὸν τῶν Πελοποννησίων ἰσθμὸν πρὸς τὸ παρασχεῖν διάπλουν τοῖς στόλοις, κωλυθῆναι δ' ὑπὸ τῶν ἀρχιτεκτόνων ἀναμετρησάντων καὶ ἀπαγγειλάντων μετεωροτέραν τὴν ἐν τῷ Κορινθιακῷ κόλπῳ θάλατταν τῆς κατὰ Κεγχρεὰς εἶναι, ὥστε, εἰ διακόψειε τὸ μεταξὺ χωρίον, ἐπικλυσθῆναι ἂν ἅπαντα τὸν περὶ Αἴγιναν πόρον καὶ αὐτὴν Αἴγιναν καὶ τὰς πλησίον νήσους, καὶ μηδὲ τὸν διάπλουν ἂν γενέσθαι χρήσιμον. διὰ δὲ τοῦτο καὶ τοὺς εὐρίπους ῥοώδεις εἶναι, μάλιστα δὲ τὸν κατὰ Σικελίαν πορθμόν, ὅν φησιν ὁμοιοπαθεῖν ταῖς κατὰ τὸν ὠκεανὸν πλημμυρίσι τε καὶ ἀμπώτεσι· δὶς γὰρ μεταβάλλειν τὸν ῥοῦν ἑκάστης ἡμέρας καὶ νυκτός, καθάπερ τὸν ὠκεανὸν δὶς μὲν πλημμυρεῖν δὶς δὲ ἀναχωρεῖν. τῇ μὲν οὖν πλημμυρίδι ὁμολογεῖν τὸν ἐκ τοῦ Τυρρηνικοῦ πελάγους εἰς τὸ Σικελικὸν καταφερόμενον ὡς ἂν ἐκ μετεωροτέρας ἐπιφανείας, ὃν δὴ καὶ κατιόντα ὀνομάζεσθαι, ὁμολογεῖν δ' ὅτι καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν ἄρχεταί τε καὶ παύεται καθ' ὃν αἱ πλημμυρίδες· ἄρχεται μὲν γὰρ περὶ τὴν ἀνατολὴν τῆς σελήνης καὶ τὴν δύσιν, λήγει δ' ὅταν συνάπτῃ τῇ μεσουρανήσει ἑκατέρᾳ, τῇ τε ὑπὲρ γῆς καὶ τῇ ὑπὸ γῆς· τῇ δὲ ἀμπώτει τὸν ἐναντίον, ὃν ἐξιόντα καλεῖσθαι, ταῖς μεσουρανήσεσι τῆς σελήνης ἀμφοτέραις ἐναρχόμενον, καθάπερ αἱ ἀμπώτεις, ταῖς δὲ συνάψεσι ταῖς πρὸς τὰς ἀνατολὰς καὶ δύσεις παυόμενον.
s49Fr. I B, 17. Kaynak: Strabon XVI 2, 44 (C. 764).
Eratosthenes ise tersini söyler: Sodom bölgesi göl hâlindeyken, ülkenin büyük kısmı, tıpkı Thessalia gibi, suların yarıp boşalmasıyla açığa çıkmıştır.
Fr. I B, 18. Kaynak: Strabon I 2, 31 (C. 38).
Ama Arap körfezindeki kıstak da gemiyle geçilebilir değildi; Eratosthenes bu konuda yanlış tahmin yürütür. Çünkü Sütunlar'daki yarılmanın henüz olmadığını, bu yüzden iç denizin orada dış denizle birleştiğini ve daha yüksek olduğu için kıstağı örttüğünü; yarılma olunca alçalıp Kasion ve Pelusion çevresindeki toprağı Kızıldeniz'e kadar açığa çıkardığını düşünür.
Fr. I B, 19. Kaynak: Strabon I 3, 13 (C. 55 vd.).
Ammon ve Mısır hakkında söylediklerine, Kasion dağının da denizle çevrili olmuş gibi göründüğünü, şimdi Gerra denen yerin bütün çevresinin de yer yer sığlık hâlinde Kızıldeniz körfezine bitiştiğini, deniz bir araya toplanınca da açığa çıktığını ekler.
Fr. I B, 20. Kaynak: Strabon I 3, 15 (C. 57).
— Hipparkhos denizin, bütün Pharos'u ve Mısır'ın çoğunu örtecek kadar yükselmiş olmasını kabul etmez; ve der ki, eğer bizim deniz Sütunlar'daki yarılmadan önce Eratosthenes'in söylediği ölçüde dolmuşsa —
Fragm. I B, 17. Strab. XVI C. 764. Ἐρατοσθένης δέ φησι τἀναντία, λιμναζούσης τῆς χώρας (τῆς Σοδομίτιδος) ἐκρήγμασιν ἀνακαλυφθῆναι τὴν πλείστην, καθάπερ τὴν Θετταλίαν. Fragm. I B, 18. Strab. I C. 38. ἀλλὰ μὴν οὐδ' ὁ ἰσθμὸς (ὁ κατὰ τὸν Ἀράβιον κόλπον) ἦν πλόιμος· ἀλλ' εἰκάζει ὁ Ἐρατοσθένης οὐκ εὖ. μήπω γὰρ τὸ ἔκρηγμα τὸ κατὰ τὰς Στήλας γεγονέναι νομίζει, ὥστε ἐνταῦθα συνάπτειν τὴν ἔσω θάλατταν τῇ ἐκτὸς καὶ καλύπτειν τὸν ἰσθμὸν μετεωροτέραν οὖσαν, τοῦ δ' ἐκρήγματος γενομένου ταπεινωθῆναι καὶ ἀνακαλύψαι τὴν γῆν τὴν κατὰ τὸ Κάσιον καὶ τὸ Πηλούσιον μέχρι τῆς Ἐρυθρᾶς. Fragm. I B, 19. Strab. I C. 55, 56. Ἐπιφέρει δὲ τοῖς περὶ τοῦ Ἄμμωνος καὶ τῆς Αἰγύπτου ῥηθεῖσιν, ὅτι δοκοίη καὶ τὸ Κάσιον ὄρος περικλύζεσθαι θαλάττῃ καὶ πάντα τὸν τόπον ὅπου νῦν τὰ καλούμενα Γέρρα, καθ' ἕκαστα τεναγίζειν συνάπτοντα τῷ τῆς Ἐρυθρᾶς κόλπῳ, συνελθούσης δὲ τῆς θαλάττης ἀποκαλυφθῆναι. Fragm. I B, 20. Strab. I C. 57. — οὐ συγχωρεῖ (Ἵππαρχος) τὸν μέχρι τοσούτου μετεωρισμόν, ὥστε καὶ τὴν Φάρον ὅλην καλυφθῆναι καὶ τὰ πολλὰ τῆς Αἰγύπτου … φήσας δέ, εἴπερ ἐπεπλήρωτο ἐπὶ τοσοῦτον ἡ καθ' ἡμᾶς θάλαττα πρὶν τὸ ἔκρηγμα τὸ κατὰ Στήλας γενέσθαι, ἐφ' ὅσον εἴρηκεν ὁ Ἐρατοσθένης —
s53Fr. I B, 21. Kaynak: Strabon I 4, 1 (C. 61 vd.); Apollonios Rhodios Scholionu II 675.
Atladığımız yerden sırayla devam edelim. Herodotos hiç Hyperboreoi, yani kuzeyin ötesinde oturanlar bulunmadığını, çünkü Hypernotioi, yani güneyin ötesinde oturanlar da bulunmadığını söylediğinde, Eratosthenes bu ispatın gülünç olduğunu ve şu safsataya benzediğini söyler: Biri, başkasının kötülüğüne sevinen kimse yoktur, çünkü başkasının iyiliğine sevinen de yoktur, dese. Hem kaldı ki Hypernotioi de vardır, der: Aithiopia'da Notos esmez, ondan daha aşağıda eser.
Herodoros ise Hyperboreoi'nin hiç bulunmadığını söyler: Çünkü Hyperboreoi varsa Hypernotioi de olacaktır.
Fr. I B, 22. Kaynak: Strabon I 4, 1 (C. 62).
Sonra, kimi masal kılığında, kimi tarih kılığında, açıkça uydurma ve imkânsız şeyler anlatanlara karşı konuşur; bunları anmaya değmez; onun da böyle bir konuda boşboğazlarla uğraşmaması gerekirdi. Eserinin ilk bölümü işte böyledir.
Fr. I B, 23. Kaynak: Strabon XV 1, 7 (C. 687); II 1, 9 (C. 70).
Herakles ve Dionysos hakkında anlatılanları Megasthenes ile birkaç kişi inanılır sayar; ötekilerin çoğu ise, ki Eratosthenes de onlardandır, Yunanlılar arasında anlatılanlar gibi bunları da inanılmaz ve masalsı bulur.
Deimakhos'a ve Megasthenes'e ise hiç inanmamak gerekir. Çünkü kulaklarına sarınıp yatanları, ağızsızları ve burunsuzları anlatanlar bunlardır — Eratosthenes'in de dediği gibi, bu konularda birbirlerini çürütürler.
Fragm. I B, 21. Strab. I C. 61, 62. Ἐπανίωμεν δὲ ἐπὶ τὰ ἑξῆς ἀφ' ὧν παρέβημεν. τοῦ γὰρ Ἡροδότου μηδένας ὑπερβορείους εἶναι φήσαντος, μηδὲ γὰρ ὑπερνοτίους, γελοίαν φησὶν εἶναι τὴν ἀπόδειξιν καὶ ὁμοίαν ὁ Ἐρατοσθένης τῷ σοφίσματι τούτῳ, εἴ τις λέγοι μηδένας εἶναι ἐπιχαιρεκάκους, μηδὲ γὰρ ἐπιχαιραγάθους· κατὰ τύχην τε εἶναι καὶ ὑπερνοτίους· κατὰ γοῦν τὴν Αἰθιοπίαν μὴ πνεῖν νότον, ἀλλὰ κατωτέρω. Schol. Apoll. Rhod. II, 675. Ὑπερβορέους δὲ Ἡρόδωρος μὲν ⟦μὴ⟧ εἶναι ὅλως φησίν· εἰ γάρ εἰσιν Ὑπερβόρειοι, ἔσονται καὶ Ὑπερνότιοι. Fragm. I B, 22. Strab. I C. 62. Ἑξῆς δὲ λέγει πρὸς τοὺς φανερῶς πεπλασμένα καὶ ἀδύνατα λέγοντας, τὰ μὲν ἐν μύθου σχήματι, τὰ δ' ἱστορίας, περὶ ὧν οὐκ ἄξιον μεμνῆσθαι· οὐδ' ἐκεῖνον ἐχρῆν ἐν ὑποθέσει τοιαύτῃ φλυάρους ἐπισκοπεῖν. Ἡ μὲν οὖν πρώτη διέξοδος αὐτῷ τῶν ὑπομνημάτων τοιαύτη — Fragm. I B, 23. Strab. XV C. 687. καὶ τὰ περὶ Ἡρακλέους τε καὶ Διονύσου Μεγασθένης μὲν μετ' ὀλίγων πιστὰ ἡγεῖται, τῶν δ' ἄλλων οἱ πλείους, ὧν ἐστι καὶ Ἐρατοσθένης, ἄπιστα καὶ μυθώδη, καθάπερ καὶ τὰ παρὰ τοῖς Ἕλλησιν. Strab. II C. 70. διαφερόντως δ' ἀπιστεῖν ἄξιον Δηιμάχῳ τε καὶ Μεγασθένει. οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ τοὺς Ἐνωτοκοίτας καὶ τοὺς Ἀστόμους καὶ Ἄρρινας ἱστοροῦντες — περὶ ὧν ἕτερος τὸν ἕτερον ἐλέγχει, ὅπερ καὶ Ἐρατοσθένης φησίν.
Fr. I B, 24. Kaynak: Arrianos, İskender'in Seferi V 3, 1 vd.
Çünkü ben Kyreneli Eratosthenes'e her bakımdan katılmıyorum; o, Makedonların ilahi alana bağladıkları her şeyi İskender'e yaranmak için abartarak yaydıklarını söyler. Söylediğine göre Makedonlar Paropamisadai ülkesinde bir mağara görüp yerli bir efsane işitince, ya da kendileri uydurup, burasının Prometheus'un bağlı tutulduğu mağara olduğunu, kartalın Prometheus'un ciğerlerini yemek için oraya gidip geldiğini, Herakles'in de oraya varıp kartalı öldürdüğünü ve Prometheus'u zincirlerinden kurtardığını yaymışlar. Kafkas dağını da sözde Pontos'tan yeryüzünün doğu kesimlerine, Hindistan'a doğru Paropamisadai ülkesine taşımışlar; Paropamisos olan dağa İskender'in şanı için Kafkas demişler, sanki İskender Kafkas'ın ötesine geçmiş de oymuş gibi. Hindistan'ın kendisinde de üzerine topuz damgası vurulmuş sığırlar görünce, bundan Herakles'in Hindistan'a geldiği sonucunu çıkarmışlar. Eratosthenes, Dionysos'un dolaşmasına dair anlatılanlara da benzer biçimde inanmaz.