İçeriğe geç
Coğrafya Fragmanları

Eratosthenes · Coğrafya Fragmanları

Eratosthenes'in Coğrafyası Hakkında Tanıklıklar ve Yargılar

s14Fr. 1. Kaynak: Strabon I 1, 2 (C. 2).

Coğrafyaya el atmaya ilk cüret edenler böyle kimselerdi, yani filozoflardı; onlardan sonra gelenler, Eratosthenes, Polybios ve Poseidonios da filozof kişilerdi.

Fr. 2. Kaynak: Polybios, Strabon'da II C. 104.

Polybios Avrupa'yı tasvir ederken eskileri bir yana bıraktığını, ama onları eleştirenleri, yani Dikaiarkhos'u ve coğrafya üzerine en son çalışmış olan Eratosthenes'i inceleyeceğini söyler.

Fr. 3. Kaynak: Strabon II C. 71.

Harita çiziminde, Eratosthenes'in haklı olarak eleştirdiği o kadar çok hatayı yapmış olan eskileri, sonrakilerden daha güvenilir kim sayabilir?

Fr. 4. Kaynak: Arrianos, Hindistan 3, 1.

Bana göre Kyreneli Eratosthenes herkesten daha güvenilir olsun, çünkü yeryüzünün tasviri Eratosthenes'in asıl ilgilendiği konuydu.

Fr. 5. Kaynak: Arrianos, İskender'in Seferi V 5, 1.

Hintliler hakkında ise ayrı bir eser yazacağım. Orada İskender'le birlikte sefere katılanların, büyük denizin Hindistan'a bakan kıyılarını dolaşan Nearkhos'un, ayrıca iki muteber adam olan Megasthenes ile Eratosthenes'in yazdıklarından anlatmaya en çok güvenilir olanları toplayacağım.

s14

Fragm. 1. Strab. I C. 2. — οἵ τε γὰρ πρῶτοι θαρρήσαντες αὐτῆς (τῆς γεωγραφίας) ἅψασθαι τοιοῦτοί τινες ὑπῆρξαν· ἔτι δὲ οἱ μετὰ τούτους, Ἐρατοσθένης τε καὶ Πολύβιος καὶ Ποσειδώνιος, ἄνδρες φιλόσοφοι. Fragm. 2. Polyb. ap. Strab. II C. 104. Πολύβιος δὲ τὴν Εὐρώπην χωρογραφῶν τοὺς μὲν ἀρχαίους ἐᾶν φησι, τοὺς δ' ἐκείνους ἐλέγχοντας ἐξετάζειν, Δικαίαρχόν τε καὶ Ἐρατοσθένη, τὸν τελευταῖον πραγματευσάμενον περὶ γεωγραφίας — Fragm. 3. Strab. II C. 71. Τίς δ' ἂν ἡγήσαιτο πιστοτέρους τῶν ὑστέρων τοὺς παλαιοὺς τοσαῦτα πλημμελήσαντας περὶ τὴν πινακογραφίαν, ὅσα εὖ διαβέβληκεν Ἐρατοσθένης — Fragm. 4. Arrian. hist. Ind. 3, 1. Ἐμοὶ δὲ Ἐρατοσθένης ὁ Κυρηναῖος πιστότερος ἄλλου ἔστω, ὅτι γῆς περιόδου πέρι ἔμελεν Ἐρατοσθένεϊ. Fragm. 5. Arrian. anab. V 5, 1. Ἀλλ' ὑπὲρ Ἰνδῶν ἰδίᾳ μοι γεγράψεται ὅσα πιστότατα ἐς ἀφήγησιν οἵ τε ξὺν Ἀλεξάνδρῳ στρατεύσαντες καὶ ὁ ἐκπεριπλεύσας τῆς μεγάλης θαλάσσης τὸ κατ' Ἰνδοὺς Νέαρχος, ἐπὶ δὲ ὅσα Μεγασθένης τε καὶ Ἐρατοσθένης, δοκίμω ἄνδρε, ξυνεγραψάτην —

s15Fr. 6. Kaynak: Pseudo-Skymnos, Dünyanın Tasviri 109 vd.

Şimdi, dayandığım yazarları sıraladıktan sonra eserin başlangıcına geçiyorum; onlara dayanarak anlattıklarımı güvenilir kılıyorum. Çünkü coğrafyayı en büyük özenle, iklim kuşaklarıyla ve şekilleriyle yazmış olan Eratosthenes'e en çok güvenerek —

Fr. 7. Kaynak: Eustathios, Dionysios Periegetes Şerhi 1.

— okyanusun yeryüzünü çepeçevre kuşattığı düşüncesiyle; Eratosthenes de bu kanaattedir ve meskûn dünya üzerine bu küçük derlemeyi yazan da birçok konuda onu örnek alır.

Fr. 8. Kaynak: Strabon XIV C. 663.

Bunlarla aynı doğrultuda Hindistan'a kadar uzanan yerler hakkında Artemidoros'un söyledikleri Eratosthenes'in söyledikleriyle aynıdır. Polybios da oradaki yerler hakkında en çok ona güvenmek gerektiğini söyler.

Strabon XVI C. 778: Geri kalanların bir kısmını da Eratosthenes'e yakın biçimde anlatır —

Fr. 9. Kaynak: Strabon VII C. 317.

Eratosthenes'te de halk inanışlarından kaynaklanan böyle bazı yanlış duyumlar vardır; Polybios da hem onun hem de öteki yazarların hakkında konuşurken bunu söyler.

Fr. 10. Kaynak: Cicero, Atticus'a Mektuplar II 6. (Latince; çevrilmemiştir.)

Fr. 11. Kaynak: Strabon I C. 14–15.

Öyle ki bizden öncekilerden daha fazla bir şey söyleyebiliriz. Bu en çok, bizden öncekilere karşı yazdıklarımızda görülecektir: eskilere karşı daha az, Eratosthenes'ten sonra gelenlere ve bizzat ona karşı daha çok. Bu adamlar çoğunluktan ne kadar çok şey bilirlerse, söyledikleri bir şey hatalı olduğunda sonrakilerin onları çürütmesi de o kadar zor olur. Bir yerde, başka konularda en çok izlediğimiz kimselere karşı çıkmak zorunda kalırsak bizi bağışlamak gerekir. Çünkü amacım herkese karşı çıkmak değildir: Çoğunu, ki onları izlemeye bile değmez, bir yana bırakacak; çoğu konuda isabet ettiklerini bildiğimiz kimseler arasında ise hakemlik yapacağım. Herkese karşı felsefe yapmaya değmez; ama Eratosthenes'e, Poseidonios'a, Hipparkhos'a, Polybios'a ve onlar gibilere karşı yapmak güzeldir.

Önce Eratosthenes'i incelemek gerekir; bunu yaparken Hipparkhos'un ona yönelttiği itirazları da yanına koyacağız. Eratosthenes, Polemon'un göstermeye çalıştığı gibi Atina'yı görmediği bile söylenebilecek kadar kolay hırpalanacak biri değildir; ama kendi dediğine göre pek çok değerli adamla tanışmış olsa da bazılarının kabul ettiği ölçüde güvenilir de değildir. Çünkü şöyle der: Bu dönemde, hiçbir zaman olmadığı kadar, Ariston ile Arkesilaos'un çevresinde yetişip parlayan filozoflar tek bir surun içinde, tek bir şehirde bir araya gelmişti. Bence bu yeterli değildir; asıl önemli olan, kimlerin daha çok izlenmeye değer olduğuna doğru karar vermektir. Oysa o, kendi zamanında parlayanların önderleri olarak Arkesilaos ile Ariston'u sayar; Apelles'e ve Bion'a da çok yer verir, felsefeyi rengârenk giysilere ilk büründürenin Bion olduğunu söyler. Yine de onun hakkında çoğu zaman şu söylenebilirdi:

Bion paçavraların arasından neler gösteriyor!

Çünkü bu beyanlarıyla kendi yargısının hayli zayıf olduğunu ortaya koyar: Atina'da Kitionlu Zenon'un öğrencisi olmuştu, ama onun ardıllarından hiçbirini anmaz; ondan ayrılanları ve okulları hiçbir ardılla sürmemiş olanları ise o dönemde parlamış olarak gösterir.

s15

Fragm. 6. Scymn. Ch. orb. descr. v. 109. Ἤδη δ' ἐπ' ἀρχὴν εἶμι τῆς συντάξεως, / τοὺς συγγραφεῖς ἐκθέμενος, οἷς δὴ χρώμενος / τὸν ἱστορικὸν εἰς πίστιν ἀναπέμπω λόγον· / τῷ τὴν γεωγραφίαν γὰρ ἐπιμελέστατα / γεγραφότι, τοῖς τε κλίμασι καὶ τοῖς σχήμασιν, / Ἐρατοσθένει μάλιστα συμπεπεισμένος — Fragm. 7. Eustath. ad Dionys. v. 1. — ὡς τοῦ ὠκεανοῦ περιειληφότος τὴν γῆν, καθὰ καὶ Ἐρατοσθένης δοξάζει, οὗ ζηλωτής ἐστιν ἐν πολλοῖς ὁ τὸ οἰκουμενικὸν τουτὶ συνταγμάτιον ποιησάμενος. Fragm. 8. Strab. XIV C. 663. τὰ δ' ἐπ' εὐθείας τούτοις μέχρι τῆς Ἰνδικῆς τὰ αὐτά ἐστι παρὰ τῷ Ἀρτεμιδώρῳ ἅπερ καὶ παρὰ τῷ Ἐρατοσθένει. λέγει δὲ καὶ Πολύβιος περὶ τῶν ἐκεῖ μάλιστα δεῖν πιστεύειν ἐκείνῳ. Strab. XVI C. 778. — τἆλλα δὲ τὰ μὲν παραπλησίως τῷ Ἐρατοσθένει λέγει — Fragm. 9. Strab. VII C. 317. τοιαῦτα δὲ καὶ τοῦ Ἐρατοσθένους ἔνια παρακούσματά ἐστι λαοδογματικά, καθάπερ Πολύβιός φησι καὶ περὶ αὐτοῦ καὶ τῶν ἄλλων λέγων συγγραφέων. Fragm. 10. Cicero ad Att. II 6. (Latince.) Fragm. 11. Strab. I C. 14. ὥστε ἔχοιμεν ἄν τι λέγειν πλέον τῶν πρὸ ἡμῶν. ὁρᾶν δ' ἔσται τοῦτο μάλιστα ἐν τοῖς λόγοις τοῖς πρὸς τοὺς πρὸ ἡμῶν, ἧττον μὲν τοὺς πάλαι, μᾶλλον δὲ τοὺς μετ' Ἐρατοσθένη καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον· οὓς εἰκὸς ὅσῳπερ πολυμαθέστεροι τῶν πολλῶν γεγόνασι, τοσούτῳ δυσελεγκτοτέρους εἶναι τοῖς ὕστερον, ἄν τι πλημμελῶς λέγωσιν. εἰ δ' ἀναγκαζοίμεθά που τοῖς αὐτοῖς ἀντιλέγειν, οἷς μάλιστα ἐπακολουθοῦμεν κατ' ἄλλα, δεῖ συγγνώμην ἔχειν. οὐ γὰρ πρόκειται πρὸς ἅπαντας ἀντιλέγειν, ἀλλὰ τοὺς μὲν πολλοὺς ἐᾶν, οἷς μηδὲ ἀκολουθεῖν ἄξιον, ἐκείνους δὲ διαιτᾶν, οὓς ἐν τοῖς πλείστοις κατωρθωκότας ἴσμεν. ἐπεὶ οὐδὲ πρὸς ἅπαντας φιλοσοφεῖν ἄξιον, πρὸς Ἐρατοσθένη δὲ καὶ Ποσειδώνιον καὶ Ἵππαρχον καὶ Πολύβιον καὶ ἄλλους τοιούτους καλόν. Πρῶτον δ' ἐπισκεπτέον Ἐρατοσθένη, παρατιθέντας ἅμα καὶ τὴν Ἱππάρχου πρὸς αὐτὸν ἀντιλογίαν. ἔστι δ' ὁ Ἐρατοσθένης οὔθ' οὕτως εὐκαταδρόμαστος, ὥστε μηδ' Ἀθήνας αὐτὸν ἰδεῖν φάσκειν, ὅπερ Πολέμων ἐπιχειρεῖ δεικνύναι, οὔτ' ἐπὶ τοσοῦτον πιστός, ἐφ' ὅσον παρεδέξαντό τινες, καίπερ πλείστοις ἐντυχών, ὡς εἴρηκεν αὐτός, ἀγαθοῖς ἀνδράσιν. ἐγένοντο γάρ, φησίν, ὡς οὐδέποτε, κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν ὑφ' ἕνα περίβολον καὶ μίαν πόλιν οἱ κατ' Ἀρίστωνα καὶ Ἀρκεσίλαον ἀνθήσαντες φιλόσοφοι. οὐχ ἱκανὸν δ' οἶμαι τοῦτο, ἀλλὰ τὸ κρίνειν καλῶς, οἷς μᾶλλον προσιτέον. ὁ δὲ Ἀρκεσίλαον καὶ Ἀρίστωνα τῶν καθ' αὑτὸν ἀνθησάντων κορυφαίους τίθησιν, Ἀπελλῆς τε αὐτῷ πολύς ἐστι καὶ Βίων, ὅν φησι πρῶτον ἀνθινὰ περιβαλεῖν φιλοσοφίαν· ἀλλ' ὅμως πολλάκις εἰπεῖν ἄν τινα ἐπ' αὐτοῦ τοῦτο· οἵην ἐκ ῥακέων ὁ Βίων. ἐν αὐταῖς γὰρ ταῖς ἀποφάσεσι ταύταις ἱκανὴν ἀσθένειαν ἐμφαίνει τῆς ἑαυτοῦ γνώμης· τοῦ Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως γνώριμος γενόμενος Ἀθήνησι, τῶν μὲν ἐκεῖνον διαδεξαμένων οὐδενὸς μέμνηται, τοὺς δ' ἐκείνῳ διενεχθέντας καὶ ὧν διαδοχὴ οὐδεμία σῴζεται, τούτους ἀνθῆσαί φησι κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον. δηλοῖ δὲ καὶ ἡ περὶ τῶν ἀγαθῶν ἐκδοθεῖσα

s16 Yayımladığı İyiler Üzerine adlı inceleme, Çalışmalar'ı ve bu türden başka ne varsa, onun tutumunu gösterir: O, felsefe yapmak isteyen biri ile bu işe kendini adamaya cesaret edemeyip yalnızca öyle görünecek kadar ilerleyen ya da felsefeyi öbür genel eğitim derslerinden bir sapma olarak, vakit geçirmek ya da oyalanmak için edinen biri arasında bir yerdeydi. Öteki konularda da bir bakıma böyledir.

Fr. 12. Kaynak: Strabon II C. 94.

Çünkü (Eratosthenes) birçok yerde ele aldığı konunun gerektirdiğinden daha bilimsel bir anlatıma kayar; kaydığında da kesin değil, kaba hükümler verir. Bir bakıma coğrafi konularda matematikçi, matematik konularında ise coğrafyacıdır; böylece iki açıdan da kendisine itiraz edenlere fırsat verir.

Fr. 13. Kaynak: Strabon XVII C. 838.

Kallimakhos da Eratosthenes de Kyrenelidir; ikisi de Mısır krallarının katında itibar görmüştür. Biri şairdi ve aynı zamanda gramerle de uğraşmıştı; öbürü hem bu alanlarda hem de felsefede ve matematik bilimlerinde herkesten üstündü.

Fr. 14. Kaynak: Lukianos, Uzun Ömürlüler 26.

Gramercilerden ise Aglaos'un oğlu Kyreneli Eratosthenes; ona yalnız gramerci değil, şair, filozof ve geometrici de denebilir —

Fr. 15. Kaynak: Suetonius, Ünlü Gramerciler 10. (Latince; çevrilmemiştir.)

Fr. 16. Kaynak: Suda, "Eratosthenes" maddesi.

Üçüncü Ptolemaios onu Atina'dan çağırttı; beşinci Ptolemaios'un zamanına kadar orada kaldı. Her bilgi dalında en üsttekilere yaklaşıp ikinci geldiği için ona Beta lakabı takıldı; bazıları ona ikinci ya da yeni Platon, başkaları da Pentathlos, yani beş dalda yarışan dediler.

Fr. 17. Kaynak: Strabon'dan Seçmeler I 20 (GGM II s. 88).

Eratosthenes ne eğitimsizlerden ne de gerçekten felsefe yapanlardandı; bu yüzden ona Beta da denirdi, çünkü her bilgi dalında ikincilik ödülünü alıyor görünürdü —

Fr. 18. Kaynak: Herakleialı Markianos, Menippos'un Periplus'unun Özeti 2 (GGM I s. 565).

Bu konuları akıl yürüterek incelemiş görünenler şunlardır: İkinci Ptolemaios'un baş kaptanı olmuş Rodoslu Timosthenes ve ondan sonra, Museion'un yöneticilerinin Beta adını verdiği Eratosthenes —

Fr. 19. Kaynak: Herakleialı Markianos, aynı eser 3 (s. 566).

Kyreneli Eratosthenes ise neye uğradı da bunu yaptı bilmiyorum, Timosthenes'in kitabını birkaç küçük ek yaparak kendi kitabına geçirdi; sözünü ettiğim önsözden bile vazgeçmedi, onu da aynı kelimelerle kendi eserinin başına koydu.

Fr. 20. Kaynak: Strabon II C. 92.

— ve limanlar üzerine yazan Timosthenes tarafından da; Eratosthenes onu ötekilerden daha çok över, ama ona en çok karşı çıktığı da görülür —

s16

ὑπ' αὐτοῦ πραγματεία καὶ μελέται καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτο τὴν ἀγωγὴν αὐτοῦ· διότι μέσος ἦν τοῦ τε βουλομένου φιλοσοφεῖν καὶ τοῦ μὴ θαρροῦντος ἐγχειρίζειν ἑαυτὸν εἰς τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην, ἀλλὰ μόνον μέχρι τοῦ δοκεῖν προϊόντος, ἢ καὶ παράβασίν τινα ταύτην ἀπὸ τῶν ἄλλων τῶν ἐγκυκλίων πεπορισμένου πρὸς διαγωγὴν ἢ καὶ παιδιάν· τρόπον δέ τινα καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ἐστὶ τοιοῦτος. Fragm. 12. Strab. II C. 94. πολλαχοῦ γὰρ ἐκπίπτει (Ἐρατοσθένης) πρὸς τὸ ἐπιστημονικώτερον τῆς προκειμένης ἱστορίας, ἐκπεσὼν δὲ οὐκ ἀκριβεῖς, ἀλλ' ὁλοσχερεῖς ποιεῖται τὰς ἀποφάσεις, τρόπον τινὰ ἐν μὲν τοῖς γεωγραφικοῖς μαθηματικός, ἐν δὲ τοῖς μαθηματικοῖς γεωγραφικὸς ὤν, ὥστε πρὸς ἄμφω δίδωσιν ἀφορμὰς τοῖς ἀντιλέγουσι — Fragm. 13. Strab. XVII C. 838. Κυρηναῖος δ' ἐστὶ καὶ Καλλίμαχος καὶ Ἐρατοσθένης, ἀμφότεροι τετιμημένοι παρὰ τοῖς Αἰγυπτίων βασιλεῦσιν, ὁ μὲν ποιητὴς ἅμα καὶ περὶ γραμματικὴν ἐσπουδακώς, ὁ δὲ καὶ ταῦτα καὶ περὶ φιλοσοφίαν καὶ τὰ μαθήματα εἴ τις ἄλλος διαφέρων. Fragm. 14. Lucian. macrob. 26. — γραμματικῶν δὲ Ἐρατοσθένης μὲν ὁ Ἀγλαοῦ Κυρηναῖος, ὃν οὐ μόνον γραμματικὸν ἀλλὰ καὶ ποιητὴν ἄν τις ὀνομάσειε καὶ φιλόσοφον καὶ γεωμέτρην — Fragm. 15. Sueton. de gramm. 10. (Latince.) Fragm. 16. Suid. v. Ἐρατοσθένης. μετεπέμφθη δὲ ἐξ Ἀθηνῶν ὑπὸ τοῦ τρίτου Πτολεμαίου, καὶ διέτριψε μέχρι τοῦ πέμπτου. διὰ δὲ τὸ δευτερεύειν ἐν παντὶ εἴδει παιδείας τοῖς ἄκροις ἐγγίσαντα Βῆτα ἐπεκλήθη· οἱ δὲ καὶ δεύτερον καὶ νέον Πλάτωνα, ἄλλοι Πένταθλον ἐκάλεσαν. Fragm. 17. Chrestomath. ex Strab. I 20 (GGM II p. 88). Ὅτι Ἐρατοσθένης οὔτε τῶν ἀπαιδεύτων ἦν οὔτε τῶν γνησίως φιλοσοφούντων· διὸ καὶ Βῆτα ἐκαλεῖτο, ὡς τὰ δευτερεῖα φέρειν δοκῶν ἐπὶ πάσῃ παιδείᾳ — Fragm. 18. Marc. Heracl. epit. peripl. Menipp. 2 (GGM I p. 565). Οἱ γὰρ δὴ δοκοῦντες ταῦτα μετὰ λόγων ἐξητακέναι, Τιμοσθένης ὁ Ῥόδιός ἐστιν, ἀρχικυβερνήτης τοῦ δευτέρου Πτολεμαίου γεγονώς, καὶ μετ' ἐκεῖνον Ἐρατοσθένης, ὃν Βῆτα ἐκάλεσαν οἱ τοῦ Μουσείου προστάντες — Fragm. 19. Marc. Heracl. ibid. 3 p. 566. Ἐρατοσθένης δὲ ὁ Κυρηναῖος, οὐκ οἶδα τί παθών, τὸ Τιμοσθένους μετέγραψε βιβλίον, βραχέα τινὰ προσθείς, ὡς μηδὲ τοῦ προοιμίου τοῦ μνημονευθέντος ἀποσχέσθαι, ἀλλ' αὐταῖς λέξεσι κἀκεῖνο τοῦ οἰκείου προθεῖναι συγγράμματος. Fragm. 20. Strab. II C. 92. — καὶ ὑπὸ Τιμοσθένους τοῦ τοὺς λιμένας συγγράψαντος, ὃν ἐπαινεῖ μὲν ἐκεῖνος (Ἐρατοσθένης) μάλιστα τῶν ἄλλων, διαφωνῶν δ' ἐλέγχεται πρὸς αὐτὸν πλεῖστα —

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…