Eratosthenes · Coğrafya Fragmanları
II. Kitap
s54A. Kuşaklar Öğretisi
Fr. II A, 1. Kaynak: Strabon I 4, 1 (C. 62); I 4, 1 (C. 65).
İkinci bölümde coğrafyayı bir ölçüde düzeltmeye girişir ve kendi görüşlerini söyler; dolayısıyla onlarda da düzeltilecek bir şey varsa, onu da ortaya koymaya çalışmalıyız. Matematiksel ve fiziksel varsayımları devreye sokması yerindedir; yeryüzü evren gibi küre biçimindeyse çepeçevre meskûn olduğunu söylemesi ve bu türden başka şeyler de öyle. Ama ardından şekil hakkında uzun uzun konuşup yeryüzünün su tabiatıyla birlikte, göğün de küre biçiminde olduğunu göstermesi konu dışına çıkmak sayılabilir; çünkü kısaca söylemek yeterdi.
Yeryüzünün küre biçiminde olduğunu ispat etmekte yeniden diretmesi de aynı eleştiriyi hak eder.
Fragm. I B, 24. Arrian. anab. V, 3, 1 f. οὐ γὰρ ἔγωγε Ἐρατοσθένει τῷ Κυρηναίῳ πάντη ξυμφέρομαι, ὃς λέγει πάντα ὅσα ἐς τὸ θεῖον ἀναφέρεται ἐκ Μακεδόνων πρὸς χάριν τὴν Ἀλεξάνδρου ἐς τὸ ὑπέρογκον ἐπιφημισθῆναι. καὶ γὰρ καὶ σπήλαιον λέγει ἰδόντας ἐν Παραπαμισάδαις τοὺς Μακεδόνας καί τινα μῦθον ἐπιχώριον ἀκούσαντας ἢ καὶ αὐτοὺς ξυνθέντας φημίσαι ὅτι τοῦτο ἄρα ἦν τοῦ Προμηθέως τὸ ἄντρον, ἵνα ἐδέδετο, καὶ ὁ ἀετὸς ὅτι ἐκεῖσε ἐφοίτα δαισόμενος τῶν σπλάγχνων τοῦ Προμηθέως, καὶ ὁ Ἡρακλῆς ὅτι ἐκεῖσε ἀφικόμενος τόν τε ἀετὸν ἀπέκτεινε καὶ τὸν Προμηθέα τῶν δεσμῶν ἀπέλυσε. τὸν δὲ Καύκασον τὸ ὄρος ἐκ τοῦ Πόντου ἐς τὰ πρὸς ἕω μέρη τῆς γῆς καὶ τὴν Παραπαμισαδῶν χώραν ὡς ἐπὶ Ἰνδοὺς μετάγειν τῷ λόγῳ τοὺς Μακεδόνας, Παραπάμισον ὄντα τὸ ὄρος αὐτοὺς καλοῦντας Καύκασον τῆς Ἀλεξάνδρου ἕνεκα δόξης, ὡς ὑπὲρ τὸν Καύκασον ἄρα ἐλθόντα Ἀλέξανδρον. ἔν τε αὐτῇ τῇ Ἰνδῶν γῇ βοῦς ἰδόντας ἐγκεκαυμένας ῥόπαλον τεκμηριοῦσθαι ἐπὶ τῷδε ὅτι Ἡρακλῆς ἐς Ἰνδοὺς ἀφίκετο. ὅμοια δὲ καὶ ὑπὲρ Διονύσου τῆς πλάνης ἀπιστεῖ Ἐρατοσθένης. Fragm. II A, 1. Strab. I C. 62. Ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ (διεξόδῳ) πειρᾶται διόρθωσίν τινα ποιεῖσθαι τῆς γεωγραφίας καὶ τὰς ἑαυτοῦ λέγει ὑπολή⟦ψεις· ὥστ' εἴ τινα ἐπανόρθωσιν ἔχει, πειρατέον καὶ ταύτην προσφέρειν⟧?. τὸ μὲν οὖν τὰς μαθηματικὰς ὑποθέσεις εἰσάγειν καὶ φυσικὰς εὖ λέγεται, καὶ ὅτι εἰ σφαιροειδὴς ἡ γῆ καθάπερ καὶ ὁ κόσμος, περιοικεῖται, καὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα. καὶ περὶ τοῦ σχήματος δ' ἐν τοῖς ἑξῆς διὰ πλειόνων [λέγων] καὶ δεικνύς, ὅτι σφαιροειδὴς καὶ ἡ γῆ σὺν τῇ ὑγρᾷ φύσει καὶ ὁ οὐρανός, ἀλλοτριολογεῖν ἂν δόξειεν· ἀρκεῖ γὰρ τὸ ἐπὶ μικρόν. Strab. I C. 65. πάλιν δ' ἐπιμένων τῇ περὶ τοῦ σφαιροειδῆ τὴν γῆν εἶναι ἀποδείξει τῆς αὐτῆς ἐπιτιμήσεως ἂν τυγχάνοι.
s55Fr. II A, 2. Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Gök Üzerine Şerhi II 14; Theon İskenderani.
Yeryüzünün bu kadar büyük boyutu karşısında dağların çıkıntıları onun küresel şeklini bozamaz, onun küresel olduğu varsayımıyla toplanmış ölçümleri de geçersiz kılamaz. Çünkü Eratosthenes, en yüksek dağlardan alçak yerlere inen dikmenin, diopterle uzaklıklardan yapılan ölçüme göre on stadion olduğunu gösterir.
— Eratosthenes, en yüksek dağlardan daha alçak yerlere inen dikmenin, uzaklıklardan ölçüm yapan diopterlerle on stadion olduğunu gösterir.
Fr. II A, 3. Kaynak: Akhilleus Tatios, Aratos'a Giriş (Uranologion s. 153 A).
Aratos Phainomena'da kuşaklardan söz etmemiştir; başkaları ise, ki Eratosthenes de onlardandır, söz etmişlerdir. — Bu kuşağı, yani yanık kuşağı kimileri meskûn olmayan bir yer sayar, kimileri de meskûn olduğunu söyler.
Fr. II A, 4. Kaynak: Aynı eser s. 157 C.
Kuşaklar hakkında ilk söz açan Parmenides'tir. Sayıları konusunda ise ondan sonra gelenler arasında büyük bir anlaşmazlık olmuştur: Kimileri, Polybios ve Poseidonios gibi, yanık kuşağı ikiye bölerek altı kuşaktan söz etmiştir; kimileri de, Eratosthenes ve daha birçokları gibi, beş kuşak kabul etmiştir; biz de onlara uyduk. Meskûn yerler, oralarda oturanlar ve onların adları konusunda da, karşı-yeryüzünde oturanlar (antikhthones) ve karşı-ayaklılar (antipodes) konusunda da büyük bir karışıklık olmuştur.
Fragm. II A, 2. Simplic. in Arist. de coel. II 14, 16 p. 134 B. πρὸς δὲ τὸ τοσοῦτον μέγεθος τῆς γῆς αἱ τῶν ὀρῶν ἐξοχαὶ οὐ δύνανται τὸ σφαιρικὸν αὐτῆς σχῆμα ἀφελέσθαι, οὐδὲ ταῖς συνειλεγμέναις ἀναμετρήσεσιν ὡς σφαιρικῆς αὐτῆς ὑπαρχούσης ἐγκαλέσαι. ὁ γὰρ Ἐρατοσθένης τὴν ἀπὸ τῶν ὑψηλοτάτων ὀρῶν πρὸς τὰ ὑφειμένα πίπτουσαν κάθετον δείκνυσι διὰ τῆς διόπτρας ἀναμετρήσας ἐκ τῶν ἀποστημάτων ὑπάρχουσαν σταδίων δέκα. Theon. Alex. p. 23. — τὴν δὲ ἀπὸ τῶν ὑψηλοτάτων ὀρῶν ἐπὶ τὰ χθαμαλώτερα πίπτουσαν κάθετον δείκνυσιν Ἐρατοσθένης διὰ τῶν ἐξ ἀποστημάτων μετρουσῶν διοπτρῶν σταδίων ι'. Fragm. II A, 3. Achill. Tat. isag. Uranolog. p. 153 A. Περὶ δὲ τῶν ζωνῶν Ἄρατος ἐν τοῖς Φαινομένοις οὐκ ἐμνήσθη, ἄλλοι δέ, ὧν καὶ Ἐρατοσθένης, ἐμνημόνευσαν — ταύτην δὲ (sc. τὴν διακεκαυμένην) οἱ μὲν ἀοίκητον, οἱ δὲ οἰκεῖσθαι λέγουσιν. Fragm. II A, 4. Ebendas. p. 157 C. Πρῶτος δὲ Παρμενίδης περὶ τῶν ζωνῶν ἐκίνησε λόγον. περὶ δὲ τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν πολλὴ διαφωνία τοῖς μετ' αὐτὸν γέγονεν. οἱ μὲν γὰρ ἓξ αὐτὰς εἶπον, ὡς Πολύβιος καὶ Ποσειδώνιος, τὴν διακεκαυμένην εἰς δύο διαιροῦντες· οἱ δὲ πέντε παρέλαβον, ὥσπερ Ἐρατοσθένης καὶ ἄλλοι πολλοί, οἷς καὶ ἡμεῖς κατηκολουθήσαμεν. περὶ δὲ οἰκήσεων πάλιν καὶ τῶν ἐνοικούντων καὶ ὀνομάτων γέγονε πολλὴ ταραχή, καὶ περὶ ἀντιχθόνων καὶ ἀντιπόδων.
s56Fr. II A, 5. Kaynak: Strabon II 3, 2 (C. 97).
Eratosthenes'in dediği gibi ekvatorun altında kalan kuşak ılımansa — Polybios da aynı görüştedir — —, bu ılıman kuşağı dar bir üçüncü kuşak yapmak, dönencelerin altındaki kuşakları ortaya atmaktan çok daha iyidir.
Fr. II A, 6. Kaynak: Strabon I 4, 6 (C. 64 vd.).
Eratosthenes, doğudan batıya olan uzaklığı daha büyük saymanın tabiata uygun olduğunu daha geniş biçimde açıklarken, meskûn dünyanın, dediğimiz gibi, doğudan batıya doğru daha uzun olmasının tabiata uygun olduğunu söyler; — matematikçilerin dediği gibi, kendi kendisiyle buluşarak bir daire tamamlar; öyle ki Atlas denizinin büyüklüğü engel olmasaydı, İberia'dan Hindistan'a aynı paralel boyunca gemiyle gidebilirdik. Çünkü söz konusu uzaklıktan geriye kalan kısım, bütün dairenin üçte birinden fazladır; şu şartla ki, Hindistan'dan İberia'ya kadar verdiğimiz stadion ölçüsünü üzerinde yaptığımız Atina paraleli iki yüz bin stadiondan kısa olsun.
Fr. II A, 7. Kaynak: Strabon II 5, 13 (C. 118).
Bütün yeryüzü ve sözünü ettiğimiz kuşağın bütün halkası hakkında ayrıntıya girmek ise başka bir bilimin işidir; örneğin bu halkanın öteki çeyrekte de çepeçevre meskûn olup olmadığı. Çünkü öyle olsa bile, orası bizim buradaki insanlarımızca meskûn değildir; orada başka bir meskûn dünya bulunduğunu kabul etmek gerekir, ki bu da inandırıcıdır. Bize ise bu meskûn dünyanın içindekileri anlatmak düşer.
Fragm. II A, 5. Strab. II C. 97. εἰ δ', ὥσπερ Ἐρατοσθένης (?) φησίν, ἡ ὑποπίπτουσα τῷ ἰσημερινῷ ἐστιν εὔκρατος, καθάπερ καὶ Πολύβιος ὁμοδοξεῖ, — πολὺ κρεῖττον τρίτην (τὴν) εὔκρατον ταύτην ποιεῖν στενήν τινα, ἢ τὰς ὑπὸ τοῖς τροπικοῖς εἰσάγειν. Fragm. II A, 6. Strab. I C. 64 f. Παραμυθούμενος δ' ἐπὶ πλέον (Ἐρατοσθένης) ὅτι κατὰ φύσιν ἐστὶ τὸ ἀπὸ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν διάστημα μεῖζον λέγειν, κατὰ φύσιν φησὶν εἶναι ἀπὸ τῆς ἕω πρὸς τὴν ἑσπέραν μακροτέραν εἶναι τὴν οἰκουμένην, καθάπερ εἰρήκαμεν, … ὡς οἱ μαθηματικοί φασι, κύκλον συνάπτειν, συμβάλλουσαν αὐτὴν ἑαυτῇ, ὥστ' εἰ μὴ τὸ μέγεθος τοῦ Ἀτλαντικοῦ πελάγους ἐκώλυε, κἂν πλεῖν ἡμᾶς ἐκ τῆς Ἰβηρίας εἰς τὴν Ἰνδικὴν διὰ τοῦ αὐτοῦ παραλλήλου, τὸ λοιπὸν μέρος παρὰ τὸ λεχθὲν διάστημα ὑπὲρ τὸ τρίτον μέρος ὂν τοῦ ὅλου κύκλου, εἴπερ ὁ δι' Ἀθηνῶν ἐλάττων ἐστὶν εἴκοσι μυριάδων, ὅπου πεποιήμεθα τὸν εἰρημένον σταδιασμὸν ἀπὸ τῆς Ἰνδικῆς εἰς τὴν Ἰβηρίαν. Fragm. II A, 7. Strab. II C. 118. τὸ δὲ καὶ περὶ ὅλης ἀκριβολογεῖσθαι τῆς γῆς καὶ περὶ τοῦ σπονδύλου παντὸς ἧς λέγομεν ζώνης ἄλλης τινὸς ἐπιστήμης ἐστίν, οἷον εἰ περιοικεῖται καὶ κατὰ θάτερον τεταρτημόριον ὁ σπόνδυλος· καὶ γὰρ εἰ οὕτως ἔχει, οὐχ ὑπὸ τούτων γε οἰκεῖται τῶν παρ' ἡμῖν, ἀλλ' ἐκείνην ἄλλην οἰκουμένην θετέον, ὅπερ ἐστὶ πιθανόν. ἡμῖν δὲ τὰ ἐν αὐτῇ ταύτῃ λεκτέον.
s60Okyanus Meselesi
Fr. II A, 8. Kaynak: Hipparkhos, Strabon'da I 3, 13 (C. 56); Eustathios, Dionysios Periegetes Şerhi; Dionysios Periegetes Scholionları.
Çünkü Eratosthenes'in kendisine göre de bütün dış deniz birbirine akan tek bir sudur; dolayısıyla batı denizi ile Kızıldeniz de tek bir denizdir.
— okyanus yeryüzünü kuşatmış olduğu için; Eratosthenes de böyle düşünür —
Eratosthenes'in hayranı olduğu için yeryüzünün çepeçevre okyanusla kuşatıldığını söyler. —
Eratosthenes'e tutkun olan Dionysios, okyanusun bir daire hâlinde uzandığını, meskûn dünyanın da onun tarafından bir ada gibi kuşatıldığını söyler.
Fr. II A, 9. Kaynak: Strabon I 3, 2 (C. 47).
Herakles Sütunları'nın ötesindeki yerler hakkında da birçok masalsı şeye inanmış; Kerne adasından ve bugün hiçbir yerde gösterilmeyen başka yerlerden söz etmiştir. —
Fr. II A, 10. Kaynak: Strabon II 1, 17 (C. 74).
— ve bu bölgeleri yönetmiş olan Patrokles'in dediği gibi, Hindistan'dan Hyrkania'ya gemiyle dolaşmak da mümkündür.
Fr. II A, 11. Kaynak: Strabon XI 11, 6 (C. 518).
Birilerinin Hindistan'dan Hyrkania'ya gemiyle dolaştığı kabul edilmez; ama Patrokles bunun mümkün olduğunu söylemiştir.
Fragm. II A, 8. Hipp. ap. Strab. I C. 56. καὶ γὰρ κατ' αὐτὸν Ἐρατοσθένη τὴν ἐκτὸς θάλατταν ἅπασαν σύρρουν εἶναι, ὥστε καὶ τὴν ἑσπέριον καὶ τὴν Ἐρυθρὰν θάλατταν μίαν εἶναι. Eustath. ad Dionys. Geogr. Gr. m. II p. 211. — ὡς τοῦ ὠκεανοῦ περιειληφότος τὴν γῆν, καθὰ καὶ Ἐρατοσθένης δοξάζει — Schol. in Dionys. Geogr. Gr. m. II p. 428. Ἐρατοσθένους δὲ ὢν ζηλωτὴς κύκλῳ περιέχεσθαι τὴν γῆν φησιν ὑπὸ τοῦ ὠκεανοῦ. — Διονύσιος δὲ τοῦ Ἐρατοσθένους ὢν ἐραστὴς ἐν κύκλῳ φησὶ τὸν ὠκεανὸν κεῖσθαι, νῆσον δὲ ὥσπερ ὑπ' αὐτοῦ περιλαμβάνεσθαι τὴν οἰκουμένην γῆν. Fragm. II A, 9. Strab. I C. 47. πεπίστευκε δὲ καὶ περὶ τῶν ἔξω Στηλῶν Ἡρακλείων πολλοῖς μυθώδεσι, Κέρνην τε νῆσον καὶ ἄλλους τόπους ὀνομάζων τοὺς μηδαμοῦ νυνὶ δεικνυμένους — Fragm. II A, 10. Strab. II C. 74. — καὶ περίπλουν ἔχειν ἀπὸ τῆς Ἰνδικῆς (ἐπὶ τὴν Ὑρκανίαν sc.) δυνατόν, ὥς φησιν ὁ τῶν τόπων ἡγησάμενος τούτων Πατροκλῆς. Fragm. II A, 11. Strab. XI C. 518. οὐχ ὁμολογοῦσι δ' ὅτι περιέπλευσάν τινες ἀπὸ τῆς Ἰνδικῆς ἐπὶ τὴν Ὑρκανίαν· ὅτι δὲ δυνατόν, Πατροκλῆς εἴρηκε.
s61Fr. II A, 12. Kaynak: Plinius, Doğa Tarihi II 167; Martianus Capella VI 619. (Latince.)
Fr. II A, 13. Kaynak: Strabon I 1, 9 (C. 5 vd.).
Okyanusun met ve cezirlerle ilgili davranışları da bununla, yani okyanusun birbirine akan tek bir su olmasıyla daha iyi uyuşur. Çünkü değişmelerin, kabarmaların ve alçalmaların biçimi her yerde aynıdır ya da çok az farklıdır; sanki hareket tek bir denizde ve tek bir sebepten doğuyormuş gibi. Hipparkhos ise bu görüşe itiraz ederken inandırıcı değildir: Ona göre okyanus her yerde bütünüyle aynı davranışı göstermez; gösterse bile bundan Atlas denizinin çepeçevre birbirine akan tek bir su olduğu sonucu çıkmaz. Aynı davranışı göstermediğine de Babilli Seleukos'u tanık gösterir.
Fragm. II A, 13. Strab. I C. 5 f. τοῖς τε πάθεσι τοῦ ὠκεανοῦ τοῖς περὶ τὰς ἀμπώτεις καὶ τὰς πλημμυρίδας ὁμολογεῖ τοῦτο μᾶλλον (sc. τὸ σύρρουν εἶναι τὸν ὠκεανόν)· πάντη γοῦν ὁ αὐτὸς τρόπος τῶν τε μεταβολῶν ὑπάρχει καὶ τῶν αὐξήσεων καὶ τῶν μειώσεων, ἢ οὐ πολὺ παραλλάττων, ὡς ἂν ἐφ' ἑνὸς πελάγους τῆς κινήσεως ἀποδιδομένης καὶ ἀπὸ μιᾶς αἰτίας. Ἵππαρχος δ' οὐ πιθανός ἐστιν ἀντιλέγων τῇ δόξῃ ταύτῃ, ὡς οὔθ' ὁμοιοπαθοῦντος τοῦ ὠκεανοῦ παντελῶς, οὔτ', εἰ δοθείη τοῦτο, ἀκολουθοῦντος αὐτῷ τοῦ σύρρουν εἶναι πᾶν τὸ κύκλῳ πέλαγος τὸ Ἀτλαντικόν, πρὸς τὸ μὴ ὁμοιοπαθεῖν μάρτυρι χρώμενος Σελεύκῳ τῷ Βαβυλωνίῳ.
s65B. Yeryüzünün Ölçülmesi
Fr. II B, 1. Kaynak: Censorinus, Doğum Günü Üzerine 15, 2. (Latince.)
Fr. II B, 2. Kaynak: Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Hareketi I 8, 43.
Ona göre bir nokta kadar kalan yeryüzü, iki yüz elli bin stadiondur.
Fr. II B, 3. Kaynak: Aynı eser I 8, 74.
Yeryüzünün en büyük dairesini dolaşan bir ok düşünsek, o iki yüz elli bin stadionu üç gün üç gecede bile geçemezdi —
Fr. II B, 4. Kaynak: Aynı eser I 8, 80.
Madem ki yeryüzünün en büyük dairesi, Eratosthenes'in yöntemine göre, iki yüz elli bin stadiondur —
Fr. II B, 5. Kaynak: Arrianos, İoannes Philoponos'ta, Aristoteles'in Meteorologika Şerhi I.
Arrianos Gök Olayları Üzerine adlı eserinde, Kyreneli Eratosthenes'in yeryüzünün en büyük dairesinin çevresinin iki yüz elli bin stadion olduğunu ileri sürdüğünü söyler —
Fragm. II B, 2. Cleomed. cycl. theor. I 8, 43. πρὸς ὃν ἡ γῆ μὲν στιγμιαία οὖσα πέντε καὶ εἴκοσι μυριάδων σταδίων ἐστίν. Fragm. II B, 3. Ebendas. I 8, 74. εἰ δὲ καὶ βέλος ἐπινοήσαιμεν διερχόμενον τὸν μέγιστον τῆς γῆς κύκλον, οὐδ' ἂν τρισὶ νυχθημέροις τὰς πέντε καὶ εἴκοσι μυριάδας διέλθοι — Fragm. II B, 4. Ebendas. I 8, 80. ἐπεὶ οὖν ἡ γῆ πέντε καὶ εἴκοσι μυριάδων σταδίων, κατὰ τὴν Ἐρατοσθένους ἔφοδον, τὸν μέγιστον ἔχει κύκλον — Fragm. II B, 5. Arrian. ap. Jo. Philopon. ad Arist. meteor. I. Ἀρριανὸς δ' ἐν τῷ περὶ μετεώρων φησίν, ὡς Ἐρατοσθένης ὁ Κυρηναῖος ἰσχυρίζεται, εἴκοσι καὶ πέντε μυριάδας σταδίων ἔχειν τὴν περίμετρον τοῦ μεγίστου τῆς γῆς κύκλου —
s66Fr. II B, 6. Kaynak: Anonim, Coğrafyanın Kısa Açıklaması, fragman A.
Bütün yeryüzünün en büyük dairesi iki yüz elli bin stadion olduğuna göre —
Fr. II B, 7. Kaynak: Dionysios Periegetes Scholionu (Geogr. Gr. min. II s. 457).
Eratosthenes'e göre yeryüzünün çevresi iki yüz elli bin [iki yüz elli iki bin?] stadiondur.
Fr. II B, 8. Kaynak: Anonim, Bütün Meskûn Dünyanın Ölçüsü.
Bilmek gerekir ki bütün yeryüzünün çevresi iki yüz elli iki bin stadiondur.
Fr. II B, 9. Kaynak: Anonim, Coğrafyanın Kısa Açıklaması.
Bütün yeryüzünün çevresinin iki yüz elli iki bin stadion olduğu aktarılmıştır.
Fr. II B, 10. Kaynak: Martianus Capella VI 609. (Latince.)
Fr. II B, 11. Kaynak: İzmirli Theon, Astronomi 3 (s. 148; s. 156).
Eratosthenes, yeryüzünün en büyük dairesi boyunca ölçülen bütün büyüklüğünün yaklaşık iki yüz elli iki bin stadion olduğunu gösterir. —
Yeryüzünün çevresi iki yüz elli iki bin stadiondur.
Fr. II B, 12. Kaynak: Herakleialı Markianos, Dış Denizin Kıyı Seyri I 4.
Kyreneli Eratosthenes, bütün yeryüzünün en büyük çevresinin iki yüz elli iki bin stadion olduğunu söyler; Diogenes oğlu Dionysios da onu böyle ölçmüştür.
Fr. II B, 13. Kaynak: Hippolytos, Bütün Sapkınlıkların Reddi IV 8.
Yeryüzünün çevresi de iki yüz elli iki bin stadiondur.
Fr. II B, 14. Kaynak: Strabon I 4, 1 (C. 62).
Yeryüzünün onun söylediği kadar büyük olduğu konusunda sonrakiler onunla aynı görüşte değildir, ölçümünü de beğenmezler. Yine de Hipparkhos, her bir yerleşim yerinde görülen gök olaylarını belirlerken, Meroe'den, İskenderiye'den ve Borysthenes'ten geçen meridyen üzerinde Eratosthenes'in o uzaklıklarını kullanır ve onların gerçekten pek az saptığını söyler.
Fr. II B, 15. Kaynak: Strabon II 5, 7 (C. 113).
Hipparkhos'un söyledikleri de bunlarla bir ölçüde uyuşur. O, Eratosthenes'in verdiği yeryüzü büyüklüğünü varsayarak, meskûn dünyanın bölümlenmesinin buradan yola çıkılarak yapılması gerektiğini söyler; çünkü her bir yerleşim yerindeki gök olayları bakımından, ölçümün böyle ya da sonrakilerin verdiği gibi olması pek fark etmeyecektir.
Fragm. II B, 6. Anonym. geogr. expos. compend. fragm. A. Τῆς δ' ὅλης γῆς τὸ μέγιστον ἐχούσης κύκλῳ εἰς μυριάδας σταδίων κε΄ — Fragm. II B, 7. Schol. in Dionys. Geogr. Gr. min. II p. 457. Ὅτι κε΄ μυριάδων [καὶ δισχιλίων (?)] σταδίων ἐστὶν ἡ περιήγησις τῆς γῆς, ὡς τῷ Ἐρατοσθένει δοκεῖ. Fragm. II B, 8. Anonymi mens. tot. terr. habit. Χρὴ γινώσκειν ὅτι πάσης τῆς γῆς ὁ περίμετρος στάδιά ἐστι δισχίλια καὶ μυριάδες εἴκοσι πέντε. Fragm. II B, 9. Anonymi Geogr. expos. compend. Ἡ τῆς ὅλης γῆς περίμετρος σταδίων κε΄ μυριάδων καὶ ͵β΄ παραδέδοται. Fragm. II B, 11. Theon Smyrn. de astr. c. 3 p. 148. Τὸ ὅλον γὰρ τῆς γῆς μέγεθος κατὰ τὸν μέγιστον αὐτῆς περιμετρούμενον κύκλον μυριάδων μὲν κε΄ καὶ ἔτι δισχιλίων σταδίων σύνεγγυς δείκνυσιν Ἐρατοσθένης — Ebendas. p. 156. ἡ περίμετρος τῆς γῆς ἐστι σταδίων κε΄ μυριάδων ͵β΄. Fragm. II B, 12. Marc. Heracleot. peripl. mar. ext. I 4. Geogr. Gr. min. I p. 519. Ἐρατοσθένης μὲν ὁ Κυρηναῖος τὴν μεγίστην περιφέρειαν τῆς ἁπάσης γῆς εἶναι λέγει σταδίους μυριάδας κε΄ καὶ ⟦͵β΄⟧· οὕτω δὲ καὶ Διονύσιος ὁ τοῦ Διογένους ἀναμεμέτρηκεν. Fragm. II B, 13. Hippolyt. refut. omn. haer. IV 8. περίμετρος δὲ γῆς σταδίων ⟦μυριάδων κε΄⟧ καὶ ⟦͵β΄⟧⟦?⟧. Fragm. II B, 14. Strab. I C. 62. Εἰ δὲ τηλικαύτη (ἡ γῆ) ἡλίκην αὐτὸς (Ἐρατοσθένης) εἴρηκεν, οὐχ ὁμολογοῦσιν οἱ ὕστερον, οὐδ' ἐπαινοῦσι τὴν ἀναμέτρησιν. ὅμως δὲ πρὸς τὴν σημείωσιν τῶν κατὰ τὰς οἰκήσεις ἑκάστας φαινομένων προσχρῆται τοῖς διαστήμασιν ἐκείνοις Ἵππαρχος ἐπὶ τοῦ διὰ Μερόης καὶ Ἀλεξανδρείας καὶ Βορυσθένους μεσημβρινοῦ, μικρὸν παραλλάττειν φήσας παρὰ τὴν ἀλήθειαν. Fragm. II B, 15. Strab. II C. 113. Τούτοις δὲ συνῳδά πώς ἐστι καὶ τὰ ὑπὸ Ἱππάρχου λεγόμενα· φησὶ γὰρ ἐκεῖνος, ὑποθέμενος τὸ μέγεθος τῆς γῆς ὅπερ εἶπεν Ἐρατοσθένης, ἐντεῦθεν δεῖν ποιεῖσθαι τὴν τῆς οἰκουμένης ἀφαίρεσιν· οὐ γὰρ πολὺ διοίσειν πρὸς τὰ φαι-
νόμενα τῶν οὐρανίων καθ' ἑκάστην τὴν οἴκησιν οὕτως ἔχειν τὴν ἀναμέτρησιν, ἢ ὡς οἱ ὕστερον ἀποδεδώκασιν. Fragm. II B, 16. Strab. II C. 132. — ἀλλ' ἀρκεῖ τὰς σημειώδεις καὶ ἁπλουστέρας ἐκθέσθαι τῶν ὑπ' αὐτοῦ (Ἱππάρχου) λεχθεισῶν, ὑποθεμένοις, ὥσπερ ἐκεῖνος, εἶναι τὸ μέγεθος τῆς γῆς σταδίων εἴκοσι πέντε μυριάδων καὶ δισχιλίων, ὡς καὶ Ἐρατοσθένης ἀποδίδωσιν· οὐ μεγάλη γὰρ παρὰ τοῦτ' ἔσται διαφορὰ πρὸς τὰ φαινόμενα ἐν τοῖς μεταξὺ τῶν οἰκήσεων διαστήμασιν. εἰ δή τις εἰς τριακόσια ἑξήκοντα τμήματα τέμοι τὸν μέγιστον τῆς γῆς κύκλον, ἔσται ἑπτακοσίων σταδίων ἕκαστον τῶν τμημάτων — Fragm. II B, 17. Strab. II C. 82. τὸ δέ γε ἀπὸ τοῦ δι' Ἀθηνῶν παραλλήλου ἐπὶ τὸν διὰ Βαβυλῶνος δείκνυσιν (Ἵππαρχος) οὐ μεῖζον ὂν σταδίων δισχιλίων τετρακοσίων, ὑποτεθέντος τοῦ μεσημβρινοῦ παντὸς τοσούτων σταδίων ὅσων Ἐρατοσθένης φησίν.
s69Fr. II B, 16. Kaynak: Strabon II 5, 34 (C. 132).
— ama onun, yani Hipparkhos'un söylediklerinden belirgin ve daha basit olanları ortaya koymak yeter; bunu yaparken onun gibi yeryüzünün büyüklüğünü, Eratosthenes'in de verdiği gibi, iki yüz elli iki bin stadion varsayıyoruz. Çünkü bu yüzden yerleşim yerleri arasındaki uzaklıklarda görülen gök olayları bakımından büyük bir fark olmayacaktır. Biri yeryüzünün en büyük dairesini üç yüz altmış parçaya bölerse, her parça yedi yüz stadion olur —
Fr. II B, 17. Kaynak: Strabon II 1, 34 (C. 82).
Hipparkhos, Atina'dan geçen paralel ile Babil'den geçen paralel arasındaki uzaklığın, bütün meridyen Eratosthenes'in söylediği kadar stadion varsayılırsa, iki bin dört yüz stadiondan fazla olmadığını gösterir.
Fr. II B, 18. Kaynak: Vitruvius, Mimarlık Üzerine I 6, 11. (Latince.)
Fr. II B, 19. Kaynak: Geminos, Göksel Olaylara Giriş 16 (Uranologion s. 50 E – 51 D).
Yeryüzünün en büyük dairesi, gökteki meridyen doğrultusunda ölçülüp iki yüz elli iki bin stadion, çapı da seksen bin küsur stadion bulunduğuna ve meridyen dairesi altmış parçaya bölündüğüne göre, bu parçalardan birine altmışta bir denir; bu da dört bin iki yüz stadion eder. Çünkü iki yüz elli iki bin stadion altmış parçaya bölünürse, altmışta bir dört bin iki yüz stadion olur. Kuşaklar arasındaki uzaklıklar da şu şekilde belirlenmiştir: İki donmuş kuşaktan her birinin genişliği altı altmışta birdir, ki yirmi beş bin iki yüz stadion eder. İki ılıman kuşaktan her birinin genişliği beş altmışta birdir, ki yirmi bir bin stadion eder. Yanık kuşağın genişliği sekiz altmışta birdir; dolayısıyla ekvatordan iki yanda dönencelere kadar dörder altmışta bir vardır, ki on altı bin sekiz yüz stadion eder. Böylece gökteki kutbun hizasında bulunan yerdeki kutuptan, yerdeki kuzey kutup dairesine kadar yirmi beş bin iki yüz stadion; gökteki kuzey kutup dairesinin hizasındaki yerdeki kuzey kutup dairesinden, gökteki yaz dönencesinin hizasındaki yerdeki dönenceye kadar yirmi bir bin stadion; yaz dönencesinden, gökteki ekvatorun hizasındaki yerdeki ekvatora kadar on altı bin sekiz yüz stadion vardır. Yine ekvatordan öteki dönenceye kadar on altı bin sekiz yüz, dönenceden güney kutup dairesine kadar yirmi bir bin, güney kutup dairesinden öteki kutba kadar yirmi beş bin iki yüz stadion vardır. Böylece kutuplar arasındaki uzaklık yüz yirmi altı bin stadion eder; bu da yeryüzünün çevresinin yarısıdır.
Fr. II B, 20. Kaynak: Akhilleus Tatios, Aratos'a Giriş (Uranologion s. 105 D vd.).
Kimileri kuşaklar hakkında şunları da söylemiştir: Yeryüzünün de paralellerin altında, gökteki gibi beş kuşağı vardır. Kuzey kuşağı: Tamamı ufkun üstünde kalır, meskûn değildir, donmuştur, Kronos'a aittir; altı altmışta birdir, yani yirmi beş bin iki yüz stadion (çünkü altmışta bir dört bin iki yüz stadiondur). Yaz kuşağı: Ufkun üstündeki kısmı daha çoktur, ılımandır, bizim meskûn dünyamız bu kuşaktadır, Zeus'a aittir; beş altmışta birdir, yani yirmi bir bin stadion. Ekvator kuşağı: Ufkun üstündeki kısmı altındakine eşittir, meskûn değildir, yanmıştır, Ares'e aittir; sekiz altmışta birdir, ekvatorun her iki yanında dörder; çünkü ekvator bütün küreyi tam ortasından keser; otuz üç bin altı yüz stadiondur. Kış kuşağı: Yaz kuşağının tersine, ufkun altındaki kısmı daha çoktur, meskûndur, ılımandır, Aphrodite'ye aittir; beş altmışta birdir, yani yirmi bir bin stadion. Güney kuşağı: Tamamı görünmez, meskûn değildir, donmuştur, Hermes'e aittir; altı altmışta birdir, yani yirmi beş bin iki yüz stadion. Böylece yeryüzünün ufkun üstündeki çevresi otuz altmışta bir, yani yüz yirmi altı bin stadion olur.
Fragm. II B, 19. Gemin. isag. c. 16 (Uranolog. p. 50 E – 51 D). ἀναμεμετρημένου δὲ τοῦ μεγίστου κύκλου τῶν ἐν τῇ γῇ κατὰ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ μεσημβρινὸν καὶ εὑρημένου μυριάδων κε΄ καὶ σταδίων ͵β΄, τῆς διαμέτρου μυριάδων η΄ καὶ σταδίων ⟦?⟧, διαιρουμένου τε τοῦ μεσημβρινοῦ κύκλου εἰς μέρη ξ΄, καλεῖται τὸ ἓν τμῆμα ἑξηκοστόν, ὃ γίνεται ͵δσ΄ στάδια. ἂν γὰρ μερισθῶσιν αἱ κε΄ μυριάδες καὶ τὰ ͵β΄ στάδια εἰς μέρη ξ΄, γίνεται τὸ ἑξηκοστὸν σταδίων ͵δσ΄. ἔστιν οὖν τὰ μεταξὺ τῶν ζωνῶν διαστήματα τοῦτον ἀφωρισμένα τὸν τρόπον. τῶν μὲν κατεψυγμένων ζωνῶν δύο τὸ πλάτος ἑκατέρας αὐτῶν ἑξηκοστῶν ϛ΄, ἅπερ εἰσὶ στάδιοι μὲν ⟦δισμύριοι ͵εσ΄⟧· τῶν δὲ εὐκράτων δύο ζωνῶν τὸ πλάτος ἑκατέρας αὐτῶν ἑξηκοστῶν ε΄, ἃ ποιεῖ στάδιοι μὲν ⟦δισμύριοι ͵α΄⟧· τῆς δὲ διακεκαυμένης ζώνης τὸ πλάτος ἑξηκοστῶν η΄, ὥστε ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐφ' ἑκάτερα πρὸς τοὺς τροπικοὺς ἑξηκοστὰ εἶναι δ΄, ἃ γίνεται στάδια μὲν ⟦μύρια ͵ϛω΄⟧. γίνονται οὖν ἀπὸ μὲν τοῦ πόλου τοῦ ἐν τῇ γῇ, ὃς κεῖται κατὰ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ πόλον, μέχρι τοῦ ἐν τῇ γῇ ἀρκτικοῦ στάδιοι μὲν ⟦δισμύριοι ͵εσ΄⟧· ἀπὸ δὲ τοῦ ἐν τῇ γῇ ἀρκτικοῦ, ὃς κεῖται κατὰ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ ἀρκτικόν, πρὸς τὸν ἐν τῇ γῇ τροπικόν, ὃς κεῖται κατὰ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ θερινὸν τροπικόν, στάδιοι μὲν ⟦δισμύριοι ͵α΄⟧· ἀπὸ δὲ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ μέχρι τοῦ ἐν τῇ γῇ ἰσημερινοῦ, ὃς κεῖται κατὰ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ ἰσημερινόν, στάδιοι ⟦μύριοι ͵ϛω΄⟧. πάλιν ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ πρὸς τὸν ἕτερον τροπικὸν ⟦μύριοι ͵ϛω΄⟧, ἀπὸ δὲ τοῦ τροπικοῦ πρὸς τὸν ἀρκτικὸν ⟦δισμύριοι ͵α΄⟧, ἀπὸ δὲ τοῦ ἀρκτικοῦ πρὸς τὸν ἕτερον πόλον ⟦δισμύριοι ͵εσ΄⟧· ὥστε συνάγεσθαι τὸ μεταξὺ τῶν πόλων διάστημα μυριάδων ιβ΄ καὶ σταδίων ͵ϛ΄, ὅπερ ἐστὶν ἥμισυ τῆς περιμέτρου τῆς γῆς. Fragm. II B, 20. Achill. Tat. isag. Uranolog. p. 105 D f. Τινὲς δὲ καὶ ταῦτα περὶ τῶν ζωνῶν εἰρήκασι· ζῶναί εἰσι τῆς γῆς ὑπὸ τοὺς παραλλήλους ὁμοίως πέντε· βόρειος, ὅλη μετέωρος, ἀοίκητος, κατεψυγμένη, Κρόνου· ἑξηκοστῶν μὲν ϛ΄, σταδίων δὲ δισμυρίων ͵εσ΄ (τὸ γὰρ ἑξηκοστὸν σταδίων ἐστὶ ͵δσ΄)· θερινή, πλείονα ἔχουσα τὰ ὑπὲρ τὸν ὁρί-
ζοντα, εὔκρατος, ἐν ᾗ ἐστιν ἡ καθ' ἡμᾶς οἰκουμένη, Διός· ἑξηκοστῶν ε΄, σταδίων δὲ δισμυρίων καὶ ͵α΄· ἰσημερινή, ἴσον ἔχουσα τὸν ὑπὲρ γῆς ὁρίζοντα τῷ ὑπ' αὐτόν, ἀοίκητος, διακεκαυμένη, Ἄρεος· ἑξηκοστῶν μὲν η΄, ἐξ ἑκατέρου μέρους τοῦ ἰσημερινοῦ τεσσάρων· οὗτος γὰρ αὐτὴν ὅλην τὴν σφαῖραν τέμνει μέσην· σταδίων δὲ τρισμυρίων καὶ ͵γχ΄· χειμερινή, ἀνάπαλιν τῇ θερινῇ, πλεῖον ἔχουσα τὸ ὑπὸ τὸν ὁρίζοντα, οἰκουμένη, εὔκρατος, Ἀφροδίτης· ἑξηκοστῶν ε΄, σταδίων δὲ δισμυρίων καὶ ͵α΄· νότιος, ὅλη ἀφανής, ἀοίκητος, κατεψυγμένη, Ἑρμοῦ· ἑξηκοστῶν μὲν ϛ΄, σταδίων δὲ δισμυρίων ͵εσ΄· ὡς εἶναι τὸ ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα περίμετρον τῆς γῆς ἑξηκοστῶν μὲν τριάκοντα, σταδίων δὲ μυριάδων ιβ΄ καὶ ͵ϛ΄. Fragm. II B, 21. Ps. Eratosth. ad Arat. Uranolog. p. 360 E. γίνεσθαι οὖν ὅλην τὴν γῆν ἑξηκοστῶν ξ΄. δύναται δὲ ἔχειν τὸ ἑξηκοστὸν σταδίους ͵δσ΄· συνάγεσθαι οὖν ἐπὶ τὸ αὐτὸ τὰς τῆς ὅλης σταδίων μυριάδας κε΄ καὶ ͵β΄. Fragm. II B, 22. Strab. II C. 95. — ἕως τῆς Κινναμωμοφόρου παραλλήλου — τὸ δ' ἑξῆς μέχρι τοῦ ἰσημερινοῦ λόγῳ δείκνυται κατὰ τὴν ὑπ' Ἐρατοσθένους γενομένην ἀναμέτρησιν τῆς γῆς ὅτι ἐστὶ ⟦σταδίων⟧ ὀκτακισχιλίων ὀκτακοσίων. Fragm. II B, 23. Strab. II C. 113. ὄντος δὴ κατ' Ἐρατοσθένη τοῦ ἰσημερινοῦ κύκλου σταδίων μυριάδων πέντε καὶ εἴκοσι καὶ δισχιλίων, τὸ τεταρτημόριον εἴη ἂν ἓξ μυριάδες καὶ τρισχίλιοι· τοῦτο δέ ἐστι τὸ ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπὶ τὸν πόλον, πεντεκαίδεκα ἑξηκοντάδων, οἵων ἐστὶν ὁ ἰσημερινὸς ἑξήκοντα, τὸ δ' ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπὶ τὸν θερινὸν τροπικὸν τεττάρων — Ebendas. C. 114. ἐπὶ δέ γε τὸν ἰσημερινὸν ἀπὸ Συήνης μύριοι ἑξακισχίλιοι ὀκτακόσιοι (τοσοῦτοι γάρ εἰσιν οἱ τῶν τεττάρων ἑξηκοντάδων, τεθείσης ἑκάστης τετρακισχιλίων καὶ διακοσίων) — Fragm. II B, 25. Anonym. Geogr. exp. comp. 2. Geogr. Gr. min. II p. 494. Καὶ τὰ μὲν ἀπὸ τοῦ ἀρκτικοῦ πόλου μέχρι τοῦ ἀρκτικοῦ κύκλου τριάκοντα καὶ ἓξ τμήματα πάντα ἐστὶν ἀοίκητα διὰ κρύος· στάδιοι δ' εἰσὶν οὗτοι δισμύριοι καὶ ͵ε καὶ σ΄. ἀοίκητα δέ ἐστι καὶ τὰ ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπὶ σταδίους ͵η[ω΄], ἣν ἀρχὴν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης ὑποτιθέμεθα, καθάπερ κατ' ἄρκτους τὰ μετὰ τὸν ἀρκτικὸν εὐθέως κύκλον· ὥστε τοὺς πάντας τῆσδε τῆς ἐπιφανείας ἀοίκους συνάγεσθαι σταδίους τρισμυρίους καὶ ͵δ΄. λοιπὸν οὖν καταλείπονται οἰκήσιμοι ὑπὸ τὴν εὔκρατον πεπτωκότες στάδιοι δισμύριοι καὶ ͵θ΄, ἅπερ ἐστὶ μίλια μὲν ͵γχκε΄, σχοῖνοι δέ, ἐκ σταδίων λ΄, μικρῷ πλέον ἐννακόσιοι· ὃ δὴ καὶ πλάτος ἐστὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης.
s71Fr. II B, 21. Kaynak: Pseudo-Eratosthenes, Aratos'a (Uranologion s. 360 E).
Böylece bütün yeryüzü altmış altmışta bir olur. Altmışta birin değeri dört bin iki yüz stadion sayılabilir; dolayısıyla bütün yeryüzünün toplamı iki yüz elli iki bin stadion eder.
Fr. II B, 22. Kaynak: Strabon II 2, 2 (C. 95).
— Tarçın Ülkesi'nden geçen paralele kadar — Oradan ekvatora kadar olan kısmın ise, Eratosthenes'in yaptığı yeryüzü ölçümüne göre, hesapla sekiz bin sekiz yüz stadion olduğu gösterilir.
Fr. II B, 23. Kaynak: Strabon II 5, 7 (C. 113 vd.).
Eratosthenes'e göre ekvator dairesi iki yüz elli iki bin stadion olduğuna göre, çeyreği altmış üç bin stadion olur. Bu, ekvatordan kutba kadar olan uzaklıktır ve ekvatorun altmışa bölündüğü birimlerden on beşini tutar; ekvatordan yaz dönencesine kadar olan uzaklık ise bu birimlerden dördünü tutar —
Syene'den ekvatora kadar ise on altı bin sekiz yüz stadion vardır (çünkü her biri dört bin iki yüz stadion sayılınca dört altmışta bir bu kadar eder) —
Fr. II B, 24. Kaynak: Macrobius, Scipio'nun Rüyası Şerhi II 6. (Latince.)
Fr. II B, 25. Kaynak: Anonim, Coğrafyanın Kısa Açıklaması 2 (Geogr. Gr. min. II s. 494).
Kuzey kutbundan kuzey kutup dairesine kadar olan otuz altı kısmın tamamı soğuk yüzünden meskûn değildir; bunlar yirmi beş bin iki yüz stadiondur. Ekvatordan itibaren sekiz bin sekiz yüz stadionluk yerler de meskûn değildir; burayı, kuzeyde kuzey kutup dairesinin hemen ardından gelen yerler gibi, meskûn dünyamızın başlangıcı sayarız. Böylece bu yüzeydeki meskûn olmayan yerlerin toplamı otuz dört bin stadion eder. Geriye ılıman kuşağın altında kalan yirmi dokuz bin stadionluk meskûn alan kalır; bu da üç bin altı yüz yirmi beş mil ya da otuzar stadionluk skhoinos hesabıyla dokuz yüzden biraz fazla skhoinostur. Meskûn dünyamızın genişliği de işte budur.
Fr. II B, 26. Kaynak: Geminos, Göksel Olaylara Giriş 15 (Uranologion s. 56 A).
— İki ılıman kuşaktan kuzeydekinde bizim meskûn dünyamızın insanları oturur; bu kuşağın uzunluğu yaklaşık yüz bin stadion, genişliği de yaklaşık bunun yarısıdır.
Fragm. II B, 26. Gemin. isag. c. 15, Uranol. p. 56 A. — τῶν δὲ εὐκράτων δύο ζωνῶν τὴν βόρειον ὑπὸ τῶν ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς οἰκουμένῃ οἰκεῖσθαι συμβέβηκεν, ἐπὶ μὲν τὸ μῆκος οὖσαν ὡς ἔγγιστα περὶ δέκα μυριάδας σταδίων, ἐπὶ δὲ τὸ πλάτος ὡς ἔγγιστα τὸ ἥμισυ.
s72Fr. II B, 27. Kaynak: Strabon II 5, 5–6 (C. 112 vd.).
Yeryüzünün beş kuşaklı olduğunu ve üzerinde ekvator dairesinin, ona paralel olup kuzey yarıküredeki donmuş kuşağı sınırlayan başka bir dairenin, bir de kutuplardan geçip bu ikisini dik açıyla kesen bir dairenin bulunduğunu düşünelim. Kuzey yarıküre, ekvatorun kutuplardan geçen daireyle birlikte oluşturduğu iki çeyreği kapsadığına göre, bu çeyreklerin her birinde dört kenarlı bir alan ayrılır: Bunun kuzey kenarı kutba yakın paralelin yarısı, güney kenarı ekvatorun yarısıdır; öteki kenarları ise kutuplardan geçen dairenin karşılıklı duran ve uzunlukça birbirine eşit parçalarıdır. Bu dörtgenlerden birinde — hangisi olduğunun bir önemi yok gibidir — meskûn dünyamızın denizle çevrili ve bir adaya benzer biçimde bulunduğunu söylüyoruz. —
Ada söz konusu dörtgende bulunsun. Görünen büyüklüğünü bulmak için yeryüzünün bütün büyüklüğünden bizim yarıküremizi, bundan yarısını, bundan da yine meskûn dünyanın içinde bulunduğunu söylediğimiz dörtgeni çıkarmalıyız. Şekli hakkında da aynı biçimde, görüneni varsayımlara uydurarak bir yargıya varmalıyız. Ekvator ile kutba yakın, ona paralel alınan daire arasındaki kuzey yarıküre parçası halka biçimindedir; kutuptan geçip yarıküreyi ikiye bölen daire de halkayı ikiye bölerek dörtgeni oluşturur. Öyleyse dörtgenin, üzerinde Atlas denizinin bulunduğu halka yüzeyinin yarısı olduğu, meskûn dünyanın da bunun içinde, dörtgenin yarısından küçük bir parçası olan, khlamys biçiminde bir ada olduğu açıktır. Bu hem geometriden … açıktır: Çünkü dörtgenin sıcaktan dolayı meskûn olmayan kısmının bile genişliği sekiz bin sekiz yüz stadion, en büyük uzunluğu da ekvatorun yarısı kadar, yani yüz yirmi altı bin stadion olduğundan … geri kalan kısım daha büyük olur.
Fragm. II B, 27. Strab. II C. 112. νοείσθω δὴ πεντάζωνος (ἡ γῆ) καὶ ὁ ἰσημερινὸς τεταγμένος ἐν αὐτῇ κύκλος, καὶ ἄλλος τούτῳ παράλληλος, ὁρίζων τὴν κατεψυγμένην ἐν τῷ βορείῳ ἡμισφαιρίῳ, καὶ διὰ τῶν πόλων τις τέμνων τούτους πρὸς ὀρθάς. τοῦ δὴ βορείου ἡμισφαιρίου δύο περιέχοντος τεταρτημόρια τῆς γῆς, ἃ ποιεῖ ὁ ἰσημερινὸς πρὸς τὸν διὰ τῶν πόλων, ἐν ἑκατέρῳ τούτων ἀπολαμβάνεται τετράπλευρον χωρίον, οὗ ἡ μὲν βόρειος πλευρὰ ἥμισυ τοῦ πρὸς τῷ πόλῳ παραλλήλου ἐστίν, ἡ δὲ νότιος τοῦ ἰσημερινοῦ ἥμισυ, αἱ δὲ λοιπαὶ πλευραὶ τμήματά εἰσι τοῦ διὰ τῶν πόλων ἀντικείμενα ἀλλήλοις, ἴσα τὸ μῆκος. ἐν θατέρῳ δὴ τῶν τετραπλεύρων τούτων (ὁποτέρῳ δ' οὐδὲν ἂν διαφέρειν δόξειεν) ἱδρῦσθαί φαμεν τὴν καθ' ἡμᾶς οἰκουμένην περίκλυστον θαλάττῃ καὶ ἐοικυῖαν νήσῳ — Ebendas. C. 113. Προκείσθω δὴ ἡ μὲν νῆσος ἐν τῷ λεχθέντι τετραπλεύρῳ. δεῖ δὲ λαβεῖν τὸ μέγεθος αὐτῆς τὸ φαινόμενον, ἀφελόντας ἀπὸ μὲν τοῦ ὅλου μεγέθους τῆς γῆς τὸ ἡμισφαίριον τὸ καθ' ἡμᾶς, ἀπὸ δὲ τούτου τὸ ἥμισυ, ἀπὸ δ' αὖ τούτου πάλιν τὸ τετράπλευρον, ἐν ᾧ δὴ τὴν οἰκουμένην κεῖσθαί φαμεν. ἀνάλογον δὲ καὶ περὶ τοῦ σχήματος ὑπολαβεῖν δεῖ τὸ φαινόμενον τοῖς ὑποκειμένοις ἐφαρμόττοντας. ἀλλ' ἐπειδὴ τὸ μεταξὺ τοῦ ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ ληφθέντος παραλλήλου τούτῳ πρὸς τῷ πόλῳ τμῆμα τοῦ βορείου ἡμισφαιρίου σπόνδυλός ἐστι τὸ σχῆμα, ὁ δὲ διὰ τοῦ πόλου δίχα τέμνων τὸ ἡμισφαίριον δίχα τέμνει καὶ τὸν σπόνδυλον καὶ ποιεῖ τὸ τετράπλευρον, ἔσται
δῆλον ὅτι σπονδύλου ἐπιφανείας ἥμισυ τὸ τετράπλευρον, ᾧ ἐπίκειται τὸ Ἀτλαντικὸν πέλαγος, ἡ δ' οἰκουμένη χλαμυδοειδὴς ἐν τούτῳ νῆσος, ἔλαττον ἢ ἥμισυ τοῦ τετραπλεύρου μέρος οὖσα. φανερὸν δὲ τοῦτο ἔκ τε γεωμετρίας … αὐτὸ γὰρ τὸ διὰ θάλπος ἀοίκητον τοῦ τετραπλεύρου, πλάτος μὲν ἔχον ὀκτακισχιλίων καὶ ὀκτακοσίων σταδίων, μῆκος δὲ τὸ μέγιστον μυριάδων δώδεκα καὶ ἑξακισχιλίων, ὅσον ἐστὶν ἥμισυ τοῦ ἰσημερινοῦ, … πλέον ἂν εἴη τὸ λοιπόν.
s74Fr. II B, 28. Kaynak: Strabon II 5, 24 (C. 125 vd.); Plinius, Doğa Tarihi V 132.
Rodos'tan İskenderiye'ye kuzey rüzgârıyla açık denizden geçiş dört bin stadion kadardır, kıyı boyunca dolaşmak ise bunun iki katıdır. Eratosthenes, denizin bu geçişine dair bu kanaatin denizcilere ait olduğunu söyler; kimileri böyle der, kimileri beş bin demekten de çekinmez; kendisi ise gölge ölçen gnomonlarla üç bin yedi yüz elli stadion bulmuştur. (Plinius'un tanıklığı Latincedir.)
Fragm. II B, 28. Strab. II C. 125 f. ἔστι δ' ἀπὸ Ῥόδου δίαρμα εἰς Ἀλεξάνδρειαν βορέᾳ τετρακισχιλίων που σταδίων, ὁ δὲ περίπλους διπλάσιος· ὁ δ' Ἐρατοσθένης ταύτην μὲν τῶν ναυτικῶν εἶναί φησι τὴν ὑπόληψιν περὶ τοῦ διάρματος τοῦ πελάγους, τῶν μὲν οὕτω λεγόντων, τῶν δὲ καὶ πεντακισχιλίους οὐκ ὀκνούντων εἰπεῖν, αὐτὸς δὲ διὰ τῶν σκιοθηρικῶν γνωμόνων ἀνευρεῖν τρισχιλίους ἑπτακοσίους πεντήκοντα.
s75Fr. II B, 29–32. Kaynak: Vitruvius I 1, 17; I 6, 9; Plinius II 247; Censorinus 13, 2. (Latince.)
Fr. II B, 33. Kaynak: Nikephoros Blemmydes (Geogr. Gr. min. II s. 469).
Yeryüzünün büyüklüğü hakkında birçok görüş ortaya çıkmıştır. Sonradan hepsi onun çevresinin iki yüz elli bin stadion olduğunu bildirmiş ve bunu geometrik yöntemlerle ispat etmişlerdir —
Fr. II B, 34. Kaynak: Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Hareketi I 10 (s. 50, 52, 53 Balforeus).
Yeryüzünün büyüklüğü hakkında doğa filozofları arasında birçok görüş ortaya çıkmıştır; ama Poseidonios'unki ile Eratosthenes'inki ötekilerden daha iyidir. Eratosthenes'inki yeryüzünün büyüklüğünü geometrik bir yöntemle gösterir, Poseidonios'unki ise daha basittir. İkisi de birtakım varsayımlar alır ve bu varsayımlardan çıkan sonuçlarla ispata ulaşır. —
Eratosthenes'in yöntemi ise geometrik bir yola dayanır ve biraz daha kapalı gibi görünür. —
Eratosthenes, Syene ile İskenderiye'nin aynı meridyen altında bulunduğunu söyler. Gökteki meridyenler en büyük daireler olduğuna göre, yeryüzünde onların altında bulunan dairelerin de zorunlu olarak en büyük daireler olması gerekir. Dolayısıyla bu yöntem yeryüzünün Syene'den ve İskenderiye'den geçen dairesini ne kadar büyük gösterirse, yeryüzünün en büyük dairesi de o kadar büyük olacaktır. Şunu da söyler, ki doğrudur: Syene yaz dönencesi dairesinin altında bulunur. Bu yüzden güneş Yengeç burcuna girip yaz gündönümünü yaptığı sırada tam göğün ortasına geldiğinde, güneş tam dikey olarak tepede durduğu için güneş saatlerinin gnomonları zorunlu olarak gölgesiz kalır; bunun çapı üç yüz stadionluk bir alanda olduğu söylenir. İskenderiye'de ise aynı saatte güneş saatlerinin gnomonları gölge düşürür, çünkü bu şehir Syene'den daha kuzeydedir. Şehirler meridyen, yani en büyük daire altında bulunduğuna göre, İskenderiye'deki güneş saatinde gnomonun gölgesinin ucundan gnomonun dibine kadar bir yay çizersek, bu yay çanaktaki en büyük dairelerden birinin bir parçası olacaktır; çünkü güneş saatinin çanağı en büyük dairenin altında bulunur. Sonra her iki gnomondan yeryüzünün içine doğru uzatılan doğrular düşünürsek, bunlar yeryüzünün merkezinde birleşecektir. Syene'deki güneş saati güneşin tam dikey altında bulunduğuna göre, güneşten gelip güneş saatinin gnomonunun ucuna ulaşan bir doğru düşünürsek, güneşten yeryüzünün merkezine kadar uzanan tek bir doğru elde edilir. Şimdi de İskenderiye'deki çanakta gnomonun gölgesinin ucundan güneşe doğru çıkan başka bir doğru düşünürsek, bu doğru ile az önceki doğru paralel olacaktır; çünkü güneşin farklı noktalarından yeryüzünün farklı noktalarına uzanırlar. Bu paralel doğruların üzerine, yeryüzünün merkezinden İskenderiye'deki gnomona uzanan doğru düşer ve iç ters açıları eşit yapar. Bu açılardan biri merkezde, güneş saatlerinden yeryüzünün merkezine çekilen doğruların kesiştiği yerde oluşur; öbürü ise İskenderiye'deki gnomonun ucu ile, gölgesinin ucundan çıkıp gnomonun ucuna dokunarak güneşe uzanan doğrunun kesiştiği yerde oluşur. Bu sonuncu açının karşısında gnomonun gölgesinin ucundan dibine çizilen yay, merkezdeki açının karşısında ise Syene'den İskenderiye'ye uzanan yay bulunur. Eşit açıların karşısındaki yaylar benzerdir. Dolayısıyla çanaktaki yay kendi dairesine hangi orandaysa, Syene'den İskenderiye'ye uzanan yay da kendi dairesine o orandadır. Çanaktaki yayın kendi dairesinin ellide biri olduğu bulunur; öyleyse Syene'den İskenderiye'ye olan uzaklık da zorunlu olarak yeryüzünün en büyük dairesinin ellide biri olmalıdır; bu uzaklık da beş bin stadiondur. Böylece bütün daire iki yüz elli bin stadion olur. Eratosthenes'in yöntemi işte böyledir.
Fragm. II B, 33. Niceph. Blemm. Geogr. Gr. min. II p. 469. Περὶ δὲ τοῦ μεγέθους τῆς γῆς πολλαὶ γεγόνασι δόξαι. ἀπεφήναντο δὲ ὕστερον πάντες ὡς σταδίων μυριάδων εἴκοσι καὶ πέντε ἐστὶν ἡ περίμετρος αὐτῆς, ἀποδείξαντες τοῦτο διὰ μεθόδων γεωμετρικῶν — Fragm. II B, 34. Cleomed. cycl. theor. meteor. I 10 p. 50 Balf. Περὶ δὲ τοῦ μεγέθους τῆς γῆς πλείους μὲν γεγόνασι δόξαι παρὰ τοῖς φυσικοῖς, βελτίους δὲ τῶν ἄλλων εἰσὶν ἥ τε Ποσειδωνίου καὶ ἡ Ἐρατοσθένους· αὕτη μὲν διὰ γεωμετρικῆς ἐφόδου δεικνύουσα τὸ μέγεθος αὐτῆς, ἡ δὲ τοῦ Ποσειδωνίου ἐστὶν ἁπλουστέρα. ἑκάτερος δὲ αὐτῶν ὑποθέσεις τινὰς λαμβάνων διὰ τῶν ἀκολούθων ταῖς ὑποθέσεσιν ἐπὶ τὰς ἀποδείξεις παραγίνεται — p. 52 Balf. Ἡ δὲ τοῦ Ἐρατοσθένους γεωμετρικῆς ἐφόδου ἐχομένη καὶ δοκοῦσά τι ἀσαφέστερον ἔχειν —
p. 53 Balf. ὑπὸ τῷ αὐτῷ κεῖσθαί φησι μεσημβρινῷ Συήνην καὶ Ἀλεξάνδρειαν. ἐπεὶ οὖν μέγιστοι τῶν ἐν τῷ κόσμῳ οἱ μεσημβρινοί, δεῖ καὶ τοὺς ὑποκειμένους τούτοις τῆς γῆς κύκλους μεγίστους εἶναι ἀναγκαίως. ὥστε ἡλίκον ἂν τὸν διὰ Συήνης καὶ Ἀλεξανδρείας ἥκοντα κύκλον τῆς γῆς ἡ ἔφοδος ἀποδείξει αὕτη, τηλικοῦτος καὶ ὁ μέγιστος ἔσται τῆς γῆς κύκλος. φησὶ τοίνυν, καὶ ἔχει οὕτως, τὴν Συήνην ὑπὸ τῷ θερινῷ τροπικῷ κεῖσθαι κύκλῳ. ὁπόταν οὖν ἐν καρκίνῳ γενόμενος ὁ ἥλιος καὶ θερινὰς ποιῶν τροπὰς ἀκριβῶς μεσουρανήσῃ, ἄσκιοι γίνονται οἱ τῶν ὡρολογείων γνώμονες ἀναγκαίως, κατὰ κάθετον ἀκριβῆ τοῦ ἡλίου ὑπερκειμένου· καὶ τοῦτο γίνεσθαι λόγος ἐπὶ σταδίους τριακοσίους τὴν διάμετρον. ἐν Ἀλεξανδρείᾳ δὲ τῇ αὐτῇ ὥρᾳ ἀποβάλλουσιν οἱ τῶν ὡρολογείων γνώμονες σκιάν, ἅτε πρὸς ἄρκτῳ μᾶλλον τῆς Συήνης ταύτης τῆς πόλεως κειμένης. ὑπὸ τῷ μεσημβρινῷ τοίνυν καὶ μεγίστῳ κύκλῳ τῶν πόλεων κειμένων, ἂν περιαγάγωμεν περιφέρειαν ἀπὸ τοῦ ἄκρου τῆς τοῦ γνώμονος σκιᾶς ἐπὶ τὴν βάσιν αὐτὴν τοῦ γνώμονος τοῦ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ὡρολογείου, αὕτη ἡ περιφέρεια τμῆμα γενήσεται τοῦ μεγίστου τῶν ἐν τῇ σκάφῃ κύκλων, ἐπεὶ μεγίστῳ κύκλῳ ὑπόκειται ἡ τοῦ ὡρολογείου σκάφη. εἰ οὖν ἑξῆς νοήσαιμεν εὐθείας διὰ τῆς γῆς ἐκβαλλομένας ἀφ' ἑκατέρου τῶν γνωμόνων, πρὸς τῷ κέντρῳ τῆς γῆς συμπεσοῦνται. ἐπεὶ οὖν τὸ ἐν Συήνῃ ὡρολογεῖον κατὰ κάθετον ὑπόκειται τῷ ἡλίῳ, ἂν ἐπινοήσωμεν εὐθεῖαν ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἥκουσαν ἐπ' ἄκρον τοῦ ὡρολογείου τὸν γνώμονα, μία γενήσεται εὐθεῖα ἡ ἀπὸ τοῦ ἡλίου μέχρι τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἥκουσα. ἂν οὖν ἑτέραν εὐθεῖαν νοήσωμεν ἀπὸ τοῦ ἄκρου τῆς σκιᾶς τοῦ γνώμονος ἐπὶ τὸν ἥλιον ἀναγομένην ἀπὸ τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ σκάφης, αὕτη καὶ ἡ προειρημένη εὐθεῖα παράλληλοι γενήσονται, ἀπὸ διαφόρων γε τοῦ ἡλίου μερῶν ἐπὶ διάφορα μέρη τῆς γῆς διήκουσαι. εἰς ταύτας οὖν παραλλήλους οὔσας ἐμπίπτει εὐθεῖα ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἐπὶ τὸν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ γνώμονα ἥκουσα, ὥστε τὰς ἐναλλὰξ γωνίας ἴσας ποιεῖν· ὧν ἡ μέν ἐστι πρὸς τῷ κέντρῳ τῆς γῆς κατὰ σύμπτωσιν τῶν εὐθειῶν, αἳ ἀπὸ τῶν ὡρολογείων ἤχθησαν ἐπὶ τὸ κέντρον τῆς γῆς, γινομένη, ἡ δὲ κατὰ σύμπτωσιν ἄκρου τοῦ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ γνώμονος καὶ τῆς ἀπ' ἄκρας αὐτοῦ σκιᾶς ἐπὶ τὸν ἥλιον διὰ τῆς πρὸς αὐτὸν ψαύσεως ἀναχθείσης γεγενημένη. καὶ ἐπὶ μὲν ταύτης βέβηκε περιφέρεια ἡ ἀπ' ἄκρου τῆς σκιᾶς τοῦ γνώμονος ἐπὶ τὴν βάσιν αὐτοῦ περιαχθεῖσα, ἐπὶ δὲ τῆς πρὸς τῷ κέντρῳ τῆς γῆς ἡ ἀπὸ Συήνης διήκουσα εἰς Ἀλεξάνδρειαν. ὅμοιαι τοίνυν περιφέρειαί εἰσιν ἀλλήλαις αἱ ἐπ' ἴσων γε γωνιῶν βεβηκυῖαι. ὃν ἄρα λόγον ἔχει ἡ ἐν τῇ σκάφῃ πρὸς τὸν οἰκεῖον κύκλον, τοῦτον ἔχει τὸν λόγον καὶ ἡ ἀπὸ Συήνης εἰς Ἀλεξάνδρειαν ἥκουσα. ἡ δέ γε ἐν τῇ σκάφῃ πεντηκοστὸν μέρος εὑρίσκεται τοῦ οἰκείου κύκλου· δεῖ οὖν ἀναγκαίως καὶ τὸ ἀπὸ Συήνης εἰς Ἀλεξάνδρειαν διάστημα πεντηκοστὸν εἶναι μέρος τοῦ μεγίστου τῆς γῆς κύκλου· καί ἐστι τοῦτο σταδίων πεντακισχιλίων. ὁ ἄρα σύμπας κύκλος γίνεται μυριάδων εἴκοσι πέντε. καὶ ἡ μὲν Ἐρατοσθένους ἔφοδος τοιαύτη. Fragm. II B, 35. Cleomed. I 10 p. 55 Balf. Τίθεται δὲ καὶ χειμεριναῖς τροπαῖς ὡρολογεῖα εἰς ἑκατέραν τῶν πόλεων, καὶ ἑκατέρων σκιὰς ἀποβαλλόντων, μείζων μὲν ἡ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ εὑρίσκεται ἀναγκαίως, διὰ τὸ πλέον ἀφεστάναι τοῦ χειμερινοῦ τροπικοῦ τὴν πόλιν ταύτην. λαμβάνοντες οὖν τὴν ὑπεροχὴν τῆς σκιᾶς, καθ' ἣν ὑπερέχεται ἡ ἐν Συήνῃ ὑπὸ τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, εὑρίσκουσι καὶ ταύτην μέρος πεντηκοστὸν τοῦ μεγίστου τῶν ἐν τῷ ὡρολογείῳ κύκλων. καὶ οὕτω καὶ ἀπὸ τούτου γνώριμον γίνεται ὅτι πέντε καὶ εἴκοσι μυριάδων ἐστὶν ὁ μέγιστος τῆς γῆς κύκλος. Fragm. II B, 36. Hipp. ap. Strab. II C. 77. τὸ μὲν οὖν κατὰ Μερόην κλίμα Φίλωνά τε τὸν συγγράψαντα τὸν εἰς Αἰθιοπίαν πλοῦν ἱστορεῖν, ὅτι πρὸ πέντε καὶ τετταράκοντα ἡμερῶν τῆς θερινῆς τροπῆς κατὰ κορυφὴν γίνεται ὁ ἥλιος, λέγειν δὲ καὶ τοὺς λόγους τοῦ γνώμονος πρός τε τὰς τροπικὰς σκιὰς καὶ τὰς ἰσημερινάς, αὐτόν τε Ἐρατοσθένη συμφωνεῖν ἔγγιστα τῷ Φίλωνι —
s77Fr. II B, 35. Kaynak: Kleomedes I 10 (s. 55 Balforeus).
Kış gündönümünde de her iki şehre güneş saatleri konur ve her ikisi de gölge düşürdüğünde İskenderiye'deki gölge zorunlu olarak daha uzun bulunur, çünkü bu şehir kış dönencesinden daha uzaktadır. Syene'deki gölgenin İskenderiye'dekinden aşıldığı fark alınınca, bunun da güneş saatindeki en büyük dairenin ellide biri olduğu bulunur. Böylece buradan da yeryüzünün en büyük dairesinin iki yüz elli bin stadion olduğu anlaşılır.
Fr. II B, 36. Kaynak: Hipparkhos, Strabon'da II 1, 20 (C. 77).
Meroe kuşağı konusunda, Aithiopia'ya yolculuğu yazmış olan Philon'un, güneşin yaz gündönümünden kırk beş gün önce başucunda bulunduğunu anlattığını, ayrıca gnomonun dönence gölgelerine ve gün-tün eşitliği gölgelerine oranlarını verdiğini, Eratosthenes'in kendisinin de Philon'la çok yakından uyuştuğunu söyler —
Fr. II B, 37–41. Kaynak: Plinius VI 171; II 183 vd.; II 248; Ammianus Marcellinus XXI 15, 31; Martianus Capella VI 596. (Latince.)
Fr. II B, 42. Kaynak: Ptolemaios, Almagest I 12 (s. 49 Halma); Theon İskenderani, Almagest Şerhi s. 60.
Kuzeydeki en uç noktadan güneydeki en uç noktaya kadar olan yayı, yani dönenceler arasındaki yayı, her zaman kırk yedi dereceden ve bir derecenin üçte ikisinden büyük, bir derecenin yarısı ile çeyreğinden ise küçük bulduk. Buradan, Eratosthenes'in Hipparkhos'un da kullandığı oranıyla neredeyse aynı oran çıkar; çünkü meridyenin seksen üç olduğu birimlerle, dönenceler arasındaki yay yaklaşık on bir olur.
Bu oran da Eratosthenes'in, Hipparkhos'un da doğru alınmış saydığı için kullandığı oranla neredeyse aynıdır. Çünkü Eratosthenes bütün daireyi seksen üç parçaya bölerek dönenceler arasındaki uzaklığı bu parçalardan on bir bulmuştu; üç yüz altmışın kırk yedi derece kırk iki dakika kırk saniyeye oranı da seksen üçün on bire oranına eşittir.
Fr. II B, 43. Kaynak: Plinius XII 53. (Latince.)
Fragm. II B, 42. Ptol. Almagest. I c. 12 p. 49 Halma. κατελαβόμεθα τὴν ἀπὸ τοῦ βορειοτάτου πέρατος ἐπὶ τὸ νοτιώτατον περιφέρειαν, ἥτις ἐστὶν ἡ μεταξὺ τῶν τροπικῶν σημείων, πάντοτε γινομένην μζ΄ τμημάτων καὶ μείζονος μὲν διμοίρου τμήματος, ἐλάσσονος δὲ ἡμίσους τετάρτου· δι' οὗ συνάγεται σχεδὸν ὁ αὐτὸς λόγος τῷ τοῦ Ἐρατοσθένους, ᾧ καὶ ὁ Ἵππαρχος συνεχρήσατο. γίνεται γὰρ τοιούτων ἡ μεταξὺ τῶν τροπικῶν ια΄ ἔγγιστα, οἵων ἐστὶν ὁ μεσημβρινὸς πγ΄. Theon. Alexandr. p. 60. καὶ οὗτος ὁ λόγος ὁ αὐτὸς σχεδὸν τῷ τοῦ Ἐρατοσθένους, ᾧ καὶ Ἵππαρχος ἐχρήσατο ὡς ἀκριβῶς εἰλημμένῳ· καὶ γὰρ ὁ Ἐρατοσθένης διαιρήσας τὸν ὅλον κύκλον πγ΄ εὕρισκε τὴν μεταξὺ τῶν τροπικῶν τῶν αὐτῶν ια΄, καὶ ἔστιν ὡς τξ΄ πρὸς μζ΄ μβ΄ μ΄ οὕτως πγ΄ πρὸς ια΄.
s78Fr. II B, 44. Kaynak: Askalonlu Iulianus, Ölçüler Tablosu (Script. metrol. Gr.).
Coğrafyacılar Eratosthenes'e ve Strabon'a göre mil sekiz stadion ve üçte birdir, yani … kulaç; şimdi geçerli olan âdete göre ise —
Fragm. II B, 44. Tab. Iul. Ascalonitae, Script. metrol. Gr. Τὸ μίλιον κατὰ Ἐρατοσθένην καὶ Στράβωνα τοὺς γεωγράφους ἔχει σταδίους η΄ καὶ γ΄, ἤτοι ὀργυιὰς ⟦?⟧· κατὰ δὲ τὸ νῦν κρατοῦν ἔθος —
s86C. Harita Çizimi İçin Hazırlıklar
Fr. II C, 1. Kaynak: Agathemeros I 2 (Geogr. Gr. min. I s. 471).
Yeryüzünün uzunca olduğunu, uzunluğunun genişliğinin bir buçuk katı olduğunu ilk gören, çok deneyimli bir adam olan Demokritos'tur; Peripatetik Dikaiarkhos da ona katılmıştır. Eudoksos ise uzunluğu genişliğin iki katı, Eratosthenes de iki katından fazla sayar —
Fr. II C, 2. Kaynak: Strabon I 4, 2 (C. 62 vd.).
Sonra meskûn dünyanın genişliğini belirlerken şöyle der: Meroe'den, oradan geçen meridyen boyunca İskenderiye'ye on bin stadion vardır; oradan Hellespontos'a sekiz bin yüz kadar, sonra Borysthenes'e beş bin, sonra Thule'den geçen daireye kadar on bir bin beş yüz kadar daha; Pytheas'ın dediğine göre Thule Britanya'dan altı günlük deniz yolu kadar kuzeydedir ve donmuş denize yakındır. Meroe'nin ötesine üç bin dört yüz stadion daha eklersek, böylece Mısırlıların adasını, Tarçın Ülkesi'ni ve Taprobane'yi de içine alırsak, otuz sekiz bin stadion eder.
Fr. II C, 3. Kaynak: Strabon VII 3, 1 (C. 295).
Bu yerler bilinmediği için Rhipai dağlarını ve Hyperboreosları masallaştıranlar itibar görmüştür; Massalialı Pytheas'ın gökle ilgili şeyler ve matematik bilgisini kılıf olarak kullanarak okyanus kıyısı hakkında uydurdukları da öyle.
Fr. II C, 4. Kaynak: Strabon II 5, 8 (C. 115).
Bizantion'dan geçen paralel, Hipparkhos'un Pytheas'a inanarak söylediği gibi aşağı yukarı Massalia'dan geçtiğine göre — çünkü Bizantion'da gnomonun gölgesine oranının, Pytheas'ın Massalia için söylediğiyle aynı olduğunu söyler — — insanları her yerde yanıltan Pytheas, burada da bir bakıma yalan söylemiştir —
Fr. II C, 5. Kaynak: Strabon II 5, 42 (C. 135).
Eratosthenes, bunların, yani Borysthenes çevresinde oturanların, Meroe'den yirmi üç bin stadiondan biraz daha fazla uzakta olduğunu söyler; çünkü Hellespontos üzerinden on sekiz bin stadion, sonra Borysthenes'e beş bin stadion vardır.
Fr. II C, 6. Kaynak: Hipparkhos, Strabon'da II 1, 18 (C. 75).
Hipparkhos, Borysthenes ve Keltike çevresinde bütün yaz geceleri boyunca güneş ışığının batıdan doğuya doğru dolaşarak hafifçe aydınlattığını, kış gündönümünde ise güneşin en çok dokuz arşın yükseldiğini; Massalia'dan altı bin üç yüz stadion uzaktaki yerlerde ise bunun çok daha belirgin olduğunu söyler. (O bunları hâlâ Kelt sanır, ben ise Britanyalı olduklarını, Keltike'den iki bin beş yüz stadion daha kuzeyde oturduklarını düşünüyorum.) Kış günlerinde güneş orada altı arşın, Massalia'dan dokuz bin yüz stadion uzaktakilerde dört arşın, daha ötedekilerde üç arşından az yükselir; bizim hesabımıza göre bunlar İerne'den çok daha kuzeyde olmalıdır. O ise Pytheas'a inanarak bu yerleşimi Britanya'nın daha güney kısımlarına koyar ve orada en uzun günün on dokuz gün-tün eşitliği saati, güneşin dört arşın yükseldiği yerde ise on sekiz saat olduğunu söyler; bu sonuncuların Massalia'dan dokuz bin yüz stadion uzakta olduğunu söyler —
Fragm. II C, 1. Agathem. I 2. Geogr. Gr. min. I p. 471. Πρῶτος δὲ Δημόκριτος, πολύπειρος ἀνήρ, συνεῖδεν ὅτι προμήκης ἐστὶν ἡ γῆ, ἡμιόλιον τὸ μῆκος τοῦ πλάτους ἔχουσα· συνῄνεσε τούτῳ καὶ Δικαίαρχος ὁ περιπατητικός· Εὔδοξος δὲ τὸ μῆκος διπλοῦν τοῦ πλάτους, ὁ δὲ Ἐρατοσθένης πλεῖον τοῦ διπλοῦ — Fragm. II C, 2. Strab. I C. 62 f. Ἑξῆς δὲ τὸ πλάτος τῆς οἰκουμένης ἀφορίζων φησὶν ἀπὸ μὲν Μερόης ἐπὶ τοῦ δι' αὐτῆς μεσημβρινοῦ μέχρι Ἀλεξανδρείας εἶναι μυρίους, ἐνθένδε εἰς τὸν Ἑλλήσποντον περὶ ὀκτακισχιλίους ἑκατόν, εἶτ' εἰς Βορυσθένη πεντακισχιλίους, εἶτ' ἐπὶ τὸν κύκλον τὸν διὰ Θούλης (ἥν φησι Πυθέας ἀπὸ μὲν τῆς Βρεττανικῆς ἓξ ἡμερῶν πλοῦν ἀπέχειν πρὸς ἄρκτον, ἐγγὺς δ' εἶναι τῆς πεπηγυίας θαλάττης) ἄλλους ὡς μυρίους χιλίους πεντακοσίους. ἐὰν οὖν ἔτι προσθῶμεν ὑπὲρ τὴν Μερόην ἄλλους τρισχιλίους τετρακοσίους, ἵνα τὴν τῶν Αἰγυπτίων νῆσον ἔχωμεν καὶ τὴν Κινναμωμοφόρον καὶ τὴν Ταπροβάνην, ἔσεσθαι σταδίους τρισμυρίους ὀκτακισχιλίους. Fragm. II C, 3. Strab. VII C. 295. διὰ δὲ τὴν ἄγνοιαν τῶν τόπων τούτων οἱ τὰ Ῥιπαῖα ὄρη καὶ τοὺς Ὑπερβορέους μυθοποιοῦντες λόγου ἠξίωνται, καὶ ἃ Πυθέας ὁ Μασσαλιώτης κατεψεύσατο ταῦτα τῆς παρωκεανίτιδος, προσχήματι χρώμενος τῇ περὶ τὰ οὐράνια καὶ τὰ μαθηματικὰ ἱστορίᾳ. Fragm. II C, 4. Strab. II C. 115. τοῦ δὲ παραλλήλου τοῦ διὰ Βυζαντίου διὰ Μασσαλίας πως ἰόντος, ὥς φησιν Ἵππαρχος πιστεύσας Πυθέᾳ (φησὶ γὰρ ἐν Βυζαντίῳ τὸν αὐτὸν εἶναι λόγον τοῦ γνώμονος πρὸς τὴν σκιάν, ὃν εἶπεν ὁ Πυθέας ἐν Μασσαλίᾳ) — πανταχοῦ δὲ παρακρουόμενος τοὺς ἀνθρώπους ὁ Πυθέας κἀνταῦθά που διέψευσται — Fragm. II C, 5. Strab. II C. 135. φησὶ δ' Ἐρατοσθένης τούτους (τοὺς περὶ τὸν Βορυσθένη) τῆς Μερόης διέχειν μικρῷ πλείους ἢ δισμυρίους τρισχιλίους· διὰ γὰρ Ἑλλησπόντου εἶναι μυρίους ὀκτακισχιλίους, εἶτα πεντακισχιλίους εἰς Βορυσθένη. Fragm. II C, 6. Strab. II C. 75. Φησὶ δὲ ὁ Ἵππαρχος κατὰ τὸν Βορυσθένη καὶ τὴν Κελτικὴν ἐν ὅλαις ταῖς θεριναῖς νυξὶ παραυγάζεσθαι τὸ φῶς τοῦ
ἡλίου περιιστάμενον ἀπὸ τῆς δύσεως ἐπὶ τὴν ἀνατολήν, ταῖς δὲ χειμεριναῖς τροπαῖς [τὸ] πλεῖστον μετεωρίζεσθαι τὸν ἥλιον ἐπὶ πήχεις ἐννέα· ἐν δὲ τοῖς ἀπέχουσι τῆς Μασσαλίας ἑξακισχιλίοις καὶ τριακοσίοις (οὓς ἐκεῖνος μὲν ἔτι Κελτοὺς ὑπολαμβάνει, ἐγὼ δ' οἶμαι Βρεττανοὺς εἶναι, βορειοτέρους τῆς Κελτικῆς σταδίοις δισχιλίοις πεντακοσίοις) πολὺ μᾶλλον τοῦτο συμβαίνειν. ἐν δὲ ταῖς χειμεριναῖς ἡμέραις ὁ ἥλιος μετεωρίζεται πήχεις ἕξ, τέτταρας δ' ἐν τοῖς ἀπέχουσι Μασσαλίας ἐνακισχιλίους σταδίους καὶ ἑκατόν, ἐλάττους δὲ τῶν τριῶν ἐν τοῖς ἐπέκεινα, οἳ καὶ κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον πολὺ ἂν εἶεν ἀρκτικώτεροι τῆς Ἰέρνης· οὗτος δὲ Πυθέᾳ πιστεύων κατὰ τὰ νοτιώτερα τῆς Βρεττανικῆς τὴν οἴκησιν ταύτην τίθησι, καί φησιν εἶναι τὴν μακροτάτην ἐνταῦθα ἡμέραν ὡρῶν ἰσημερινῶν δεκαεννέα, ὀκτωκαίδεκα δὲ ὅπου τέτταρας ὁ ἥλιος μετεωρίζεται πήχεις· οὕς φησιν ἀπέχειν τῆς Μασσαλίας ἐνακισχιλίους καὶ ἑκατὸν σταδίους — Fragm. II C, 7. Strab. II C. 135. ἐν δὲ ταῖς χειμεριναῖς ὁ ἥλιος τὸ πλεῖστον μετεωρίζεται πήχεις ἐννέα. φησὶ δ' Ἐρατοσθένης τούτους τῆς Μερόης διέχειν μικρῷ πλείους ἢ δισμυρίους τρισχιλίους· διὰ γὰρ Ἑλλησπόντου εἶναι μυρίους ὀκτακισχιλίους, εἶτα πεντακισχιλίους εἰς Βορυσθένη. Fragm. II C, 8. Strab. II C. 114. Ὁ μὲν οὖν Μασσαλιώτης Πυθέας τὰ περὶ Θούλην, τὴν βορειοτάτην τῶν Βρεττανίδων, ὕστατα λέγει, παρ' οἷς ὁ αὐτός ἐστι τῷ ἀρκτικῷ ὁ θερινὸς τροπικὸς κύκλος· παρὰ δὲ τῶν ἄλλων οὐδὲν ἱστορῶ, οὔθ' ὅτι Θούλη νῆσός ἐστί τις, οὔτ' εἰ τὰ μέχρι δεῦρο οἰκήσιμά ἐστιν, ὅπου ὁ θερινὸς τροπικὸς ἀρκτικὸς γίνεται. Fragm. II C, 9. Eustath. ad Dionys. perieg. 581. Ἐκεῖνο δὲ καὶ ἐπὶ πλέον ἐκπίπτει ὑπερβολῆς, ὃ δή τινες ἱστόρησαν, τὸ τὸν μὲν θερινὸν ὅλον ὑπὲρ γῆς εἶναι αὐτόθι, τὸν δὲ χειμερινὸν ὑπὸ γῆν, ὡς ἐντεῦθεν τὸν ἐνιαυτὸν ἐν τῷ ἐκεῖ κλίματι μερίζεσθαι εἰς ἡμερονύκτιον ἕν — Fragm. II C, 10. Cleomed. cycl. theor. I 7, 37. Περὶ δὲ τὴν Θούλην καλουμένην νῆσον, ἐν ᾗ γεγονέναι φασὶ Πυθέαν τὸν Μασσαλιώτην φιλόσοφον, ὅλον τὸν θερινὸν ὑπὲρ γῆς εἶναι λόγος, αὐτὸν καὶ ἀρκτικὸν γενόμενον αὐτοῖς. παρὰ τούτοις, ὁπόταν ἐν καρκίνῳ ὁ ἥλιος ᾖ, μηνιαία γίνεται ἡ ἡμέρα, εἴγε καὶ τὰ μέρη πάντα τοῦ καρκίνου ἀειφανῆ ἐστι παρ' αὐτοῖς — (38) τοῖς μὲν γὰρ ἐν Θούλῃ συμπίπτει ὁ θερινὸς τροπικὸς τῷ ἀρκτικῷ —
s88Fr. II C, 7. Kaynak: Strabon II 5, 42 (C. 135).
Kış gündönümü günlerinde güneş en çok dokuz arşın yükselir. Eratosthenes bunların Meroe'den yirmi üç bin stadiondan biraz daha fazla uzakta olduğunu söyler; çünkü Hellespontos üzerinden on sekiz bin stadion, sonra Borysthenes'e beş bin stadion vardır.
Fr. II C, 8. Kaynak: Strabon II 5, 8 (C. 114).
Massalialı Pytheas, Britanya adalarının en kuzeyindeki Thule çevresini en son yer olarak anlatır; orada yaz dönencesi dairesi kuzey kutup dairesiyle aynıdır. Başkalarından ise hiçbir şey öğrenemiyorum: Ne Thule diye bir ada bulunduğunu, ne de yaz dönencesinin kuzey kutup dairesi hâline geldiği yere kadar olan yerlerin meskûn olup olmadığını.
Fr. II C, 9. Kaynak: Eustathios, Dionysios Periegetes Şerhi 581.
Kimilerinin anlattığı şu şey ise abartıyı daha da aşar: Orada yaz dönencesinin tamamının yerin üstünde, kış dönencesinin de yerin altında olduğu, bu yüzden o kuşakta yılın tek bir gece-gündüze bölündüğü —
Fr. II C, 10. Kaynak: Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Hareketi I 7, 37–38.
Massalialı filozof Pytheas'ın bulunduğunu söyledikleri Thule denen ada çevresinde, bütün yaz dönencesinin yerin üstünde olduğu ve onlar için kuzey kutup dairesi hâline geldiği söylenir. Orada güneş Yengeç burcundayken gün bir ay sürer; çünkü Yengeç'in bütün kısımları onlarda hep görünür kalır — Thule'dekiler için yaz dönencesi kuzey kutup dairesiyle çakışır —
Fr. II C, 11–15. Kaynak: Solinus XXII; Caesar, Galya Savaşı V 13; Plinius II 186; IV 104; Martianus Capella VI 666. (Latince.)
Fr. II C, 16. Kaynak: Geminos, Göksel Olaylara Giriş 6.
Massalialı Pytheas da bu yerlere gitmiş görünüyor. Nitekim Okyanus üzerine yazdığı eserde şöyle der: "Barbarlar bize güneşin uyuduğu yeri gösteriyorlardı." Çünkü bu yerlerde gece pek kısa oluyordu, kimi yerde iki, kimi yerde üç saat; öyle ki batışın ardından kısa bir ara geçince güneş hemen yeniden doğuyordu. Gramerci Krates de, Homeros'un bu yerleri Odysseus'un söylediği şu dizelerde andığını söyler —
Fr. II C, 17. Kaynak: Kosmas İndikopleustes (Nov. coll. patr. II s. 149 B).
Massalialı Pytheas Okyanus Üzerine adlı eserinde şöyle der: En kuzeydeki yerlere vardığında oradaki barbarlar ona güneşin yatağını göstermişler; sanki geceler orada, onların yanında hep oluyormuş gibi.
Fragm. II C, 16. Gemin. isag. c. 6. ἐπὶ δὲ τοὺς τόπους τούτους δοκεῖ καὶ Πυθέας ὁ Μασσαλιώτης παρεῖναι. φησὶ γοῦν ἐν τοῖς περὶ τοῦ ὠκεανοῦ πεπραγματευμένοις αὐτῷ, ὅτι ἐδείκνυον ἡμῖν οἱ βάρβαροι, ὅπου ὁ ἥλιος κοιμᾶται. συνέβαινε γὰρ περὶ τούτους τοὺς τόπους τὴν μὲν νύκτα παντελῶς μικρὰν γίνεσθαι, ὡρῶν οἷς μὲν β΄, οἷς δὲ γ΄, ὥστε μετὰ τὴν δύσιν μικροῦ διαλείμματος γενομένου ἐπανατέλλειν εὐθέως τὸν ἥλιον. Κράτης δὲ ὁ γραμματικός φησι τῶν τόπων τούτων καὶ Ὅμηρον μνημονεῦσαι, ἐν οἷς φησιν Ὀδυσσεύς (Odyss. κ, 82 ff.) — Fragm. II C, 17. Cosm. Indicopl. nov. coll. patr. II p. 149 B. Πυθέας δὲ ὁ Μασσαλιώτης ἐν τοῖς περὶ ὠκεανοῦ οὕτως φησίν· ὡς ὅτι παραγενομένῳ αὐτῷ ἐν τοῖς βορειοτάτοις τόποις ἐδείκνυον οἱ αὐτόθι βάρβαροι τὴν ἡλίου κοίτην, ὡς ἐκεῖ τῶν νυκτῶν ἀεὶ γινομένων παρ' αὐτοῖς.
s93Fr. II C, 18. Kaynak: Strabon I 4, 5 (C. 64).
Genişlikte yanılınca uzunlukta da isabet edememek zorunda kalmıştır. Çünkü bilinen uzunluğun bilinen genişliğin iki katından fazla olduğunda hem sonrakiler hem de eskilerin en yetkinleri hemfikirdir; Hindistan'ın uçlarından İberia'nın uçlarına kadar olan uzaklığı, Aithiopialılardan İerne'den geçen daireye kadar olan uzaklıkla karşılaştırarak söylüyorum. O ise söz konusu genişliği, en uçtaki Aithiopialılardan Thule'den geçen daireye kadar olan uzaklık olarak belirledikten sonra, uzunluğu söz konusu genişliğin iki katından fazla yapabilmek için gereğinden fazla uzatır. Der ki: Hindistan'ın İndus ırmağına kadar olan kısmı en dar yerinden on altı bin stadiondur (çünkü burunlara uzanan kısım üç bin stadion daha büyüktür); oradan Kaspia kapılarına on dört bin, sonra Fırat'a on bin, Fırat'tan Nil'e beş bin, Kanopos ağzına kadar bin üç yüz daha, sonra Kartaca'ya on üç bin beş yüz, sonra Sütunlar'a en az sekiz bin stadion vardır; böylece toplam yetmiş bini sekiz yüz stadion aşar. Bunlara Herakles Sütunları'nın dışında, İberlerin karşısında batıya doğru çıkıntı yapan, üç bin stadiondan aşağı olmayan Avrupa kıvrımını, başka burunlarla birlikte Ostimioi'nin Kabaion denen burnunu ve oradaki adaları da eklemek gerekir; bunların en uçtakisi olan Uksisame'nin, Pytheas'ın dediğine göre, üç günlük deniz yolu uzaklıkta olduğunu söyler. Uzunluğa hiçbir katkısı olmayan bu son şeyleri söylerken burunlar, Ostimioi, Uksisame ve andığı adalarla ilgili şeyleri de eklemiştir; oysa bunların hepsi, der, kuzeydedir, Kelt'tir, İber değildir; daha doğrusu Pytheas'ın uydurmalarıdır. Uzunluğun genişliğin iki katından fazla olduğunu koruyabilmek için de söylenen uzunluk uzaklıklarına batıda iki bin, doğuda iki bin stadion daha ekler.
Fr. II C, 19. Kaynak: Anonim, Bütün Meskûn Dünyanın Ölçüsü (Geogr. Gr. min.).
Meskûn dünyamızın uzunluğu Ganj ağzından Gadeira'ya kadar seksen üç bin sekiz yüz stadiondur; genişliği ise Aithiopia denizinden Tanais ırmağına kadar otuz beş bin stadiondur. Fırat ile Dicle ırmağı arasında kalan, Mezopotamya denen yerin genişliği de üç bin stadiondur. Bu ölçümü, eskilerin en matematikçisi olan Eratosthenes yapmıştır.
Fr. II C, 20. Kaynak: Plinius V 40. (Latince.)
Fr. II C, 21. Kaynak: Hipparkhos, Strabon'da II 1, 4 (C. 69).
Hipparkhos ayrıca ikinci kitabında şunu söyler: Eratosthenes'in kendisi, Hindistan'ın kuzey kenarının uzunluğu konusunda Megasthenes'le anlaşmazlığa düşmesi yüzünden Patrokles'in güvenilirliğini kötüler; Megasthenes bu uzunluğun on altı bin stadion olduğunu söylerken, Patrokles bundan bin stadion eksik olduğunu söyler. Eratosthenes de konaklara dair bir kayıttan yola çıkarak, anlaşmazlıkları yüzünden bunlara inanmamış, o kayda ise güvenmiştir.
Fragm. II C, 18. Strab. I C. 64. Διαμαρτὼν δὲ τοῦ πλάτους ἠνάγκασται καὶ τοῦ μήκους ἀστοχεῖν. ὅτι μὲν γὰρ πλέον ἢ διπλάσιον τὸ γνώριμον μῆκός ἐστι τοῦ γνωρίμου πλάτους, ὁμολογοῦσι καὶ οἱ ὕστερον καὶ τῶν ἀρχαίων οἱ χαριέστατοι· λέγω δὲ τὸ ἀπὸ τῶν ἄκρων τῆς Ἰνδικῆς ἐπὶ τὰ ἄκρα τῆς Ἰβηρίας, τοῦ ἀπ' Αἰθιόπων ἕως τοῦ κατὰ Ἰέρνην κύκλου. ὁρίσας δὲ τὸ λεχθὲν πλάτος, τὸ ἀπὸ τῶν ἐσχάτων Αἰθιόπων μέχρι τοῦ διὰ Θούλης, ἐκτείνει πλέον ἢ δεῖ τὸ μῆκος, ἵνα ποιήσῃ πλέον ἢ διπλάσιον τοῦ λεχθέντος πλάτους. φησὶ δ' οὖν τὸ μὲν τῆς Ἰνδικῆς μέχρι τοῦ Ἰνδοῦ ποταμοῦ τὸ στενώτατον σταδίων μυρίων ἑξακισχιλίων (τὸ γὰρ ἐπὶ τὰ ἀκρωτήρια τεῖνον τρισχιλίοις εἶναι μεῖζον), τὸ δὲ ἔνθεν ἐπὶ Κασπίους πύλας μυρίων τετρακισχιλίων, εἶτ' ἐπὶ τὸν Εὐφράτην μυρίων, ἐπὶ δὲ τὸν Νεῖλον ἀπὸ τοῦ Εὐφράτου πεντακισχιλίων, ἄλλους δὲ χιλίους καὶ τριακοσίους μέχρι Κανωβικοῦ στόματος, εἶτα μέχρι τῆς Καρχηδόνος μυρίους τρισχιλίους πεντακοσίους, εἶτα μέχρι Στηλῶν ὀκτακισχιλίους τοὐλάχιστον· ὑπεραίρειν δὴ τῶν ἑπτὰ μυριάδων ὀκτακοσίους. δεῖν δὲ ἔτι προσθεῖναι τὸ ἐκτὸς Ἡρακλείων Στηλῶν κύρτωμα τῆς Εὐρώπης, ἀντικείμενον μὲν τοῖς Ἴβηρσι, προπεπτωκὸς δὲ πρὸς τὴν ἑσπέραν, οὐκ ἔλαττον σταδίων τρισχιλίων, καὶ τὰ ἀκρωτήρια τά τε ἄλλα καὶ τὸ τῶν Ὠστιμίων, ὃ καλεῖται Κάβαιον, καὶ τὰς κατὰ τοῦτο νήσους, ὧν τὴν ἐσχάτην Οὐξισάμην φησὶ Πυθέας ἀπέχειν ἡμερῶν τριῶν πλοῦν. ταῦτα δ' εἰπὼν τὰ τελευταῖα, οὐδὲν πρὸς τὸ μῆκος συντείνοντα, προσέθηκε τὰ περὶ τῶν ἀκρωτηρίων καὶ τῶν Ὠστιμίων καὶ τῆς Οὐξισάμης καὶ ὧν φησι νήσων· ταῦτα γὰρ πάντα, φησί, προσάρκτιά ἐστι καὶ Κελτικά, οὐκ Ἰβηρικά, μᾶλλον δὲ Πυθέου πλάσματα. προστίθησί τε τοῖς εἰρημένοις τοῦ μήκους διαστήμασιν ἄλλους σταδίους δισχιλίους μὲν πρὸς τῇ δύσει, δισχιλίους δὲ πρὸς τῇ ἀνατολῇ, ἵνα σώσῃ τὸ πλέον ἢ διπλάσιον τὸ μῆκος τοῦ πλάτους εἶναι. Fragm. II C, 19. Anonym. mens. tot. terrae habit. Geogr. Gr. min. μῆκος δὲ τῆς ἡμετέρας οἰκουμένης ἀπὸ στόματος Γάγγου ἕως Γαδείρων στάδια ὀκτακισμύρια τρισχίλια ὀκτακόσια, τὸ δὲ πλάτος ἀπὸ τῆς Αἰθιοπικῆς θαλάσσης ἕως τοῦ Τανάιδος ποταμοῦ στάδια τρισμύρια πεντακισχίλια· τὸ δὲ μεταξὺ Εὐφράτου καὶ Τίγριδος ποταμοῦ, ὃ καλεῖται Μεσοποτάμιον, διάστημα ἔχει σταδίων τρισχιλίων. ταύτην τὴν ἀναμέτρησιν πεποίηκεν Ἐρατοσθένης ὁ τῶν ἀρχαίων μαθηματικώτατος. Fragm. II C, 21. Hipp. ap. Strab. II C. 69. Ἔτι φησὶν ὁ Ἵππαρχος ἐν τῷ δευτέρῳ ὑπομνήματι αὐτὸν τὸν Ἐρατοσθένη διαβάλλειν τὴν τοῦ Πατροκλέους πίστιν ἐκ τῆς πρὸς Μεγασθένη διαφωνίας περὶ τοῦ μήκους τῆς Ἰνδικῆς τοῦ κατὰ τὸ βόρειον πλευρόν, τοῦ μὲν Μεγασθένους λέγοντος σταδίων μυρίων ἑξακισχιλίων, τοῦ δὲ Πατροκλέους
χιλίοις λείπειν φαμένου· ἀπὸ γάρ τινος ἀναγραφῆς σταθμῶν ὁρμηθέντα τοῖς μὲν ἀπιστεῖν διὰ τὴν διαφωνίαν, ἐκείνῃ δὲ προσέχειν.
s96Fr. II C, 22. Kaynak: Strabon I 4, 7–8 (C. 65 vd.).
Kıtalar hakkında çok söz edildiğini söyler: Kimileri onları ırmaklarla, Nil ve Tanais ile ayırıp ada olarak gösterir; kimileri de kıstaklarla, Kaspia denizi ile Pontos denizi arasındaki kıstakla ve Kızıldeniz ile Ekregma arasındaki kıstakla ayırıp yarımada sayar. Ama bu araştırmanın nasıl işe yarar bir sonuca varabileceğini göremediğini, bunun daha çok, Demokritos'un deyişiyle, kavgaya hakemlik edenlerin işi olduğunu söyler. Çünkü Kolyttos ile Melite arasındaki gibi, sütunlar ya da duvarlar türünden kesin sınırlar yoksa, şurası Kolyttos, burası Melite diyebiliriz, ama sınırları gösteremeyiz. Bu yüzden bazı yerler hakkında sık sık davalar çıkar; örneğin Argoslularla Lakedaimonlular arasında Thyrea yüzünden, Atinalılarla Boiotialılar arasında Oropos yüzünden. Üstelik Yunanlılar üç kıtaya ad verirken meskûn dünyanın bütününe değil, kendi ülkelerine ve karşılarındaki, şimdi İonların ve onların komşularının oturduğu Karia ülkesine bakmışlardır; zaman ilerledikçe ve daha çok ülke tanındıkça bu ayrımı bu hâle getirmişlerdir.
Fragm. II C, 22. Strab. I C. 65. Περὶ δὲ τῶν ἠπείρων εἰπὼν γεγονέναι πολὺν λόγον, καὶ τοὺς μὲν τοῖς ποταμοῖς διαιρεῖν αὐτάς, τῷ τε Νείλῳ καὶ τῷ Τανάιδι, νήσους ἀποφαίνοντας, τοὺς δὲ τοῖς ἰσθμοῖς, τῷ τε μεταξὺ τῆς Κασπίας καὶ τῆς Ποντικῆς θαλάσσης καὶ τῷ μεταξὺ τῆς Ἐρυθρᾶς καὶ τοῦ Ἐκρήγματος, τούτους δὲ χερρονήσους αὐτὰς λέγειν, οὐχ ὁρᾶν φησι, πῶς ἂν εἰς πρᾶγμα ⟦?⟧ καταστρέφοι ἡ ζήτησις αὕτη, ἀλλὰ μόνον ἔριν διαιτώντων εἶναι μᾶλλον κατὰ Δημόκριτον. μὴ ὄντων γὰρ ἀκριβῶν (Bergerde OCR çok bozuk; metin Kramer'e göre kurulmuştur)
ὅρων, καθάπερ Κολυττοῦ καὶ Μελίτης, οἷον στηλῶν ἢ περιβόλων, τοῦτο μὲν ἔχειν φάναι ἡμᾶς, ὅτι τουτὶ μέν ἐστι Κολυττός, τουτὶ δὲ Μελίτη, τοὺς ὅρους δὲ μὴ ἔχειν εἰπεῖν. διὸ καὶ συμβαίνειν κρίσεις πολλάκις περὶ χωρίων τινῶν, καθάπερ Ἀργείοις μὲν καὶ Λακεδαιμονίοις περὶ Θυρέας, Ἀθηναίοις δὲ καὶ Βοιωτοῖς περὶ Ὠρωποῦ. ἄλλως τε τοὺς Ἕλληνας τὰς τρεῖς ἠπείρους ὀνομάσαι, οὐκ εἰς τὴν οἰκουμένην ἀποβλέψαντας, ἀλλ' εἴς τε τὴν σφετέραν καὶ τὴν ἀπαντικρὺ τὴν Καρικήν, ἐφ' ᾗ νῦν Ἴωνες καὶ οἱ ἑξῆς· χρόνῳ δὲ ἐπὶ πλέον προϊόντας ἀεὶ καὶ πλειόνων γνωριζομένων χωρῶν εἰς τοῦτο καταστρέψαι τὴν διαίρεσιν.
s98Fr. II C, 23. Kaynak: Strabon XI 7, 4 (C. 510).
Bu da ırmağın ötesindeki ülkenin Asya'ya değil Avrupa'ya ait olduğunun bir kanıtı sayılır; çünkü Yukarı Asya ve doğudaki Asya köknar yetiştirmez. Eratosthenes ise Hindistan'da da köknar yetiştiğini ve İskender'in filosunu oradan yaptırdığını söyler; Eratosthenes bu türden daha birçok şeyi birbiriyle çatıştırmaya çalışır.
Fragm. II C, 23. Strab. XI C. 510. τοῦτο δὲ καὶ τεκμήριον τοῦ τὴν χώραν τὴν πέραν τῆς Εὐρώπης εἶναι, μὴ τῆς Ἀσίας· τὴν γὰρ Ἀσίαν τὴν ἄνω καὶ τὴν πρὸς ἕω μὴ φύειν ἐλάτην. Ἐρατοσθένης δέ φησι καὶ ἐν τῇ Ἰνδικῇ φύεσθαι ἐλάτην καὶ ἐντεῦθεν ναυπηγήσασθαι τὸν στόλον Ἀλέξανδρον· πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα τοιαῦτα συγκρούειν Ἐρατοσθένης πειρᾶται.
s99Fr. II C, 24. Kaynak: Strabon I 4, 9 (C. 66).
Eserin sonunda, bütün insanlığı Yunanlılar ve barbarlar diye ikiye ayıranları ve İskender'e Yunanlılara dost, barbarlara düşman gibi davranmasını öğütleyenleri onaylamaz; bunları aretē ve kötülüğe göre ayırmanın daha iyi olduğunu söyler. Çünkü Yunanlıların da birçoğu kötüdür, barbarların da birçoğu inceliklidir; örneğin Hintliler ve Arianoi, ayrıca devletlerini böylesine hayranlık verici biçimde yöneten Romalılar ve Kartacalılar. Bu yüzden İskender öğüt verenlere aldırmamış, itibarlı adamlardan kabul edebildiği kadarını kabul edip onlara iyilik etmiştir.
Fragm. II C, 24. Strab. I C. 66. Ἐπὶ τέλει δὲ τοῦ ὑπομνήματος οὐκ ἐπαινέσας τοὺς δίχα διαιροῦντας ἅπαν τὸ τῶν ἀνθρώπων πλῆθος εἴς τε Ἕλληνας καὶ βαρβάρους, καὶ τοὺς Ἀλεξάνδρῳ παραινοῦντας τοῖς μὲν Ἕλλησιν ὡς φίλοις χρῆσθαι, τοῖς δὲ βαρβάροις ὡς πολεμίοις, βέλτιον εἶναί φησιν ἀρετῇ καὶ κακίᾳ διαιρεῖν ταῦτα. πολλοὺς γὰρ καὶ τῶν Ἑλλήνων εἶναι κακοὺς καὶ τῶν βαρβάρων ἀστείους, καθάπερ Ἰνδοὺς καὶ Ἀριανούς, ἔτι δὲ Ῥωμαίους καὶ Καρχηδονίους, οὕτω θαυμαστῶς πολιτευομένους. διόπερ τὸν Ἀλέξανδρον ἀμελήσαντα τῶν παραινούντων, ὅσους οἷόν τ' ἦν ἀποδέχεσθαι τῶν εὐδοκίμων ἀνδρῶν καὶ εὐεργετεῖν.