İçeriğe geç
Theaitetos

Platon · Theaitetos

Metin, 1. kısım

142aEukleides: Kırdan yeni mi geldin, Terpsion, yoksa epey oldu mu?

Terpsion: Epey oldu. Hatta seni çarşıda aradım, bulamayınca da şaşırdım.

Eukleides: Şehirde değildim de ondan.

Terpsion: Neredeydin peki?

Eukleides: Limana inerken Theaitetos'a rastladım; Korinthos'taki ordugâhtan Atina'ya taşınıyordu.

Terpsion: Sağ mı, ölü mü?

142a

ΕΥ. ἄρτι, ὦ Τερψίων, ἢ πάλαι ἐξ ἀγροῦ;

ΤΕΡ. ἐπιεικῶς πάλαι. καὶ σέ γε ἐζήτουν κατʼ ἀγορὰν καὶ ἐθαύμαζον ὅτι οὐχ οἷός τʼ ἦ εὑρεῖν.

ΕΥ. οὐ γὰρ ἦ κατὰ πόλιν.

ΤΕΡ. ποῦ μήν;

ΕΥ. εἰς λιμένα καταβαίνων Θεαιτήτῳ ἐνέτυχον φερομένῳ ἐκ Κορίνθου ἀπὸ τοῦ στρατοπέδου Ἀθήναζε.

ΤΕΡ. ζῶντι ἢ τετελευτηκότι;

142bEukleides: Sağ, ama zar zor. Aldığı birkaç yara yüzünden de durumu kötü, ama onu asıl yiyip bitiren, orduda baş gösteren hastalık.

Terpsion: Dizanteri mi yoksa?

Eukleides: Evet.

Terpsion: Nasıl bir adamın tehlikede olduğunu söylüyorsun!

Eukleides: Gerçekten de iyi ve seçkin bir adam, Terpsion. Daha az önce, savaştaki tavrını uzun uzun öven birilerini dinledim.

Terpsion: Bunda tuhaf bir şey yok; öyle olmasaydı asıl o zaman şaşmak gerekirdi.

142b

ΕΥ. ζῶντι καὶ μάλα μόλις· χαλεπῶς μὲν γὰρ ἔχει καὶ ὑπὸ τραυμάτων τινῶν, μᾶλλον μὴν αὐτὸν αἱρεῖ τὸ γεγονὸς νόσημα ἐν τῷ στρατεύματι.

ΤΕΡ. μῶν ἡ δυσεντερία;

ΕΥ. ναί.

ΤΕΡ. οἷον ἄνδρα λέγεις ἐν κινδύνῳ εἶναι.

ΕΥ. καλόν τε καὶ ἀγαθόν, ὦ Τερψίων, ἐπεί τοι καὶ νῦν ἤκουόν τινων μάλα ἐγκωμιαζόντων αὐτὸν περὶ τὴν μάχην.

ΤΕΡ. καὶ οὐδέν γʼ ἄτοπον, ἀλλὰ πολὺ θαυμαστότερον εἰ

142cAma neden burada, Megara'da konaklamadı?

Eukleides: Evine yetişmek için acele ediyordu. Ben rica ettim, kalmasını öğütledim, ama istemedi. Onu yolcu edip dönerken aklıma geldi ve Sokrates'in başka şeyler gibi bunu da ne kadar kâhince söylediğine hayret ettim. Sokrates, sanırım ölümünden kısa bir süre önce, onunla henüz bir delikanlıyken karşılaşmış; birlikte vakit geçirip sohbet edince de onun tabiatına pek hayran kalmış. Ben Atina'ya gittiğimde onunla yaptığı konuşmaları bana anlattı — dinlemeye pek değer şeylerdi — ve bu gencin, yetişkinlik çağına erişirse mutlaka adı sanı duyulan biri olacağını söyledi.

142c

μὴ τοιοῦτος ἦν. ἀτὰρ πῶς οὐκ αὐτοῦ Μεγαροῖ κατέλυεν;

ΕΥ. ἠπείγετο οἴκαδε· ἐπεὶ ἔγωγʼ ἐδεόμην καὶ συνεβούλευον, ἀλλʼ οὐκ ἤθελεν. καὶ δῆτα προπέμψας αὐτόν, ἀπιὼν πάλιν ἀνεμνήσθην καὶ ἐθαύμασα Σωκράτους ὡς μαντικῶς ἄλλα τε δὴ εἶπε καὶ περὶ τούτου. δοκεῖ γάρ μοι ὀλίγον πρὸ τοῦ θανάτου ἐντυχεῖν αὐτῷ μειρακίῳ ὄντι, καὶ συγγενόμενός τε καὶ διαλεχθεὶς πάνυ ἀγασθῆναι αὐτοῦ τὴν φύσιν. καί μοι ἐλθόντι Ἀθήναζε τούς τε λόγους οὓς διελέχθη

142dTerpsion: Görünüşe bakılırsa doğru da söylemiş. Peki neydi bu konuşmalar? Anlatabilir misin?

Eukleides: Yok, vallahi, hiç değilse böyle ezbere olmaz.

142d

αὐτῷ διηγήσατο καὶ μάλα ἀξίους ἀκοῆς, εἶπέ τε ὅτι πᾶσα ἀνάγκη εἴη τοῦτον ἐλλόγιμον γενέσθαι, εἴπερ εἰς ἡλικίαν ἔλθοι.

ΤΕΡ. καὶ ἀληθῆ γε, ὡς ἔοικεν, εἶπεν. ἀτὰρ τίνες ἦσαν οἱ λόγοι; ἔχοις ἂν διηγήσασθαι;

ΕΥ. οὐ μὰ τὸν Δία, οὔκουν οὕτω γε ἀπὸ στόματος·

143aAma o zaman eve döner dönmez notlar almıştım; sonra boş vakitlerimde hatırladıkça yazdım. Atina'ya her gidişimde de hatırlayamadığım yerleri Sokrates'e yeniden sorar, buraya dönünce düzeltirdim. Böylece konuşmanın hemen hemen tamamı yazılı olarak elimde.

Terpsion: Doğru; bunu senden daha önce de duymuştum. Hep onu bana göstermeni isteyecektim, ama bugüne dek erteleyip durdum. Şimdi baştan sona okumamıza ne engel var? Kırdan geldiğim için ben zaten biraz dinlenmek de istiyorum.

143a

ἀλλʼ ἐγραψάμην μὲν τότʼ εὐθὺς οἴκαδʼ ἐλθὼν ὑπομνήματα, ὕστερον δὲ κατὰ σχολὴν ἀναμιμνῃσκόμενος ἔγραφον, καὶ ὁσάκις Ἀθήναζε ἀφικοίμην, ἐπανηρώτων τὸν Σωκράτη ὃ μὴ ἐμεμνήμην, καὶ δεῦρο ἐλθὼν ἐπηνορθούμην· ὥστε μοι σχεδόν τι πᾶς ὁ λόγος γέγραπται.

ΤΕΡ. ἀληθῆ· ἤκουσά σου καὶ πρότερον, καὶ μέντοι ἀεὶ μέλλων κελεύσειν ἐπιδεῖξαι διατέτριφα δεῦρο. ἀλλὰ τί κωλύει νῦν ἡμᾶς διελθεῖν; πάντως ἔγωγε καὶ ἀναπαύσασθαι δέομαι ὡς ἐξ ἀγροῦ ἥκων.

143bEukleides: Ben de Theaitetos'u Erineos'a kadar uğurladım, dinlenmek bana da iyi gelir. Hadi gidelim; biz dinlenirken çocuk da bize okusun.

Terpsion: İyi dedin.

Eukleides: Kitap işte bu, Terpsion. Yalnız konuşmayı şöyle yazdım: Sokrates'i, bana anlattığı gibi olanları anlatırken değil, konuştuğunu söylediği kişilerle konuşurken gösterdim. Bunlar da, dediğine göre, geometri hocası Theodoros ile Theaitetos'tu. Konuşmaların arasına giren anlatım sözleri yazıda okura zahmet vermesin diye — Sokrates kendinden bahsederken söylediği 'ben de dedim', 'ben de şunu söyledim' gibi sözler, ya da cevap veren için 'kabul etti', 'katılmadı' gibi sözler — bu türlü şeyleri çıkardım ve onu, onlarla doğrudan konuşuyormuş gibi yazdım.

143b

ΕΥ. ἀλλὰ μὲν δὴ καὶ αὐτὸς μέχρι Ἐρινοῦ Θεαίτητον προύπεμψα, ὥστε οὐκ ἂν ἀηδῶς ἀναπαυοίμην. ἀλλʼ ἴωμεν, καὶ ἡμῖν ἅμα ἀναπαυομένοις ὁ παῖς ἀναγνώσεται.

ΤΕΡ. ὀρθῶς λέγεις.

ΕΥ. τὸ μὲν δὴ βιβλίον, ὦ Τερψίων, τουτί· ἐγραψάμην δὲ δὴ οὑτωσὶ τὸν λόγον, οὐκ ἐμοὶ Σωκράτη διηγούμενον ὡς διηγεῖτο, ἀλλὰ διαλεγόμενον οἷς ἔφη διαλεχθῆναι. ἔφη δὲ τῷ τε γεωμέτρῃ Θεοδώρῳ καὶ τῷ Θεαιτήτῳ. ἵνα οὖν ἐν τῇ

143cTerpsion: Hiç de yersiz değil, Eukleides.

Eukleides: Haydi, evlat, kitabı al da oku.

143c

γραφῇ μὴ παρέχοιεν πράγματα αἱ μεταξὺ τῶν λόγων διηγήσεις περὶ αὑτοῦ τε ὁπότε λέγοι ὁ Σωκράτης, οἷον καὶ ἐγὼ ἔφην ἢ καὶ ἐγὼ εἶπον, ἢ αὖ περὶ τοῦ ἀποκρινομένου ὅτι συνέφη ἢ οὐχ ὡμολόγει, τούτων ἕνεκα ὡς αὐτὸν αὐτοῖς διαλεγόμενον ἔγραψα, ἐξελὼν τὰ τοιαῦτα.

ΤΕΡ. καὶ οὐδέν γε ἀπὸ τρόπου, ὦ Εὐκλείδη.

ΕΥ. ἀλλά, παῖ, λαβὲ τὸ βιβλίον καὶ λέγε.

143dSokrates: Kyrene'dekilerle daha çok ilgilenseydim, Theodoros, sana oradaki işleri ve oradakileri sorardım: oranın gençleri arasında geometriye ya da başka bir felsefe dalına emek veren var mı diye. Ama ben onları buradakilerden daha az seviyorum; bizim gençlerden hangilerinin ileride değerli birer insan olacağını umabileceğimizi bilmeyi daha çok istiyorum. Bunu hem kendim elimden geldiğince araştırıyorum, hem de gençlerin yanında olmak istediğini gördüğüm başkalarına soruyorum. Senin yanına gelenler ise hiç de az değil, hem de haklı olarak; çünkü başka bakımlardan da, geometri bakımından da buna lâyıksın.

143d

ΣΩ. εἰ μὲν τῶν ἐν Κυρήνῃ μᾶλλον ἐκηδόμην, ὦ Θεόδωρε, τὰ ἐκεῖ ἄν σε καὶ περὶ ἐκείνων ἀνηρώτων, εἴ τινες αὐτόθι περὶ γεωμετρίαν ἤ τινα ἄλλην φιλοσοφίαν εἰσὶ τῶν νέων ἐπιμέλειαν ποιούμενοι· νῦν δὲ ἧττον γὰρ ἐκείνους ἢ τούσδε φιλῶ, καὶ μᾶλλον ἐπιθυμῶ εἰδέναι τίνες ἡμῖν τῶν νέων ἐπίδοξοι γενέσθαι ἐπιεικεῖς. ταῦτα δὴ αὐτός τε σκοπῶ καθʼ ὅσον δύναμαι, καὶ τοὺς ἄλλους ἐρωτῶ οἷς ἂν ὁρῶ τοὺς νέους ἐθέλοντας συγγίγνεσθαι. σοὶ δὴ οὐκ ὀλίγιστοι πλησιάζουσι,

143eÖyleyse sözü edilmeye değer birine rastladıysan, seve seve dinlerim.

Theodoros: Doğrusu, Sokrates, sizin vatandaşlarınızdan nasıl bir delikanlıya rastladığımı benim anlatmama da senin dinlemene de çok değer. Yakışıklı olsaydı, biri ona arzu duyduğumu sanmasın diye bundan bahsetmeye pek çekinirdim. Ama — sakın gücenme — yakışıklı değil; basık burnuyla, fırlak gözleriyle sana benziyor, yalnız bunlar onda sendeki kadar belirgin değil.

143e

καὶ δικαίως· ἄξιος γὰρ τά τε ἄλλα καὶ γεωμετρίας ἕνεκα. εἰ δὴ οὖν τινι ἐνέτυχες ἀξίῳ λόγου, ἡδέως ἂν πυθοίμην.

ΘΕΟ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, ἐμοί τε εἰπεῖν καὶ σοὶ ἀκοῦσαι πάνυ ἄξιον οἵῳ ὑμῖν τῶν πολιτῶν μειρακίῳ ἐντετύχηκα. καὶ εἰ μὲν ἦν καλός, ἐφοβούμην ἂν σφόδρα λέγειν, μὴ καί τῳ δόξω ἐν ἐπιθυμίᾳ αὐτοῦ εἶναι. νῦν δέ—καὶ μή μοι ἄχθου—οὐκ ἔστι καλός, προσέοικε δὲ σοὶ τήν τε σιμότητα καὶ τὸ ἔξω τῶν ὀμμάτων· ἧττον δὲ ἢ σὺ ταῦτʼ ἔχει.

144aOnun için çekinmeden konuşuyorum. Bil ki şimdiye kadar karşılaştığım insanlar arasında — ki pek çok kişiyle düşüp kalktım — yaradılışı bu kadar şaşılacak derecede güzel birini hiç görmedim. Bir kimsenin, başkasının kolay kolay erişemeyeceği bir kavrayış hızıyla öğrenip aynı zamanda alabildiğine yumuşak huylu olması, üstelik de kimseden geri kalmayacak kadar cesur olması, ben olacak şey sanmazdım, olduğunu da görmedim. Bu çocuk gibi keskin zekâlı, kavrayışı çabuk ve hafızası güçlü olanlar çoğunlukla öfkeye de çabuk kapılırlar; safrasız gemiler gibi savrulup giderler ve cesaretten çok deliliğe yatkın olurlar. Daha ağır yaratılışlı olanlar ise öğrenmeye bir tür uyuşuklukla yanaşırlar ve unutkanlıkla doludurlar.

144a

ἀδεῶς δὴ λέγω. εὖ γὰρ ἴσθι ὅτι ὧν δὴ πώποτε ἐνέτυχον —καὶ πάνυ πολλοῖς πεπλησίακα—οὐδένα πω ᾐσθόμην οὕτω θαυμαστῶς εὖ πεφυκότα. τὸ γὰρ εὐμαθῆ ὄντα ὡς ἄλλῳ χαλεπὸν πρᾷον αὖ εἶναι διαφερόντως, καὶ ἐπὶ τούτοις ἀνδρεῖον παρʼ ὁντινοῦν, ἐγὼ μὲν οὔτʼ ἂν ᾠόμην γενέσθαι οὔτε ὁρῶ γιγνόμενον· ἀλλʼ οἵ τε ὀξεῖς ὥσπερ οὗτος καὶ ἀγχίνοι καὶ μνήμονες ὡς τὰ πολλὰ καὶ πρὸς τὰς ὀργὰς ὀξύρροποί εἰσι, καὶ ᾁττοντες φέρονται ὥσπερ τὰ ἀνερμάτιστα

144bBu çocuk ise öğrenmeye ve araştırmaya öyle pürüzsüz, öyle tökezlemeden ve sonuç alarak ilerliyor, hem de büyük bir yumuşaklıkla, sessizce akan bir zeytinyağı gibi, ki bu yaşta birinin bunları böyle başarmasına hayran kalmamak elde değil.

Sokrates: İyi haber veriyorsun. Peki vatandaşlarımızdan kimin oğlu?

Theodoros: Babasının adını duydum ama hatırlamıyorum. Ama işte, şu yaklaşanların ortasındaki o.

144b

πλοῖα, καὶ μανικώτεροι ἢ ἀνδρειότεροι φύονται, οἵ τε αὖ ἐμβριθέστεροι νωθροί πως ἀπαντῶσι πρὸς τὰς μαθήσεις καὶ λήθης γέμοντες. ὁ δὲ οὕτω λείως τε καὶ ἀπταίστως καὶ ἀνυσίμως ἔρχεται ἐπὶ τὰς μαθήσεις τε καὶ ζητήσεις μετὰ πολλῆς πρᾳότητος, οἷον ἐλαίου ῥεῦμα ἀψοφητὶ ῥέοντος, ὥστε θαυμάσαι τὸ τηλικοῦτον ὄντα οὕτως ταῦτα διαπράττεσθαι.

ΣΩ. εὖ ἀγγέλλεις. τίνος δὲ καὶ ἔστι τῶν πολιτῶν;

ΘΕΟ. ἀκήκοα μὲν τοὔνομα, μνημονεύω δὲ οὔ. ἀλλὰ

144cAz önce bu arkadaşlarıyla birlikte dışarıdaki koşu yolunda yağlanıyorlardı; şimdi de yağlanmayı bitirip buraya geliyorlar galiba. Bak bakalım, tanıyor musun.

Sokrates: Tanıyorum: Sunionlu Euphronios'un oğlu. Babası da, dostum, tam senin bu çocuğu anlattığın gibi bir adamdı; başka bakımlardan da itibarlıydı, üstelik geride hatırı sayılır bir mal varlığı bıraktı. Ama delikanlının adını bilmiyorum.

144c

γάρ ἐστι τῶνδε τῶν προσιόντων ὁ ἐν τῷ μέσῳ· ἄρτι γὰρ ἐν τῷ ἔξω δρόμῳ ἠλείφοντο ἑταῖροί τέ τινες οὗτοι αὐτοῦ καὶ αὐτός, νῦν δέ μοι δοκοῦσιν ἀλειψάμενοι δεῦρο ἰέναι. ἀλλὰ σκόπει εἰ γιγνώσκεις αὐτόν.

ΣΩ. γιγνώσκω· ὁ τοῦ Σουνιῶς Εὐφρονίου ἐστίν, καὶ πάνυ γε, ὦ φίλε, ἀνδρὸς οἷον καὶ σὺ τοῦτον διηγῇ, καὶ ἄλλως εὐδοκίμου, καὶ μέντοι καὶ οὐσίαν μάλα πολλὴν κατέλιπεν. τὸ δʼ ὄνομα οὐκ οἶδα τοῦ μειρακίου.

144dTheodoros: Adı Theaitetos, Sokrates. Ama mal varlığını, sanırım, birtakım vasiler çarçur etti. Yine de parada eli açıklığıyla da şaşılacak biri, Sokrates.

Sokrates: Soylu bir adamdan söz ediyorsun. Söyle de gelip yanıma otursun.

Theodoros: Olur. Theaitetos, buraya, Sokrates'in yanına gel.

Sokrates: Evet, gel Theaitetos, ben de yüzümün neye benzediğine bir bakayım; Theodoros yüzümün seninkine benzediğini söylüyor.

144d

ΘΕΟ. Θεαίτητος, ὦ Σώκρατες, τό γε ὄνομα· τὴν μέντοι οὐσίαν δοκοῦσί μοι ἐπίτροποί τινες διεφθαρκέναι. ἀλλʼ ὅμως καὶ πρὸς τὴν τῶν χρημάτων ἐλευθεριότητα θαυμαστός, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. γεννικὸν λέγεις τὸν ἄνδρα. καί μοι κέλευε αὐτὸν ἐνθάδε παρακαθίζεσθαι.

ΘΕΟ. ἔσται ταῦτα. Θεαίτητε, δεῦρο παρὰ Σωκράτη.

ΣΩ. πάνυ μὲν οὖν, ὦ Θεαίτητε, ἵνα κἀγὼ ἐμαυτὸν ἀνασκέψωμαι ποῖόν τι ἔχω τὸ πρόσωπον· φησὶν γὰρ Θεόδωρος

144eAma ikimizin elinde birer lir olsa ve o, ikisinin de aynı biçimde akort edildiğini söylese, hemen ona inanır mıydık, yoksa bunu müzikten anlayan biri olarak mı söylediğine bakar mıydık?

Theaitetos: Bakardık.

Sokrates: Öyle biri olduğunu görürsek ona inanırdık, müzikten anlamıyorsa güvenmezdik, değil mi?

Theaitetos: Doğru.

Sokrates: Şimdi de, sanırım, yüzlerimizin benzerliğini önemsiyorsak, bunu resimden anlayan biri olarak söyleyip söylemediğine bakmamız gerekir.

144e

ἔχειν με σοὶ ὅμοιον. ἀτὰρ εἰ νῷν ἐχόντοιν ἑκατέρου λύραν ἔφη αὐτὰς ἡρμόσθαι ὁμοίως, πότερον εὐθὺς ἂν ἐπιστεύομεν ἢ ἐπεσκεψάμεθʼ ἂν εἰ μουσικὸς ὢν λέγει;

ΘΕΑΙ. ἐπεσκεψάμεθʼ ἄν.

ΣΩ. οὐκοῦν τοιοῦτον μὲν εὑρόντες ἐπειθόμεθʼ ἄν, ἄμουσον δέ, ἠπιστοῦμεν;

ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.

ΣΩ. νῦν δέ γʼ, οἶμαι, εἴ τι μέλει ἡμῖν τῆς τῶν προσώπων

145aTheaitetos: Bence de.

Sokrates: Peki Theodoros ressam mı?

Theaitetos: Bildiğim kadarıyla değil.

Sokrates: Geometrici de değil mi?

Theaitetos: O elbette öyle, Sokrates.

Sokrates: Astronomiden, hesaptan, müzikten, terbiyeye dair ne varsa onlardan da anlar mı?

Theaitetos: Bana öyle geliyor.

Sokrates: Öyleyse bedenimizin bir yanıyla birbirimize benzediğimizi söylüyorsa, ister övmek ister yermek için söylesin, sözüne pek kulak vermeye değmez.

Theaitetos: Herhalde değmez.

145a

ὁμοιότητος, σκεπτέον εἰ γραφικὸς ὢν λέγει ἢ οὔ.

ΘΕΑΙ. δοκεῖ μοι.

ΣΩ. ἦ οὖν ζωγραφικὸς Θεόδωρος;

ΘΕΑΙ. οὔχ, ὅσον γέ με εἰδέναι.

ΣΩ. ἆρʼ οὐδὲ γεωμετρικός;

ΘΕΑΙ. πάντως δήπου, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. ἦ καὶ ἀστρονομικὸς καὶ λογιστικός τε καὶ μουσικὸς καὶ ὅσα παιδείας ἔχεται;

ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκεῖ.

ΣΩ. εἰ μὲν ἄρα ἡμᾶς τοῦ σώματός τι ὁμοίους φησὶν εἶναι ἐπαινῶν πῃ ἢ ψέγων, οὐ πάνυ αὐτῷ ἄξιον τὸν νοῦν προσέχειν.

ΘΕΑΙ. ἴσως οὔ.

145bSokrates: Peki ya ikimizden birinin psykhē'sini aretē ve bilgelik bakımından överse? O zaman dinleyenin övüleni yakından incelemeye hevesli olması, övülenin de kendini hevesle göstermesi yerinde olmaz mı?

Theaitetos: Elbette olur, Sokrates.

Sokrates: Öyleyse vakit geldi, sevgili Theaitetos: sen kendini göster, ben de inceleyeyim. Bil ki Theodoros bana yabancılardan da vatandaşlardan da birçoklarını övmüştür, ama hiçbirini az önce seni övdüğü gibi övmedi.

Theaitetos: Ne iyi, Sokrates; ama dikkat et, belki şaka yapıyordu.

145b

ΣΩ. τί δʼ εἰ ποτέρου τὴν ψυχὴν ἐπαινοῖ πρὸς ἀρετήν τε καὶ σοφίαν; ἆρʼ οὐκ ἄξιον τῷ μὲν ἀκούσαντι προθυμεῖσθαι ἀνασκέψασθαι τὸν ἐπαινεθέντα, τῷ δὲ προθύμως ἑαυτὸν ἐπιδεικνύναι;

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. ὥρα τοίνυν, ὦ φίλε Θεαίτητε, σοὶ μὲν ἐπιδεικνύναι, ἐμοὶ δὲ σκοπεῖσθαι· ὡς εὖ ἴσθι ὅτι Θεόδωρος πολλοὺς δὴ πρός με ἐπαινέσας ξένους τε καὶ ἀστοὺς οὐδένα πω ἐπῄνεσεν ὡς σὲ νυνδή.

ΘΕΑΙ. εὖ ἂν ἔχοι, ὦ Σώκρατες· ἀλλʼ ὅρα μὴ παίζων

145cSokrates: Theodoros'un huyu bu değildir. Kabul ettiğinden, onun şaka yaptığını bahane ederek cayma; yoksa iş onun tanıklık etmesine varır — ve emin ol, kimse onu yalan tanıklıkla suçlamaya kalkmaz. Sen gönül rahatlığıyla sözünde dur.

Theaitetos: Madem öyle düşünüyorsun, öyle yapmak gerek.

Sokrates: Söyle bakalım: Theodoros'tan geometriye dair bir şeyler öğreniyorsun, değil mi?

Theaitetos: Evet.

145c

ἔλεγεν.

ΣΩ. οὐχ οὗτος ὁ τρόπος Θεοδώρου· ἀλλὰ μὴ ἀναδύου τὰ ὡμολογημένα σκηπτόμενος παίζοντα λέγειν τόνδε, ἵνα μὴ καὶ ἀναγκασθῇ μαρτυρεῖν—πάντως γὰρ οὐδεὶς ἐπισκήψετʼ αὐτῷ—ἀλλὰ θαρρῶν ἔμμενε τῇ ὁμολογίᾳ.

ΘΕΑΙ. ἀλλὰ χρὴ ταῦτα ποιεῖν, εἰ σοὶ δοκεῖ.

ΣΩ. λέγε δή μοι· μανθάνεις που παρὰ Θεοδώρου γεωμετρίας ἄττα;

ΘΕΑΙ. ἔγωγε.

145dSokrates: Astronomiye, armoniye ve hesaba dair şeyler de mi?

Theaitetos: Elimden geleni yapıyorum.

Sokrates: Ben de öyle, evlat; hem ondan hem de bu konulardan anladığını düşündüğüm başkalarından öğreniyorum. Ama başka bakımlardan bu işlerde fena sayılmasam da küçük bir meseleye takılıyorum; onu seninle ve buradakilerle birlikte incelemeliyiz. Söyle bana: öğrenmek, kişinin öğrendiği konuda daha bilge hâle gelmesi değil midir?

Theaitetos: Nasıl olmasın?

Sokrates: Bilgeler de, sanırım, bilgelik sayesinde bilgedir.

Theaitetos: Evet.

145d

ΣΩ. καὶ τῶν περὶ ἀστρονομίαν τε καὶ ἁρμονίας καὶ λογισμούς;

ΘΕΑΙ. προθυμοῦμαί γε δή.

ΣΩ. καὶ γὰρ ἐγώ, ὦ παῖ, παρά τε τούτου καὶ παρʼ ἄλλων οὓς ἂν οἴωμαί τι τούτων ἐπαΐειν. ἀλλʼ ὅμως τὰ μὲν ἄλλα ἔχω περὶ αὐτὰ μετρίως, μικρὸν δέ τι ἀπορῶ ὃ μετὰ σοῦ τε καὶ τῶνδε σκεπτέον. καί μοι λέγε· ἆρʼ οὐ τὸ μανθάνειν ἐστὶν τὸ σοφώτερον γίγνεσθαι περὶ ὃ μανθάνει τις;

ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;

ΣΩ. σοφίᾳ δέ γʼ οἶμαι σοφοὶ οἱ σοφοί.

ΘΕΑΙ. ναί.

145eSokrates: Peki bu, epistēmē'den farklı bir şey mi?

Theaitetos: Hangisi?

Sokrates: Bilgelik. Yoksa insanlar neyin epistēmē'sine sahipse o konuda bilge de değil midir?

Theaitetos: Elbette öyledir.

Sokrates: Demek epistēmē ile bilgelik aynı şey?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: İşte takıldığım ve kendi kendime bir türlü yeterince kavrayamadığım şey de tam bu: epistēmē ne olabilir?

145e

ΣΩ. τοῦτο δὲ μῶν διαφέρει τι ἐπιστήμης;

ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;

ΣΩ. ἡ σοφία. ἢ οὐχ ἅπερ ἐπιστήμονες ταῦτα καὶ σοφοί;

ΘΕΑΙ. τί μήν;

ΣΩ. ταὐτὸν ἄρα ἐπιστήμη καὶ σοφία;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. τοῦτʼ αὐτὸ τοίνυν ἐστὶν ὃ ἀπορῶ καὶ οὐ δύναμαι λαβεῖν ἱκανῶς παρʼ ἐμαυτῷ, ἐπιστήμη ὅτι ποτὲ τυγχάνει ὄν.

146aBunu söyleyebilir miyiz acaba? Ne dersiniz? İçimizden ilk kim söyler? Yanılan, hele yanılıp duran, top oynayan çocukların dediği gibi eşek olup oturacak; hiç yanılmadan sona kalan ise kralımız olacak ve istediği soruya cevap vermemizi buyuracak. Neden susuyorsunuz? Yoksa, Theodoros, konuşma merakım yüzünden kabalık mı ediyorum? Oysa tek istediğim sizi konuşturmak, birbirinizle dost olup kaynaşmanızı sağlamak.

146a

ἆρʼ οὖν δὴ ἔχομεν λέγειν αὐτό; τί φατέ; τίς ἂν ἡμῶν πρῶτος εἴποι; ὁ δὲ ἁμαρτών, καὶ ὃς ἂν ἀεὶ ἁμαρτάνῃ, καθεδεῖται, ὥσπερ φασὶν οἱ παῖδες οἱ σφαιρίζοντες, ὄνος· ὃς δʼ ἂν περιγένηται ἀναμάρτητος, βασιλεύσει ἡμῶν καὶ ἐπιτάξει ὅτι ἂν βούληται ἀποκρίνεσθαι. τί σιγᾶτε; οὔ τί που, ὦ Θεόδωρε, ἐγὼ ὑπὸ φιλολογίας ἀγροικίζομαι, προθυμούμενος ἡμᾶς ποιῆσαι διαλέγεσθαι καὶ φίλους τε καὶ προσηγόρους ἀλλήλοις γίγνεσθαι;

146bTheodoros: Böyle bir şey hiç de kabalık sayılmaz, Sokrates; ama gençlerden birine söyle de sana cevap versin. Ben bu tür konuşmaya alışık değilim, alışacak yaşta da değilim. Bu iş onlara yakışır, onlar çok daha fazla da ilerlerler; çünkü gerçekten de gençlik her alanda ilerleyebilir. Hadi, başladığın gibi devam et, Theaitetos'u bırakma, ona sor.

Sokrates: Duyuyorsun, Theaitetos, Theodoros'un ne dediğini. Sanırım ne sen onu dinlememek isteyeceksin, ne de böyle işlerde bilge bir adam bir şey buyurduğunda gencin onu dinlememesi caizdir.

146b

ΘΕΟ. ἥκιστα μέν, ὦ Σώκρατες, τὸ τοιοῦτον ἂν εἴη ἄγροικον, ἀλλὰ τῶν μειρακίων τι κέλευέ σοι ἀποκρίνεσθαι· ἐγὼ μὲν γὰρ ἀήθης τῆς τοιαύτης διαλέκτου, καὶ οὐδʼ αὖ συνεθίζεσθαι ἡλικίαν ἔχω. τοῖσδε δὲ πρέποι τε ἂν τοῦτο καὶ πολὺ πλέον ἐπιδιδοῖεν· τῷ γὰρ ὄντι ἡ νεότης εἰς πᾶν ἐπίδοσιν ἔχει. ἀλλʼ, ὥσπερ ἤρξω, μὴ ἀφίεσο τοῦ Θεαιτήτου ἀλλʼ ἐρώτα.

ΣΩ. ἀκούεις δή, ὦ Θεαίτητε, ἃ λέγει Θεόδωρος, ᾧ

146cHaydi, güzelce ve yiğitçe söyle: sence epistēmē nedir?

Theaitetos: Madem siz istiyorsunuz, söylemem gerek, Sokrates. Nasıl olsa bir yanlış yaparsam düzeltirsiniz.

Sokrates: Elbette, elimizden gelirse.

Theaitetos: Bana öyle geliyor ki Theodoros'tan öğrenilebilecek şeyler, yani geometri ve az önce saydığın öteki bilimler epistēmē'dir; ayakkabıcılık ve öteki zanaatkârların tekhnē'leri de, hepsi birden de, her biri ayrı ayrı da, epistēmē'den başka bir şey değildir.

146c

ἀπειθεῖν, ὡς ἐγὼ οἶμαι, οὔτε σὺ ἐθελήσεις, οὔτε θέμις περὶ τὰ τοιαῦτα ἀνδρὶ σοφῷ ἐπιτάττοντι νεώτερον ἀπειθεῖν. ἀλλʼ εὖ καὶ γενναίως εἰπέ· τί σοι δοκεῖ εἶναι ἐπιστήμη;

ΘΕΑΙ. ἀλλὰ χρή, ὦ Σώκρατες, ἐπειδήπερ ὑμεῖς κελεύετε. πάντως γάρ, ἄν τι καὶ ἁμάρτω, ἐπανορθώσετε.

ΣΩ. πάνυ μὲν οὖν, ἄνπερ γε οἷοί τε ὦμεν.

ΘΕΑΙ. δοκεῖ τοίνυν μοι καὶ ἃ παρὰ Θεοδώρου ἄν τις μάθοι ἐπιστῆμαι εἶναι, γεωμετρία τε καὶ ἃς νυνδὴ σὺ διῆλθες,

146dSokrates: Ne cömert, ne eli açıksın, dostum: senden bir şey istendi, sen ise tek ve basit bir şey yerine çok ve rengârenk şeyler veriyorsun.

Theaitetos: Ne demek istiyorsun, Sokrates?

Sokrates: Belki hiçbir şey; ama ne düşündüğümü anlatayım. Ayakkabıcılık dediğinde, ayakkabı yapmanın epistēmē'sinden başka bir şey mi kastediyorsun?

Theaitetos: Hayır.

146d

καὶ αὖ σκυτοτομική τε καὶ αἱ τῶν ἄλλων δημιουργῶν τέχναι, πᾶσαί τε καὶ ἑκάστη τούτων, οὐκ ἄλλο τι ἢ ἐπιστήμη εἶναι.

ΣΩ. γενναίως γε καὶ φιλοδώρως, ὦ φίλε, ἓν αἰτηθεὶς πολλὰ δίδως καὶ ποικίλα ἀντὶ ἁπλοῦ.

ΘΕΑΙ. πῶς τί τοῦτο λέγεις, ὦ Σώκρατες;

ΣΩ. ἴσως μὲν οὐδέν· ὃ μέντοι οἶμαι, φράσω. ὅταν λέγῃς σκυτικήν, μή τι ἄλλο φράζεις ἢ ἐπιστήμην ὑποδημάτων ἐργασίας;

ΘΕΑΙ. οὐδέν.

146eSokrates: Peki marangozluk dediğinde? Ahşap eşya yapmanın epistēmē'sinden başka bir şey mi?

Theaitetos: Bu da değil.

Sokrates: Demek ikisinde de, her birinin neyin epistēmē'si olduğunu belirliyorsun?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Ama sorulan bu değildi, Theaitetos: epistēmē'nin neyle ilgili olduğu da, kaç tane olduğu da sorulmadı. Onları saymak için sormadık; epistēmē'nin kendisinin ne olduğunu öğrenmek istedik. Yoksa boş mu konuşuyorum?

Theaitetos: Hayır, tamamen haklısın.

146e

ΣΩ. τί δʼ ὅταν τεκτονικήν; μή τι ἄλλο ἢ ἐπιστήμην τῆς τῶν ξυλίνων σκευῶν ἐργασίας;

ΘΕΑΙ. οὐδὲ τοῦτο.

ΣΩ. οὐκοῦν ἐν ἀμφοῖν, οὗ ἑκατέρα ἐπιστήμη, τοῦτο ὁρίζεις;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. τὸ δέ γʼ ἐρωτηθέν, ὦ Θεαίτητε, οὐ τοῦτο ἦν, τίνων ἡ ἐπιστήμη, οὐδὲ ὁπόσαι τινές· οὐ γὰρ ἀριθμῆσαι αὐτὰς βουλόμενοι ἠρόμεθα ἀλλὰ γνῶναι ἐπιστήμην αὐτὸ ὅτι ποτʼ ἐστίν. ἢ οὐδὲν λέγω;

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ὀρθῶς.

147aSokrates: Şunu da düşün. Biri bize sıradan, elimizin altındaki bir şeyi, mesela çamurun ne olduğunu sorsa, biz de ona 'çömlekçilerin çamuru, fırın yapanların çamuru, kerpiççilerin çamuru' diye cevap versek, gülünç olmaz mıydık?

Theaitetos: Belki.

Sokrates: Bir kere, 'çamur' deyip ardından ister 'figürin yapanların', ister başka herhangi bir zanaatkârın çamuru diye eklediğimizde, soranın cevabımızdan bir şey anladığını sanmış oluruz.

147a

ΣΩ. σκέψαι δὴ καὶ τόδε. εἴ τις ἡμᾶς τῶν φαύλων τι καὶ προχείρων ἔροιτο, οἷον περὶ πηλοῦ ὅτι ποτʼ ἐστίν, εἰ ἀποκριναίμεθα αὐτῷ πηλὸς ὁ τῶν χυτρέων καὶ πηλὸς ὁ τῶν ἰπνοπλαθῶν καὶ πηλὸς ὁ τῶν πλινθουργῶν, οὐκ ἂν γελοῖοι εἶμεν;

ΘΕΑΙ. ἴσως.

ΣΩ. πρῶτον μέν γέ που οἰόμενοι συνιέναι ἐκ τῆς ἡμετέρας ἀποκρίσεως τὸν ἐρωτῶντα, ὅταν εἴπωμεν πηλός, εἴτε ὁ τῶν

147bYoksa sence biri, bir şeyin ne olduğunu bilmeden onun adından bir şey anlar mı?

Theaitetos: Hiç anlamaz.

Sokrates: Demek epistēmē'yi bilmeyen, ayakkabı epistēmē'sinden de bir şey anlamaz.

Theaitetos: Anlamaz.

Sokrates: Öyleyse epistēmē'nin ne olduğunu bilmeyen, ne ayakkabıcılıktan ne de başka herhangi bir tekhnē'den bir şey anlar.

Theaitetos: Öyle.

Sokrates: O hâlde epistēmē nedir diye sorulduğunda bir tekhnē'nin adını vererek cevap vermek gülünçtür; çünkü böyle cevap veren, kendisine sorulmayan bir şeyi, yani 'şunun epistēmē'si'ni cevap olarak verir.

147b

κοροπλαθῶν προσθέντες εἴτε ἄλλων ὡντινωνοῦν δημιουργῶν. ἢ οἴει τίς τι συνίησίν τινος ὄνομα, ὃ μὴ οἶδεν τί ἐστιν;

ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.

ΣΩ. οὐδʼ ἄρα ἐπιστήμην ὑποδημάτων συνίησιν ὁ ἐπιστήμην μὴ εἰδώς.

ΘΕΑΙ. οὐ γάρ.

ΣΩ. σκυτικὴν ἄρα οὐ συνίησιν ὃς ἂν ἐπιστήμην ἀγνοῇ, οὐδέ τινα ἄλλην τέχνην.

ΘΕΑΙ. ἔστιν οὕτως.

ΣΩ. γελοία ἄρα ἡ ἀπόκρισις τῷ ἐρωτηθέντι ἐπιστήμη τί ἐστιν, ὅταν ἀποκρίνηται τέχνης τινὸς ὄνομα. τινὸς γὰρ

147cÜstelik kısa ve sade bir cevap vermek mümkünken bitip tükenmeyen dolambaçlı bir yola sapar. Mesela çamur sorusunda da sade ve basitçe, çamurun suyla yoğrulmuş toprak olduğunu söylemek, kimin çamuru olduğunu ise bir yana bırakmak yeterdi.

Theaitetos: Böyle bakınca şimdi kolay görünüyor, Sokrates. Ama sorduğun şey, geçenlerde benimle senin adaşın olan şu Sokrates'in konuşurken aklımıza gelen türden bir şeye benziyor.

147c

ἐπιστήμην ἀποκρίνεται οὐ τοῦτʼ ἐρωτηθείς.

ΘΕΑΙ. ἔοικεν.

ΣΩ. ἔπειτά γέ που ἐξὸν φαύλως καὶ βραχέως ἀποκρίνασθαι περιέρχεται ἀπέραντον ὁδόν. οἷον καὶ ἐν τῇ τοῦ πηλοῦ ἐρωτήσει φαῦλόν που καὶ ἁπλοῦν εἰπεῖν ὅτι γῆ ὑγρῷ φυραθεῖσα πηλὸς ἂν εἴη, τὸ δʼ ὅτου ἐᾶν χαίρειν.

ΘΕΑΙ. ῥᾴδιον, ὦ Σώκρατες, νῦν γε οὕτω φαίνεται· ἀτὰρ κινδυνεύεις ἐρωτᾶν οἷον καὶ αὐτοῖς ἡμῖν ἔναγχος εἰσῆλθε

147dSokrates: Neymiş o, Theaitetos?

Theaitetos: Theodoros burada bize köklere dair bir şeyler çiziyordu: alanı üç ayak kare ve beş ayak kare olan karelerin kenarlarının, uzunlukça bir ayaklık kenarla ortak ölçülü olmadığını gösteriyor, böylece her birini teker teker ele alarak on yedi ayak karelik olana kadar gidiyordu; orada her nasılsa takılıp kaldı. Bu kökler sayıca sonsuz göründüğü için aklımıza şöyle bir şey geldi: hepsini tek bir şeyde toplamaya, bütün bu kökleri tek bir adla anabileceğimiz bir şey bulmaya çalışmak.

147d

διαλεγομένοις, ἐμοί τε καὶ τῷ σῷ ὁμωνύμῳ τούτῳ Σωκράτει.

ΣΩ. τὸ ποῖον δή, ὦ Θεαίτητε;

ΘΕΑΙ. περὶ δυνάμεών τι ἡμῖν Θεόδωρος ὅδε ἔγραφε, τῆς τε τρίποδος πέρι καὶ πεντέποδος [ἀποφαίνων] ὅτι μήκει οὐ σύμμετροι τῇ ποδιαίᾳ, καὶ οὕτω κατὰ μίαν ἑκάστην προαιρούμενος μέχρι τῆς ἑπτακαιδεκάποδος· ἐν δὲ ταύτῃ πως ἐνέσχετο. ἡμῖν οὖν εἰσῆλθέ τι τοιοῦτον, ἐπειδὴ ἄπειροι τὸ πλῆθος αἱ δυνάμεις ἐφαίνοντο, πειραθῆναι συλλαβεῖν εἰς ἕν, ὅτῳ πάσας

147eSokrates: Peki böyle bir şey buldunuz mu?

Theaitetos: Bana kalırsa bulduk; ama sen de bir bak.

Sokrates: Söyle.

Theaitetos: Bütün sayıları ikiye ayırdık. Eşit bir sayının kendisiyle çarpımından oluşabilen sayıya, şeklini kareye benzeterek 'kare' ya da 'eşkenar' sayı dedik.

Sokrates: Hem de iyi etmişsiniz.

Theaitetos: Bunların arasında kalan sayılara, yani üç, beş ve bir sayının kendisiyle çarpımından oluşamayan, ancak büyük bir sayının küçükle ya da küçüğün büyükle çarpımından oluşan, bu yüzden de hep biri büyük biri küçük iki kenarın çevrelediği her sayıya, bu kez dikdörtgen şekle benzeterek 'dikdörtgen sayı' adını verdik.

147e

ταύτας προσαγορεύσομεν τὰς δυνάμεις.

ΣΩ. ἦ καὶ ηὕρετέ τι τοιοῦτον;

ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκοῦμεν· σκόπει δὲ καὶ σύ.

ΣΩ. λέγε.

ΘΕΑΙ. τὸν ἀριθμὸν πάντα δίχα διελάβομεν· τὸν μὲν δυνάμενον ἴσον ἰσάκις γίγνεσθαι τῷ τετραγώνῳ τὸ σχῆμα ἀπεικάσαντες τετράγωνόν τε καὶ ἰσόπλευρον προσείπομεν.

ΣΩ. καὶ εὖ γε.

ΘΕΑΙ. τὸν τοίνυν μεταξὺ τούτου, ὧν καὶ τὰ τρία καὶ

148aSokrates: Çok güzel. Peki bundan sonrası?

Theaitetos: Kareleri eşkenar düzlem sayıya eşit olan çizgilere 'uzunluk' dedik; kareleri dikdörtgen sayıya eşit olanlara ise 'kök' dedik, çünkü bunlar öncekilerle uzunlukça ortak ölçülü değildir, ama kurdukları karelerin alanı bakımından ortak ölçülüdür.

148a

τὰ πέντε καὶ πᾶς ὃς ἀδύνατος ἴσος ἰσάκις γενέσθαι, ἀλλʼ ἢ πλείων ἐλαττονάκις ἢ ἐλάττων πλεονάκις γίγνεται, μείζων δὲ καὶ ἐλάττων ἀεὶ πλευρὰ αὐτὸν περιλαμβάνει, τῷ προμήκει αὖ σχήματι ἀπεικάσαντες προμήκη ἀριθμὸν ἐκαλέσαμεν.

ΣΩ. κάλλιστα. ἀλλὰ τί τὸ μετὰ τοῦτο;

ΘΕΑΙ. ὅσαι μὲν γραμμαὶ τὸν ἰσόπλευρον καὶ ἐπίπεδον ἀριθμὸν τετραγωνίζουσι, μῆκος ὡρισάμεθα, ὅσαι δὲ τὸν ἑτερομήκη,

148bKatı cisimler için de buna benzer bir ayrım yaptık.

Sokrates: Kimse bundan iyisini yapamazdı, çocuklar! Öyle ki bence Theodoros yalancı tanıklıktan yargılanmayacak.

Theaitetos: Ama Sokrates, epistēmē hakkında sorduğun şeye, uzunluk ve kök hakkında verdiğim gibi bir cevap veremem. Oysa sen de böyle bir şey arıyorsun gibi geliyor bana. Demek Theodoros yine yalancı çıkıyor.

148b

δυνάμεις, ὡς μήκει μὲν οὐ συμμέτρους ἐκείναις, τοῖς δʼ ἐπιπέδοις ἃ δύνανται. καὶ περὶ τὰ στερεὰ ἄλλο τοιοῦτον.

ΣΩ. ἄριστά γʼ ἀνθρώπων, ὦ παῖδες· ὥστε μοι δοκεῖ ὁ Θεόδωρος οὐκ ἔνοχος τοῖς ψευδομαρτυρίοις ἔσεσθαι.

ΘΕΑΙ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, ὅ γε ἐρωτᾷς περὶ ἐπιστήμης οὐκ ἂν δυναίμην ἀποκρίνασθαι ὥσπερ περὶ τοῦ μήκους τε καὶ τῆς δυνάμεως. καίτοι σύ γέ μοι δοκεῖς τοιοῦτόν τι ζητεῖν· ὥστε πάλιν αὖ φαίνεται ψευδὴς ὁ Θεόδωρος.

148cSokrates: Nasıl yani? Seni koşuda överken gençler arasında senin kadar iyi koşan birine rastlamadığını söyleseydi, sonra da yarışta en güçlü çağındaki en hızlı koşucuya yenilseydin, onun övgüsünün daha az doğru olduğunu mu düşünürdün?

Theaitetos: Ben düşünmezdim.

Sokrates: Peki epistēmē'nin ne olduğunu bulmayı, az önce benim dediğim gibi, küçük bir iş mi sanıyorsun? Her bakımdan en zor işlerden biri olmadığını mı?

Theaitetos: Vallahi ben onu en zorların da en zoru sayarım.

Sokrates: Öyleyse kendine güven, Theodoros'un da boş konuşmadığını düşün; her yolu deneyerek, başka şeyler gibi epistēmē'nin de ne olduğunu açıklayan bir logos'a ulaşmaya gayret et.

148c

ΣΩ. τί δέ; εἴ σε πρὸς δρόμον ἐπαινῶν μηδενὶ οὕτω δρομικῷ ἔφη τῶν νέων ἐντετυχηκέναι, εἶτα διαθέων τοῦ ἀκμάζοντος καὶ ταχίστου ἡττήθης, ἧττόν τι ἂν οἴει ἀληθῆ τόνδʼ ἐπαινέσαι;

ΘΕΑΙ. οὐκ ἔγωγε.

ΣΩ. ἀλλὰ τὴν ἐπιστήμην, ὥσπερ νυνδὴ ἐγὼ ἔλεγον, σμικρόν τι οἴει εἶναι ἐξευρεῖν καὶ οὐ τῶν πάντῃ ἄκρων;

ΘΕΑΙ. νὴ τὸν Δίʼ ἔγωγε καὶ μάλα γε τῶν ἀκροτάτων.

ΣΩ. θάρρει τοίνυν περὶ σαυτῷ καὶ τὶ οἴου Θεόδωρον

148dTheaitetos: Gayret bakımından eksiğim görünmeyecek, Sokrates.

Sokrates: Haydi öyleyse — az önce yolu güzel gösterdin — köklere dair verdiğin cevabı örnek al: onlar çok olduğu hâlde nasıl hepsini tek bir eidos altında topladıysan, çok sayıdaki epistēmē'yi de öyle tek bir logos'la anlatmaya çalış.

148d

λέγειν, προθυμήθητι δὲ παντὶ τρόπῳ τῶν τε ἄλλων πέρι καὶ ἐπιστήμης λαβεῖν λόγον τί ποτε τυγχάνει ὄν.

ΘΕΑΙ. προθυμίας μὲν ἕνεκα, ὦ Σώκρατες, φανεῖται.

ΣΩ. ἴθι δή—καλῶς γὰρ ἄρτι ὑφηγήσω—πειρῶ μιμούμενος τὴν περὶ τῶν δυνάμεων ἀπόκρισιν, ὥσπερ ταύτας πολλὰς οὔσας ἑνὶ εἴδει περιέλαβες, οὕτω καὶ τὰς πολλὰς ἐπιστήμας ἑνὶ λόγῳ προσειπεῖν.

148eTheaitetos: Ama bil ki Sokrates, senden aktarılan soruları duydukça bunu birçok kez incelemeye kalkıştım. Ne yeterli bir şey söylediğime kendimi ikna edebiliyorum, ne de senin istediğin gibi söyleyen başka birini duydum; öte yandan bu meseleyi kafamdan atabilmiş de değilim.

Sokrates: Doğum sancısı çekiyorsun da ondan, sevgili Theaitetos; çünkü boş değilsin, gebesin.

Theaitetos: Bilmem, Sokrates; ama başımdan geçeni söylüyorum.

148e

ΘΕΑΙ. ἀλλʼ εὖ ἴσθι, ὦ Σώκρατες, πολλάκις δὴ αὐτὸ ἐπεχείρησα σκέψασθαι, ἀκούων τὰς παρὰ σοῦ ἀποφερομένας ἐρωτήσεις. ἀλλὰ γὰρ οὔτʼ αὐτὸς δύναμαι πεῖσαι ἐμαυτὸν ὡς ἱκανῶς τι λέγω οὔτʼ ἄλλου ἀκοῦσαι λέγοντος οὕτως ὡς σὺ διακελεύῃ, οὐ μὲν δὴ αὖ οὐδʼ ἀπαλλαγῆναι τοῦ μέλειν.

ΣΩ. ὠδίνεις γάρ, ὦ φίλε Θεαίτητε, διὰ τὸ μὴ κενὸς ἀλλʼ ἐγκύμων εἶναι.

ΘΕΑΙ. οὐκ οἶδα, ὦ Σώκρατες· ὃ μέντοι πέπονθα λέγω.

149aSokrates: Seni gidi gülünç adam, benim çok soylu ve heybetli bir ebenin, Phainarete'nin oğlu olduğumu duymadın mı?

Theaitetos: Bunu duydum.

Sokrates: Peki benim de aynı tekhnē'yle uğraştığımı duydun mu?

Theaitetos: Hiç duymadım.

Sokrates: Ama bil ki öyle. Yalnız sakın beni başkalarına ele verme. Bu tekhnē'ye sahip olduğumu kimse fark etmedi, dostum. Onlar da bunu bilmedikleri için benim hakkımda bunu değil, tuhafın tuhafı olduğumu ve insanları çıkmaza soktuğumu söylerler. Bunu da duydun mu?

149a

ΣΩ. εἶτα, ὦ καταγέλαστε, οὐκ ἀκήκοας ὡς ἐγώ εἰμι ὑὸς μαίας μάλα γενναίας τε καὶ βλοσυρᾶς, Φαιναρέτης;

ΘΕΑΙ. ἤδη τοῦτό γε ἤκουσα.

ΣΩ. ἆρα καὶ ὅτι ἐπιτηδεύω τὴν αὐτὴν τέχνην ἀκήκοας;

ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς.

ΣΩ. ἀλλʼ εὖ ἴσθʼ ὅτι· μὴ μέντοι μου κατείπῃς πρὸς τοὺς ἄλλους. λέληθα γάρ, ὦ ἑταῖρε, ταύτην ἔχων τὴν τέχνην· οἱ δέ, ἅτε οὐκ εἰδότες, τοῦτο μὲν οὐ λέγουσι περὶ ἐμοῦ, ὅτι δὲ ἀτοπώτατός εἰμι καὶ ποιῶ τοὺς ἀνθρώπους ἀπορεῖν. ἦ καὶ τοῦτο ἀκήκοας;

149bTheaitetos: Duydum.

Sokrates: Sebebini söyleyeyim mi sana?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Ebelerle ilgili her şeyin nasıl olduğunu bir düşün, ne demek istediğimi daha kolay anlarsın. Bilirsin herhalde, hiçbiri kendisi hâlâ gebe kalıp doğurabilirken başkalarını doğurtmaz; artık doğuramayacak olanlar doğurtur.

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Bunun sebebinin Artemis olduğunu söylerler: kendisi evlenmemiş olduğu hâlde doğum ona düşmüştür. Bu yüzden kısırlara ebeliği vermemiştir, çünkü insan tabiatı, tecrübe etmediği bir işin tekhnē'sini edinemeyecek kadar zayıftır; yaşları yüzünden doğuramaz olanlara ise, kendisine benzedikleri için onları onurlandırarak bu görevi vermiştir.

149b

ΘΕΑΙ. ἔγωγε.

ΣΩ. εἴπω οὖν σοι τὸ αἴτιον;

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.

ΣΩ. ἐννόησον δὴ τὸ περὶ τὰς μαίας ἅπαν ὡς ἔχει, καὶ ῥᾷον μαθήσῃ ὃ βούλομαι. οἶσθα γάρ που ὡς οὐδεμία αὐτῶν ἔτι αὐτὴ κυϊσκομένη τε καὶ τίκτουσα ἄλλας μαιεύεται, ἀλλʼ αἱ ἤδη ἀδύνατοι τίκτειν.

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.

ΣΩ. αἰτίαν δέ γε τούτου φασὶν εἶναι τὴν Ἄρτεμιν, ὅτι ἄλοχος οὖσα τὴν λοχείαν εἴληχε. στερίφαις μὲν οὖν ἄρα

149cTheaitetos: Akla yakın.

Sokrates: Şu da hem akla yakın hem de zorunlu değil mi: kimin gebe olup kimin olmadığını ebeler başkalarından daha iyi bilir?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Üstelik ebeler ilaçlar verip efsunlar okuyarak doğum sancılarını başlatabilir, isterlerse hafifletebilir, güç doğuranları doğurtabilirler; cenin henüz küçükken düşürtmeyi uygun görürlerse de düşürtürler, değil mi?

149c

οὐκ ἔδωκε μαιεύεσθαι, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἀσθενεστέρα ἢ λαβεῖν τέχνην ὧν ἂν ᾖ ἄπειρος· ταῖς δὲ διʼ ἡλικίαν ἀτόκοις προσέταξε τιμῶσα τὴν αὑτῆς ὁμοιότητα.

ΘΕΑΙ. εἰκός.

ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τόδε εἰκός τε καὶ ἀναγκαῖον, τὰς κυούσας καὶ μὴ γιγνώσκεσθαι μᾶλλον ὑπὸ τῶν μαιῶν ἢ τῶν ἄλλων;

ΘΕΑΙ. πάνυ γε.

ΣΩ. καὶ μὴν καὶ διδοῦσαί γε αἱ μαῖαι φαρμάκια καὶ

149dTheaitetos: Öyledir.

Sokrates: Peki onların şunu da fark ettin mi: aynı zamanda çok usta çöpçatandırlar; hangi kadının hangi erkekle birleşirse en iyi çocukları doğuracağını bilmekte son derece bilgedirler.

Theaitetos: Bunu pek bilmiyorum.

Sokrates: Ama bil ki bununla, göbek kesmekle olduğundan daha çok övünürler.

149d

ἐπᾴδουσαι δύνανται ἐγείρειν τε τὰς ὠδῖνας καὶ μαλθακωτέρας ἂν βούλωνται ποιεῖν, καὶ τίκτειν τε δὴ τὰς δυστοκούσας, καὶ ἐὰν νέον ὂν δόξῃ ἀμβλίσκειν, ἀμβλίσκουσιν;

ΘΕΑΙ. ἔστι ταῦτα.

ΣΩ. ἆρʼ οὖν ἔτι καὶ τόδε αὐτῶν ᾔσθησαι, ὅτι καὶ προμνήστριαί εἰσι δεινόταται, ὡς πάσσοφοι οὖσαι περὶ τοῦ γνῶναι ποίαν χρὴ ποίῳ ἀνδρὶ συνοῦσαν ὡς ἀρίστους παῖδας τίκτειν;

ΘΕΑΙ. οὐ πάνυ τοῦτο οἶδα.

ΣΩ. ἀλλʼ ἴσθʼ ὅτι ἐπὶ τούτῳ μεῖζον φρονοῦσιν ἢ ἐπὶ

149eBir düşün: toprağın ürünlerine bakıp onları toplamak ile hangi toprağa hangi fidanın ve hangi tohumun ekileceğini bilmek, sence aynı tekhnē'nin mi işidir, yoksa ayrı bir tekhnē'nin mi?

Theaitetos: Ayrı değil, aynısının.

Sokrates: Peki kadın söz konusu olunca, dostum, ekim için ayrı, hasat için ayrı bir tekhnē mi var sence?

Theaitetos: Öyle olması akla yakın değil.

149e

τῇ ὀμφαλητομίᾳ. ἐννόει γάρ· τῆς αὐτῆς ἢ ἄλλης οἴει τέχνης εἶναι θεραπείαν τε καὶ συγκομιδὴν τῶν ἐκ γῆς καρπῶν καὶ αὖ τὸ γιγνώσκειν εἰς ποίαν γῆν ποῖον φυτόν τε καὶ σπέρμα καταβλητέον;

ΘΕΑΙ. οὔκ, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς.

ΣΩ. εἰς γυναῖκα δέ, ὦ φίλε, ἄλλην μὲν οἴει τοῦ τοιούτου, ἄλλην δὲ συγκομιδῆς;

ΘΕΑΙ. οὔκουν εἰκός γε.

150aSokrates: Değil elbet. Ama erkekle kadını haksız ve tekhnē'den yoksun bir biçimde bir araya getirmenin adı pezevenkliktir; ebeler de ağırbaşlı kadınlar olduklarından, çöpçatanlık yüzünden bu suçlamaya düşmekten korkup çöpçatanlıktan da kaçınırlar. Oysa doğru dürüst çöpçatanlık etmek, herhalde, yalnız gerçek ebelere yakışır.

Theaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: Ebelerin işi işte bu kadar; ama benim üstlendiğim işten daha küçüktür. Çünkü kadınlar, bazen bir hayal bazen de gerçek bir çocuk doğurup da hangisinin hangisi olduğunu ayırt etmekte zorlanmazlar.

150a

ΣΩ. οὐ γάρ. ἀλλὰ διὰ τὴν ἄδικόν τε καὶ ἄτεχνον συναγωγὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικός, ᾗ δὴ προαγωγία ὄνομα, φεύγουσι καὶ τὴν προμνηστικὴν ἅτε σεμναὶ οὖσαι αἱ μαῖαι, φοβούμεναι μὴ εἰς ἐκείνην τὴν αἰτίαν διὰ ταύτην ἐμπέσωσιν· ἐπεὶ ταῖς γε ὄντως μαίαις μόναις που προσήκει καὶ προμνήσασθαι ὀρθῶς.

ΘΕΑΙ. φαίνεται.

ΣΩ. τὸ μὲν τοίνυν τῶν μαιῶν τοσοῦτον, ἔλαττον δὲ τοῦ ἐμοῦ δράματος. οὐ γὰρ πρόσεστι γυναιξὶν ἐνίοτε μὲν

150bBöyle bir şey olsaydı, ebelerin en büyük ve en güzel işi gerçek olanı gerçek olmayandan ayırt etmek olurdu. Öyle düşünmüyor musun?

Theaitetos: Düşünüyorum.

Sokrates: Benim ebelik tekhnē'mde ise onlarınkinde olan her şey vardır; yalnız şu bakımlardan farklıdır: kadınları değil erkekleri doğurtur, doğum yapan bedenlerini değil psykhē'lerini gözetir. Bizim tekhnē'mizin en büyük yanı da şudur: gencin düşüncesinin bir hayal ve yalan mı, yoksa can taşıyan ve gerçek bir şey mi doğurduğunu her yolla sınayabilmek.

150b

εἴδωλα τίκτειν, ἔστι δʼ ὅτε ἀληθινά, τοῦτο δὲ μὴ ῥᾴδιον εἶναι διαγνῶναι. εἰ γὰρ προσῆν, μέγιστόν τε καὶ κάλλιστον ἔργον ἦν ἂν ταῖς μαίαις τὸ κρίνειν τὸ ἀληθές τε καὶ μή· ἢ οὐκ οἴει;

ΘΕΑΙ. ἔγωγε.

ΣΩ. τῇ δέ γʼ ἐμῇ τέχνῃ τῆς μαιεύσεως τὰ μὲν ἄλλα ὑπάρχει ὅσα ἐκείναις, διαφέρει δὲ τῷ τε ἄνδρας ἀλλὰ μὴ γυναῖκας μαιεύεσθαι καὶ τῷ τὰς ψυχὰς αὐτῶν τικτούσας ἐπισκοπεῖν ἀλλὰ μὴ τὰ σώματα. μέγιστον δὲ τοῦτʼ ἔνι

150cÇünkü ebelerde olan şu durum bende de vardır: bilgelik bakımından kısırım. Birçoklarının beni ayıpladığı şey, yani başkalarına soru sorduğum, ama hiçbir bilgece düşüncem olmadığı için kendim hiçbir konuda bir görüş ortaya koymadığım doğrudur. Bunun sebebi de şu: tanrı beni ebelik etmeye zorluyor, doğurmamı ise engelledi. Bu yüzden ben kendim pek bilge değilim, psykhē'min doğurduğu böyle bir buluşum da olmadı. Benimle düşüp kalkanlardan bazıları ise ilk başta büsbütün bilgisiz görünür; ama birlikteliğimiz ilerledikçe, tanrının izin verdiği herkes, hem kendi gözünde hem de başkalarının gözünde şaşılacak ölçüde ilerler.

150c

τῇ ἡμετέρᾳ τέχνῃ, βασανίζειν δυνατὸν εἶναι παντὶ τρόπῳ πότερον εἴδωλον καὶ ψεῦδος ἀποτίκτει τοῦ νέου ἡ διάνοια ἢ γόνιμόν τε καὶ ἀληθές. ἐπεὶ τόδε γε καὶ ἐμοὶ ὑπάρχει ὅπερ ταῖς μαίαις· ἄγονός εἰμι σοφίας, καὶ ὅπερ ἤδη πολλοί μοι ὠνείδισαν, ὡς τοὺς μὲν ἄλλους ἐρωτῶ, αὐτὸς δὲ οὐδὲν ἀποφαίνομαι περὶ οὐδενὸς διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν σοφόν, ἀληθὲς ὀνειδίζουσιν. τὸ δὲ αἴτιον τούτου τόδε· μαιεύεσθαί με ὁ θεὸς ἀναγκάζει, γεννᾶν δὲ ἀπεκώλυσεν. εἰμὶ δὴ οὖν αὐτὸς

150dAçıktır ki benden hiçbir zaman bir şey öğrenmezler; pek çok güzel şeyi kendileri, kendi içlerinden bulup doğururlar. Ama bu ebeliğin sebebi tanrı ile benim.

150d

μὲν οὐ πάνυ τι σοφός, οὐδέ τί μοι ἔστιν εὕρημα τοιοῦτον γεγονὸς τῆς ἐμῆς ψυχῆς ἔκγονον· οἱ δʼ ἐμοὶ συγγιγνόμενοι τὸ μὲν πρῶτον φαίνονται ἔνιοι μὲν καὶ πάνυ ἀμαθεῖς, πάντες δὲ προϊούσης τῆς συνουσίας, οἷσπερ ἂν ὁ θεὸς παρείκῃ, θαυμαστὸν ὅσον ἐπιδιδόντες, ὡς αὑτοῖς τε καὶ τοῖς ἄλλοις δοκοῦσι· καὶ τοῦτο ἐναργὲς ὅτι παρʼ ἐμοῦ οὐδὲν πώποτε μαθόντες, ἀλλʼ αὐτοὶ παρʼ αὑτῶν πολλὰ καὶ καλὰ εὑρόντες τε καὶ τεκόντες. τῆς μέντοι μαιείας ὁ θεός τε καὶ ἐγὼ

150eBu da şuradan belli: Daha önce birçokları bunu bilmeden başarıyı kendilerine mal ettiler, beni hor gördüler ve ya kendi akıllarınca ya da başkalarının sözüne uyarak yanımdan gereğinden erken ayrıldılar. Ayrıldıktan sonra da kötü arkadaşlıklar yüzünden içlerinde kalanı düşürdüler; benim ebeliğimle doğurttuklarımı ise kötü besleyip yitirdiler, çünkü sahte olanı ve hayalleri gerçekten üstün tuttular. Sonunda hem kendilerine hem de başkalarına bilgisiz göründüler.

150e

αἴτιος. ὧδε δὲ δῆλον· πολλοὶ ἤδη τοῦτο ἀγνοήσαντες καὶ ἑαυτοὺς αἰτιασάμενοι, ἐμοῦ δὲ καταφρονήσαντες, ἢ αὐτοὶ ἢ ὑπʼ ἄλλων πεισθέντες ἀπῆλθον πρῳαίτερον τοῦ δέοντος, ἀπελθόντες δὲ τά τε λοιπὰ ἐξήμβλωσαν διὰ πονηρὰν συνουσίαν καὶ τὰ ὑπʼ ἐμοῦ μαιευθέντα κακῶς τρέφοντες ἀπώλεσαν, ψευδῆ καὶ εἴδωλα περὶ πλείονος ποιησάμενοι τοῦ ἀληθοῦς, τελευτῶντες δʼ αὑτοῖς τε καὶ τοῖς ἄλλοις

151aLysimakhos oğlu Aristeides de bunlardan biridir; daha pek çokları da var. Bunlar yeniden gelip benimle birlikte olmak için yalvardıklarında, akla gelmedik çabalar gösterdiklerinde, bende beliren daimonion kimileriyle birlikte olmamı engeller, kimilerine izin verir; izin verdikleri de yine ilerler. Benimle düşüp kalkanlar doğuran kadınlarla şu bakımdan da aynı şeyi yaşarlar: sancı çekerler, gece gündüz aporia ile dolup taşarlar, hem de o kadınlardan çok daha fazla. İşte benim tekhnē'm bu sancıyı hem uyandırabilir hem de dindirebilir.

151a

ἔδοξαν ἀμαθεῖς εἶναι.

ΣΩ. ὧν εἷς γέγονεν Ἀριστείδης ὁ Λυσιμάχου καὶ ἄλλοι πάνυ πολλοί· οὕς, ὅταν πάλιν ἔλθωσι δεόμενοι τῆς ἐμῆς συνουσίας καὶ θαυμαστὰ δρῶντες, ἐνίοις μὲν τὸ γιγνόμενόν μοι δαιμόνιον ἀποκωλύει συνεῖναι, ἐνίοις δὲ ἐᾷ, καὶ πάλιν οὗτοι ἐπιδιδόασι. πάσχουσι δὲ δὴ οἱ ἐμοὶ συγγιγνόμενοι καὶ τοῦτο ταὐτὸν ταῖς τικτούσαις· ὠδίνουσι γὰρ καὶ ἀπορίας ἐμπίμπλανται νύκτας τε καὶ ἡμέρας πολὺ μᾶλλον ἢ ʼκεῖναι· ταύτην δὲ τὴν ὠδῖνα ἐγείρειν τε καὶ

151bBunlar böyle. Ama kimileri de var, Theaitetos, bana nasılsa gebe görünmeyenler. Benim onlara hiç gerekmediğimi anlayınca büyük bir iyi niyetle onlara çöpçatanlık ederim ve, tanrının yardımıyla söyleyeyim, kiminle birlikte olurlarsa fayda göreceklerini gayet iyi kestiririm. Onlardan birçoğunu Prodikos'a verdim, birçoğunu da başka bilge ve ilâhî kişilere. Sevgili dostum, bütün bunları sana şu yüzden uzun uzun anlattım: Senin, kendin de sandığın gibi, içinde bir şeye gebe olup sancı çektiğinden şüpheleniyorum. Öyleyse bana bir ebenin oğluna, kendisi de ebelikten anlayan birine gelir gibi gel ve sorduklarıma elinden geldiğince cevap vermeye çalış.

151b

ἀποπαύειν ἡ ἐμὴ τέχνη δύναται. καὶ οὗτοι μὲν δὴ οὕτως. ἐνίοις δέ, ὦ Θεαίτητε, οἳ ἄν μοι μὴ δόξωσί πως ἐγκύμονες εἶναι, γνοὺς ὅτι οὐδὲν ἐμοῦ δέονται, πάνυ εὐμενῶς προμνῶμαι καί, σὺν θεῷ εἰπεῖν, πάνυ ἱκανῶς τοπάζω οἷς ἂν συγγενόμενοι ὄναιντο· ὧν πολλοὺς μὲν δὴ ἐξέδωκα προδίκῳ, πολλοὺς δὲ ἄλλοις σοφοῖς τε καὶ θεσπεσίοις ἀνδράσι. ταῦτα δή σοι, ὦ ἄριστε, ἕνεκα τοῦδε ἐμήκυνα· ὑποπτεύω σε, ὥσπερ καὶ αὐτὸς οἴει, ὠδίνειν τι κυοῦντα ἔνδον. προσφέρου οὖν

151cSöylediklerinden birini incelerken onu bir hayal, gerçek olmayan bir şey sayıp çekip alır ve atarsam, ilk kez doğuran kadınların çocukları için yaptığı gibi bana öfkelenme. Çünkü, azizim, daha önce birçokları bana karşı öyle bir hâle girdi ki, ellerinden bir saçmalığı aldığımda düpedüz ısırmaya hazırdılar. Bunu iyi niyetle yaptığımı düşünmezler; hiçbir tanrının insanlara kötü niyet beslemediğini, benim de böyle bir şeyi kötü niyetle yapmadığımı, ama yalana göz yummanın ve gerçeği karartmanın benim için asla caiz olmadığını bilmekten çok uzaktırlar.

151c

πρός με ὡς πρὸς μαίας ὑὸν καὶ αὐτὸν μαιευτικόν, καὶ ἃ ἂν ἐρωτῶ προθυμοῦ ὅπως οἷός τʼ εἶ οὕτως ἀποκρίνασθαι· καὶ ἐὰν ἄρα σκοπούμενός τι ὧν ἂν λέγῃς ἡγήσωμαι εἴδωλον καὶ μὴ ἀληθές, εἶτα ὑπεξαιρῶμαι καὶ ἀποβάλλω, μὴ ἀγρίαινε ὥσπερ αἱ πρωτοτόκοι περὶ τὰ παιδία. πολλοὶ γὰρ ἤδη, ὦ θαυμάσιε, πρός με οὕτω διετέθησαν, ὥστε ἀτεχνῶς δάκνειν ἕτοιμοι εἶναι, ἐπειδάν τινα λῆρον αὐτῶν ἀφαιρῶμαι, καὶ οὐκ οἴονταί με εὐνοίᾳ τοῦτο ποιεῖν, πόρρω ὄντες τοῦ εἰδέναι ὅτι

151dÖyleyse, Theaitetos, yeniden en baştan epistēmē'nin ne olduğunu söylemeye çalış. Buna gücünün yetmediğini de sakın söyleme; çünkü tanrı dilerse ve sen de yiğitçe davranırsan gücün yetecektir.

Theaitetos: Doğrusu, Sokrates, sen beni böyle yüreklendirirken söyleyebileceğim şeyi söylemek için elimden geleni yapmamak ayıp olur.

151d

οὐδεὶς θεὸς δύσνους ἀνθρώποις, οὐδʼ ἐγὼ δυσνοίᾳ τοιοῦτον οὐδὲν δρῶ, ἀλλά μοι ψεῦδός τε συγχωρῆσαι καὶ ἀληθὲς ἀφανίσαι οὐδαμῶς θέμις. πάλιν δὴ οὖν ἐξ ἀρχῆς, ὦ Θεαίτητε, ὅτι ποτʼ ἐστὶν ἐπιστήμη, πειρῶ λέγειν· ὡς δʼ οὐχ οἷός τʼ εἶ, μηδέποτʼ εἴπῃς. ἐὰν γὰρ θεὸς ἐθέλῃ καὶ ἀνδρίζῃ, οἷός τʼ ἔσῃ.

ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μέντοι, ὦ Σώκρατες, σοῦ γε οὕτω παρακελευομένου αἰσχρὸν μὴ οὐ παντὶ τρόπῳ προθυμεῖσθαι ὅτι

151eBana öyle geliyor ki bir şeyi bilen kişi bildiği şeyi hisseder; şimdilik görünen o ki epistēmē histen başka bir şey değildir.

Sokrates: Aferin, çocuğum, mertçe söyledin; insan görüşünü işte böyle açık açık söylemeli. Haydi, şimdi bunu birlikte inceleyelim: canlı bir döl mü bu, yoksa dölsüz bir yumurta mı? His epistēmē'dir, diyorsun, öyle mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Epistēmē hakkında hiç de sıradan olmayan bir söz söylemiş olabilirsin; bu, Protagoras'ın da söylediği söz.

151e

τις ἔχει λέγειν. δοκεῖ οὖν μοι ὁ ἐπιστάμενός τι αἰσθάνεσθαι τοῦτο ὃ ἐπίσταται, καὶ ὥς γε νυνὶ φαίνεται, οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἐπιστήμη ἢ αἴσθησις.

ΣΩ. εὖ γε καὶ γενναίως, ὦ παῖ· χρὴ γὰρ οὕτως ἀποφαινόμενον λέγειν. ἀλλὰ φέρε δὴ αὐτὸ κοινῇ σκεψώμεθα, γόνιμον ἢ ἀνεμιαῖον τυγχάνει ὄν. αἴσθησις, φῄς, ἐπιστήμη;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. κινδυνεύεις μέντοι λόγον οὐ φαῦλον εἰρηκέναι περὶ

152aYalnız o, aynı şeyi başka bir yoldan söylemiş. Bir yerde, insanın her şeyin ölçüsü olduğunu söyler: olanların olduğunun, olmayanların olmadığının ölçüsü. Okudun bunu, değil mi?

Theaitetos: Okudum, hem de defalarca.

Sokrates: Demek aşağı yukarı şunu söylüyor: Her şey bana nasıl görünüyorsa benim için öyledir, sana nasıl görünüyorsa senin için de öyledir; sen de ben de insanız.

Theaitetos: Evet, öyle söylüyor.

152a

ἐπιστήμης, ἀλλʼ ὃν ἔλεγε καὶ Πρωταγόρας. τρόπον δέ τινα ἄλλον εἴρηκε τὰ αὐτὰ ταῦτα. φησὶ γάρ που πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπον εἶναι, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστι, τῶν δὲ μὴ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν. ἀνέγνωκας γάρ που;

ΘΕΑΙ. ἀνέγνωκα καὶ πολλάκις.

ΣΩ. οὐκοῦν οὕτω πως λέγει, ὡς οἷα μὲν ἕκαστα ἐμοὶ φαίνεται τοιαῦτα μὲν ἔστιν ἐμοί, οἷα δὲ σοί, τοιαῦτα δὲ αὖ σοί· ἄνθρωπος δὲ σύ τε κἀγώ;

ΘΕΑΙ. λέγει γὰρ οὖν οὕτω.

152bSokrates: Bilge bir adamın boş konuşmaması beklenir; öyleyse onun peşinden gidelim. Aynı rüzgâr estiğinde bazen birimiz üşür, öbürü üşümez, değil mi? Ya da biri biraz, öbürü çok üşür?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Peki o zaman rüzgârın kendi başına soğuk olduğunu mu söyleyeceğiz, soğuk olmadığını mı? Yoksa Protagoras'a inanıp üşüyen için soğuk, üşümeyen için soğuk değil mi diyeceğiz?

Theaitetos: Öyle diyeceğiz galiba.

Sokrates: Her birine de böyle görünüyor, değil mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Görünmek de hissetmek demektir, değil mi?

Theaitetos: Öyledir.

152b

ΣΩ. εἰκὸς μέντοι σοφὸν ἄνδρα μὴ ληρεῖν· ἐπακολουθήσωμεν οὖν αὐτῷ. ἆρʼ οὐκ ἐνίοτε πνέοντος ἀνέμου τοῦ αὐτοῦ ὁ μὲν ἡμῶν ῥιγῷ, ὁ δʼ οὔ; καὶ ὁ μὲν ἠρέμα, ὁ δὲ σφόδρα;

ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.

ΣΩ. πότερον οὖν τότε αὐτὸ ἐφʼ ἑαυτοῦ τὸ πνεῦμα ψυχρὸν ἢ οὐ ψυχρὸν φήσομεν; ἢ πεισόμεθα τῷ Πρωταγόρᾳ ὅτι τῷ μὲν ῥιγῶντι ψυχρόν, τῷ δὲ μὴ οὔ;

ΘΕΑΙ. ἔοικεν.

ΣΩ. οὐκοῦν καὶ φαίνεται οὕτω ἑκατέρῳ;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. τὸ δέ γε φαίνεται αἰσθάνεσθαί ἐστιν;

ΘΕΑΙ. ἔστιν γάρ.

152cSokrates: Demek ki sıcak şeylerde ve bu türden her şeyde görünme ile his aynı şeydir. Çünkü her biri bir şeyi nasıl hissediyorsa, o şey her biri için galiba öyledir de.

Theaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: O hâlde his daima olana dairdir ve epistēmē olduğu için yanılmaz.

Theaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: Peki, Kharisler aşkına, Protagoras her şeyi bilen bir bilge miydi de bunu bize, kalabalık ayaktakımına bilmece gibi söyleyip asıl gerçeği öğrencilerine gizlice mi anlatıyordu?

152c

ΣΩ. φαντασία ἄρα καὶ αἴσθησις ταὐτὸν ἔν τε θερμοῖς καὶ πᾶσι τοῖς τοιούτοις. οἷα γὰρ αἰσθάνεται ἕκαστος, τοιαῦτα ἑκάστῳ καὶ κινδυνεύει εἶναι.

ΘΕΑΙ. ἔοικεν.

ΣΩ. αἴσθησις ἄρα τοῦ ὄντος ἀεί ἐστιν καὶ ἀψευδὲς ὡς ἐπιστήμη οὖσα.

ΘΕΑΙ. φαίνεται.

ΣΩ. ἆρʼ οὖν πρὸς Χαρίτων πάσσοφός τις ἦν ὁ Πρωταγόρας, καὶ τοῦτο ἡμῖν μὲν ᾐνίξατο τῷ πολλῷ συρφετῷ, τοῖς δὲ μαθηταῖς ἐν ἀπορρήτῳ τὴν ἀλήθειαν ἔλεγεν;

152dTheaitetos: Bununla ne demek istiyorsun, Sokrates?

Sokrates: Söyleyeyim; hem de hiç sıradan olmayan bir söz bu. Hiçbir şey kendi başına tek bir şey değildir; bir şeye doğru bir ad veremezsin, ne türden olursa olsun bir nitelik de yakıştıramazsın. Ona büyük dersen küçük de görünür, ağır dersen hafif de; her şey böyledir, çünkü hiçbir şey tek bir şey, belli bir şey ya da herhangi bir nitelikte değildir. Var dediğimiz her şey yer değiştirmeden, hareketten ve birbirine karışmaktan oluşur; onlara "var" derken yanlış bir ad vermiş oluruz.

152d

ΘΕΑΙ. πῶς δή, ὦ Σώκρατες, τοῦτο λέγεις;

ΣΩ. ἐγὼ ἐρῶ καὶ μάλʼ οὐ φαῦλον λόγον, ὡς ἄρα ἓν μὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ οὐδέν ἐστιν, οὐδʼ ἄν τι προσείποις ὀρθῶς οὐδʼ ὁποιονοῦν τι, ἀλλʼ ἐὰν ὡς μέγα προσαγορεύῃς, καὶ σμικρὸν φανεῖται, καὶ ἐὰν βαρύ, κοῦφον, σύμπαντά τε οὕτως, ὡς μηδενὸς ὄντος ἑνὸς μήτε τινὸς μήτε ὁποιουοῦν· ἐκ δὲ δὴ φορᾶς τε καὶ κινήσεως καὶ κράσεως πρὸς ἄλληλα γίγνεται πάντα ἃ δή φαμεν εἶναι, οὐκ ὀρθῶς προσαγορεύοντες·

152eÇünkü hiçbir şey hiçbir zaman var değildir, her şey daima oluşur. Bu konuda Parmenides dışında bütün bilgeleri sırayla aynı safa koyalım: Protagoras'ı, Herakleitos'u, Empedokles'i; şairlerden de her iki şiir türünün doruğundakileri, komedyada Epikharmos'u, tragedyada Homeros'u. Homeros Tanrıların kaynağı Okeanos'u ve ana Tethys'i derken her şeyin akışın ve hareketin çocukları olduğunu söylemiş olur. Yoksa sence bunu söylemiyor mu?

Theaitetos: Bence söylüyor.

152e

ἔστι μὲν γὰρ οὐδέποτʼ οὐδέν, ἀεὶ δὲ γίγνεται. καὶ περὶ τούτου πάντες ἑξῆς οἱ σοφοὶ πλὴν Παρμενίδου συμφερέσθων, Πρωταγόρας τε καὶ Ἡράκλειτος καὶ Ἐμπεδοκλῆς, καὶ τῶν ποιητῶν οἱ ἄκροι τῆς ποιήσεως ἑκατέρας, κωμῳδίας μὲν Ἐπίχαρμος, τραγῳδίας δὲ Ὅμηρος, ⟨ὃς⟩ εἰπών— Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσιν καὶ μητέρα Τηθύν ηομ. ιλ. 14.201, 302.πάντα εἴρηκεν ἔκγονα ῥοῆς τε καὶ κινήσεως· ἢ οὐ δοκεῖ τοῦτο λέγειν;

ΘΕΑΙ. ἔμοιγε.

153aSokrates: Peki, böylesine büyük bir orduya ve onun komutanı Homeros'a karşı çıkıp da gülünç duruma düşmeyecek kim çıkabilir?

Theaitetos: Kolay değil, Sokrates.

Sokrates: Değil, Theaitetos. Üstelik şunlar da bu sözün yeterli kanıtlarıdır: Var sanılanı ve oluşmayı hareket sağlar, var olmamayı ve yok olmayı ise durgunluk. Sıcak, yani ateş, ki öteki şeyleri doğurur ve gözetir, kendisi yer değiştirmeden ve sürtünmeden doğar; bu ikisi de harekettir. Yoksa ateş bunlardan doğmaz mı?

153a

ΣΩ. τίς οὖν ἂν ἔτι πρός γε τοσοῦτον στρατόπεδον καὶ στρατηγὸν Ὅμηρον δύναιτο ἀμφισβητήσας μὴ οὐ καταγέλαστος γενέσθαι;

ΘΕΑΙ. οὐ ῥᾴδιον, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. οὐ γάρ, ὦ Θεαίτητε. ἐπεὶ καὶ τάδε τῷ λόγῳ σημεῖα ἱκανά, ὅτι τὸ μὲν εἶναι δοκοῦν καὶ τὸ γίγνεσθαι κίνησις παρέχει, τὸ δὲ μὴ εἶναι καὶ ἀπόλλυσθαι ἡσυχία· τὸ γὰρ θερμόν τε καὶ πῦρ, ὃ δὴ καὶ τἆλλα γεννᾷ καὶ ἐπιτροπεύει, αὐτὸ γεννᾶται ἐκ φορᾶς καὶ τρίψεως· τούτω δὲ κινήσεις. ἢ οὐχ αὗται γενέσεις πυρός;

153bTheaitetos: Bunlardan doğar elbette.

Sokrates: Canlıların soyu da yine bunlardan doğar.

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Peki? Bedenlerin hâli durgunluk ve tembellikle bozulmaz mı, idmanla ve hareketle uzun süre korunmaz mı?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Psykhē'deki hâl de öğrenmeyle ve çalışmayla, ki bunlar birer harekettir, bilgiler edinmez mi, onları korumaz mı, daha iyi hâle gelmez mi? Durgunlukta ise, yani çalışmazlık ve bilgisizlik içindeyken, ne bir şey öğrenir ne de öğrendiğini aklında tutar, değil mi?

153b

ΘΕΑΙ. αὗται μὲν οὖν.

ΣΩ. καὶ μὴν τό γε τῶν ζῴων γένος ἐκ τῶν αὐτῶν τούτων φύεται.

ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;

ΣΩ. τί δέ; ἡ τῶν σωμάτων ἕξις οὐχ ὑπὸ ἡσυχίας μὲν καὶ ἀργίας διόλλυται, ὑπὸ γυμνασίων δὲ καὶ κινήσεως ἐπὶ πολὺ σῴζεται;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. ἡ δʼ ἐν τῇ ψυχῇ ἕξις οὐχ ὑπὸ μαθήσεως μὲν καὶ μελέτης, κινήσεων ὄντων, κτᾶταί τε μαθήματα καὶ σῴζεται καὶ γίγνεται βελτίων, ὑπὸ δʼ ἡσυχίας, ἀμελετησίας τε καὶ

153cTheaitetos: Hem de nasıl.

Sokrates: Demek ki hem psykhē'de hem bedende iyi olan harekettir, kötü olan ise onun zıddı.

Theaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: Daha sana rüzgârsız havalardan, durgun denizlerden ve bu gibi şeylerden de söz edeyim mi: durgunluklar çürütür ve yok eder, öbürleri ise korur? Bunların üstüne de işin tacı olarak, Homeros'un altın zincirle güneşten başka bir şeyi kastetmediğini kabul ettireyim mi? Homeros bununla şunu gösterir: Gök dönüp güneş hareket ettikçe tanrılar ve insanlar arasındaki her şey vardır ve korunur; ama bu, bağlanmış gibi durursa, bütün varlıklar yok olur ve deyim yerindeyse her şey altüst olur.

153c

ἀμαθίας οὔσης, οὔτε τι μανθάνει ἅ τε ἂν μάθῃ ἐπιλανθάνεται;

ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.

ΣΩ. τὸ μὲν ἄρα ἀγαθὸν κίνησις κατά τε ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, τὸ δὲ τοὐναντίον;

ΘΕΑΙ. ἔοικεν.

ΣΩ. ἔτι οὖν σοι λέγω νηνεμίας τε καὶ γαλήνας καὶ ὅσα τοιαῦτα, ὅτι αἱ μὲν ἡσυχίαι σήπουσι καὶ ἀπολλύασι, τὰ δʼ ἕτερα σῴζει; καὶ ἐπὶ τούτοις τὸν κολοφῶνα, [ἀναγκάζω] προσβιβάζω τὴν χρυσῆν σειρὰν ὡς οὐδὲν ἄλλο ἢ τὸν ἥλιον

153dTheaitetos: Bana da öyle geliyor, Sokrates; bunlar senin söylediğini gösteriyor.

Sokrates: O hâlde, azizim, şöyle anla. Önce gözlerden başlayalım: Beyaz renk dediğin şey, gözlerinin dışında ayrı bir şey olarak yoktur, gözlerinin içinde de yoktur; ona belli bir yer de ayırma.

153d

Ὅμηρος λέγει, καὶ δηλοῖ ὅτι ἕως μὲν ἂν ἡ περιφορὰ ᾖ κινουμένη καὶ ὁ ἥλιος, πάντα ἔστι καὶ σῴζεται τὰ ἐν θεοῖς τε καὶ ἀνθρώποις, εἰ δὲ σταίη τοῦτο ὥσπερ δεθέν, πάντα χρήματʼ ἂν διαφθαρείη καὶ γένοιτʼ ἂν τὸ λεγόμενον ἄνω κάτω πάντα;

ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, ταῦτα δηλοῦν ἅπερ λέγεις.

ΣΩ. ὑπόλαβε τοίνυν, ὦ ἄριστε, οὑτωσί· κατὰ τὰ ὄμματα πρῶτον, ὃ δὴ καλεῖς χρῶμα λευκόν, μὴ εἶναι αὐτὸ ἕτερόν τι ἔξω τῶν σῶν ὀμμάτων μηδʼ ἐν τοῖς ὄμμασι μηδέ

153eÖyle olsaydı artık bir yerde durur, kalıcı olurdu; oluş içinde oluşmazdı.

Theaitetos: Ama nasıl?

Sokrates: Az önceki söze uyalım ve hiçbir şeyi kendi başına tek bir şey olarak koymayalım. Böylece siyah da, beyaz da, başka herhangi bir renk de gözlerin kendine uygun düşen akışla karşılaşmasından oluşmuş olarak görünecek. Her birine renk dediğimiz şey de ne çarpan ne de çarpılan olacak; ikisinin arasında, her birine özgü olarak oluşmuş bir şey olacak.

153e

τινʼ αὐτῷ χώραν ἀποτάξῃς· ἤδη γὰρ ἂν εἴη τε δήπου ἐν τάξει καὶ μένον καὶ οὐκ ἂν ἐν γενέσει γίγνοιτο.

ΘΕΑΙ. ἀλλὰ πῶς;

ΣΩ. ἑπώμεθα τῷ ἄρτι λόγῳ, μηδὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἓν ὂν τιθέντες· καὶ ἡμῖν οὕτω μέλαν τε καὶ λευκὸν καὶ ὁτιοῦν ἄλλο χρῶμα ἐκ τῆς προσβολῆς τῶν ὀμμάτων πρὸς τὴν προσήκουσαν φορὰν φανεῖται γεγενημένον, καὶ ὃ δὴ ἕκαστον

154aYoksa her rengin sana nasıl görünüyorsa köpeğe de, herhangi bir hayvana da öyle göründüğünü ileri sürer misin?

Theaitetos: Zeus hakkı için, hayır.

Sokrates: Peki? Herhangi bir şey başka bir insana da sana göründüğü gibi mi görünür? Bundan emin misin, yoksa sana bile aynı görünmediğinden, çünkü sen kendine göre hiçbir zaman aynı hâlde olmadığından daha mı eminsin?

Theaitetos: Bu bana ötekinden daha doğru görünüyor.

154a

εἶναί φαμεν χρῶμα οὔτε τὸ προσβάλλον οὔτε τὸ προσβαλλόμενον ἔσται, ἀλλὰ μεταξύ τι ἑκάστῳ ἴδιον γεγονός· ἢ σὺ διισχυρίσαιο ἂν ὡς οἷον σοὶ φαίνεται ἕκαστον χρῶμα, τοιοῦτον καὶ κυνὶ καὶ ὁτῳοῦν ζῴῳ;

ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.

ΣΩ. τί δέ; ἄλλῳ ἀνθρώπῳ ἆρʼ ὅμοιον καὶ σοὶ φαίνεται ὁτιοῦν; ἔχεις τοῦτο ἰσχυρῶς, ἢ πολὺ μᾶλλον ὅτι οὐδὲ σοὶ αὐτῷ ταὐτὸν διὰ τὸ μηδέποτε ὁμοίως αὐτὸν σεαυτῷ ἔχειν;

ΘΕΑΙ. τοῦτο μᾶλλόν μοι δοκεῖ ἢ ἐκεῖνο.

154bSokrates: Demek ki kendimizi yanında ölçtüğümüz ya da dokunduğumuz şey büyük, beyaz ya da sıcak olsaydı, kendisi hiç değişmeden, sırf başka bir şeyle karşılaştı diye başka bir şey olmazdı. Öte yandan ölçen ya da dokunan bunlardan biri olsaydı, bu kez de başka bir şey ona yaklaştı ya da bir etkiye uğradı diye, kendisi hiçbir etkiye uğramadan başka bir şey olmazdı. Oysa şimdi, dostum, şaşılacak ve gülünç şeyler söylemek zorunda kalıyoruz, hem de pek rahatça; Protagoras da, onunla aynı şeyleri söylemeye girişen herkes de bunu böyle söylerdi.

Theaitetos: Nasıl? Ne gibi şeyler diyorsun?

154b

ΣΩ. οὐκοῦν εἰ μὲν ᾧ παραμετρούμεθα ἢ οὗ ἐφαπτόμεθα μέγα ἢ λευκὸν ἢ θερμὸν ἦν, οὐκ ἄν ποτε ἄλλῳ προσπεσὸν ἄλλο ἂν ἐγεγόνει, αὐτό γε μηδὲν μεταβάλλον· εἰ δὲ αὖ τὸ παραμετρούμενον ἢ ἐφαπτόμενον ἕκαστον ἦν τούτων, οὐκ ἂν αὖ ἄλλου προσελθόντος ἤ τι παθόντος αὐτὸ μηδὲν παθὸν ἄλλο ἂν ἐγένετο. ἐπεὶ νῦν γε, ὦ φίλε, θαυμαστά τε καὶ γελοῖα εὐχερῶς πως ἀναγκαζόμεθα λέγειν, ὡς φαίη ἂν Πρωταγόρας τε καὶ πᾶς ὁ τὰ αὐτὰ ἐκείνῳ ἐπιχειρῶν λέγειν.

ΘΕΑΙ. πῶς δὴ καὶ ποῖα λέγεις;

154cSokrates: Küçük bir örnek al, ne demek istediğimi bütünüyle anlayacaksın. Altı aşık kemiğinin yanına dört tane koyarsan, onların dörtten çok, bir buçuk katı olduğunu söyleriz; on iki tane koyarsan daha az, yarısı olduğunu söyleriz. Başka türlü söylemeye katlanılmaz da. Yoksa sen katlanır mısın?

Theaitetos: Ben katlanmam.

Sokrates: Peki, Protagoras ya da bir başkası sana "Theaitetos, bir şeyin büyümeden daha büyük ya da daha çok olması mümkün müdür?" diye sorsa ne cevap verirsin?

Theaitetos: Sokrates, şimdiki soruya bana doğru görünen cevabı verirsem, mümkün değildir derim; ama önceki soruyu düşünür de kendimle çelişmekten sakınırsam, mümkündür derim.

154c

ΣΩ. σμικρὸν λαβὲ παράδειγμα, καὶ πάντα εἴσῃ ἃ βούλομαι. ἀστραγάλους γάρ που ἕξ, ἂν μὲν τέτταρας αὐτοῖς προσενέγκῃς, πλείους φαμὲν εἶναι τῶν τεττάρων καὶ ἡμιολίους, ἐὰν δὲ δώδεκα, ἐλάττους καὶ ἡμίσεις, καὶ οὐδὲ ἀνεκτὸν ἄλλως λέγειν· ἢ σὺ ἀνέξῃ;

ΘΕΑΙ. οὐκ ἔγωγε.

ΣΩ. τί οὖν; ἄν σε Πρωταγόρας ἔρηται ἤ τις ἄλλος· ὦ Θεαίτητε, ἔσθʼ ὅπως τι μεῖζον ἢ πλέον γίγνεται ἄλλως ἢ αὐξηθέν; τί ἀποκρινῇ;

ΘΕΑΙ. ἐὰν μέν, ὦ Σώκρατες, τὸ δοκοῦν πρὸς τὴν νῦν

154dSokrates: Hera hakkı için, aferin dostum, hem de ilâhî bir cevap. Yalnız, görünüşe bakılırsa, "mümkündür" diye cevap verirsen Euripides'teki gibi bir şey olacak: Dilimiz çürütülmekten kurtulacak, ama gönlümüz kurtulmayacak.

Theaitetos: Doğru.

Sokrates: Sen de ben de zihnin bütün işlerini incelemiş usta bilgeler olsaydık, artık bundan sonra işi fazlalıktan birbirimizi sınar, sofistler gibi böyle bir dövüşe tutuşur, birbirimizin sözlerine sözlerle vurup dururduk.

154d

ἐρώτησιν ἀποκρίνωμαι, ὅτι οὐκ ἔστιν· ἐὰν δὲ πρὸς τὴν προτέραν, φυλάττων μὴ ἐναντία εἴπω, ὅτι ἔστιν.

ΣΩ. εὖ γε νὴ τὴν Ἥραν, ὦ φίλε, καὶ θείως. ἀτάρ, ὡς ἔοικεν, ἐὰν ἀποκρίνῃ ὅτι ἔστιν, Εὐριπίδειόν τι συμβήσεται· ἡ μὲν γὰρ γλῶττα ἀνέλεγκτος ἡμῖν ἔσται, ἡ δὲ φρὴν οὐκ ἀνέλεγκτος.

ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.

ΣΩ. οὐκοῦν εἰ μὲν δεινοὶ καὶ σοφοὶ ἐγώ τε καὶ σὺ ἦμεν, πάντα τὰ τῶν φρενῶν ἐξητακότες, ἤδη ἂν τὸ λοιπὸν

154eOysa şimdi, sıradan insanlar olarak, önce düşündüğümüz şeylerin kendi başlarına ne olduğunu görmek isteyeceğiz: Bizde birbirleriyle uyuşuyorlar mı, yoksa hiç mi uyuşmuyorlar?

Theaitetos: Ben de bunu çok isterim doğrusu.

Sokrates: Ben de. Durum böyle olduğuna göre, pek çok boş vaktimiz varmış gibi sakin sakin, huysuzlanmadan, ama kendimizi gerçekten sınayarak, içimizdeki bu görüntülerin ne olduğunu yeniden incelemekten başka ne yapacağız?

154e

ἐκ περιουσίας ἀλλήλων ἀποπειρώμενοι, συνελθόντες σοφιστικῶς εἰς μάχην τοιαύτην, ἀλλήλων τοὺς λόγους τοῖς λόγοις ἐκρούομεν· νῦν δὲ ἅτε ἰδιῶται πρῶτον βουλησόμεθα θεάσασθαι αὐτὰ πρὸς αὑτὰ τί ποτʼ ἐστὶν ἃ διανοούμεθα, πότερον ἡμῖν ἀλλήλοις συμφωνεῖ ἢ οὐδʼ ὁπωστιοῦν.

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ἔγωγε τοῦτʼ ἂν βουλοίμην.

ΣΩ. καὶ μὴν ἐγώ. ὅτε δʼ οὕτως ἔχει, ἄλλο τι ἢ ἠρέμα, ὡς πάνυ πολλὴν σχολὴν ἄγοντες, πάλιν ἐπανασκεψόμεθα,

155aBunları incelerken ilk olarak, sanırım, şunu söyleyeceğiz: Hiçbir şey, kendine eşit kaldığı sürece, ne hacimce ne de sayıca hiçbir zaman daha büyük ya da daha küçük olmaz. Öyle değil mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: İkinci olarak da şunu: Kendisine bir şey eklenmeyen ve kendisinden bir şey eksiltilmeyen şey hiçbir zaman ne büyür ne de azalır, daima eşit kalır.

Theaitetos: Kesinlikle.

155a

οὐ δυσκολαίνοντες ἀλλὰ τῷ ὄντι ἡμᾶς αὐτοὺς ἐξετάζοντες, ἅττα ποτʼ ἐστὶ ταῦτα τὰ φάσματα ἐν ἡμῖν; ὧν πρῶτον ἐπισκοποῦντες φήσομεν, ὡς ἐγὼ οἶμαι, μηδέποτε μηδὲν ἂν μεῖζον μηδὲ ἔλαττον γενέσθαι μήτε ὄγκῳ μήτε ἀριθμῷ, ἕως ἴσον εἴη αὐτὸ ἑαυτῷ. οὐχ οὕτως;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. δεύτερον δέ γε, ᾧ μήτε προστιθοῖτο μήτε ἀφαιροῖτο, τοῦτο μήτε αὐξάνεσθαί ποτε μήτε φθίνειν, ἀεὶ δὲ ἴσον εἶναι.

ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.

155bSokrates: Üçüncü olarak da şunu söylemez miyiz: Önceden olmadığı bir şeyin sonradan o şey olması, olmadan ve oluşmadan imkânsızdır?

Theaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: İşte bu üç kabul, sanırım, aşık kemikleri hakkında konuştuğumuzda psykhē'mizde birbiriyle çatışır. Şunu söylediğimizde de çatışır: Bu yaştaki ben, ne büyüyüp ne de bunun zıddına uğramışken, bir yıl içinde, genç olan senden şimdi daha büyüğüm, sonra daha küçük olacağım; oysa benim hacmimden hiçbir şey eksilmemiş, yalnızca sen büyümüşsündür.

155b

ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ καὶ τρίτον, ὃ μὴ πρότερον ἦν, ὕστερον ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἄνευ τοῦ γενέσθαι καὶ γίγνεσθαι ἀδύνατον;

ΘΕΑΙ. δοκεῖ γε δή.

ΣΩ. ταῦτα δή, οἴομαι, ὁμολογήματα τρία μάχεται αὐτὰ αὑτοῖς ἐν τῇ ἡμετέρᾳ ψυχῇ, ὅταν τὰ περὶ τῶν ἀστραγάλων λέγωμεν, ἢ ὅταν φῶμεν ἐμὲ τηλικόνδε ὄντα, μήτε αὐξηθέντα μήτε τοὐναντίον παθόντα, ἐν ἐνιαυτῷ σοῦ τοῦ νέου νῦν μὲν μείζω εἶναι, ὕστερον δὲ ἐλάττω, μηδὲν τοῦ ἐμοῦ ὄγκου

155cÇünkü sonradan, önceden olmadığım bir şeyim; ama oluşmadan. Oysa oluşmadan oluşmuş olmak imkânsızdır; hacmimden hiçbir şey yitirmeden de hiçbir zaman daha küçük olamazdım. Bunları kabul edersek, binlerce, on binlerce başka şey de böyledir. Beni izliyorsun herhalde, Theaitetos; bana öyle geliyor ki bu tür şeylere yabancı değilsin.

Theaitetos: Tanrılar hakkı için, Sokrates, bunların ne olduğuna son derece hayret ediyorum; bazen bunlara baktıkça gerçekten başım dönüyor.

155c

ἀφαιρεθέντος ἀλλὰ σοῦ αὐξηθέντος. εἰμὶ γὰρ δὴ ὕστερον ὃ πρότερον οὐκ ἦ, οὐ γενόμενος· ἄνευ γὰρ τοῦ γίγνεσθαι γενέσθαι ἀδύνατον, μηδὲν δὲ ἀπολλὺς τοῦ ὄγκου οὐκ ἄν ποτε ἐγιγνόμην ἐλάττων. καὶ ἄλλα δὴ μυρία ἐπὶ μυρίοις οὕτως ἔχει, εἴπερ καὶ ταῦτα παραδεξόμεθα. ἕπῃ γάρ που, ὦ Θεαίτητε· δοκεῖς γοῦν μοι οὐκ ἄπειρος τῶν τοιούτων εἶναι.

ΘΕΑΙ. καὶ νὴ τοὺς θεούς γε, ὦ Σώκρατες, ὑπερφυῶς ὡς θαυμάζω τί ποτʼ ἐστὶ ταῦτα, καὶ ἐνίοτε ὡς ἀληθῶς βλέπων εἰς αὐτὰ σκοτοδινιῶ.

155dSokrates: Demek ki, dostum, Theodoros senin tabiatın hakkında yanlış tahmin yürütmemiş. Çünkü bu hâl, yani hayret etmek, tam da filozofa özgüdür; felsefenin bundan başka bir başlangıcı yoktur. İris'i Thaumas'ın (Hayret'in) kızı diye anan da galiba soy kütüğünü fena kurmamış. Peki, Protagoras'ın söylediğini belirttiğimiz sözler yüzünden bu şeylerin neden böyle olduğunu artık anlıyor musun, yoksa henüz değil mi?

Theaitetos: Henüz değil galiba.

Sokrates: Ünlü bir adamın, daha doğrusu ünlü adamların düşüncesinde gizli kalan gerçeği onlarla birlikte araştırıp ortaya çıkarırsam bana minnettar olur musun?

155d

ΣΩ. Θεόδωρος γάρ, ὦ φίλε, φαίνεται οὐ κακῶς τοπάζειν περὶ τῆς φύσεώς σου. μάλα γὰρ φιλοσόφου τοῦτο τὸ πάθος, τὸ θαυμάζειν· οὐ γὰρ ἄλλη ἀρχὴ φιλοσοφίας ἢ αὕτη, καὶ ἔοικεν ὁ τὴν Ἶριν Θαύμαντος ἔκγονον φήσας οὐ κακῶς γενεαλογεῖν. ἀλλὰ πότερον μανθάνεις ἤδη διʼ ὃ ταῦτα τοιαῦτʼ ἐστὶν ἐξ ὧν τὸν Πρωταγόραν φαμὲν λέγειν, ἢ οὔπω;

ΘΕΑΙ. οὔπω μοι δοκῶ.

ΣΩ. χάριν οὖν μοι εἴσῃ ἐάν σοι ἀνδρός, μᾶλλον δὲ ἀνδρῶν ὀνομαστῶν τῆς διανοίας τὴν ἀλήθειαν ἀποκεκρυμμένην

155eTheaitetos: Nasıl olmam, hem de çok minnettar olurum.

Sokrates: Öyleyse etrafına bir bak da bizi gizemlere erginlenmemiş biri dinlemesin. Bunlar, iki eliyle sıkıca kavrayabildiği şeyden başka hiçbir şeyin var olmadığını sanan, eylemleri, oluşları ve görünmeyen her şeyi ousia'ya dahil saymayan kimselerdir.

Theaitetos: Gerçekten de, Sokrates, katı ve inatçı insanlardan söz ediyorsun.

155e

συνεξερευνήσωμαι αὐτῶν;

ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐκ εἴσομαι, καὶ πάνυ γε πολλήν;

ΣΩ. ἄθρει δὴ περισκοπῶν μή τις τῶν ἀμυήτων ἐπακούῃ. εἰσὶν δὲ οὗτοι οἱ οὐδὲν ἄλλο οἰόμενοι εἶναι ἢ οὗ ἂν δύνωνται ἀπρὶξ τοῖν χεροῖν λαβέσθαι, πράξεις δὲ καὶ γενέσεις καὶ πᾶν τὸ ἀόρατον οὐκ ἀποδεχόμενοι ὡς ἐν οὐσίας μέρει.

ΘΕΑΙ. καὶ μὲν δή, ὦ Σώκρατες, σκληρούς γε λέγεις καὶ

156aSokrates: Öyledirler, çocuğum, hem de Musalardan hiç nasibini almamış insanlardır. Ama başkaları da var, çok daha incelikli; sana onların gizemlerini anlatacağım. Az önce söylediğimiz her şeyin de bağlı olduğu ilkeleri şudur: Her şey hareketti, başka hiçbir şey değildi. Hareketin iki türü vardır, her biri sayıca sınırsızdır; birinin etkileme, ötekinin etkilenme gücü vardır. Bunların birbiriyle buluşmasından ve birbirine sürtünmesinden sayıca sınırsız, ama ikiz doğan ürünler oluşur: biri hissedilen, öteki his. His daima hissedilenle birlikte ortaya çıkar ve onunla birlikte doğar.

156a

ἀντιτύπους ἀνθρώπους.

ΣΩ. εἰσὶν γάρ, ὦ παῖ, μάλʼ εὖ ἄμουσοι· ἇλλοι δὲ πολὺ κομψότεροι, ὧν μέλλω σοι τὰ μυστήρια λέγειν. ἀρχὴ δέ, ἐξ ἧς καὶ ἃ νυνδὴ ἐλέγομεν πάντα ἤρτηται, ἥδε αὐτῶν, ὡς τὸ πᾶν κίνησις ἦν καὶ ἄλλο παρὰ τοῦτο οὐδέν, τῆς δὲ κινήσεως δύο εἴδη, πλήθει μὲν ἄπειρον ἑκάτερον, δύναμιν δὲ τὸ μὲν ποιεῖν ἔχον, τὸ δὲ πάσχειν. ἐκ δὲ τῆς τούτων ὁμιλίας τε καὶ τρίψεως πρὸς ἄλληλα γίγνεται ἔκγονα πλήθει μὲν

156bHislere bizde şu adlar verilir: görme, işitme, koku alma, üşüme ve yanma; ayrıca haz, acı, arzu, korku diye anılanlar ve daha başkaları. Adı olmayanlar sınırsızdır, adı olanlar ise pek çoktur. Hissedilen soy da bunların her birinin kardeşidir: Her türlü görmeye her türlü renk, işitmelere aynı şekilde sesler, öteki hislere de onlarla akraba öteki hissedilenler eşlik ederek oluşur.

156b

ἄπειρα, δίδυμα δέ, τὸ μὲν αἰσθητόν, τὸ δὲ αἴσθησις, ἀεὶ συνεκπίπτουσα καὶ γεννωμένη μετὰ τοῦ αἰσθητοῦ. αἱ μὲν οὖν αἰσθήσεις τὰ τοιάδε ἡμῖν ἔχουσιν ὀνόματα, ὄψεις τε καὶ ἀκοαὶ καὶ ὀσφρήσεις καὶ ψύξεις τε καὶ καύσεις καὶ ἡδοναί γε δὴ καὶ λῦπαι καὶ ἐπιθυμίαι καὶ φόβοι κεκλημέναι καὶ ἄλλαι, ἀπέραντοι μὲν αἱ ἀνώνυμοι, παμπληθεῖς δὲ αἱ ὠνομασμέναι· τὸ δʼ αὖ αἰσθητὸν γένος τούτων ἑκάσταις ὁμόγονον,

156cPeki, Theaitetos, bu masal önceki söylediklerimize göre bize ne anlatmak istiyor? Fark ediyor musun?

Theaitetos: Pek değil, Sokrates.

Sokrates: Öyleyse bak bakalım, belki bir sonuca varır. Şunu demek istiyor: Bütün bunlar, söylediğimiz gibi, hareket eder; ama hareketlerinde hızlılık ve yavaşlık vardır. Yavaş olan, hareketini aynı yerde ve yakınına gelenlere karşı yapar ve böylece doğurur; böyle doğanlar ise daha hızlıdır.

156c

ὄψεσι μὲν χρώματα παντοδαπαῖς παντοδαπά, ἀκοαῖς δὲ ὡσαύτως φωναί, καὶ ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσι τὰ ἄλλα αἰσθητὰ συγγενῆ γιγνόμενα. τί δὴ οὖν ἡμῖν βούλεται οὗτος ὁ μῦθος, ὦ Θεαίτητε, πρὸς τὰ πρότερα; ἆρα ἐννοεῖς;

ΘΕΑΙ. οὐ πάνυ, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. ἀλλʼ ἄθρει ἐάν πως ἀποτελεσθῇ. βούλεται γὰρ δὴ λέγειν ὡς ταῦτα πάντα μὲν ὥσπερ λέγομεν κινεῖται, τάχος δὲ καὶ βραδυτὴς ἔνι τῇ κινήσει αὐτῶν. ὅσον μὲν οὖν βραδύ, ἐν τῷ αὐτῷ καὶ πρὸς τὰ πλησιάζοντα τὴν

156dÇünkü bunlar yer değiştirir ve hareketleri tabiatça yer değiştirmektir. Bir göz kendisine uygun düşen başka bir şeye yaklaşıp beyazlığı ve onunla birlikte doğan hissi doğurduğunda (ki bu ikisinden biri başka bir şeyle karşılaşsaydı bunlar asla oluşmazdı), işte o zaman, gözlerden çıkan görme ile rengi birlikte doğurandan çıkan beyazlık arada yol alırken göz görmeyle dolar; artık görür ve görme değil, gören bir göz olur. Rengi birlikte doğuran şey de beyazlıkla dolar; o da beyazlık değil, beyaz olur: ister tahta olsun, ister taş, ister bu renge boyanmış başka herhangi bir şey.

156d

κίνησιν ἴσχει καὶ οὕτω δὴ γεννᾷ, τὰ δὲ γεννώμενα οὕτω δὴ θάττω ἐστίν. φέρεται γὰρ καὶ ἐν φορᾷ αὐτῶν ἡ κίνησις πέφυκεν. ἐπειδὰν οὖν ὄμμα καὶ ἄλλο τι τῶν τούτῳ συμμέτρων πλησιάσαν γεννήσῃ τὴν λευκότητά τε καὶ αἴσθησιν αὐτῇ σύμφυτον, ἃ οὐκ ἄν ποτε ἐγένετο ἑκατέρου ἐκείνων πρὸς ἄλλο ἐλθόντος, τότε δὴ μεταξὺ φερομένων τῆς μὲν

156eSert, sıcak ve ötekilerin hepsini de aynı şekilde anlamak gerekir: Az önce de söylediğimiz gibi hiçbiri kendi başına bir şey değildir; hepsi, her çeşidiyle, hareketten, birbiriyle buluşmalarında oluşur. Çünkü dedikleri gibi, onların arasında etkileyenin de etkilenenin de, tek başına ele alındığında, kesin olarak bir şey olduğu düşünülemez.

156e

ὄψεως πρὸς τῶν ὀφθαλμῶν, τῆς δὲ λευκότητος πρὸς τοῦ συναποτίκτοντος τὸ χρῶμα, ὁ μὲν ὀφθαλμὸς ἄρα ὄψεως ἔμπλεως ἐγένετο καὶ ὁρᾷ δὴ τότε καὶ ἐγένετο οὔ τι ὄψις ἀλλʼ ὀφθαλμὸς ὁρῶν, τὸ δὲ συγγεννῆσαν τὸ χρῶμα λευκότητος περιεπλήσθη καὶ ἐγένετο οὐ λευκότης αὖ ἀλλὰ λευκόν, εἴτε ξύλον εἴτε λίθος εἴτε ὁτῳοῦν συνέβη χρῆμα χρωσθῆναι τῷ τοιούτῳ χρώματι.

ΣΩ. καὶ τἆλλα δὴ οὕτω, σκληρὸν καὶ θερμὸν καὶ πάντα, τὸν αὐτὸν τρόπον ὑποληπτέον, αὐτὸ μὲν καθʼ

157aEtkileyen, etkilenenle buluşmadan önce bir şey değildir; etkilenen de etkileyenle buluşmadan önce. Bir şeyle buluşunca etkileyen olan, başka bir şeye çarpınca da etkilenen olarak ortaya çıkar. Böylece bütün bunlardan, en başta söylediğimiz gibi, şu çıkar: Hiçbir şey kendi başına tek bir şey değildir, daima bir şey için oluşur. "Olmak" sözünü ise her yerden kaldırmak gerekir; gerçi biz alışkanlıktan ve bilgisizlikten az önce de onu birçok kez kullanmak zorunda kaldık.

157a

αὑτὸ μηδὲν εἶναι, ὃ δὴ καὶ τότε ἐλέγομεν, ἐν δὲ τῇ πρὸς ἄλληλα ὁμιλίᾳ πάντα γίγνεσθαι καὶ παντοῖα ἀπὸ τῆς κινήσεως, ἐπεὶ καὶ τὸ ποιοῦν εἶναί τι καὶ τὸ πάσχον αὐτῶν ἐπὶ ἑνὸς νοῆσαι, ὥς φασιν, οὐκ εἶναι παγίως. οὔτε γὰρ ποιοῦν ἐστί τι πρὶν ἂν τῷ πάσχοντι συνέλθῃ, οὔτε πάσχον πρὶν ἂν τῷ ποιοῦντι· τό τέ τινι συνελθὸν καὶ ποιοῦν ἄλλῳ αὖ προσπεσὸν πάσχον ἀνεφάνη. ὥστε ἐξ ἁπάντων τούτων, ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἐλέγομεν, οὐδὲν εἶναι ἓν αὐτὸ καθʼ αὑτό, ἀλλά

157bOysa bilgelerin sözüne göre bunu yapmamak gerekir: "bir şey", "birinin", "benim", "bu", "şu" ya da bir şeyi durduran başka hiçbir ad kabul edilmemelidir; tabiata uygun olarak, oluşan, yapılan, yok olan, başkalaşan şeylerden söz edilmelidir. Çünkü biri sözüyle bir şeyi durdurursa, bunu yapan kolayca çürütülür. Tek tek şeyler için de, bir araya toplanmış birçok şey için de böyle konuşmak gerekir; "insan", "taş" ya da her bir canlının ve türün adını işte bu toplama verirler.

157b

τινι ἀεὶ γίγνεσθαι, τὸ δʼ εἶναι πανταχόθεν ἐξαιρετέον, οὐχ ὅτι ἡμεῖς πολλὰ καὶ ἄρτι ἠναγκάσμεθα ὑπὸ συνηθείας καὶ ἀνεπιστημοσύνης χρῆσθαι αὐτῷ. τὸ δʼ οὐ δεῖ, ὡς ὁ τῶν σοφῶν λόγος, οὔτε τι συγχωρεῖν οὔτε του οὔτʼ ἐμοῦ οὔτε τόδε οὔτʼ ἐκεῖνο οὔτε ἄλλο οὐδὲν ὄνομα ὅτι ἂν ἱστῇ, ἀλλὰ κατὰ φύσιν φθέγγεσθαι γιγνόμενα καὶ ποιούμενα καὶ ἀπολλύμενα καὶ ἀλλοιούμενα· ὡς ἐάν τί τις στήσῃ τῷ λόγῳ, εὐέλεγκτος ὁ τοῦτο ποιῶν. δεῖ δὲ καὶ κατὰ μέρος οὕτω λέγειν καὶ περὶ πολλῶν ἁθροισθέντων, ᾧ δὴ ἁθροίσματι

157cPeki, Theaitetos, bunlar sana hoş görünüyor mu? Hoşuna gidiyormuş gibi tadına bakar mısın?

Theaitetos: Bilmiyorum, Sokrates. Senin hakkında da kestiremiyorum: Bunları sana doğru göründüğü için mi söylüyorsun, yoksa beni mi deniyorsun?

Sokrates: Unuttun mu dostum, ben bu tür şeylerden hiçbirini bilmem, hiçbirini kendime mal etmem; onlar bakımından kısırım. Seni ise doğurtuyorum; bu yüzden sana efsunlar okuyor ve tadına bakasın diye her bilgenin sunduklarını önüne koyuyorum, ta ki senin görüşünü seninle birlikte gün ışığına çıkarana dek. Gün ışığına çıkınca da, o zaman bakacağım: dölsüz mü çıkacak, yoksa canlı bir döl mü?

157c

ἄνθρωπόν τε τίθενται καὶ λίθον καὶ ἕκαστον ζῷόν τε καὶ εἶδος. ταῦτα δή, ὦ Θεαίτητε, ἆρʼ ἡδέα δοκεῖ σοι εἶναι, καὶ γεύοιο ἂν αὐτῶν ὡς ἀρεσκόντων;

ΘΕΑΙ. οὐκ οἶδα ἔγωγε, ὦ Σώκρατες· καὶ γὰρ οὐδὲ περὶ σοῦ δύναμαι κατανοῆσαι πότερα δοκοῦντά σοι λέγεις αὐτὰ ἢ ἐμοῦ ἀποπειρᾷ.

ΣΩ. οὐ μνημονεύεις, ὦ φίλε, ὅτι ἐγὼ μὲν οὔτʼ οἶδα οὔτε ποιοῦμαι τῶν τοιούτων οὐδὲν ἐμόν, ἀλλʼ εἰμὶ αὐτῶν ἄγονος, σὲ δὲ μαιεύομαι καὶ τούτου ἕνεκα ἐπᾴδω τε καὶ παρατίθημι

157dSen de yılmadan, sabırla, güzel ve cesurca, sorduklarıma sana nasıl görünüyorsa öyle cevap ver.

Theaitetos: Sor öyleyse.

Sokrates: O hâlde tekrar söyle: İyinin, güzelin ve az önce saydığımız her şeyin var olmayıp daima oluşması hoşuna gidiyor mu?

Theaitetos: Senin böyle anlattığını dinleyince, bana bu şaşılacak ölçüde makul görünüyor; bunu senin anlattığın gibi kabul etmek gerekir.

157d

ἑκάστων τῶν σοφῶν ἀπογεύσασθαι, ἕως ἂν εἰς φῶς τὸ σὸν δόγμα συνεξαγάγω· ἐξαχθέντος δὲ τότʼ ἤδη σκέψομαι εἴτʼ ἀνεμιαῖον εἴτε γόνιμον ἀναφανήσεται. ἀλλὰ θαρρῶν καὶ καρτερῶν εὖ καὶ ἀνδρείως ἀποκρίνου ἃ ἂν φαίνηταί σοι περὶ ὧν ἂν ἐρωτῶ.

ΘΕΑΙ. ἐρώτα δή.

ΣΩ. λέγε τοίνυν πάλιν εἴ σοι ἀρέσκει τὸ μή τι εἶναι ἀλλὰ γίγνεσθαι ἀεὶ ἀγαθὸν καὶ καλὸν καὶ πάντα ἃ ἄρτι διῇμεν.

ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἔμοιγε, ἐπειδὴ σοῦ ἀκούω οὕτω διεξιόντος, θαυμασίως φαίνεται ὡς ἔχειν λόγον καὶ ὑποληπτέον ᾗπερ διελήλυθας.

157eSokrates: Öyleyse eksik kalan yerini de bırakmayalım. Eksik kalan, rüyalar, hastalıklar ve bunlar arasında özellikle delilik, bir de yanlış işitme, yanlış görme ya da başka bir yanlış hissetme denen şeylerdir. Biliyorsun ki bütün bunlarda, az önce anlattığımız söz, herkesin kabul ettiği üzere çürütülüyor gibi görünür: Çünkü bunlarda bize kesinlikle yanlış hisler gelir; herkese görünen şeyler o kişi için öyle olmaktan çok uzaktır, tam tersine, görünen şeylerin hiçbiri göründüğü gibi değildir.

157e

ΣΩ. μὴ τοίνυν ἀπολίπωμεν ὅσον ἐλλεῖπον αὐτοῦ. λείπεται δὲ ἐνυπνίων τε πέρι καὶ νόσων τῶν τε ἄλλων καὶ μανίας, ὅσα τε παρακούειν ἢ παρορᾶν ἤ τι ἄλλο παραισθάνεσθαι λέγεται. οἶσθα γάρ που ὅτι ἐν πᾶσι τούτοις ὁμολογουμένως ἐλέγχεσθαι δοκεῖ ὃν ἄρτι διῇμεν λόγον,

158aTheaitetos: Çok doğru söylüyorsun, Sokrates.

Sokrates: O hâlde, çocuğum, hissi epistēmē sayan ve herkese görünenin, kime görünüyorsa onun için öyle de olduğunu ileri süren kişiye hangi söz kalıyor?

Theaitetos: Sokrates, söyleyecek bir şeyim olmadığını söylemeye çekiniyorum, çünkü az önce bunu söylediğimde beni azarladın. Yoksa delilerin ya da rüya görenlerin yanlış kanaatler taşıdığına gerçekten itiraz edemem: kimisi kendini tanrı sanır, kimisi de kanatlı olduğunu ve uykusunda uçtuğunu düşünür.

158a

ὡς παντὸς μᾶλλον ἡμῖν ψευδεῖς αἰσθήσεις ἐν αὐτοῖς γιγνομένας, καὶ πολλοῦ δεῖ τὰ φαινόμενα ἑκάστῳ ταῦτα καὶ εἶναι, ἀλλὰ πᾶν τοὐναντίον οὐδὲν ὧν φαίνεται εἶναι.

ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. τίς δὴ οὖν, ὦ παῖ, λείπεται λόγος τῷ τὴν αἴσθησιν ἐπιστήμην τιθεμένῳ καὶ τὰ φαινόμενα ἑκάστῳ ταῦτα καὶ εἶναι τούτῳ ᾧ φαίνεται;

ΘΕΑΙ. ἐγὼ μέν, ὦ Σώκρατες, ὀκνῶ εἰπεῖν ὅτι οὐκ ἔχω τί λέγω, διότι μοι νυνδὴ ἐπέπληξας εἰπόντι αὐτό. ἐπεὶ ὡς

158bSokrates: Peki, bunlar hakkında, özellikle rüya ile uyanıklık hakkında şöyle bir tartışma olduğunu düşünmüyor musun?

Theaitetos: Nasıl bir tartışma?

Sokrates: Sanırım şunu soranlardan sık sık duymuşsundur: Biri şimdi, şu anda, uyuyor muyuz da düşündüğümüz her şeyi rüyada mı görüyoruz, yoksa uyanık mıyız da birbirimizle uyanıkken mi konuşuyoruz diye sorsa, bunu hangi kanıtla gösterebiliriz?

158b

ἀληθῶς γε οὐκ ἂν δυναίμην ἀμφισβητῆσαι ὡς οἱ μαινόμενοι ἢ [οἱ] ὀνειρώττοντες οὐ ψευδῆ δοξάζουσιν, ὅταν οἱ μὲν θεοὶ αὐτῶν οἴωνται εἶναι, οἱ δὲ πτηνοί τε καὶ ὡς πετόμενοι ἐν τῷ ὕπνῳ διανοῶνται.

ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐδὲ τὸ τοιόνδε ἀμφισβήτημα ἐννοεῖς περὶ αὐτῶν, μάλιστα δὲ περὶ τοῦ ὄναρ τε καὶ ὕπαρ;

ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;

ΣΩ. ὃ πολλάκις σε οἶμαι ἀκηκοέναι ἐρωτώντων, τί ἄν τις ἔχοι τεκμήριον ἀποδεῖξαι, εἴ τις ἔροιτο νῦν οὕτως ἐν τῷ παρόντι πότερον καθεύδομεν καὶ πάντα ἃ διανοούμεθα ὀνειρώττομεν,

158cTheaitetos: Doğrusu, Sokrates, bunu hangi kanıtla göstermek gerektiğini bulmak zor; çünkü iki durumda da her şey birbirinin karşılığıymış gibi aynen birbirini izler. Şimdi konuştuklarımızı uykuda da birbirimizle konuşuyormuşuz gibi görmemize hiçbir engel yok; rüyada rüyalarımızı anlattığımızı sandığımızda da bunların ötekilere benzerliği şaşırtıcıdır.

Sokrates: Görüyorsun ya, tartışma çıkarmak zor değil; madem uyanıklık mı rüya mı olduğu bile tartışılıyor. Üstelik uyuduğumuz süre uyanık olduğumuz süreye eşit olduğundan, psykhē'miz her iki durumda da o an sahip olduğu görüşlerin kesinlikle doğru olduğunu savunur. Böylece eşit bir süre boyunca şunların var olduğunu söyleriz, eşit bir süre de ötekilerin; ikisinde de aynı ölçüde direniriz.

158c

ἢ ἐγρηγόραμέν τε καὶ ὕπαρ ἀλλήλοις διαλεγόμεθα.

ΘΕΑΙ. καὶ μήν, ὦ Σώκρατες, ἄπορόν γε ὅτῳ χρὴ ἐπιδεῖξαι τεκμηρίῳ· πάντα γὰρ ὥσπερ ἀντίστροφα τὰ αὐτὰ παρακολουθεῖ. ἅ τε γὰρ νυνὶ διειλέγμεθα οὐδὲν κωλύει καὶ ἐν τῷ ὕπνῳ δοκεῖν ἀλλήλοις διαλέγεσθαι· καὶ ὅταν δὴ ὄναρ ὀνείρατα δοκῶμεν διηγεῖσθαι, ἄτοπος ἡ ὁμοιότης τούτων ἐκείνοις.

ΣΩ. ὁρᾷς οὖν ὅτι τό γε ἀμφισβητῆσαι οὐ χαλεπόν, ὅτε

158dTheaitetos: Kesinlikle.

Sokrates: Hastalıklar ve delilikler için de, sürenin eşit olmaması dışında, aynı söz geçerli değil mi?

Theaitetos: Doğru.

Sokrates: Peki? Doğru, sürenin uzunluğuyla ya da kısalığıyla mı belirlenecek?

158d

καὶ πότερόν ἐστιν ὕπαρ ἢ ὄναρ ἀμφισβητεῖται, καὶ δὴ ἴσου ὄντος τοῦ χρόνου ὃν καθεύδομεν ᾧ ἐγρηγόραμεν, ἐν ἑκατέρῳ διαμάχεται ἡμῶν ἡ ψυχὴ τὰ ἀεὶ παρόντα δόγματα παντὸς μᾶλλον εἶναι ἀληθῆ, ὥστε ἴσον μὲν χρόνον τάδε φαμὲν ὄντα εἶναι, ἴσον δὲ ἐκεῖνα, καὶ ὁμοίως ἐφʼ ἑκατέροις διισχυριζόμεθα.

ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.

ΣΩ. οὐκοῦν καὶ περὶ νόσων τε καὶ μανιῶν ὁ αὐτὸς λόγος, πλὴν τοῦ χρόνου ὅτι οὐχὶ ἴσος;

ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.

ΣΩ. τί οὖν; πλήθει χρόνου καὶ ὀλιγότητι τὸ ἀληθὲς ὁρισθήσεται;

158eTheaitetos: Bu pek çok bakımdan gülünç olurdu.

Sokrates: Ama bu kanaatlerden hangilerinin doğru olduğunu açıkça gösterebileceğin başka bir şey var mı?

Theaitetos: Yok gibi geliyor bana.

Sokrates: O hâlde, her an kanaat edileni, kimin kanaatiyse onun için doğru sayanların bu konuda neler diyeceklerini benden dinle. Sanırım şöyle sorarak söze başlarlar: "Theaitetos, bir şeyden bütünüyle farklı olan şey, ötekiyle herhangi bir bakımdan aynı güce sahip olabilir mi? Sorduğumuz şeyin bir bakımdan aynı, bir bakımdan farklı olduğunu düşünmeyelim; büsbütün farklı olduğunu düşünelim."

158e

ΘΕΑΙ. γελοῖον μεντἂν εἴη πολλαχῇ.

ΣΩ. ἀλλά τι ἄλλο ἔχεις σαφὲς ἐνδείξασθαι ὁποῖα τούτων τῶν δοξασμάτων ἀληθῆ;

ΘΕΑΙ. οὔ μοι δοκῶ.

ΣΩ. ἐμοῦ τοίνυν ἄκουε οἷα περὶ αὐτῶν ἂν λέγοιεν οἱ τὰ ἀεὶ δοκοῦντα ὁριζόμενοι τῷ δοκοῦντι εἶναι ἀληθῆ. λέγουσι δέ, ὡς ἐγὼ οἶμαι, οὕτως ἐρωτῶντες· ὦ Θεαίτητε, ὃ ἂν ἕτερον ᾖ παντάπασιν, μή πῄ τινα δύναμιν τὴν αὐτὴν ἕξει τῷ ἑτέρῳ; καὶ μὴ ὑπολάβωμεν τῇ μὲν ταὐτὸν εἶναι ὃ ἐρωτῶμεν τῇ δὲ ἕτερον, ἀλλʼ ὅλως ἕτερον.

159aTheaitetos: Bütünüyle farklı olan bir şeyin ötekiyle, ne güç bakımından ne de başka herhangi bir bakımdan, aynı bir yanının olması imkânsızdır.

Sokrates: Peki böyle bir şeyin ötekine benzemez olduğunu da kabul etmek zorunlu değil mi?

Theaitetos: Bana öyle görünüyor.

Sokrates: Demek ki bir şey, ister kendisine ister bir başkasına, benzer ya da benzemez hâle geliyorsa, benzeşirken aynı, benzemezleşirken farklı hâle geldiğini söyleyeceğiz, öyle mi?

Theaitetos: Zorunlu olarak.

Sokrates: Peki daha önce, etki eden şeylerin çok, hatta sınırsız olduğunu, etkilenenlerin de aynı şekilde öyle olduğunu söylüyorduk, değil mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Bir de şunu söylüyorduk: Bir şey bir başkasıyla karışınca bir şey, bir diğeriyle karışınca başka bir şey doğurur; aynı şeyleri değil, farklı şeyleri.

159a

ΘΕΑΙ. ἀδύνατον τοίνυν ταὐτόν τι ἔχειν ἢ ἐν δυνάμει ἢ ἐν ἄλλῳ ὁτῳοῦν, ὅταν ᾖ κομιδῇ ἕτερον.

ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ καὶ ἀνόμοιον ἀναγκαῖον τὸ τοιοῦτον ὁμολογεῖν;

ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκεῖ.

ΣΩ. εἰ ἄρα τι συμβαίνει ὅμοιόν τῳ γίγνεσθαι ἢ ἀνόμοιον, εἴτε ἑαυτῷ εἴτε ἄλλῳ, ὁμοιούμενον μὲν ταὐτὸν φήσομεν γίγνεσθαι, ἀνομοιούμενον δὲ ἕτερον;

ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.

ΣΩ. οὐκοῦν πρόσθεν ἐλέγομεν ὡς πολλὰ μὲν εἴη τὰ ποιοῦντα καὶ ἄπειρα, ὡσαύτως δέ γε τὰ πάσχοντα;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. καὶ μὴν ὅτι γε ἄλλο ἄλλῳ συμμειγνύμενον καὶ ἄλλῳ οὐ ταὐτὰ ἀλλʼ ἕτερα γεννήσει;

159bTheaitetos: Elbette.

Sokrates: Şimdi aynı akıl yürütmeyi beni, seni ve öteki her şeyi ele alarak sürdürelim: Sağlıklı Sokrates'i ve bir de hasta Sokrates'i alalım. Bunun ona benzer olduğunu mu söyleyeceğiz, benzemez olduğunu mu?

Theaitetos: Hasta Sokrates'i, yani onu bir bütün olarak öteki bütüne, sağlıklı Sokrates'e mi kıyaslıyorsun?

Sokrates: Çok güzel kavradın; tam da bunu kastediyorum.

Theaitetos: Benzemez elbette.

Sokrates: Demek ki benzemez olduğu ölçüde farklı da?

Theaitetos: Zorunlu olarak.

159b

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.

ΣΩ. λέγωμεν δὴ ἐμέ τε καὶ σὲ καὶ τἆλλα ἤδη κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, Σωκράτη ὑγιαίνοντα καὶ Σωκράτη αὖ ἀσθενοῦντα. πότερον ὅμοιον τοῦτʼ ἐκείνῳ ἢ ἀνόμοιον φήσομεν;

ΘΕΑΙ. ἆρα τὸν ἀσθενοῦντα Σωκράτη, ὅλον τοῦτο λέγεις ὅλῳ ἐκείνῳ, τῷ ὑγιαίνοντι Σωκράτει;

ΣΩ. κάλλιστα ὑπέλαβες· αὐτὸ τοῦτο λέγω.

ΘΕΑΙ. ἀνόμοιον δήπου.

ΣΩ. καὶ ἕτερον ἄρα οὕτως ὥσπερ ἀνόμοιον;

ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.

159cSokrates: Uyuyan Sokrates için ve az önce saydığımız bütün öteki hâller için de aynı şeyi söyleyeceksin, değil mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: O hâlde etki etmek tabiatında olan her şey, sağlıklı Sokrates'i bulduğunda bana bir kişiymişim gibi, hasta Sokrates'i bulduğunda ise başka bir kişiymişim gibi davranacak, değil mi?

Theaitetos: Neden öyle olmasın?

Sokrates: Ve her iki durumda da, etkilenen ben ile etki eden o şey, farklı şeyler doğuracağız, değil mi?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Sağlıklıyken şarap içtiğimde şarap bana hoş ve tatlı görünür, değil mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Çünkü daha önce üzerinde anlaştıklarımıza göre, etki eden ile etkilenen, ikisi birlikte hareket ederek, tatlılığı ve hissi doğurmuştur. His, etkilenen tarafta bulunarak dili hisseder hâle getirmiştir; tatlılık ise şarap tarafında, şarabın etrafında hareket ederek şarabı sağlıklı dil için hem tatlı kılmış hem de tatlı göstermiştir.

159c

ΣΩ. καὶ καθεύδοντα δὴ καὶ πάντα ἃ νυνδὴ διήλθομεν, ὡσαύτως φήσεις;

ΘΕΑΙ. ἔγωγε.

ΣΩ. ἕκαστον δὴ τῶν πεφυκότων τι ποιεῖν, ἄλλο τι, ὅταν μὲν λάβῃ ὑγιαίνοντα Σωκράτη, ὡς ἑτέρῳ μοι χρήσεται, ὅταν δὲ ἀσθενοῦντα, ὡς ἑτέρῳ;

ΘΕΑΙ. τί δʼ οὐ μέλλει;

ΣΩ. καὶ ἕτερα δὴ ἐφʼ ἑκατέρου γεννήσομεν ἐγώ τε ὁ πάσχων καὶ ἐκεῖνο τὸ ποιοῦν;

ΘΕΑΙ. τί μήν;

ΣΩ. ὅταν δὴ οἶνον πίνω ὑγιαίνων, ἡδύς μοι φαίνεται καὶ γλυκύς;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. ἐγέννησε γὰρ δὴ ἐκ τῶν προωμολογημένων τό τε

159dTheaitetos: Elbette, önceki şeyler üzerinde böyle anlaşmıştık.

Sokrates: Peki beni hasta bulduğunda? Her şeyden önce, hakikatte aynı kişiyi bulmamış olmaz mı? Çünkü benzemez birine yaklaşmıştır.

Theaitetos: Evet.

159d

ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον γλυκύτητά τε καὶ αἴσθησιν, ἅμα φερόμενα ἀμφότερα, καὶ ἡ μὲν αἴσθησις πρὸς τοῦ πάσχοντος οὖσα αἰσθανομένην τὴν γλῶτταν ἀπηργάσατο, ἡ δὲ γλυκύτης πρὸς τοῦ οἴνου περὶ αὐτὸν φερομένη γλυκὺν τὸν οἶνον τῇ ὑγιαινούσῃ γλώττῃ ἐποίησεν καὶ εἶναι καὶ φαίνεσθαι.

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν τὰ πρότερα ἡμῖν οὕτως ὡμολόγητο.

ΣΩ. ὅταν δὲ ἀσθενοῦντα, ἄλλο τι πρῶτον μὲν τῇ ἀληθείᾳ οὐ τὸν αὐτὸν ἔλαβεν; ἀνομοίῳ γὰρ δὴ προσῆλθεν.

ΘΕΑΙ. ναί.

159eSokrates: Bu sefer de böyle bir Sokrates ile şarabın içilmesi farklı şeyler doğurdu: dilde acılık hissini, şarapta ise oluşup hareket eden bir acılığı. Şarabı acılık değil acı, beni de his değil hisseden yaptılar, öyle mi?

Theaitetos: Tamamıyla.

Sokrates: Demek ki ben, bu şekilde hissederek, hiçbir zaman başka bir şeyin hissedeni olmayacağım; çünkü başka bir şeyin hissi başkadır ve hisseden kişiyi başka türlü, başka biri yapar. Beni etkileyen o şey de, başka biriyle bir araya gelip aynı şeyi doğurarak hiçbir zaman böyle olmayacaktır; çünkü başka birinden başka bir şey doğurarak kendisi de başka türlü olacaktır.

159e

ΣΩ. ἕτερα δὴ αὖ ἐγεννησάτην ὅ τε τοιοῦτος Σωκράτης καὶ ἡ τοῦ οἴνου πόσις, περὶ μὲν τὴν γλῶτταν αἴσθησιν πικρότητος, περὶ δὲ τὸν οἶνον γιγνομένην καὶ φερομένην πικρότητα, καὶ τὸν μὲν οὐ πικρότητα ἀλλὰ πικρόν, ἐμὲ δὲ οὐκ αἴσθησιν ἀλλʼ αἰσθανόμενον;

ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.

ΣΩ. οὔκουν ἐγώ τε οὐδὲν ἄλλο ποτὲ γενήσομαι οὕτως αἰσθανόμενος· τοῦ γὰρ ἄλλου ἄλλη αἴσθησις, καὶ ἀλλοῖον

160aTheaitetos: Öyledir.

Sokrates: Üstelik ne ben kendi kendime göre böyle olacağım, ne de o kendi kendine göre böyle olacak.

Theaitetos: Elbette olmayacak.

Sokrates: Ama ben hisseden hâline geldiğimde zorunlu olarak bir şeyin hissedeni olurum; çünkü hisseden olup da hiçbir şeyi hissetmemek imkânsızdır. O da tatlı, acı ya da buna benzer bir şey olduğunda zorunlu olarak birisi için öyle olur; çünkü tatlı olup da hiç kimse için tatlı olmamak imkânsızdır.

160a

καὶ ἄλλον ποιεῖ τὸν αἰσθανόμενον· οὔτʼ ἐκεῖνο τὸ ποιοῦν ἐμὲ μήποτʼ ἄλλῳ συνελθὸν ταὐτὸν γεννῆσαν τοιοῦτον γένηται· ἀπὸ γὰρ ἄλλου ἄλλο γεννῆσαν ἀλλοῖον γενήσεται.

ΘΕΑΙ. ἔστι ταῦτα.

ΣΩ. οὐδὲ μὴν ἔγωγε ἐμαυτῷ τοιοῦτος, ἐκεῖνό τε ἑαυτῷ τοιοῦτον γενήσεται.

ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.

ΣΩ. ἀνάγκη δέ γε ἐμέ τε τινὸς γίγνεσθαι, ὅταν αἰσθανόμενος γίγνωμαι· αἰσθανόμενον γάρ, μηδενὸς δὲ αἰσθανόμενον,

160bTheaitetos: Kesinlikle.

Sokrates: O hâlde, sanırım, geriye şu kalıyor: Eğer varsak birbirimiz için varız, eğer oluşuyorsak birbirimiz için oluşuyoruz. Çünkü zorunluluk bizim ousia'mızı bir şeye bağlıyor, ama ne başka herhangi bir şeye ne de kendi kendimize bağlıyor; demek ki geriye birbirimize bağlı olmamız kalıyor. Bu yüzden biri bir şeye "var" diyorsa, onun birisi için, birisinin ya da bir şeye göre var olduğunu söylemeli; "oluşuyor" diyorsa da öyle. Bir şeyin kendi başına var olduğunu ya da oluştuğunu ne kendisi söylemeli ne de başkası söylerse kabul etmeli. Üzerinden geçtiğimiz logos bunu gösteriyor.

160b

ἀδύνατον γίγνεσθαι· ἐκεῖνό τε τινὶ γίγνεσθαι, ὅταν γλυκὺ ἢ πικρὸν ἤ τι τοιοῦτον γίγνηται· γλυκὺ γάρ, μηδενὶ δὲ γλυκὺ ἀδύνατον γενέσθαι.

ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.

ΣΩ. λείπεται δὴ οἶμαι ἡμῖν ἀλλήλοις, εἴτʼ ἐσμέν, εἶναι, εἴτε γιγνόμεθα, γίγνεσθαι, ἐπείπερ ἡμῶν ἡ ἀνάγκη τὴν οὐσίαν συνδεῖ μέν, συνδεῖ δὲ οὐδενὶ τῶν ἄλλων οὐδʼ αὖ ἡμῖν αὐτοῖς. ἀλλήλοις δὴ λείπεται συνδεδέσθαι. ὥστε εἴτε τις εἶναί τι ὀνομάζει, τινὶ εἶναι ἢ τινὸς ἢ πρός τι ῥητέον αὐτῷ, εἴτε γίγνεσθαι· αὐτὸ δὲ ἐφʼ αὑτοῦ τι ἢ ὂν ἢ γιγνόμενον οὔτε

160cTheaitetos: Kesinlikle, Sokrates.

Sokrates: Öyleyse beni etkileyen şey başkası için değil benim için olduğuna göre, onu hisseden de başkası değil ben değil miyim?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Demek ki benim hissim benim için doğrudur — çünkü her zaman benim ousia'ma aittir — ve Protagoras'a göre benim için var olanların var olduğuna, var olmayanların da var olmadığına hükmeden benim.

Theaitetos: Öyle görünüyor.

160c

αὐτῷ λεκτέον οὔτʼ ἄλλου λέγοντος ἀποδεκτέον, ὡς ὁ λόγος ὃν διεληλύθαμεν σημαίνει.

ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. οὐκοῦν ὅτε δὴ τὸ ἐμὲ ποιοῦν ἐμοί ἐστιν καὶ οὐκ ἄλλῳ, ἐγὼ καὶ αἰσθάνομαι αὐτοῦ, ἄλλος δʼ οὔ;

ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;

ΣΩ. ἀληθὴς ἄρα ἐμοὶ ἡ ἐμὴ αἴσθησις—τῆς γὰρ ἐμῆς οὐσίας ἀεί ἐστιν—καὶ ἐγὼ κριτὴς κατὰ τὸν Πρωταγόραν τῶν τε ὄντων ἐμοὶ ὡς ἔστι, καὶ τῶν μὴ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν.

ΘΕΑΙ. ἔοικεν.

160dSokrates: O hâlde hiç yanılmıyor, var olan ya da oluşan şeyler hakkında düşüncemde hiç sürçmüyorsam, hissettiğim şeylerin epistēmē'sine nasıl sahip olmayayım?

Theaitetos: Sahip olmaman hiçbir şekilde mümkün değil.

Sokrates: Demek ki epistēmē'nin histen başka bir şey olmadığını söylerken çok güzel söylemişsin. Üç görüş aynı yere çıkıyor: Homeros'a, Herakleitos'a ve bütün o soydan olanlara göre her şey akıntılar gibi hareket eder; en bilge Protagoras'a göre insan her şeyin ölçüsüdür; Theaitetos'a göre de, durum böyle olduğuna göre, epistēmē his olur.

160d

ΣΩ. πῶς ἂν οὖν ἀψευδὴς ὢν καὶ μὴ πταίων τῇ διανοίᾳ περὶ τὰ ὄντα ἢ γιγνόμενα οὐκ ἐπιστήμων ἂν εἴην ὧνπερ αἰσθητής;

ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ὅπως οὔ.

ΣΩ. παγκάλως ἄρα σοι εἴρηται ὅτι ἐπιστήμη οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ αἴσθησις, καὶ εἰς ταὐτὸν συμπέπτωκεν, κατὰ μὲν Ὅμηρον καὶ Ἡράκλειτον καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον φῦλον οἷον ῥεύματα κινεῖσθαι τὰ πάντα, κατὰ δὲ Πρωταγόραν τὸν σοφώτατον πάντων χρημάτων ἄνθρωπον μέτρον εἶναι, κατὰ

160eÖyle değil mi, Theaitetos? Bunun senin yeni doğmuş çocuğun, benim de ebelik ederek doğurttuğum şey olduğunu söyleyelim mi? Yoksa sen ne dersin?

Theaitetos: Zorunlu olarak öyle, Sokrates.

Sokrates: Bunu, her ne ise, görünüşe göre nihayet güçbela doğurduk. Doğumdan sonra da onun amphidromia'sını, yani yeni doğanın ocağın etrafında koşturulduğu şenliği, gerçekten de logos'la çepeçevre dolaşarak yapmalıyız. Doğanın beslenmeye değmez, rüzgâr yumurtası gibi boş ve sahte bir şey olduğu gözümüzden kaçmasın.

160e

δὲ Θεαίτητον τούτων οὕτως ἐχόντων αἴσθησιν ἐπιστήμην γίγνεσθαι. ἦ γάρ, ὦ Θεαίτητε; φῶμεν τοῦτο σὸν μὲν εἶναι οἷον νεογενὲς παιδίον, ἐμὸν δὲ μαίευμα; ἢ πῶς λέγεις;

ΘΕΑΙ. οὕτως ἀνάγκη, ὦ Σώκρατες.

ΣΩ. τοῦτο μὲν δή, ὡς ἔοικεν, μόλις ποτὲ ἐγεννήσαμεν, ὅτι δή ποτε τυγχάνει ὄν. μετὰ δὲ τὸν τόκον τὰ ἀμφιδρόμια αὐτοῦ ὡς ἀληθῶς ἐν κύκλῳ περιθρεκτέον τῷ λόγῳ, σκοπουμένους μὴ λάθῃ ἡμᾶς οὐκ ἄξιον ὂν τροφῆς τὸ γιγνόμενον,

161aYoksa sen, ne olursa olsun kendi çocuğunu beslemek, onu terk etmemek gerektiğini mi düşünüyorsun? Yoksa sınandığını görmeye katlanacak, biri onu ilk çocuğunmuş gibi elinden alırsa pek de öfkelenmeyecek misin?

Theodoros: Theaitetos katlanır, Sokrates; hiç de huysuz değildir. Ama tanrı aşkına söyle: Bu nerede yine öyle değil?

Sokrates: Ne söz meraklısı, ne iyi yürekli adamsın, Theodoros! Beni bir söz torbası sanıyorsun; içimden kolayca bir söz çıkarıp bunun da öyle olmadığını söyleyeceğimi düşünüyorsun.

161a

ἀλλὰ ἀνεμιαῖόν τε καὶ ψεῦδος. ἢ σὺ οἴει πάντως δεῖν τό γε σὸν τρέφειν καὶ μὴ ἀποτιθέναι, ἢ καὶ ἀνέξῃ ἐλεγχόμενον ὁρῶν, καὶ οὐ σφόδρα χαλεπανεῖς ἐάν τις σοῦ ὡς πρωτοτόκου αὐτὸ ὑφαιρῇ;

ΘΕΟ. ἀνέξεται, ὦ Σώκρατες, Θεαίτητος· οὐδαμῶς γὰρ δύσκολος. ἀλλὰ πρὸς θεῶν εἰπὲ ᾗ αὖ οὐχ οὕτως ἔχει;

ΣΩ. φιλόλογός γʼ εἶ ἀτεχνῶς καὶ χρηστός, ὦ Θεόδωρε, ὅτι με οἴει λόγων τινὰ εἶναι θύλακον καὶ ῥᾳδίως ἐξελόντα

161bOlup biteni fark etmiyorsun: Sözlerin hiçbiri benden çıkmaz, daima benimle konuşan kişiden çıkar. Ben ise ufak bir şeyden fazlasını bilmem: başka bir bilgeden bir logos alıp onu makul bir ölçüyle karşılayabilmeyi. Şimdi de kendim bir şey söylemeye değil, bunu bu delikanlıdan almaya çalışacağım.

Theodoros: Daha güzel söylüyorsun, Sokrates; öyle yap.

Sokrates: Peki Theodoros, dostun Protagoras'ın neyine hayret ediyorum, biliyor musun?

161b

ἐρεῖν ὡς οὐκ αὖ ἔχει οὕτω ταῦτα· τὸ δὲ γιγνόμενον οὐκ ἐννοεῖς, ὅτι οὐδεὶς τῶν λόγων ἐξέρχεται παρʼ ἐμοῦ ἀλλʼ ἀεὶ παρὰ τοῦ ἐμοὶ προσδιαλεγομένου, ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἐπίσταμαι πλέον πλὴν βραχέος, ὅσον λόγον παρʼ ἑτέρου σοφοῦ λαβεῖν καὶ ἀποδέξασθαι μετρίως. καὶ νῦν τοῦτο παρὰ τοῦδε πειράσομαι, οὔ τι αὐτὸς εἰπεῖν.

ΘΕΟ. σὺ κάλλιον, ὦ Σώκρατες, λέγεις· καὶ ποίει οὕτως.

ΣΩ. οἶσθʼ οὖν, ὦ Θεόδωρε, ὃ θαυμάζω τοῦ ἑταίρου σου Πρωταγόρου;

161cTheodoros: Neyine?

Sokrates: Söylediği öteki şeyler pek hoşuma gitti: Her birine ne görünüyorsa onun öyle de olduğu. Ama sözünün başlangıcına hayret ettim: Hakikat'ine başlarken her şeyin ölçüsünün domuz ya da köpek başlı maymun ya da his sahibi yaratıklar arasında daha da tuhaf bir şey olduğunu neden söylemedi? Böylece söze heybetli ve bizi pek küçümseyen bir tavırla başlamış olur; biz onu bilgeliğinden ötürü bir tanrıymış gibi hayranlıkla seyrederken, onun aslında phronēsis bakımından bir kurbağa yavrusundan bile üstün olmadığını — bırakın başka bir insanı — göstermiş olurdu.

161c

ΘΕΟ. τὸ ποῖον;

ΣΩ. τὰ μὲν ἄλλα μοι πάνυ ἡδέως εἴρηκεν, ὡς τὸ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ ἔστιν· τὴν δʼ ἀρχὴν τοῦ λόγου τεθαύμακα, ὅτι οὐκ εἶπεν ἀρχόμενος τῆς Ἀληθείας ὅτι πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ὗς ἢ κυνοκέφαλος ἤ τι ἄλλο ἀτοπώτερον τῶν ἐχόντων αἴσθησιν, ἵνα μεγαλοπρεπῶς καὶ πάνυ καταφρονητικῶς ἤρξατο ἡμῖν λέγειν, ἐνδεικνύμενος ὅτι ἡμεῖς μὲν αὐτὸν ὥσπερ θεὸν ἐθαυμάζομεν ἐπὶ σοφίᾳ, ὁ δʼ ἄρα

161dYoksa ne diyelim, Theodoros? Eğer herkesin his yoluyla edindiği kanaat kendisi için doğru olacaksa; kimse bir başkasının hâlini ondan daha iyi ayırt edemeyecek, kimse bir başkasının kanaatinin doğru mu yanlış mı olduğunu incelemeye ondan daha yetkili olmayacaksa; tersine, sık sık söylendiği gibi, herkes yalnız kendi kanaatlerini kendisi edinecek ve bunların hepsi doğru ve hakiki olacaksa — o zaman, dostum, nasıl oluyor da Protagoras bilge sayılıyor, hatta başkalarına yüksek ücretlerle hocalık etmeye haklı olarak layık görülüyor da biz ondan daha cahil sayılıyoruz ve, her birimiz kendi bilgeliğimizin ölçüsü olduğumuz hâlde, onun yanına gidip ders almamız gerekiyordu?

161d

ἐτύγχανεν ὢν εἰς φρόνησιν οὐδὲν βελτίων βατράχου γυρίνου, μὴ ὅτι ἄλλου του ἀνθρώπων. ἢ πῶς λέγωμεν, ὦ Θεόδωρε; εἰ γὰρ δὴ ἑκάστῳ ἀληθὲς ἔσται ὃ ἂν διʼ αἰσθήσεως δοξάζῃ, καὶ μήτε τὸ ἄλλου πάθος ἄλλος βέλτιον διακρινεῖ, μήτε τὴν δόξαν κυριώτερος ἔσται ἐπισκέψασθαι ἕτερος τὴν ἑτέρου ὀρθὴ ἢ ψευδής, ἀλλʼ ὃ πολλάκις εἴρηται, αὐτὸς τὰ αὑτοῦ ἕκαστος μόνος δοξάσει, ταῦτα δὲ πάντα ὀρθὰ καὶ ἀληθῆ, τί δή ποτε, ὦ ἑταῖρε, Πρωταγόρας μὲν σοφός, ὥστε καὶ ἄλλων

161eProtagoras'ın bunları halkın gönlünü okşamak için söylediğini nasıl söylemeyelim? Benim ve ebelik tekhnē'min ne kadar gülünç duruma düştüğünü hiç söylemiyorum bile; sanırım karşılıklı konuşarak araştırma uğraşının tamamı da aynı duruma düşüyor. Çünkü herkesin izlenimleri ve kanaatleri doğru olduğuna göre, bunları incelemeye ve birbirimizinkini çürütmeye kalkışmak, eğer Protagoras'ın Hakikat'i hakikatse ve kitabın kutsal mabedinden şaka olsun diye seslenmiyorsa, uzun ve gürültülü bir saçmalık olmaz mı?

161e

διδάσκαλος ἀξιοῦσθαι δικαίως μετὰ μεγάλων μισθῶν, ἡμεῖς δὲ ἀμαθέστεροί τε καὶ φοιτητέον ἡμῖν ἦν παρʼ ἐκεῖνον, μέτρῳ ὄντι αὐτῷ ἑκάστῳ τῆς αὑτοῦ σοφίας; ταῦτα πῶς μὴ φῶμεν δημούμενον λέγειν τὸν Πρωταγόραν; τὸ δὲ δὴ ἐμόν τε καὶ τῆς ἐμῆς τέχνης τῆς μαιευτικῆς σιγῶ ὅσον γέλωτα ὀφλισκάνομεν, οἶμαι δὲ καὶ σύμπασα ἡ τοῦ διαλέγεσθαι πραγματεία. τὸ γὰρ ἐπισκοπεῖν καὶ ἐπιχειρεῖν ἐλέγχειν τὰς ἀλλήλων φαντασίας τε καὶ δόξας, ὀρθὰς ἑκάστου οὔσας, οὐ μακρὰ

162aTheodoros: Sokrates, adam benim dostumdur, az önce senin de söylediğin gibi. Bu yüzden Protagoras'ın benim onaylarımla çürütülmesine razı olamam; ama kanaatime aykırı olarak sana karşı direnmek de istemem. Öyleyse yine Theaitetos'u al; az önce de sana pek uyumlu cevaplar veriyor görünüyordu.

162a

μὲν καὶ διωλύγιος φλυαρία, εἰ ἀληθὴς ἡ Ἀλήθεια Πρωταγόρου ἀλλὰ μὴ παίζουσα ἐκ τοῦ ἀδύτου τῆς βίβλου ἐφθέγξατο;

ΘΕΟ. ὦ Σώκρατες, φίλος ἁνήρ, ὥσπερ σὺ νυνδὴ εἶπες. οὐκ ἂν οὖν δεξαίμην διʼ ἐμοῦ ὁμολογοῦντος ἐλέγχεσθαι Πρωταγόραν, οὐδʼ αὖ σοὶ παρὰ δόξαν ἀντιτείνειν. τὸν οὖν Θεαίτητον πάλιν λαβέ· πάντως καὶ νυνδὴ μάλʼ ἐμμελῶς σοι ἐφαίνετο ὑπακούειν.

162bSokrates: Peki Theodoros, Lakedaimon'a gidip güreş meydanlarında başkalarını çıplak seyretseydin, hem de bazıları pek biçimsizken, sen de soyunup onların yanında kendi endamını göstermemeyi uygun bulur muydun?

Theodoros: Bana izin verecek ve sözümü dinleyeceklerse neden bulmayayım? Tıpkı şimdi de sizi ikna edeceğimi umduğum gibi: Beni seyretmeye bırakın, artık kaskatı kesilmiş olan beni idman yerine sürüklemeyin; daha genç ve daha esnek olanla güreşin.

Sokrates: Sana hoş geliyorsa, Theodoros, bana da kötü gelmez, derler atasözü meraklıları.

162b

ΣΩ. ἆρα κἂν εἰς Λακεδαίμονα ἐλθών, ὦ Θεόδωρε, πρὸς τὰς παλαίστρας ἀξιοῖς ἂν ἄλλους θεώμενος γυμνούς, ἐνίους φαύλους, αὐτὸς μὴ ἀντεπιδεικνύναι τὸ εἶδος παραποδυόμενος;

ΘΕΟ. ἀλλὰ τί μὴν δοκεῖς, εἴπερ μέλλοιέν μοι ἐπιτρέψειν καὶ πείσεσθαι; ὥσπερ νῦν οἶμαι ὑμᾶς πείσειν ἐμὲ μὲν ἐᾶν θεᾶσθαι καὶ μὴ ἕλκειν πρὸς τὸ γυμνάσιον σκληρὸν ἤδη ὄντα, τῷ δὲ δὴ νεωτέρῳ τε καὶ ὑγροτέρῳ ὄντι προσπαλαίειν.

ΣΩ. ἀλλʼ εἰ οὕτως, ὦ Θεόδωρε, σοὶ φίλον, οὐδʼ ἐμοὶ

162cÖyleyse yine bilge Theaitetos'a dönmeliyiz. Söyle bakalım, Theaitetos, önce az önce üzerinden geçtiğimiz şeyler hakkında: Birdenbire bilgelik bakımından herhangi bir insandan, hatta tanrıdan geri olmadığının ortaya çıkmasına sen de hayret etmiyor musun? Yoksa Protagoras'ın ölçüsünün tanrılar için insanlar için olduğundan daha az geçerli olduğunu mu sanıyorsun?

Theaitetos: Zeus adına, hayır, sanmıyorum. Sorduğun şeye de çok hayret ediyorum. Çünkü her birine ne görünüyorsa, kime öyle görünüyorsa onun için öyle de olduğunu nasıl söylediklerini incelerken, bu bana çok doğru bir söz gibi görünüyordu; şimdi ise birden tam tersine döndü.

162c

ἐχθρόν, φασὶν οἱ παροιμιαζόμενοι. πάλιν δὴ οὖν ἐπὶ τὸν σοφὸν Θεαίτητον ἰτέον. λέγε δή, ὦ Θεαίτητε, πρῶτον μὲν ἃ νυνδὴ διήλθομεν, ἆρα οὐ σὺ θαυμάζεις εἰ ἐξαίφνης οὕτως ἀναφανήσῃ μηδὲν χείρων εἰς σοφίαν ὁτουοῦν ἀνθρώπων ἢ καὶ θεῶν; ἢ ἧττόν τι οἴει τὸ Πρωταγόρειον μέτρον εἰς θεοὺς ἢ εἰς ἀνθρώπους λέγεσθαι;

ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε· καὶ ὅπερ γε ἐρωτᾷς, πάνυ θαυμάζω. ἡνίκα γὰρ διῇμεν ὃν τρόπον λέγοιεν τὸ δοκοῦν

162dSokrates: Gençsin de ondan, sevgili çocuğum; halk hitabetine çabucak kulak verip ikna oluyorsun. Çünkü Protagoras ya da onun yerine başka biri buna şöyle cevap verecektir: "Ey soylu çocuklar ve ihtiyarlar, bir araya oturmuş nutuk atıyorsunuz. Tanrıları ortaya getiriyorsunuz — ben ise onların var olup olmadıkları hakkında konuşmayı da yazmayı da bir kenara bırakıyorum — ve kalabalığın dinlerken hoşuna gidecek şeyleri söylüyorsunuz: Bilgelik bakımından her insanın herhangi bir hayvandan hiçbir farkı olmazsa bunun ne korkunç olacağını.

162d

ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι τῷ δοκοῦντι, πάνυ μοι εὖ ἐφαίνετο λέγεσθαι· νῦν δὲ τοὐναντίον τάχα μεταπέπτωκεν.

ΣΩ. νέος γὰρ εἶ, ὦ φίλε παῖ· τῆς οὖν δημηγορίας ὀξέως ὑπακούεις καὶ πείθῃ. πρὸς γὰρ ταῦτα ἐρεῖ Πρωταγόρας ἤ τις ἄλλος ὑπὲρ αὐτοῦ· ὦ γενναῖοι παῖδές τε καὶ γέροντες, δημηγορεῖτε συγκαθεζόμενοι, θεούς τε εἰς τὸ μέσον ἄγοντες,

162eAma hiçbir ispat, hiçbir zorunluluk ortaya koymuyorsunuz; akla yatkın görünene başvuruyorsunuz. Theodoros ya da geometricilerden başka biri geometri yaparken ona başvurmak isteseydi, beş para etmezdi. Öyleyse sen de Theodoros da, bu kadar mühim şeyler hakkında söylenen sözleri inandırıcı laflara ve akla yatkın görünen şeylere dayanarak kabul edip etmeyeceğinizi bir düşünün."

162e

οὓς ἐγὼ ἔκ τε τοῦ λέγειν καὶ τοῦ γράφειν περὶ αὐτῶν ὡς εἰσὶν ἢ ὡς οὐκ εἰσίν, ἐξαιρῶ, καὶ ἃ οἱ πολλοὶ ἂν ἀποδέχοιντο ἀκούοντες, λέγετε ταῦτα, ὡς δεινὸν εἰ μηδὲν διοίσει εἰς σοφίαν ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων βοσκήματος ὁτουοῦν· ἀπόδειξιν δὲ καὶ ἀνάγκην οὐδʼ ἡντινοῦν λέγετε ἀλλὰ τῷ εἰκότι χρῆσθε, ᾧ εἰ ἐθέλοι Θεόδωρος ἢ ἄλλος τις τῶν γεωμετρῶν χρώμενος γεωμετρεῖν, ἄξιος οὐδʼ ἑνὸς μόνου ἂν εἴη. σκοπεῖτε οὖν σύ τε καὶ Θεόδωρος εἰ ἀποδέξεσθε πιθανολογίᾳ τε καὶ εἰκόσι

163aTheaitetos: Ama bu adil olmaz, Sokrates; ne sen ne de biz böyle bir şey söyleriz.

Sokrates: O hâlde, görünüşe göre, hem senin hem de Theodoros'un sözüne göre başka bir yoldan incelemeliyiz.

Theaitetos: Elbette başka bir yoldan.

Sokrates: Şu yoldan inceleyelim: epistēmē ile his aynı şey midir, farklı mı? Çünkü bütün logos'umuz bir bakıma buna yönelmişti; bu kadar çok tuhaf şeyi de bunun uğruna kurcaladık. Öyle değil mi?

Theaitetos: Kesinlikle.

163a

περὶ τηλικούτων λεγομένους λόγους.

ΘΕΑΙ. ἀλλʼ οὐ δίκαιον, ὦ Σώκρατες, οὔτε σὺ οὔτε ἂν ἡμεῖς φαῖμεν.

ΣΩ. ἄλλῃ δὴ σκεπτέον, ὡς ἔοικεν, ὡς ὅ τε σὸς καὶ ὁ Θεοδώρου λόγος.

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν ἄλλῃ.

ΣΩ. τῇδε δὴ σκοπῶμεν εἰ ἄρα ἐστὶν ἐπιστήμη τε καὶ αἴσθησις ταὐτὸν ἢ ἕτερον. εἰς γὰρ τοῦτό που πᾶς ὁ λόγος ἡμῖν ἔτεινεν, καὶ τούτου χάριν τὰ πολλὰ καὶ ἄτοπα ταῦτα ἐκινήσαμεν. οὐ γάρ;

ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.

163bSokrates: Peki görerek ya da işiterek hissettiğimiz her şeyi aynı zamanda bildiğimizi de kabul edecek miyiz? Örneğin barbarların dilini öğrenmeden önce, konuştuklarında onları işitmediğimizi mi söyleyeceğiz, yoksa hem işittiğimizi hem de söylediklerini bildiğimizi mi? Ya da harfleri bilmeden onlara baktığımızda, görmediğimizi mi, yoksa gördüğümüze göre bildiğimizi mi ısrarla ileri süreceğiz?

Theaitetos: Onların tam da gördüğümüz ve işittiğimiz yanını bildiğimizi söyleyeceğiz, Sokrates: Harflerin şeklini ve rengini hem görür hem biliriz; seslerin tizliğini ve pesliğini hem işitir hem biliriz. Ama yazı hocalarının ve tercümanların bunlar hakkında öğrettiklerini ne görerek ya da işiterek hissederiz ne de biliriz.

163b

ΣΩ. ἦ οὖν ὁμολογήσομεν, ἃ τῷ ὁρᾶν αἰσθανόμεθα ἢ τῷ ἀκούειν, πάντα ταῦτα ἅμα καὶ ἐπίστασθαι; οἷον τῶν βαρβάρων πρὶν μαθεῖν τὴν φωνὴν πότερον οὐ φήσομεν ἀκούειν ὅταν φθέγγωνται, ἢ ἀκούειν τε καὶ ἐπίστασθαι ἃ λέγουσι; καὶ αὖ γράμματα μὴ ἐπιστάμενοι, βλέποντες εἰς αὐτὰ πότερον οὐχ ὁρᾶν ἢ ἐπίστασθαι εἴπερ ὁρῶμεν διισχυριούμεθα;

ΘΕΑΙ. αὐτό γε, ὦ Σώκρατες, τοῦτο αὐτῶν, ὅπερ ὁρῶμέν τε καὶ ἀκούομεν, ἐπίστασθαι φήσομεν· τῶν μὲν γὰρ τὸ σχῆμα καὶ τὸ χρῶμα ὁρᾶν τε καὶ ἐπίστασθαι, τῶν δὲ τὴν

163cSokrates: Pek güzel, Theaitetos. Gelişip serpilmen için buna itiraz etmeye değmez. Ama bak, şu başka şey de üstümüze geliyor; onu nasıl savuşturacağımızı düşün.

Theaitetos: Hangisi?

163c

ὀξύτητα καὶ βαρύτητα ἀκούειν τε ἅμα καὶ εἰδέναι· ἃ δὲ οἵ τε γραμματισταὶ περὶ αὐτῶν καὶ οἱ ἑρμηνῆς διδάσκουσιν, οὔτε αἰσθάνεσθαι τῷ ὁρᾶν ἢ ἀκούειν οὔτε ἐπίστασθαι.

ΣΩ. ἄριστά γʼ, ὦ Θεαίτητε, καὶ οὐκ ἄξιόν σοι πρὸς ταῦτα ἀμφισβητῆσαι, ἵνα καὶ αὐξάνῃ. ἀλλʼ ὅρα δὴ καὶ τόδε ἄλλο προσιόν, καὶ σκόπει πῇ αὐτὸ διωσόμεθα.

ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;

163dSokrates: Şu: Biri şöyle sorsa: "Bir kimsenin, bir zamanlar bileni olduğu bir şeyin hatırasını hâlâ taşıyor ve koruyorken, tam da hatırladığı o anda hatırladığı şeyi bilmemesi mümkün müdür?" Galiba lafı uzatıyorum; demek istediğim şu: Bir şeyi öğrenmiş biri onu hatırladığı hâlde bilmeyebilir mi?

Theaitetos: Nasıl olur, Sokrates? Söylediğin şey bir ucube olurdu.

Sokrates: Yoksa ben mi saçmalıyorum? Ama düşün: Görmenin hissetmek, görüşün de his olduğunu söylemiyor musun?

Theaitetos: Söylüyorum.

163d

ΣΩ. τὸ τοιόνδε· εἴ τις ἔροιτο· ἆρα δυνατὸν ὅτου τις ἐπιστήμων γένοιτό ποτε, ἔτι ἔχοντα μνήμην αὐτοῦ τούτου καὶ σῳζόμενον, τότε ὅτε μέμνηται μὴ ἐπίστασθαι αὐτὸ τοῦτο ὃ μέμνηται; μακρολογῶ δέ, ὡς ἔοικε, βουλόμενος ἐρέσθαι εἰ μαθών τίς τι μεμνημένος μὴ οἶδε.

ΘΕΑΙ. καὶ πῶς, ὦ Σώκρατες; τέρας γὰρ ἂν εἴη ὃ λέγεις.

ΣΩ. μὴ οὖν ἐγὼ ληρῶ; σκόπει δέ. ἆρα τὸ ὁρᾶν οὐκ αἰσθάνεσθαι λέγεις καὶ τὴν ὄψιν αἴσθησιν;

ΘΕΑΙ. ἔγωγε.

163eSokrates: O hâlde bir şeyi gören kimse, az önceki logos'a göre gördüğü şeyin bileni olmuştur, değil mi?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Peki? Hatıra diye bir şeyden söz etmiyor musun?

Theaitetos: Evet.

Sokrates: Hiçbir şeyin hatırası mı, yoksa bir şeyin mi?

Theaitetos: Bir şeyin elbette.

Sokrates: İnsanın öğrendiği ve hissettiği şeylerin, bu türden şeylerin değil mi?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: İnsan gördüğü bir şeyi bazen hatırlar, değil mi?

Theaitetos: Hatırlar.

Sokrates: Gözlerini kapadığında da mı? Yoksa bunu yapınca unutur mu?

Theaitetos: Bunu söylemek korkunç olur, Sokrates.

163e

ΣΩ. οὐκοῦν ὁ ἰδών τι ἐπιστήμων ἐκείνου γέγονεν ὃ εἶδεν κατὰ τὸν ἄρτι λόγον;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. τί δέ; μνήμην οὐ λέγεις μέντοι τι;

ΘΕΑΙ. ναί.

ΣΩ. πότερον οὐδενὸς ἢ τινός;

ΘΕΑΙ. τινὸς δήπου.

ΣΩ. οὐκοῦν ὧν ἔμαθε καὶ ὧν ᾔσθετο, τοιουτωνί τινων;

ΘΕΑΙ. τί μήν;

ΣΩ. ὃ δὴ εἶδέ τις, μέμνηταί που ἐνίοτε;

ΘΕΑΙ. μέμνηται.

ΣΩ. ἦ καὶ μύσας; ἢ τοῦτο δράσας ἐπελάθετο;

ΘΕΑΙ. ἀλλὰ δεινόν, ὦ Σώκρατες, τοῦτό γε φάναι.

164aSokrates: Yine de önceki logos'u kurtaracaksak söylememiz gerekir; yoksa o elden gider.

Theaitetos: Zeus adına, ben de bir şeyden şüpheleniyorum, ama yeterince kavrayamıyorum. Nasıl olduğunu söyle.

Sokrates: Şöyle: Gören kimse gördüğü şeyin bileni olmuştur, diyoruz; çünkü görüşün, hissin ve epistēmē'nin aynı şey olduğu kabul edildi.

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Ama gören ve gördüğü şeyin bileni olmuş kimse gözlerini kaparsa onu hatırlar, ama görmez. Öyle değil mi?

Theaitetos: Evet.

164a

ΣΩ. δεῖ γε μέντοι, εἰ σώσομεν τὸν πρόσθε λόγον· εἰ δὲ μή, οἴχεται.

ΘΕΑΙ. καὶ ἐγώ, νὴ τὸν Δία, ὑποπτεύω, οὐ μὴν ἱκανῶς γε συννοῶ· ἀλλʼ εἰπὲ πῇ.

ΣΩ. τῇδε· ὁ μὲν ὁρῶν ἐπιστήμων, φαμέν, τούτου γέγονεν οὗπερ ὁρῶν· ὄψις γὰρ καὶ αἴσθησις καὶ ἐπιστήμη ταὐτὸν ὡμολόγηται.

ΘΕΑΙ. πάνυ γε.

ΣΩ. ὁ δέ γε ὁρῶν καὶ ἐπιστήμων γεγονὼς οὗ ἑώρα, ἐὰν μύσῃ, μέμνηται μέν, οὐχ ὁρᾷ δὲ αὐτό. ἦ γάρ;

ΘΕΑΙ. ναί.

164bSokrates: Ama "görüyor" "biliyor" demekse, "görmüyor" da "bilmiyor" demektir.

Theaitetos: Doğru.

Sokrates: Demek ki insanın bir şeyin bileni olduktan sonra, onu hâlâ hatırladığı hâlde, görmediği için bilmemesi sonucu çıkıyor. Böyle bir şey olursa bir ucube olacağını söylemiştik.

Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.

Sokrates: Demek ki biri epistēmē ile hissin aynı şey olduğunu söylerse imkânsız bir şey ortaya çıkıyor gibi.

Theaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: O hâlde her birinin ayrı bir şey olduğunu söylemeliyiz.

Theaitetos: Galiba.

164b

ΣΩ. τὸ δέ γε οὐχ ὁρᾷ οὐκ ἐπίσταταί ἐστιν, εἴπερ καὶ τὸ ὁρᾷ ἐπίσταται.

ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.

ΣΩ. συμβαίνει ἄρα, οὗ τις ἐπιστήμων ἐγένετο, ἔτι μεμνημένον αὐτὸν μὴ ἐπίστασθαι, ἐπειδὴ οὐχ ὁρᾷ· ὃ τέρας ἔφαμεν ἂν εἶναι εἰ γίγνοιτο.

ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις.

ΣΩ. τῶν ἀδυνάτων δή τι συμβαίνειν φαίνεται ἐάν τις ἐπιστήμην καὶ αἴσθησιν ταὐτὸν φῇ εἶναι.

ΘΕΑΙ. ἔοικεν.

ΣΩ. ἄλλο ἄρα ἑκάτερον φατέον.

ΘΕΑΙ. κινδυνεύει.

164cSokrates: Peki epistēmē ne olabilir? Görünüşe göre yeniden baştan başlamak gerekecek. Gerçi ne yapmak üzereyiz, Theaitetos?

Theaitetos: Ne hakkında?

Sokrates: Bana öyle geliyor ki soysuz bir horoz gibi, daha galip gelmeden logos'tan sıçrayıp ötmeye başladık.

Theaitetos: Nasıl yani?

Sokrates: Çekişmeci tartışmacılar gibi, kelimelerin uyuşmasına dayanarak anlaşmalar yapıyor ve logos'a böyle bir yolla üstün gelmekle yetiniyor gibiyiz. Yarışmacı değil filozof olduğumuzu söylerken, farkında olmadan o pek usta adamların yaptığının aynısını yapıyoruz.

164c

ΣΩ. τί οὖν δῆτʼ ἂν εἴη ἐπιστήμη; πάλιν ἐξ ἀρχῆς, ὡς ἔοικεν, λεκτέον. καίτοι τί ποτε μέλλομεν, ὦ Θεαίτητε, δρᾶν;

ΘΕΑΙ. τίνος πέρι;

ΣΩ. φαινόμεθά μοι ἀλεκτρυόνος ἀγεννοῦς δίκην πρὶν νενικηκέναι ἀποπηδήσαντες ἀπὸ τοῦ λόγου ᾁδειν.

ΘΕΑΙ. πῶς δή;

ΣΩ. ἀντιλογικῶς ἐοίκαμεν πρὸς τὰς τῶν ὀνομάτων ὁμολογίας ἀνομολογησάμενοι καὶ τοιούτῳ τινὶ περιγενόμενοι τοῦ λόγου ἀγαπᾶν, καὶ οὐ φάσκοντες ἀγωνισταὶ ἀλλὰ φιλόσοφοι

164dTheaitetos: Ne demek istediğini henüz anlamıyorum.

Sokrates: Peki, bu konuda ne düşündüğümü açıklamaya çalışayım. Bir şeyi öğrenmiş ve onu hatırlayan birinin onu bilmeyip bilemeyeceğini sorduk. Gören ve gözlerini kapayan kimsenin hatırladığını ama görmediğini gösterince, onun bilmediğini, hem de aynı anda hatırladığını göstermiş olduk; bunun ise imkânsız olduğunu. İşte böylece Protagoras'ın masalı yok oldu, epistēmē ile hissin aynı şey olduğunu söyleyen seninki de onunla birlikte.

164d

εἶναι λανθάνομεν ταὐτὰ ἐκείνοις τοῖς δεινοῖς ἀνδράσιν ποιοῦντες.

ΘΕΑΙ. οὔπω μανθάνω ὅπως λέγεις.

ΣΩ. ἀλλʼ ἐγὼ πειράσομαι δηλῶσαι περὶ αὐτῶν ὅ γε δὴ νοῶ. ἠρόμεθα γὰρ δὴ εἰ μαθὼν καὶ μεμνημένος τίς τι μὴ ἐπίσταται, καὶ τὸν ἰδόντα καὶ μύσαντα μεμνημένον ὁρῶντα δὲ οὒ ἀποδείξαντες, οὐκ εἰδότα ἀπεδείξαμεν καὶ ἅμα μεμνημένον· τοῦτο δʼ εἶναι ἀδύνατον. καὶ οὕτω δὴ μῦθος ἀπώλετο ὁ Πρωταγόρειος, καὶ ὁ σὸς ἅμα ὁ τῆς ἐπιστήμης καὶ αἰσθήσεως ὅτι ταὐτόν ἐστιν.

164eTheaitetos: Öyle görünüyor.

Sokrates: Bence, dostum, öteki masalın babası yaşasaydı böyle olmazdı; onu pek çok yoldan savunurdu. Oysa şimdi o öksüz kalmışken biz onu hırpalıyoruz. Protagoras'ın geride bıraktığı vasiler bile ona yardım etmek istemiyor; işte Theodoros da onlardan biri. Öyleyse adalet uğruna ona yardım etmeyi kendimiz göze alacağız.

Theodoros: Onun mirasının vasisi ben değilim, Sokrates; daha çok Hipponikos oğlu Kallias'tır.

164e

ΘΕΑΙ. φαίνεται.

ΣΩ. οὔ τι ἄν, οἶμαι, ὦ φίλε, εἴπερ γε ὁ πατὴρ τοῦ ἑτέρου μύθου ἔζη, ἀλλὰ πολλὰ ἂν ἤμυνε· νῦν δὲ ὀρφανὸν αὐτὸν ἡμεῖς προπηλακίζομεν. καὶ γὰρ οὐδʼ οἱ ἐπίτροποι, οὓς Πρωταγόρας κατέλιπεν, βοηθεῖν ἐθέλουσιν, ὧν Θεόδωρος εἷς ὅδε. ἀλλὰ δὴ αὐτοὶ κινδυνεύσομεν τοῦ δικαίου ἕνεκʼ αὐτῷ βοηθεῖν.

ΘΕΟ. οὐ γὰρ ἐγώ, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ μᾶλλον Καλλίας

165aBiz ise nasılsa soyut tartışmalardan erkenden geometriye yöneldik. Yine de ona yardım edersen sana minnettar oluruz.

Sokrates: Güzel söylüyorsun, Theodoros. Öyleyse benim yardımıma bir bak. Kişi, evet ya da hayır derken çoğunlukla kullanmaya alıştığımız kelimelere dikkat etmezse, az öncekilerden de korkunç şeyleri kabul edebilir. Bunun nasıl olduğunu sana mı anlatayım, Theaitetos'a mı?

Theodoros: Herkese anlat, ama cevabı genç olan versin; yanılırsa daha az mahcup olur.

165a

ὁ Ἱππονίκου τῶν ἐκείνου ἐπίτροπος· ἡμεῖς δέ πως θᾶττον ἐκ τῶν ψιλῶν λόγων πρὸς τὴν γεωμετρίαν ἀπενεύσαμεν. χάριν γε μέντοι σοὶ ἕξομεν ἐὰν αὐτῷ βοηθῇς.

ΣΩ. καλῶς λέγεις, ὦ Θεόδωρε. σκέψαι οὖν τήν γʼ ἐμὴν βοήθειαν. τῶν γὰρ ἄρτι δεινότερα ἄν τις ὁμολογήσειεν μὴ προσέχων τοῖς ῥήμασι τὸν νοῦν, ᾗ τὸ πολὺ εἰθίσμεθα φάναι τε καὶ ἀπαρνεῖσθαι. σοὶ λέγω ὅπῃ, ἢ Θεαιτήτῳ.

ΘΕΟ. εἰς τὸ κοινὸν μὲν οὖν, ἀποκρινέσθω δὲ ὁ νεώτερος·

165bSokrates: O hâlde en korkunç soruyu söylüyorum; sanırım şöyle bir şey: Bir şeyi bilen aynı kişinin, bildiği şeyi bilmemesi mümkün müdür?

Theodoros: Ne cevap vereceğiz, Theaitetos?

Theaitetos: İmkânsız, bence.

Sokrates: Görmeyi bilmek olarak koyarsan imkânsız değil. Çünkü atasözündeki gibi kuyuya sıkışmış hâlde, bu kaçış yolu olmayan soru karşısında ne yapacaksın: Pervasız bir adam elini senin bir gözüne kapayıp, kapalı gözünle elbiseyi görüp görmediğini sorduğunda?

165b

σφαλεὶς γὰρ ἧττον ἀσχημονήσει.

ΣΩ. λέγω δὴ τὸ δεινότατον ἐρώτημα, ἔστι δὲ οἶμαι τοιόνδε τι· ἆρα οἷόν τε τὸν αὐτὸν εἰδότα τι τοῦτο ὃ οἶδεν μὴ εἰδέναι;

ΘΕΟ. τί δὴ οὖν ἀποκρινούμεθα, ὦ Θεαίτητε;

ΘΕΑΙ. ἀδύνατόν που, οἶμαι ἔγωγε.

ΣΩ. οὔκ, εἰ τὸ ὁρᾶν γε ἐπίστασθαι θήσεις. τί γὰρ χρήσῃ ἀφύκτῳ ἐρωτήματι, τὸ λεγόμενον ἐν φρέατι συσχόμενος, ὅταν ἐρωτᾷ ἀνέκπληκτος ἀνήρ, καταλαβὼν τῇ χειρὶ

165cTheaitetos: Sanırım bu gözle görmediğimi, ama ötekiyle gördüğümü söylerim.

Sokrates: O hâlde aynı şeyi aynı anda hem görüyor hem görmüyorsun, öyle mi?

Theaitetos: Bir bakıma öyle.

Sokrates: "Ben böyle bir şey ortaya atmıyorum," diyecektir, "'nasıl' diye de sormadım; bildiğin şeyi bilmiyor da musun, diye sordum. Şimdi ise görmediğin şeyi görüyor olduğun ortaya çıkıyor. Görmenin bilmek, görmemenin de bilmemek olduğunu ise kabul etmiş bulunuyorsun. Bunlardan sana ne sonuç çıktığını hesapla."

165c

σοῦ τὸν ἕτερον ὀφθαλμόν, εἰ ὁρᾷς τὸ ἱμάτιον τῷ κατειλημμένῳ;

ΘΕΑΙ. οὐ φήσω οἶμαι τούτῳ γε, τῷ μέντοι ἑτέρῳ.

ΣΩ. οὐκοῦν ὁρᾷς τε καὶ οὐχ ὁρᾷς ἅμα ταὐτόν;

ΘΕΑΙ. οὕτω γέ πως.

ΣΩ. οὐδὲν ἐγώ, φήσει, τοῦτο οὔτε τάττω οὔτʼ ἠρόμην τὸ ὅπως, ἀλλʼ εἰ ὃ ἐπίστασαι, τοῦτο καὶ οὐκ ἐπίστασαι. νῦν δὲ ὃ οὐχ ὁρᾷς ὁρῶν φαίνῃ. ὡμολογηκὼς δὲ τυγχάνεις τὸ ὁρᾶν ἐπίστασθαι καὶ τὸ μὴ ὁρᾶν μὴ ἐπίστασθαι. ἐξ οὖν τούτων λογίζου τί σοι συμβαίνει.

165dTheaitetos: Hesaplıyorum: Varsaydığım şeylerin tersi çıkıyor.

Sokrates: Belki de, şaşılası dostum, biri sana daha başka sorular sorsaydı bu türden daha çok şey başına gelirdi: Bilmenin keskini ve körü olabilir mi, yakından bilip uzaktan bilmemek mümkün müdür, aynı şeyi yoğun ve hafif bilmek mümkün müdür ve daha binlerce şey. Epistēmē ile hissi aynı şey olarak koyduğun anda, sözlerde ücretle savaşan hafif silahlı bir asker pusuya yatıp bunları sorar, işitmeye, koku almaya ve bu tür öteki hislere hücum ederdi; seni sıkıştırıp bırakmadan çürütmeyi sürdürürdü, ta ki sen o çok imrenilen bilgeliğine hayran kalıp ayakların dolaşarak onun tuzağına düşene kadar. O zaman seni ele geçirip bağlar, ikinizin de uygun gördüğü bir fidye karşılığında salıverirdi.

165d

ΘΕΑΙ. ἀλλὰ λογίζομαι ὅτι τἀναντία οἷς ὑπεθέμην.

ΣΩ. ἴσως δέ γʼ, ὦ θαυμάσιε, πλείω ἂν τοιαῦτʼ ἔπαθες εἴ τίς σε προσηρώτα εἰ ἐπίστασθαι ἔστι μὲν ὀξύ, ἔστι δὲ ἀμβλύ, καὶ ἐγγύθεν μὲν ἐπίστασθαι, πόρρωθεν δὲ μή, καὶ σφόδρα καὶ ἠρέμα τὸ αὐτό, καὶ ἄλλα μυρία, ἃ ἐλλοχῶν ἂν πελταστικὸς ἀνὴρ μισθοφόρος ἐν λόγοις ἐρόμενος, ἡνίκʼ ἐπιστήμην καὶ αἴσθησιν ταὐτὸν ἔθου, ἐμβαλὼν ἂν εἰς τὸ ἀκούειν καὶ ὀσφραίνεσθαι καὶ τὰς τοιαύτας αἰσθήσεις, ἤλεγχεν

165eBelki "Peki Protagoras kendi görüşlerini savunmak için hangi logos'u söyleyecek?" diye soracaksın. Bunu söylemeye çalışalım mı?

Theaitetos: Elbette.

Sokrates: Onu savunmak için bizim söylediğimiz bütün bu şeyleri o da söyleyecek; sonra da sanırım bizi hor görerek üzerimize yürüyecek ve şöyle diyecek:

165e

ἂν ἐπέχων καὶ οὐκ ἀνιεὶς πρὶν θαυμάσας τὴν πολυάρατον σοφίαν συνεποδίσθης ὑπʼ αὐτοῦ, οὗ δή σε χειρωσάμενός τε καὶ συνδήσας ἤδη ἂν τότε ἐλύτρου χρημάτων ὅσων σοί τε κἀκείνῳ ἐδόκει. τίνʼ οὖν δὴ ὁ Πρωταγόρας, φαίης ἂν ἴσως, λόγον ἐπίκουρον τοῖς αὑτοῦ ἐρεῖ; ἄλλο τι πειρώμεθα λέγειν;

ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.

ΣΩ. ταῦτά τε δὴ πάντα ὅσα ἡμεῖς ἐπαμύνοντες αὐτῷ

166aBu iyi yürekli Sokrates'e bakın: Bir çocuğa, aynı kişinin aynı şeyi aynı anda hem hatırlayıp hem bilmemesinin mümkün olup olmadığı sorulmuş; çocuk korkmuş ve ilerisini göremediği için korkudan "hayır" demiş; Sokrates de bunu bahane edip beni sözlerinde gülünç duruma düşürdü. Oysa durum şudur, ey pek tembel Sokrates: Benim görüşlerimden birini soru sorarak incelediğinde, soruya muhatap olan kişi benim vereceğim cevabı verip yanılırsa çürütülen ben olurum; başka bir cevap verirse çürütülen soruya muhatap olanın kendisidir.

166a

λέγομεν, καὶ ὁμόσε οἶμαι χωρήσεται καταφρονῶν ἡμῶν καὶ λέγων· οὗτος δὴ ὁ Σωκράτης ὁ χρηστός, ἐπειδὴ αὐτῷ παιδίον τι ἐρωτηθὲν ἔδεισεν εἰ οἷόν τε τὸν αὐτὸν τὸ αὐτὸ μεμνῆσθαι ἅμα καὶ μὴ εἰδέναι, καὶ δεῖσαν ἀπέφησεν διὰ τὸ μὴ δύνασθαι προορᾶν, γέλωτα δὴ τὸν ἐμὲ ἐν τοῖς λόγοις ἀπέδειξεν. τὸ δέ, ὦ ῥᾳθυμότατε Σώκρατες, τῇδʼ ἔχει· ὅταν τι τῶν ἐμῶν διʼ ἐρωτήσεως σκοπῇς, ἐὰν μὲν ὁ ἐρωτηθεὶς οἷάπερ ἂν ἐγὼ ἀποκριναίμην ἀποκρινάμενος σφάλληται, ἐγὼ

166bMesela biri sana, insanın yaşadığı bir şeye dair, artık onu yaşamıyorken, o şeyi yaşadığı andakiyle aynı türden bir hâl olan bir hatıraya sahip olduğunu kabul eder mi sanıyorsun? Hiç de değil. Ya da aynı kişinin aynı şeyi hem bilip hem bilmemesinin mümkün olduğunu kabul etmekten çekineceğini mi? Bundan korksa bile, benzemez hâle gelen kişinin, benzemez hâle gelmeden önceki kişiyle aynı olduğunu hiç teslim edeceğini mi? Daha doğrusu, böyle birinin tek bir kişi olduğunu, benzemezleşme sürdükçe sonsuz sayıda olan birçok kişi olmadığını teslim edeceğini mi — hele birbirimizin kelime avcılığına karşı sakınmamız gerekecekse?

166b

ἐλέγχομαι, εἰ δὲ ἀλλοῖα, αὐτὸς ὁ ἐρωτηθείς. αὐτίκα γὰρ δοκεῖς τινά σοι συγχωρήσεσθαι μνήμην παρεῖναί τῳ ὧν ἔπαθε, τοιοῦτόν τι οὖσαν πάθος οἷον ὅτε ἔπασχε, μηκέτι πάσχοντι; πολλοῦ γε δεῖ. ἢ αὖ ἀποκνήσειν ὁμολογεῖν οἷόν τʼ εἶναι εἰδέναι καὶ μὴ εἰδέναι τὸν αὐτὸν τὸ αὐτό; ἢ ἐάνπερ τοῦτο δείσῃ, δώσειν ποτὲ τὸν αὐτὸν εἶναι τὸν ἀνομοιούμενον τῷ πρὶν ἀνομοιοῦσθαι ὄντι; μᾶλλον δὲ τὸν εἶναί τινα ἀλλʼ οὐχὶ τούς, καὶ τούτους γιγνομένους ἀπείρους, ἐάνπερ

166cAma, ey bahtiyar adam, diyecek, söylediğim şeyin üzerine daha mertçe gel ve gücün yetiyorsa çürüt: Ya her birimizde kendine has hislerin oluşmadığını göster, ya da bunlar kendine has olarak oluşsa bile, görünen şeyin yalnız o kişi için oluşmayacağını, ya da "var olmak" demek gerekiyorsa, kime görünüyorsa yalnız onun için var olmayacağını. Domuzlardan ve köpek başlı maymunlardan söz ederek yalnız kendin domuzluk etmekle kalmıyor, dinleyenleri de yazılarıma karşı aynı şeyi yapmaya ikna ediyorsun; bu hiç de doğru bir davranış değil.

166c

ἀνομοίωσις γίγνηται, εἰ δὴ ὀνομάτων γε δεήσει θηρεύσεις διευλαβεῖσθαι ἀλλήλων; ἀλλʼ, ὦ μακάριε, φήσει, γενναιοτέρως ἐπʼ αὐτὸ ἐλθὼν ὃ λέγω, εἰ δύνασαι, ἐξέλεγξον ὡς οὐχὶ ἴδιαι αἰσθήσεις ἑκάστῳ ἡμῶν γίγνονται, ἢ ὡς ἰδίων γιγνομένων οὐδέν τι ἂν μᾶλλον τὸ φαινόμενον μόνῳ ἐκείνῳ γίγνοιτο, ἢ εἰ εἶναι δεῖ ὀνομάζειν, εἴη ᾧπερ φαίνεται· ὗς δὲ δὴ καὶ κυνοκεφάλους λέγων οὐ μόνον αὐτὸς ὑηνεῖς, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀκούοντας τοῦτο δρᾶν εἰς τὰ συγγράμματά μου ἀναπείθεις,

166dBen hakikatin yazdığım gibi olduğunu söylüyorum: Her birimiz var olanların ve var olmayanların ölçüsüyüz. Ama birimizin ötekinden binlerce kat farklı olması da tam bundandır: Birine bazı şeyler hem var hem görünür, ötekine başka şeyler. Bilgeliğin ve bilge adamın var olduğunu inkâr etmekten de çok uzağım. Tersine, bilge dediğim kişi tam da şudur: Birimize kötü şeyler görünüyor ve onun için kötü şeyler varken, bir değişiklik yaparak ona iyi şeylerin görünmesini ve var olmasını sağlayan kişi. Ama yine sözümün peşine kelimesi kelimesine düşme; ne dediğimi şöyle daha açık öğren.

166d

οὐ καλῶς ποιῶν. ἐγὼ γάρ φημι μὲν τὴν ἀλήθειαν ἔχειν ὡς γέγραφα· μέτρον γὰρ ἕκαστον ἡμῶν εἶναι τῶν τε ὄντων καὶ μή, μυρίον μέντοι διαφέρειν ἕτερον ἑτέρου αὐτῷ τούτῳ, ὅτι τῷ μὲν ἄλλα ἔστι τε καὶ φαίνεται, τῷ δὲ ἄλλα. καὶ σοφίαν καὶ σοφὸν ἄνδρα πολλοῦ δέω τὸ μὴ φάναι εἶναι, ἀλλʼ αὐτὸν τοῦτον καὶ λέγω σοφόν, ὃς ἄν τινι ἡμῶν, ᾧ φαίνεται καὶ ἔστι κακά, μεταβάλλων ποιήσῃ ἀγαθὰ φαίνεσθαί τε καὶ εἶναι. τὸν δὲ λόγον αὖ μὴ τῷ ῥήματί μου

166eDaha önce söylenenleri hatırla: Hastaya yediği şeyler acı görünür ve acıdır; sağlıklıya ise tam tersi olur ve öyle görünür. Bu ikisinden hiçbirini daha bilge yapmak gerekmez — zaten mümkün de değildir —; hastayı böyle kanaatleri olduğu için cahil, sağlıklıyı da başka kanaatleri olduğu için bilge diye suçlamak da gerekmez. Yapılması gereken, hastayı öteki duruma geçirmektir; çünkü öteki meleke daha iyidir.

166e

δίωκε, ἀλλʼ ὧδε ἔτι σαφέστερον μάθε τί λέγω. οἷον γὰρ ἐν τοῖς πρόσθεν ἐλέγετο ἀναμνήσθητι, ὅτι τῷ μὲν ἀσθενοῦντι πικρὰ φαίνεται ἃ ἐσθίει καὶ ἔστι, τῷ δὲ ὑγιαίνοντι τἀναντία ἔστι καὶ φαίνεται.

ΣΩ. σοφώτερον μὲν οὖν τούτων οὐδέτερον δεῖ

167aTerbiyede de aynı şekilde bir melekeden daha iyisine geçirmek gerekir; ama hekim bu değişikliği ilaçlarla yapar, sofist ise sözlerle. Çünkü hiç kimse yanlış şeyler sanan birini sonradan doğru şeyler sanar hâle getirmiş değildir. Zira ne var olmayanı sanmak mümkündür, ne de yaşadığı şeylerden başkasını; yaşadığı şeyler ise her zaman doğrudur.

167a

ποιῆσαι—οὐδὲ γὰρ δυνατόν—οὐδὲ κατηγορητέον ὡς ὁ μὲν κάμνων ἀμαθὴς ὅτι τοιαῦτα δοξάζει, ὁ δὲ ὑγιαίνων σοφὸς ὅτι ἀλλοῖα, μεταβλητέον δʼ ἐπὶ θάτερα· ἀμείνων γὰρ ἡ ἑτέρα ἕξις. οὕτω δὲ καὶ ἐν τῇ παιδείᾳ ἀπὸ ἑτέρας ἕξεως ἐπὶ τὴν ἀμείνω μεταβλητέον· ἀλλʼ ὁ μὲν ἰατρὸς φαρμάκοις μεταβάλλει, ὁ δὲ σοφιστὴς λόγοις. ἐπεὶ οὔ τί γε ψευδῆ δοξάζοντά τίς τινα ὕστερον ἀληθῆ ἐποίησε δοξάζειν· οὔτε γὰρ τὰ μὴ ὄντα δυνατὸν δοξάσαι, οὔτε ἄλλα παρʼ ἃ ἂν πάσχῃ, ταῦτα

167bAma sanırım, psykhē'sinin kötü melekesi yüzünden bu melekeye yakışan şeyler sanan birini, iyi bir meleke, kendine yakışan başka şeyler sanar hâle getirir. Bazıları tecrübesizlikten bu görüntülere "doğru" der; ben ise bunlardan birilerine ötekilerden daha iyi derim, ama hiçbir şekilde daha doğru demem. Bilgelere gelince, sevgili Sokrates, onlara kurbağa demekten çok uzağım; tersine, bedenler söz konusu olduğunda hekimlere, bitkiler söz konusu olduğunda çiftçilere bilge derim. Çünkü çiftçilerin de bitkilerden biri hastalandığında ondaki kötü hislerin yerine iyi, sağlıklı ve doğru hisler meydana getirdiğini söylüyorum; bilge ve iyi hatiplerin de şehirlere kötü şeyler yerine iyi şeyleri adil gösterdiğini.

167b

δὲ ἀεὶ ἀληθῆ. ἀλλʼ οἶμαι πονηρᾶς ψυχῆς ἕξει δοξάζοντα συγγενῆ ἑαυτῆς χρηστὴ ἐποίησε δοξάσαι ἕτερα τοιαῦτα, ἃ δή τινες τὰ φαντάσματα ὑπὸ ἀπειρίας ἀληθῆ καλοῦσιν, ἐγὼ δὲ βελτίω μὲν τὰ ἕτερα τῶν ἑτέρων, ἀληθέστερα δὲ οὐδέν. καὶ τοὺς σοφούς, ὦ φίλε Σώκρατες, πολλοῦ δέω βατράχους λέγειν, ἀλλὰ κατὰ μὲν σώματα ἰατροὺς λέγω, κατὰ δὲ φυτὰ γεωργούς. φημὶ γὰρ καὶ τούτους τοῖς φυτοῖς ἀντὶ πονηρῶν

167cÇünkü her şehre hangi şeyler adil ve güzel görünüyorsa, şehir onları öyle saydığı sürece, onun için öyledir de. Bilge ise, şehir için kötü olan her şeyin yerine iyi şeylerin hem olmasını hem de öyle görünmesini sağlar. Aynı hesapla, öğrencilerini bu şekilde yetiştirebilen sofist de bilgedir ve yetiştirdiklerinden çok para almayı hak eder.

167c

αἰσθήσεων, ὅταν τι αὐτῶν ἀσθενῇ, χρηστὰς καὶ ὑγιεινὰς αἰσθήσεις τε καὶ ἀληθεῖς ἐμποιεῖν, τοὺς δέ γε σοφούς τε καὶ ἀγαθοὺς ῥήτορας ταῖς πόλεσι τὰ χρηστὰ ἀντὶ τῶν πονηρῶν δίκαια δοκεῖν εἶναι ποιεῖν. ἐπεὶ οἷά γʼ ἂν ἑκάστῃ πόλει δίκαια καὶ καλὰ δοκῇ, ταῦτα καὶ εἶναι αὐτῇ, ἕως ἂν αὐτὰ νομίζῃ· ἀλλʼ ὁ σοφὸς ἀντὶ πονηρῶν ὄντων αὐτοῖς ἑκάστων χρηστὰ ἐποίησεν εἶναι καὶ δοκεῖν. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ ὁ σοφιστὴς τοὺς παιδευομένους οὕτω δυνάμενος παιδαγωγεῖν σοφός τε

167dBöylece hem kimileri kimilerinden daha bilgedir hem de hiç kimse yanlış bir şey sanmaz; sen de, istesen de istemesen de, ölçü olduğuna katlanmak zorundasın. Çünkü bu söz ancak böyle ayakta kalır. Ona en baştan itiraz edebiliyorsan, karşısına kendi konuşmanı koyarak itiraz et; sorularla yapmak istersen sorularla yap. Bundan kaçınmak da gerekmez; tersine, aklı başında olan herkes en çok bunun peşinden gitmelidir. Yalnız şöyle yap: Soru sorarken haksızlık etme.

167d

καὶ ἄξιος πολλῶν χρημάτων τοῖς παιδευθεῖσιν. καὶ οὕτω σοφώτεροί τέ εἰσιν ἕτεροι ἑτέρων καὶ οὐδεὶς ψευδῆ δοξάζει, καὶ σοί, ἐάντε βούλῃ ἐάντε μή, ἀνεκτέον ὄντι μέτρῳ· σῴζεται γὰρ ἐν τούτοις ὁ λόγος οὗτος. ᾧ σὺ εἰ μὲν ἔχεις ἐξ ἀρχῆς ἀμφισβητεῖν, ἀμφισβήτει λόγῳ ἀντιδιεξελθών· εἰ δὲ διʼ ἐρωτήσεων βούλει, διʼ ἐρωτήσεων· οὐδὲ γὰρ τοῦτο φευκτέον, ἀλλὰ πάντων μάλιστα διωκτέον τῷ νοῦν ἔχοντι. ποίει

167eZira aretē'ye özen gösterdiğini söyleyip de sözlerde haksızlık etmekten başka bir şey yapmamak hiç akla sığmaz. Böyle bir yerde haksızlık etmek de, yarışmak için yapılan sohbetle karşılıklı konuşup düşünmek için yapılan sohbeti birbirinden ayırmamaktır. Yarışırken insan şakalaşabilir, elinden geldiğince karşısındakinin ayağını kaydırabilir; ama karşılıklı konuşurken ciddi olmalı, muhatabını düzeltmeli ve ona yalnız kendi kendine ya da daha önceki sohbetlerin etkisiyle düştüğü yanılgıları göstermelidir.

167e

μέντοι οὑτωσί· μὴ ἀδίκει ἐν τῷ ἐρωτᾶν. καὶ γὰρ πολλὴ ἀλογία ἀρετῆς φάσκοντα ἐπιμελεῖσθαι μηδὲν ἀλλʼ ἢ ἀδικοῦντα ἐν λόγοις διατελεῖν.

ΣΩ. ἀδικεῖν δʼ ἐστὶν ἐν τῷ τοιούτῳ, ὅταν τις μὴ χωρὶς μὲν ὡς ἀγωνιζόμενος τὰς διατριβὰς ποιῆται, χωρὶς δὲ διαλεγόμενος, καὶ ἐν μὲν τῷ παίζῃ τε καὶ σφάλλῃ καθʼ ὅσον ἂν δύνηται, ἐν δὲ τῷ διαλέγεσθαι σπουδάζῃ τε καὶ ἐπανορθοῖ τὸν προσδιαλεγόμενον, ἐκεῖνα μόνα αὐτῷ ἐνδεικνύμενος

168aÇünkü böyle yaparsan, seninle vakit geçirenler kendi karışıklıklarından ve aporia'larından seni değil kendilerini sorumlu tutacaklar; senin peşinden gelip seni sevecek, kendilerinden ise nefret edecekler; başka biri olup eski hâllerinden kurtulmak için kendilerinden kaçıp felsefeye sığınacaklar. Ama çoğunluk gibi bunun tersini yaparsan, başına da tersi gelir: Yanındakileri filozof yapacağına, yaşlandıklarında bu işten nefret eden insanlar hâline getirirsin.

168a

τὰ σφάλματα, ἃ αὐτὸς ὑφʼ ἑαυτοῦ καὶ τῶν προτέρων συνουσιῶν παρεκέκρουστο. ἂν μὲν γὰρ οὕτω ποιῇς, ἑαυτοὺς αἰτιάσονται οἱ προσδιατρίβοντές σοι τῆς αὑτῶν ταραχῆς καὶ ἀπορίας ἀλλʼ οὐ σέ, καὶ σὲ μὲν διώξονται καὶ φιλήσουσιν, αὑτοὺς δὲ μισήσουσι καὶ φεύξονται ἀφʼ ἑαυτῶν εἰς φιλοσοφίαν, ἵνʼ ἄλλοι γενόμενοι ἀπαλλαγῶσι τῶν οἳ πρότερον ἦσαν· ἐὰν δὲ τἀναντία τούτων δρᾷς ὥσπερ οἱ πολλοί, τἀναντία συμβήσεταί σοι καὶ τοὺς συνόντας ἀντὶ φιλοσόφων

168bBu yüzden, daha önce de söylendiği gibi, bana uyarsan düşmanca ve kavgacı bir tavırla değil, hoşgörülü bir gönülle aramıza katılıp ne demek istediğimizi gerçekten inceleyeceksin: Her şeyin hareket ettiğini, her birine, ister tek bir kişi ister bir şehir olsun, ne görünüyorsa onun öyle de olduğunu söylerken neyi kastediyoruz? Epistēmē ile hissin aynı şey mi yoksa ayrı şeyler mi olduğunu da bundan yola çıkarak inceleyeceksin; az önce yaptığın gibi kelimelere ve adlara alışkanlıkla bağlanarak değil. Çünkü çoğunluk kelimeleri ve adları rastgele bir yöne çekip birbirinin önüne her türlü aporia'yı çıkarır.

168b

μισοῦντας τοῦτο τὸ πρᾶγμα ἀποφανεῖς ἐπειδὰν πρεσβύτεροι γένωνται. ἐὰν οὖν ἐμοὶ πείθῃ, ὃ καὶ πρότερον ἐρρήθη, οὐ δυσμενῶς οὐδὲ μαχητικῶς ἀλλʼ ἵλεῳ τῇ διανοίᾳ συγκαθεὶς ὡς ἀληθῶς σκέψῃ τί ποτε λέγομεν, κινεῖσθαί τε ἀποφαινόμενοι τὰ πάντα, τό τε δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι ἰδιώτῃ τε καὶ πόλει. καὶ ἐκ τούτων ἐπισκέψῃ εἴτε ταὐτὸν εἴτε καὶ ἄλλο ἐπιστήμη καὶ αἴσθησις, ἀλλʼ οὐχ ὥσπερ ἄρτι ἐκ συνηθείας

168cİşte, Theodoros, dostunun yardımına gücüm yettiğince, küçük imkânlardan küçük bir katkı olarak bunları sundum. Kendisi yaşasaydı, kendi görüşlerini çok daha görkemli bir şekilde savunurdu.

Theodoros: Şaka ediyorsun, Sokrates; adamın yardımına pek yiğitçe koştun.

Sokrates: İyi diyorsun, dostum. Söyle bana: Az önce Protagoras konuşurken bizi kınadığını fark ettin mi? Bir çocukla konuşurken onun korkusunu kendi görüşlerine karşı silah olarak kullandığımızı söylemiş, bunu bir tür hoşluk diye küçümsemiş, "her şeyin ölçüsü" sözünü ise yüceltip kendi sözünü ciddiyetle ele almamızı istemişti.

168c

ῥημάτων τε καὶ ὀνομάτων, ἃ οἱ πολλοὶ ὅπῃ ἂν τύχωσιν ἕλκοντες ἀπορίας ἀλλήλοις παντοδαπὰς παρέχουσι. ταῦτα, ὦ Θεόδωρε, τῷ ἑταίρῳ σου εἰς βοήθειαν προσηρξάμην κατʼ ἐμὴν δύναμιν σμικρὰ ἀπὸ σμικρῶν· εἰ δʼ αὐτὸς ἔζη, μεγαλειότερον ἂν τοῖς αὑτοῦ ἐβοήθησεν.

ΘΕΟ. παίζεις, ὦ Σώκρατες· πάνυ γὰρ νεανικῶς τῷ ἀνδρὶ βεβοήθηκας.

ΣΩ. εὖ λέγεις, ὦ ἑταῖρε. καί μοι εἰπέ· ἐνενόησάς που λέγοντος ἄρτι τοῦ Πρωταγόρου καὶ ὀνειδίζοντος ἡμῖν ὅτι

168dTheodoros: Fark etmez olur muyum, Sokrates?

Sokrates: Peki, ona uymamızı istiyor musun?

Theodoros: Hem de nasıl.

Sokrates: Görüyorsun ki burada senden başka herkes çocuk. Öyleyse adama uyacaksak, onun sözünü ciddiyetle ele alması gerekenler, birbirimize soru sorup cevap vererek, sen ve ben olmalıyız; ta ki hiç değilse, sözünü delikanlılarla şakalaşarak incelediğimizi söyleyip bizi suçlayamasın.

168d

πρὸς παιδίον τοὺς λόγους ποιούμενοι τῷ τοῦ παιδὸς φόβῳ ἀγωνιζοίμεθα εἰς τὰ ἑαυτοῦ, καὶ χαριεντισμόν τινα ἀποκαλῶν, ἀποσεμνύνων δὲ τὸ πάντων μέτρον, σπουδάσαι ἡμᾶς διεκελεύσατο περὶ τὸν αὑτοῦ λόγον;

ΘΕΟ. πῶς γὰρ οὐκ ἐνενόησα, ὦ Σώκρατες;

ΣΩ. τί οὖν; κελεύεις πείθεσθαι αὐτῷ;

ΘΕΟ. σφόδρα γε.

ΣΩ. ὁρᾷς οὖν ὅτι τάδε πάντα πλὴν σοῦ παιδία ἐστίν. εἰ οὖν πεισόμεθα τῷ ἀνδρί, ἐμὲ καὶ σὲ δεῖ ἐρωτῶντάς τε καὶ

168eTheodoros: Neden? Theaitetos, araştırılan bir sözü koca sakallı birçok adamdan daha iyi izlemez mi?

Sokrates: Ama senden daha iyi değil, Theodoros. Sakın, senin ölmüş dostunu benim her yolla savunmam gerekirken senin hiç savunmaman gerektiğini sanma.

168e

ἀποκρινομένους ἀλλήλοις σπουδάσαι αὐτοῦ περὶ τὸν λόγον, ἵνα μὴ τοῦτό γε ἔχῃ ἐγκαλεῖν, ὡς παίζοντες πρὸς μειράκια διεσκεψάμεθʼ αὐτοῦ τὸν λόγον.

ΘΕΟ. τί δʼ; οὐ πολλῶν τοι Θεαίτητος μεγάλους πώγωνας ἐχόντων ἄμεινον ἂν ἐπακολουθήσειε λόγῳ διερευνωμένῳ;

ΣΩ. ἀλλʼ οὔ τι σοῦ γε, ὦ Θεόδωρε, ἄμεινον. μὴ οὖν οἴου ἐμὲ μὲν τῷ σῷ ἑταίρῳ τετελευτηκότι δεῖν παντὶ τρόπῳ

169aHaydi, sevgili dostum, biraz bizi izle; şunu görene kadar: Geometri çizimleri konusunda ölçü sen mi olmalısın, yoksa astronomide ve üstün olduğun söylenen öteki konularda herkes kendi kendine senin kadar yeterli midir?

Theodoros: Senin yanında oturan birinin hesap vermekten kaçması kolay değil, Sokrates. Az önce, beni soyunmaya zorlamayacağını, Lakedaimonlular gibi mecbur etmeyeceğini söylerken saçmalamışım; bana öyle geliyor ki sen daha çok Skiron'a çekiyorsun.

169a

ἐπαμύνειν, σὲ δὲ μηδενί. ἀλλʼ ἴθι, ὦ ἄριστε, ὀλίγον ἐπίσπου, μέχρι τούτου αὐτοῦ ἕως ἂν εἰδῶμεν εἴτε ἄρα σὲ δεῖ διαγραμμάτων πέρι μέτρον εἶναι, εἴτε πάντες ὁμοίως σοὶ ἱκανοὶ ἑαυτοῖς εἴς τε ἀστρονομίαν καὶ τἆλλα ὧν δὴ σὺ πέρι αἰτίαν ἔχεις διαφέρειν.

ΘΕΟ. οὐ ῥᾴδιον, ὦ Σώκρατες, σοὶ παρακαθήμενον μὴ διδόναι λόγον, ἀλλʼ ἐγὼ ἄρτι παρελήρησα φάσκων σε ἐπιτρέψειν μοι μὴ ἀποδύεσθαι, καὶ οὐχὶ ἀναγκάσειν καθάπερ Λακεδαιμόνιοι· σὺ δέ μοι δοκεῖς πρὸς τὸν Σκίρωνα μᾶλλον

169bLakedaimonlular insana "ya git ya soyun" derler; sen ise bana daha çok Antaios'un oyununu oynuyorsun gibi geliyor: Yanına geleni, soyup sözlerde seninle güreşmeye zorlamadan bırakmıyorsun.

Sokrates: Hastalığımı pek güzel benzettin, Theodoros; ama ben onlardan daha inatçıyım. Çünkü konuşmada güçlü binlerce Herakles ve Theseus şimdiye kadar karşıma çıkıp beni iyice hırpaladı, ama ben yine de geri çekilmiyorum.

169b

τείνειν. Λακεδαιμόνιοι μὲν γὰρ ἀπιέναι ἢ ἀποδύεσθαι κελεύουσι, σὺ δὲ κατʼ Ἀνταῖόν τί μοι μᾶλλον δοκεῖς τὸ δρᾶμα δρᾶν· τὸν γὰρ προσελθόντα οὐκ ἀνίης πρὶν ⟨ἂν⟩ ἀναγκάσῃς ἀποδύσας ἐν τοῖς λόγοις προσπαλαῖσαι.

ΣΩ. ἄριστά γε, ὦ Θεόδωρε, τὴν νόσον μου ἀπῄκασας· ἰσχυρικώτερος μέντοι ἐγὼ ἐκείνων. μυρίοι γὰρ ἤδη μοι Ἡρακλέες τε καὶ Θησέες ἐντυχόντες καρτεροὶ πρὸς τὸ λέγειν μάλʼ εὖ συγκεκόφασιν, ἀλλʼ ἐγὼ οὐδέν τι μᾶλλον ἀφίσταμαι·

169cBu türden idmana karşı içime öyle müthiş bir erōs girmiş. Sen de esirgeme; benimle bir güreş tut, hem kendine hem bana fayda sağla.

Theodoros: Artık hiç itiraz etmiyorum; nereye istersen götür. Bu konuda senin eğireceğin kader ipliği neyse, çürütülerek ona katlanmak gerek. Yalnız, önerdiğin sınırın ötesinde kendimi sana teslim edemem.

Sokrates: Buraya kadarı da yeter. Yalnız şuna iyice dikkat et: Farkına varmadan çocukça bir tarzda konuşmayalım da biri bizi yine bununla kınamasın.

169c

οὕτω τις ἔρως δεινὸς ἐνδέδυκε τῆς περὶ ταῦτα γυμνασίας. μὴ οὖν μηδὲ σὺ φθονήσῃς προσανατριψάμενος σαυτόν τε ἅμα καὶ ἐμὲ ὀνῆσαι.

ΘΕΟ. οὐδὲν ἔτι ἀντιλέγω, ἀλλʼ ἄγε ὅπῃ ʼθέλεις· πάντως τὴν περὶ ταῦτα εἱμαρμένην ἣν ⟨ἂν⟩ σὺ ἐπικλώσῃς δεῖ ἀνατλῆναι ἐλεγχόμενον. οὐ μέντοι περαιτέρω γε ὧν προτίθεσαι οἷός τʼ ἔσομαι παρασχεῖν ἐμαυτόν σοι.

ΣΩ. ἀλλʼ ἀρκεῖ καὶ μέχρι τούτων. καί μοι πάνυ τήρει τὸ τοιόνδε, μή που παιδικόν τι λάθωμεν εἶδος τῶν λόγων

169dTheodoros: Elimden geldiği kadar deneyeceğim.

Sokrates: O hâlde önce, daha önce tuttuğumuz yeri yeniden tutalım ve bakalım: Her birini phronēsis bakımından kendi kendine yeterli kıldığı için o söze kızıp onu kınarken haklı mıydık, değil miydik? Protagoras da daha iyi ve daha kötü konusunda bazılarının üstün olduğunu, bunların da bilge olduğunu bize teslim etmişti. Öyle değil mi?

Theodoros: Evet.

Sokrates: Bunu kendisi burada bulunup kabul etmiş olsaydı da biz onun yerine, onu savunurken teslim etmemiş olsaydık, yeniden ele alıp sağlama bağlamaya hiç gerek kalmazdı.

169d

ποιούμενοι, καί τις πάλιν ἡμῖν αὐτὸ ὀνειδίσῃ.

ΘΕΟ. ἀλλὰ δὴ πειράσομαί γε καθʼ ὅσον ἂν δύνωμαι.

ΣΩ. τοῦδε τοίνυν πρῶτον πάλιν ἀντιλαβώμεθα οὗπερ τὸ πρότερον, καὶ ἴδωμεν ὀρθῶς ἢ οὐκ ὀρθῶς ἐδυσχεραίνομεν ἐπιτιμῶντες τῷ λόγῳ ὅτι αὐτάρκη ἕκαστον εἰς φρόνησιν ἐποίει, καὶ ἡμῖν συνεχώρησεν ὁ Πρωταγόρας περί τε τοῦ ἀμείνονος καὶ χείρονος διαφέρειν τινάς, οὓς δὴ καὶ εἶναι σοφούς. οὐχί;

ΘΕΟ. ναί.

ΣΩ. εἰ μὲν τοίνυν αὐτὸς παρὼν ὡμολόγει ἀλλὰ μὴ ἡμεῖς

169eAma şimdi biri, onun adına yaptığımız kabulün geçersiz olduğunu söyleyebilir. Bu yüzden tam bu konuda daha açık bir uzlaşmaya varmak daha iyi olur; çünkü işin öyle ya da başka türlü olması az fark yaratmaz.

Theodoros: Doğru söylüyorsun.

Sokrates: O hâlde bu uzlaşmayı başkaları aracılığıyla değil, onun kendi sözünden, mümkün olduğunca kısa yoldan elde edelim.

169e

βοηθοῦντες ὑπὲρ αὐτοῦ συνεχωρήσαμεν, οὐδὲν ἂν πάλιν ἔδει ἐπαναλαβόντας βεβαιοῦσθαι· νῦν δὲ τάχʼ ἄν τις ἡμᾶς ἀκύρους τιθείη τῆς ὑπὲρ ἐκείνου ὁμολογίας. διὸ καλλιόνως ἔχει σαφέστερον περὶ τούτου αὐτοῦ διομολογήσασθαι· οὐ γάρ τι σμικρὸν παραλλάττει οὕτως ἔχον ἢ ἄλλως.

ΘΕΟ. λέγεις ἀληθῆ.

ΣΩ. μὴ τοίνυν διʼ ἄλλων ἀλλʼ ἐκ τοῦ ἐκείνου λόγου ὡς

170aTheodoros: Nasıl?

Sokrates: Şöyle: Her birine ne görünüyorsa, kime görünüyorsa onun için öyle de olduğunu söylüyor, değil mi?

Theodoros: Evet, söylüyor.

Sokrates: Peki, Protagoras, biz de bir insanın, daha doğrusu bütün insanların kanaatlerini dile getiriyor ve diyoruz ki, kimi konularda kendini başkalarından daha bilge, kimi konularda da başkalarını kendinden daha bilge saymayan hiç kimse yoktur. En büyük tehlikelerde, seferde, hastalıkta ya da denizde fırtınaya tutulduklarında, her alanda başta olanlara tanrılara davranır gibi davranırlar; kurtuluşu onlardan beklerler. Oysa bu kişileri ötekilerden ayıran tek şey bilmeleridir.

170a

διὰ βραχυτάτων λάβωμεν τὴν ὁμολογίαν.

ΘΕΟ. πῶς;

ΣΩ. οὑτωσί· τὸ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναί φησί που ᾧ δοκεῖ;

ΘΕΟ. φησὶ γὰρ οὖν.

ΣΩ. οὐκοῦν, ὦ Πρωταγόρα, καὶ ἡμεῖς ἀνθρώπου, μᾶλλον δὲ πάντων ἀνθρώπων δόξας λέγομεν, καὶ φαμὲν οὐδένα ὅντινα οὐ τὰ μὲν αὑτὸν ἡγεῖσθαι τῶν ἄλλων σοφώτερον, τὰ δὲ ἄλλους ἑαυτοῦ, καὶ ἔν γε τοῖς μεγίστοις κινδύνοις, ὅταν ἐν στρατείαις ἢ νόσοις ἢ ἐν θαλάττῃ χειμάζωνται, ὥσπερ πρὸς θεοὺς ἔχειν τοὺς ἐν ἑκάστοις ἄρχοντας, σωτῆρας σφῶν

170bİnsanların dünyası, kendilerine ve öteki canlılara, işlerine öğretmen ve yönetici arayanlarla dolu; öğretmeye ve yönetmeye yeterli olduğunu düşünenlerle de. Bütün bu durumlarda, insanların kendi aralarında bilgelik ve cehalet bulunduğunu düşündüklerinden başka ne diyeceğiz?

Theodoros: Başka bir şey değil.

Sokrates: Peki, bilgeliği doğru düşünce, cehaleti de yanlış kanaat saymıyorlar mı?

170b

προσδοκῶντας, οὐκ ἄλλῳ τῳ διαφέροντας ἢ τῷ εἰδέναι· καὶ πάντα που μεστὰ τἀνθρώπινα ζητούντων διδασκάλους τε καὶ ἄρχοντας ἑαυτῶν τε καὶ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν τε ἐργασιῶν, οἰομένων τε αὖ ἱκανῶν μὲν διδάσκειν, ἱκανῶν δὲ ἄρχειν εἶναι. καὶ ἐν τούτοις ἅπασι τί ἄλλο φήσομεν ἢ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους ἡγεῖσθαι σοφίαν καὶ ἀμαθίαν εἶναι παρὰ σφίσιν;

ΘΕΟ. οὐδὲν ἄλλο.

ΣΩ. οὐκοῦν τὴν μὲν σοφίαν ἀληθῆ διάνοιαν ἡγοῦνται, τὴν δὲ ἀμαθίαν ψευδῆ δόξαν;

170cTheodoros: Elbette.

Sokrates: Öyleyse, Protagoras, bu sözü ne yapacağız? İnsanların her zaman doğru şeyler sandığını mı söyleyelim, yoksa kimi zaman doğru, kimi zaman yanlış şeyler sandıklarını mı? Hangisini söylesek, insanların her zaman doğru değil, hem doğru hem yanlış şeyler sandıkları sonucu çıkıyor. Bak hele, Theodoros: Protagoras'ın çevresinden biri ya da sen kendin, hiç kimsenin bir başkasını cahil ve yanlış şeyler sanan biri olarak görmediğini savunmaya kalkar mı?

Theodoros: İnanılır şey değil bu, Sokrates.

170c

ΘΕΟ. τί μήν;

ΣΩ. τί οὖν, ὦ Πρωταγόρα, χρησόμεθα τῷ λόγῳ; πότερον ἀληθῆ φῶμεν ἀεὶ τοὺς ἀνθρώπους δοξάζειν, ἢ τοτὲ μὲν ἀληθῆ, τοτὲ δὲ ψευδῆ; ἐξ ἀμφοτέρων γάρ που συμβαίνει μὴ ἀεὶ ἀληθῆ ἀλλʼ ἀμφότερα αὐτοὺς δοξάζειν. σκόπει γάρ, ὦ Θεόδωρε, εἰ ἐθέλοι ἄν τις τῶν ἀμφὶ Πρωταγόραν ἢ σὺ αὐτὸς διαμάχεσθαι ὡς οὐδεὶς ἡγεῖται ἕτερος ἕτερον ἀμαθῆ τε εἶναι καὶ ψευδῆ δοξάζειν.

ΘΕΟ. ἀλλʼ ἄπιστον, ὦ Σώκρατες.

170dSokrates: Oysa her şeyin ölçüsünün insan olduğunu söyleyen söz işte bu zarurete varıyor.

Theodoros: Nasıl yani?

Sokrates: Sen kendi içinde bir şey hakkında yargıya varıp bir konudaki kanaatini bana açıkladığında, onun sözüne göre bu senin için doğru olsun. Ama biz ötekiler senin yargın hakkında yargıç olamaz mıyız, yoksa senin kanaatinin her zaman doğru olduğuna mı hükmederiz? Yoksa her seferinde binlerce kişi, senin yanlış yargıya varıp yanlış düşündüğünü sanarak karşı kanaatle seninle çatışmaz mı?

170d

ΣΩ. καὶ μὴν εἰς τοῦτό γε ἀνάγκης ὁ λόγος ἥκει ὁ πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπον λέγων.

ΘΕΟ. πῶς δή;

ΣΩ. ὅταν σὺ κρίνας τι παρὰ σαυτῷ πρός με ἀποφαίνῃ περί τινος δόξαν, σοὶ μὲν δὴ τοῦτο κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον ἀληθὲς ἔστω, ἡμῖν δὲ δὴ τοῖς ἄλλοις περὶ τῆς σῆς κρίσεως πότερον οὐκ ἔστιν κριταῖς γενέσθαι, ἢ ἀεὶ σὲ κρίνομεν ἀληθῆ δοξάζειν; ἢ μυρίοι ἑκάστοτέ σοι μάχονται ἀντιδοξάζοντες, ἡγούμενοι ψευδῆ κρίνειν τε καὶ οἴεσθαι;

170eTheodoros: Vallahi, Sokrates, Homeros'un dediği gibi "binlerce, hem de nasıl"; insanların açabileceği bütün dertleri bana açan da onlar.

Sokrates: Peki ne dersin? Senin o zaman kendin için doğru, o binlerce kişi için yanlış şeyler sandığını mı söyleyelim?

Theodoros: Söze bakılırsa öyle olması zarurî görünüyor.

Sokrates: Ya Protagoras'ın kendisi için? Şu zarurî değil mi: Ne kendisi ne de çokluk insanın ölçü olduğunu düşünseydi — nitekim çokluk düşünmüyor —, onun yazdığı bu Hakikat hiç kimse için var olmazdı.

170e

ΘΕΟ. νὴ τὸν Δία, ὦ Σώκρατες, μάλα μυρίοι δῆτα, φησὶν Ὅμηρος, οἵ γέ μοι τὰ ἐξ ἀνθρώπων πράγματα παρέχουσιν.

ΣΩ. τί οὖν; βούλει λέγωμεν ὡς σὺ τότε σαυτῷ μὲν ἀληθῆ δοξάζεις, τοῖς δὲ μυρίοις ψευδῆ;

ΘΕΟ. ἔοικεν ἔκ γε τοῦ λόγου ἀνάγκη εἶναι.

ΣΩ. τί δὲ αὐτῷ Πρωταγόρᾳ; ἆρʼ οὐχὶ ἀνάγκη, εἰ μὲν μηδὲ αὐτὸς ᾤετο μέτρον εἶναι ἄνθρωπον μηδὲ οἱ πολλοί, ὥσπερ οὐδὲ οἴονται, μηδενὶ δὴ εἶναι ταύτην τὴν ἀλήθειαν

171aKendisi böyle düşünüyor da çokluk onunla aynı düşüncede değilse, biliyorsun ki önce şu çıkar: Ona öyle görünmeyenler öyle görünenlerden ne kadar çoksa, Hakikat de o ölçüde, var olmaktan çok, yoktur.

Theodoros: Zarurî, eğer her kanaate göre ayrı ayrı hem var olacak hem var olmayacaksa.

Sokrates: Sonra işin en incelikli yanı şu: Protagoras herkesin var olanı sandığını kabul ettiği için, kendi kanısı hakkında, onun yanıldığını düşünenlerin karşı kanısının doğru olduğunu da bir bakıma teslim ediyor.

Theodoros: Kesinlikle.

171a

ἣν ἐκεῖνος ἔγραψεν; εἰ δὲ αὐτὸς μὲν ᾤετο, τὸ δὲ πλῆθος μὴ συνοίεται, οἶσθʼ ὅτι πρῶτον μὲν ὅσῳ πλείους οἷς μὴ δοκεῖ ἢ οἷς δοκεῖ, τοσούτῳ μᾶλλον οὐκ ἔστιν ἢ ἔστιν.

ΘΕΟ. ἀνάγκη, εἴπερ γε καθʼ ἑκάστην δόξαν ἔσται καὶ οὐκ ἔσται.

ΣΩ. ἔπειτά γε τοῦτʼ ἔχει κομψότατον· ἐκεῖνος μὲν περὶ τῆς αὑτοῦ οἰήσεως τὴν τῶν ἀντιδοξαζόντων οἴησιν, ᾗ ἐκεῖνον ἡγοῦνται ψεύδεσθαι, συγχωρεῖ που ἀληθῆ εἶναι ὁμολογῶν τὰ ὄντα δοξάζειν ἅπαντας.

ΘΕΟ. πάνυ μὲν οὖν.

171bSokrates: O hâlde, kendisinin yanıldığını düşünenlerin kanısını doğru kabul ediyorsa, kendi kanısının yanlış olduğunu da teslim etmiş olmaz mı?

Theodoros: Zarurî.

Sokrates: Ötekiler ise kendilerinin yanıldığını teslim etmiyorlar, değil mi?

Theodoros: Etmiyorlar elbette.

Sokrates: O ise, yazdıklarına göre, onların bu kanaatini de doğru kabul ediyor.

Theodoros: Öyle görünüyor.

Sokrates: Demek ki Protagoras'tan başlayarak herkes ona itiraz edecek; daha doğrusu, bunu Protagoras'ın kendisi de kabul edecek. Kendisine karşı çıkana doğru kanaatte olduğunu teslim ettiği anda, Protagoras'ın kendisi de ne bir köpeğin ne de rastgele bir insanın, öğrenmediği tek bir şey hakkında bile ölçü olmadığını teslim etmiş olacak.

171b

ΣΩ. οὐκοῦν τὴν αὑτοῦ ἂν ψευδῆ συγχωροῖ, εἰ τὴν τῶν ἡγουμένων αὐτὸν ψεύδεσθαι ὁμολογεῖ ἀληθῆ εἶναι;

ΘΕΟ. ἀνάγκη.

ΣΩ. οἱ δέ γʼ ἄλλοι οὐ συγχωροῦσιν ἑαυτοῖς ψεύδεσθαι;

ΘΕΟ. οὐ γὰρ οὖν.

ΣΩ. ὁ δέ γʼ αὖ ὁμολογεῖ καὶ ταύτην ἀληθῆ τὴν δόξαν ἐξ ὧν γέγραφεν.

ΘΕΟ. φαίνεται.

ΣΩ. ἐξ ἁπάντων ἄρα ἀπὸ Πρωταγόρου ἀρξαμένων ἀμφισβητήσεται, μᾶλλον δὲ ὑπό γε ἐκείνου ὁμολογήσεται, ὅταν τῷ τἀναντία λέγοντι συγχωρῇ ἀληθῆ αὐτὸν δοξάζειν,

171cÖyle değil mi?

Theodoros: Öyle.

Sokrates: O hâlde herkes ona itiraz ettiğine göre, Protagoras'ın Hakikat'i hiç kimse için doğru olmaz; ne bir başkası için ne de onun kendisi için.

Theodoros: Dostumu fazla hırpalıyoruz, Sokrates.

Sokrates: Ama dostum, bu koşuda doğruyu ıskalayıp geçmediğimiz de belli değil. Kaldı ki o bizden yaşlı olduğuna göre bizden bilge olması da beklenir.

171c

τότε καὶ ὁ Πρωταγόρας αὐτὸς συγχωρήσεται μήτε κύνα μήτε τὸν ἐπιτυχόντα ἄνθρωπον μέτρον εἶναι μηδὲ περὶ ἑνὸς οὗ ἂν μὴ μάθῃ. οὐχ οὕτως;

ΘΕΟ. οὕτως.

ΣΩ. οὐκοῦν ἐπειδὴ ἀμφισβητεῖται ὑπὸ πάντων, οὐδενὶ ἂν εἴη ἡ Πρωταγόρου Ἀλήθεια ἀληθής, οὔτε τινὶ ἄλλῳ οὔτʼ αὐτῷ ἐκείνῳ.

ΘΕΟ. ἄγαν, ὦ Σώκρατες, τὸν ἑταῖρόν μου καταθέομεν.

ΣΩ. ἀλλά τοι, ὦ φίλε, ἄδηλον εἰ καὶ παραθέομεν τὸ ὀρθόν. εἰκός γε ἄρα ἐκεῖνον πρεσβύτερον ὄντα σοφώτερον

171dŞu anda tam buradan, yerin altından boynuna kadar başını çıkarsa, muhtemelen beni saçmaladığım, seni de bunları kabul ettiğin için uzun uzun azarlar, sonra yine dalıp koşarak giderdi. Ama sanırım biz kendimizi neysek öyle kullanmak ve her zaman bize doğru görüneni söylemek zorundayız. Şimdi de şunu, yani birinin ötekinden daha bilge, ama daha cahil de olabileceğini, herkesin kabul edeceğini söylemeyelim mi?

Theodoros: Bana kalırsa öyle.

Sokrates: Peki, söz en sağlam olarak, Protagoras'ı savunurken taslağını çizdiğimiz şu noktada durmaz mı? Çoğu şey, her birine nasıl görünüyorsa onun için öyledir: sıcak, kuru, tatlı ve bu türden her şey. Ama Protagoras birinin ötekinden üstün olduğunu bir yerde teslim edecekse, bunu sağlıklı ve hastalıklı olan konusunda kabul eder: Her kadıncağız, her çocuk, hatta her hayvan kendisi için neyin sağlıklı olduğunu bilip kendini iyileştirmeye yetkin değildir; eğer bir yerde varsa, birinin ötekinden üstün olduğu yer tam da burasıdır.

171d

ἡμῶν εἶναι· καὶ εἰ αὐτίκα ἐντεῦθεν ἀνακύψειε μέχρι τοῦ αὐχένος, πολλὰ ἂν ἐμέ τε ἐλέγξας ληροῦντα, ὡς τὸ εἰκός, καὶ σὲ ὁμολογοῦντα, καταδὺς ἂν οἴχοιτο ἀποτρέχων. ἀλλʼ ἡμῖν ἀνάγκη οἶμαι χρῆσθαι ἡμῖν αὐτοῖς ὁποῖοί τινές ἐσμεν, καὶ τὰ δοκοῦντα ἀεὶ ταῦτα λέγειν. καὶ δῆτα καὶ νῦν ἄλλο τι φῶμεν ὁμολογεῖν ἂν τοῦτό γε ὁντινοῦν, τὸ εἶναι σοφώτερον ἕτερον ἑτέρου, εἶναι δὲ καὶ ἀμαθέστερον;

ΘΕΟ. ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ.

ΣΩ. ἦ καὶ ταύτῃ ἂν μάλιστα ἵστασθαι τὸν λόγον, ᾗ

171eTheodoros: Bence de öyle.

171e

ἡμεῖς ὑπεγράψαμεν βοηθοῦντες Πρωταγόρᾳ, ὡς τὰ μὲν πολλὰ ᾗ δοκεῖ, ταύτῃ καὶ ἔστιν ἑκάστῳ, θερμά, ξηρά, γλυκέα, πάντα ὅσα τοῦ τύπου τούτου· εἰ δέ που ἔν τισι συγχωρήσεται διαφέρειν ἄλλον ἄλλου, περὶ τὰ ὑγιεινὰ καὶ νοσώδη ἐθελῆσαι ἂν φάναι μὴ πᾶν γύναιον καὶ παιδίον, καὶ θηρίον δέ, ἱκανὸν εἶναι ἰᾶσθαι αὑτὸ γιγνῶσκον ἑαυτῷ τὸ ὑγιεινόν, ἀλλὰ ἐνταῦθα δὴ ἄλλον ἄλλου διαφέρειν, εἴπερ που;

ΘΕΟ. ἔμοιγε δοκεῖ οὕτως.

172aSokrates: Şehrin işlerinde de öyle değil mi? Güzel ve çirkin, adil ve adil olmayan, dindarca olan ve olmayan konusunda her şehir neyi doğru sanıp kendisi için kanun olarak koyarsa, o şey hakikatte de o şehir için öyledir; bu konularda ne bir kişi bir kişiden ne bir şehir bir şehirden daha bilgedir. Ama kendisi için faydalı olanı ya da olmayanı koymaya gelince, Protagoras, eğer bir yerde varsa, burada bir danışmanın bir danışmandan, bir şehrin bir kanaatinin başka bir kanaatinden hakikat bakımından üstün olduğunu yine kabul edecek. Bir şehrin kendisi için faydalı sanıp koyduğu şeyin mutlaka ona fayda getireceğini söylemeye pek cesaret edemeyecektir.

172a

ΣΩ. οὐκοῦν καὶ περὶ πολιτικῶν, καλὰ μὲν καὶ αἰσχρὰ καὶ δίκαια καὶ ἄδικα καὶ ὅσια καὶ μή, οἷα ἂν ἑκάστη πόλις οἰηθεῖσα θῆται νόμιμα αὑτῇ, ταῦτα καὶ εἶναι τῇ ἀληθείᾳ ἑκάστῃ, καὶ ἐν τούτοις μὲν οὐδὲν σοφώτερον οὔτε ἰδιώτην ἰδιώτου οὔτε πόλιν πόλεως εἶναι· ἐν δὲ τῷ συμφέροντα ἑαυτῇ ἢ μὴ συμφέροντα τίθεσθαι, ἐνταῦθʼ, εἴπερ που, αὖ ὁμολογήσει σύμβουλόν τε συμβούλου διαφέρειν καὶ πόλεως δόξαν ἑτέραν ἑτέρας πρὸς ἀλήθειαν, καὶ οὐκ ἂν πάνυ τολμήσειε

172bAma benim sözünü ettiğim alanda, adil ve adil olmayan, dindarca olan ve olmayan şeylerde, bunların hiçbirinin tabiatça kendine ait bir ousia'sı olmadığını ısrarla savunmak isterler; onlara göre ortaklaşa öyle sanılan şey, sanıldığı anda ve sanıldığı sürece doğru olur. Protagoras'ın sözünü bütünüyle benimsemeyenler bile bilgeliği aşağı yukarı bu yönde götürürler. Ama, Theodoros, bir sözün içinden bir söz, küçüğünün içinden daha büyüğü çıkıp bizi yakalıyor.

172b

φῆσαι, ἃ ἂν θῆται πόλις συμφέροντα οἰηθεῖσα αὑτῇ, παντὸς μᾶλλον ταῦτα καὶ συνοίσειν· ἀλλʼ ἐκεῖ οὗ λέγω, ἐν τοῖς δικαίοις καὶ ἀδίκοις καὶ ὁσίοις καὶ ἀνοσίοις, ἐθέλουσιν ἰσχυρίζεσθαι ὡς οὐκ ἔστι φύσει αὐτῶν οὐδὲν οὐσίαν ἑαυτοῦ ἔχον, ἀλλὰ τὸ κοινῇ δόξαν τοῦτο γίγνεται ἀληθὲς τότε, ὅταν δόξῃ καὶ ὅσον ἂν δοκῇ χρόνον. καὶ ὅσοι γε ἂν μὴ παντάπασι τὸν Πρωταγόρου λόγον λέγωσιν, ὧδέ πως τὴν σοφίαν ἄγουσι. λόγος δὲ ἡμᾶς, ὦ Θεόδωρε, ἐκ λόγου μείζων ἐξ ἐλάττονος

172cTheodoros: Vaktimiz bol değil mi, Sokrates?

Sokrates: Öyle görünüyor. Daha önce de sık sık fark ettim, değerli dostum, şimdi de fark ediyorum: Felsefeyle uzun zaman geçirmiş olanların mahkemeye çıktıklarında gülünç hatipler gibi görünmeleri ne kadar doğal.

Theodoros: Ne demek istiyorsun?

Sokrates: Gençliklerinden beri mahkemelerde ve bu türden yerlerde sürtünüp duranlar, felsefe ve bu tür bir uğraş içinde yetişmiş olanların yanında, özgür insanların yanındaki köleler gibi yetişmiş görünüyorlar.

172c

καταλαμβάνει.

ΘΕΟ. οὐκοῦν σχολὴν ἄγομεν, ὦ Σώκρατες;

ΣΩ. φαινόμεθα. καὶ πολλάκις μέν γε δή, ὦ δαιμόνιε, καὶ ἄλλοτε κατενόησα, ἀτὰρ καὶ νῦν, ὡς εἰκότως οἱ ἐν ταῖς φιλοσοφίαις πολὺν χρόνον διατρίψαντες εἰς τὰ δικαστήρια ἰόντες γελοῖοι φαίνονται ῥήτορες.

ΘΕΟ. πῶς δὴ οὖν λέγεις;

ΣΩ. κινδυνεύουσιν οἱ ἐν δικαστηρίοις καὶ τοῖς τοιούτοις ἐκ νέων κυλινδούμενοι πρὸς τοὺς ἐν φιλοσοφίᾳ καὶ τῇ

172dTheodoros: Ne bakımdan?

Sokrates: Şu bakımdan: Birincilerin her zaman senin söylediğin şey, yani boş vakti vardır; konuşmalarını barış içinde, vakit bolluğu içinde yaparlar. Şu anda bizim bir sözden ötekine üçüncü kez geçmemiz gibi, onlar da, yeni gelen söz kendilerine eldekinden daha hoş gelirse, bizim gibi yaparlar; uzun ya da kısa konuşmayı hiç dert etmezler, yeter ki var olana ulaşsınlar. Ötekiler ise her zaman sıkışık konuşurlar, çünkü su saatinden akan su onları acele ettirir; istedikleri konuda konuşmalarına da imkân yoktur. Hasım, zorlayıcı gücü elinde, başlarında durur; bir de yanlarında, dışına çıkılmaması gereken maddelerin okunduğu dava dilekçesi [yeminli beyan dedikleri].

172d

τοιᾷδε διατριβῇ τεθραμμένους ὡς οἰκέται πρὸς ἐλευθέρους τεθράφθαι.

ΘΕΟ. πῇ δή;

ΣΩ. ἧι τοῖς μὲν τοῦτο ὃ σὺ εἶπες ἀεὶ πάρεστι, σχολή, καὶ τοὺς λόγους ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ σχολῆς ποιοῦνται· ὥσπερ ἡμεῖς νυνὶ τρίτον ἤδη λόγον ἐκ λόγου μεταλαμβάνομεν, οὕτω κἀκεῖνοι, ἐὰν αὐτοὺς ὁ ἐπελθὼν τοῦ προκειμένου μᾶλλον καθάπερ ἡμᾶς ἀρέσῃ· καὶ διὰ μακρῶν ἢ βραχέων μέλει οὐδὲν λέγειν, ἂν μόνον τύχωσι τοῦ ὄντος· οἱ δὲ ἐν ἀσχολίᾳ

172eKonuşmalar da her zaman, kararı elinde tutup oturan efendinin önünde, bir köle arkadaşı hakkında yapılır. Mücadeleler hiçbir zaman gelişigüzel bir konuda değil, her zaman konuşanın kendisi hakkındadır; çoğu zaman da yarış onun canı üzerinedir.

172e

τε ἀεὶ λέγουσι—κατεπείγει γὰρ ὕδωρ ῥέον—καὶ οὐκ ἐγχωρεῖ περὶ οὗ ἂν ἐπιθυμήσωσι τοὺς λόγους ποιεῖσθαι, ἀλλʼ ἀνάγκην ἔχων ὁ ἀντίδικος ἐφέστηκεν καὶ ὑπογραφὴν παραναγιγνωσκομένην ὧν ἐκτὸς οὐ ῥητέον [ἣν ἀντωμοσίαν καλοῦσιν]· οἱ δὲ λόγοι ἀεὶ περὶ ὁμοδούλου πρὸς δεσπότην καθήμενον, ἐν χειρί τινα δίκην ἔχοντα, καὶ οἱ ἀγῶνες οὐδέποτε τὴν ἄλλως ἀλλʼ ἀεὶ τὴν περὶ αὐτοῦ, πολλάκις δὲ καὶ περὶ ψυχῆς

173aBütün bunların sonucunda gergin ve keskin olurlar; efendiye sözle yaltaklanmayı, davranışla gönlünü kazanmayı bilirler, ama psykhē'leri küçük ve eğridir. Çünkü gençlikten beri süren kölelik onlardan büyümeyi, dürüstlüğü ve özgür insana yaraşan tavrı almış, onları eğri işler yapmaya zorlamış, henüz körpe olan psykhē'lerine büyük tehlikeler ve korkular yüklemiştir. Bunları adil ve doğru olandan ayrılmadan taşıyamadıkları için hemen yalana ve birbirlerine haksızlıkla karşılık vermeye yönelirler; çok kez bükülüp kırılırlar. Sonunda düşüncelerinde sağlam hiçbir yan kalmadan delikanlılıktan erkekliğe geçerler; kendi sandıklarına göre de usta ve bilge olmuşlardır.

173a

ὁ δρόμος· ὥστʼ ἐξ ἁπάντων τούτων ἔντονοι καὶ δριμεῖς γίγνονται, ἐπιστάμενοι τὸν δεσπότην λόγῳ τε θωπεῦσαι καὶ ἔργῳ ὑπελθεῖν, σμικροὶ δὲ καὶ οὐκ ὀρθοὶ τὰς ψυχάς.

ΣΩ. τὴν γὰρ αὔξην καὶ τὸ εὐθύ τε καὶ τὸ ἐλευθέριον ἡ ἐκ νέων δουλεία ἀφῄρηται, ἀναγκάζουσα πράττειν σκολιά, μεγάλους κινδύνους καὶ φόβους ἔτι ἁπαλαῖς ψυχαῖς ἐπιβάλλουσα, οὓς οὐ δυνάμενοι μετὰ τοῦ δικαίου καὶ ἀληθοῦς ὑποφέρειν, εὐθὺς ἐπὶ τὸ ψεῦδός τε καὶ τὸ ἀλλήλους ἀνταδικεῖν τρεπόμενοι

173bBunlar işte böyledir, Theodoros. Peki, bizim korodakileri anlatalım mı, yoksa onları bırakıp yeniden söze mi dönelim ki, az önce dediğimiz gibi, sözden söze geçme serbestliğimizi fazla kötüye kullanmayalım?

Theodoros: Asla, Sokrates; anlatalım. Çünkü şunu çok güzel söyledin: Böyle bir koroda yer alan bizler sözlerin hizmetkârı değiliz, sözler bizim hizmetkârlarımız gibidir; her biri, bize ne zaman uygun gelirse o zaman tamamlanmayı bekler. Başımızda, şairlerin başında olduğu gibi, bizi eleştirip bize hükmedecek ne bir yargıç ne bir seyirci var.

173b

πολλὰ κάμπτονται καὶ συγκλῶνται, ὥσθʼ ὑγιὲς οὐδὲν ἔχοντες τῆς διανοίας εἰς ἄνδρας ἐκ μειρακίων τελευτῶσι, δεινοί τε καὶ σοφοὶ γεγονότες, ὡς οἴονται. καὶ οὗτοι μὲν δὴ τοιοῦτοι, ὦ Θεόδωρε· τοὺς δὲ τοῦ ἡμετέρου χοροῦ πότερον βούλει διελθόντες ἢ ἐάσαντες πάλιν ἐπὶ τὸν λόγον τρεπώμεθα, ἵνα μὴ καί, ὃ νυνδὴ ἐλέγομεν, λίαν πολὺ τῇ ἐλευθερίᾳ καὶ μεταλήψει τῶν λόγων καταχρώμεθα;

ΘΕΟ. μηδαμῶς, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ διελθόντες. πάνυ

173cSokrates: O hâlde, madem sen böyle istiyorsun, anlaşılan koronun önde gelenlerinden söz edelim; felsefeyle baştan savma uğraşanlardan ne diye söz edelim ki? Bunlar gençliklerinden beri, önce, çarşıya giden yolu bilmezler; mahkemenin, meclis binasının ya da şehrin başka bir ortak toplantı yerinin nerede olduğunu da bilmezler.

173c

γὰρ εὖ τοῦτο εἴρηκας, ὅτι οὐχ ἡμεῖς οἱ ἐν τῷ τοιῷδε χορεύοντες τῶν λόγων ὑπηρέται, ἀλλʼ οἱ λόγοι ἡμέτεροι ὥσπερ οἰκέται, καὶ ἕκαστος αὐτῶν περιμένει ἀποτελεσθῆναι ὅταν ἡμῖν δοκῇ· οὔτε γὰρ δικαστὴς οὔτε θεατὴς ὥσπερ ποιηταῖς ἐπιτιμήσων τε καὶ ἄρξων ἐπιστατεῖ παρʼ ἡμῖν.

ΣΩ. λέγωμεν δή, ὡς ἔοικεν, ἐπεὶ σοί γε δοκεῖ, περὶ τῶν κορυφαίων· τί γὰρ ἄν τις τούς γε φαύλως διατρίβοντας ἐν φιλοσοφίᾳ λέγοι; οὗτοι δέ που ἐκ νέων πρῶτον μὲν εἰς

173dSöylenmiş ya da yazılmış kanunları ve kararnameleri ne görürler ne duyarlar. Siyasi kulüplerin makam peşindeki çekişmeleri, toplantılar, ziyafetler, flütçü kızlarla âlemler, bunlara katılmak rüyalarında bile akıllarına gelmez. Şehirde birinin iyi mi kötü mü bir soydan geldiği, ya da birine erkek ya da kadın atalarından bir kusur geçip geçmediği, ona denizde kaç kova su olduğundan daha da meçhuldür.

173d

ἀγορὰν οὐκ ἴσασι τὴν ὁδόν, οὐδὲ ὅπου δικαστήριον ἢ βουλευτήριον ἤ τι κοινὸν ἄλλο τῆς πόλεως συνέδριον· νόμους δὲ καὶ ψηφίσματα λεγόμενα ἢ γεγραμμένα οὔτε ὁρῶσιν οὔτε ἀκούουσι· σπουδαὶ δὲ ἑταιριῶν ἐπʼ ἀρχὰς καὶ σύνοδοι καὶ δεῖπνα καὶ σὺν αὐλητρίσι κῶμοι, οὐδὲ ὄναρ πράττειν προσίσταται αὐτοῖς. εὖ δὲ ἢ κακῶς τις γέγονεν ἐν πόλει, ἤ τί τῳ κακόν ἐστιν ἐκ προγόνων γεγονὸς ἢ πρὸς ἀνδρῶν ἢ γυναικῶν, μᾶλλον αὐτὸν λέληθεν ἢ οἱ τῆς θαλάττης λεγόμενοι

173eÜstelik bütün bunları bilmediğini bile bilmez. Çünkü bunlardan ün kazanmak için uzak duruyor değildir; gerçekte şehirde yalnız bedeni bulunur ve yaşar. Düşüncesi ise bütün bunları küçük ve hiç sayıp küçümseyerek, Pindaros'un deyişiyle her yöne uçar: "Yerin altında" olanı ve yeryüzünün düzlüklerini ölçer, "göğün üstünde" yıldızları gözler, var olan her şeyin bir bütün olarak tabiatını her yönden araştırır; yakınındaki hiçbir şeye tenezzül etmez.

173e

χόες. καὶ ταῦτα πάντʼ οὐδʼ ὅτι οὐκ οἶδεν, οἶδεν· οὐδὲ γὰρ αὐτῶν ἀπέχεται τοῦ εὐδοκιμεῖν χάριν, ἀλλὰ τῷ ὄντι τὸ σῶμα μόνον ἐν τῇ πόλει κεῖται αὐτοῦ καὶ ἐπιδημεῖ, ἡ δὲ διάνοια, ταῦτα πάντα ἡγησαμένη σμικρὰ καὶ οὐδέν, ἀτιμάσασα πανταχῇ πέτεται κατὰ Πίνδαρον τᾶς τε γᾶς ὑπένερθε καὶ τὰ ἐπίπεδα γεωμετροῦσα, οὐρανοῦ θʼ ὕπερ ἀστρονομοῦσα,

174aTheodoros: Ne demek istiyorsun, Sokrates?

Sokrates: Thales'in başına geleni anlatayım, Theodoros: Anlatıldığına göre yıldızları incelerken gözü yukarıda bir kuyuya düşmüş; Trakyalı, nüktedan ve hoş bir hizmetçi kız da onunla alay edip gökteki şeyleri bilmeye can atarken önündekini, ayağının dibindekini fark etmediğini söylemiş. Aynı alay, ömrünü felsefeyle geçiren herkes için geçerlidir.

174a

καὶ πᾶσαν πάντῃ φύσιν ἐρευνωμένη τῶν ὄντων ἑκάστου ὅλου, εἰς τῶν ἐγγὺς οὐδὲν αὑτὴν συγκαθιεῖσα.

ΘΕΟ. πῶς τοῦτο λέγεις, ὦ Σώκρατες;

ΣΩ. ὥσπερ καὶ Θαλῆν ἀστρονομοῦντα, ὦ Θεόδωρε, καὶ ἄνω βλέποντα, πεσόντα εἰς φρέαρ, Θρᾷττά τις ἐμμελὴς καὶ χαρίεσσα θεραπαινὶς ἀποσκῶψαι λέγεται ὡς τὰ μὲν ἐν οὐρανῷ προθυμοῖτο εἰδέναι, τὰ δʼ ἔμπροσθεν αὐτοῦ καὶ παρὰ πόδας λανθάνοι αὐτόν. ταὐτὸν δὲ ἀρκεῖ σκῶμμα ἐπὶ πάντας

174bÇünkü gerçekten de böyle biri yakınındakinin, komşusunun ne yaptığını bilmez; hatta onun insan mı yoksa başka bir yaratık mı olduğunu bile neredeyse bilmez. Ama insanın ne olduğunu, böyle bir tabiata öteki varlıklardan farklı olarak neyi yapmanın ya da neye uğramanın yaraştığını araştırır, bunu incelemek için zahmete katlanır. Anlıyorsun, değil mi, Theodoros?

Theodoros: Anlıyorum; doğru da söylüyorsun.

Sokrates: İşte bu yüzden, dostum, böyle biri, başta da söylediğim gibi, kimseyle ister özel ister kamusal olarak bir araya gelsin, mahkemede ya da başka bir yerde ayağının dibindeki ve gözünün önündeki şeyler hakkında konuşmak zorunda kaldığında, yalnız Trakyalı kızları değil, bütün kalabalığı da güldürür. Tecrübesizlikten kuyulara ve her türlü çaresizliğe düşer; hâlindeki beceriksizlik korkunçtur ve ona ahmak damgası vurdurur.

174b

ὅσοι ἐν φιλοσοφίᾳ διάγουσι. τῷ γὰρ ὄντι τὸν τοιοῦτον ὁ μὲν πλησίον καὶ ὁ γείτων λέληθεν, οὐ μόνον ὅτι πράττει, ἀλλʼ ὀλίγου καὶ εἰ ἄνθρωπός ἐστιν ἤ τι ἄλλο θρέμμα· τί δέ ποτʼ ἐστὶν ἄνθρωπος καὶ τί τῇ τοιαύτῃ φύσει προσήκει διάφορον τῶν ἄλλων ποιεῖν ἢ πάσχειν, ζητεῖ τε καὶ πράγματʼ ἔχει διερευνώμενος. μανθάνεις γάρ που, ὦ Θεόδωρε· ἢ οὔ;

ΘΕΟ. ἔγωγε· καὶ ἀληθῆ λέγεις.

ΣΩ. τοιγάρτοι, ὦ φίλε, ἰδίᾳ τε συγγιγνόμενος ὁ τοιοῦτος

174cSövüşmelerde kimseye sövecek kendine ait bir şeyi yoktur, çünkü bunlara hiç kafa yormadığı için kimsenin hiçbir kusurunu bilmez; ne diyeceğini bilemediği için de gülünç görünür.

174c

ἑκάστῳ καὶ δημοσίᾳ, ὅπερ ἀρχόμενος ἔλεγον, ὅταν ἐν δικαστηρίῳ ἤ που ἄλλοθι ἀναγκασθῇ περὶ τῶν παρὰ πόδας καὶ τῶν ἐν ὀφθαλμοῖς διαλέγεσθαι, γέλωτα παρέχει οὐ μόνον Θρᾴτταις ἀλλὰ καὶ τῷ ἄλλῳ ὄχλῳ, εἰς φρέατά τε καὶ πᾶσαν ἀπορίαν ἐμπίπτων ὑπὸ ἀπειρίας, καὶ ἡ ἀσχημοσύνη δεινή, δόξαν ἀβελτερίας παρεχομένη· ἔν τε γὰρ ταῖς λοιδορίαις ἴδιον ἔχει οὐδὲν οὐδένα λοιδορεῖν, ἅτʼ οὐκ εἰδὼς κακὸν οὐδὲν οὐδενὸς ἐκ τοῦ μὴ μεμελετηκέναι· ἀπορῶν

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…