İçeriğe geç

Kavram

Erōs (ἔρως)

Yunanca
ἔρως (erōs); ἐρᾶν / ἐρᾶσθαι (erān / erāsthai); ἐραστής / ἐρώμενος
Latince
amor, cupido, desiderium
Almanca
Liebe, Eros, Begierde, Verlangen
Fransızca
amour, désir, Éros
İngilizce
love, eros
Türkçe
erōs (çevrilmez); fiil hâlinde "âşık olmak"; gündelik geçişte "aşk"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Homeros'ta eros bir iştahtır: yemek ve içki erōs'u doyurulur (İlyada 1.469 ἐξ ἔρον ἕντο), savaş erōs'u (13.636), ağlama erōs'u (24.227) vardır; cinsel erōs bunlardan biridir, insanı dışarıdan kavrayan bir güçtür. Hesiodos onu kozmogonik ilkeye yükseltir: Erōs, tanrıları ve insanları birleştiren ilk kuvvettir (Theogonia 120–122); Parmenides'te (B 13) ve Empedokles'te (Philotēs / Aphroditē) bu kozmik erōs birleştirici ilke olarak sürer. Lirik şairler erōs'u tatlı-acı bir hastalık, deliliğe yakın bir pathos olarak işler; Sophokles Antigone 781–800'deki Erōs korosu "savaşta yenilmez" tanrıdır. Platon bu iki katmanı — iştah/hastalık ve kozmik birleştirici — psykhē kuramına taşır: Kratylos 398c–d'de erōs kahramanların soy kaynağıdır (tanrı–ölümlü birleşmesi) ve sözcük oyunuyla sormaya (erōtan), yani felsefi diyaloğa bağlanır; Şölen'de Diotima erōs'u "güzelde bedence ve psykhē'ce doğurma" (206b), "iyinin hep kendinin olması arzusu" (206a) ve Poros–Penia'nın oğlu bir daimōn (203b–e) olarak tanımlar; filozof, sophia'nın erastēs'idir (204b). Phaidros'ta erōs, mania'nın tanrısal bir türüdür ve psykhē'nin kanatlanmasının, idea'ları anımsamanın (anamnēsis) kuvvetidir (249d–252c). Devlet'te ise "erōs" hem filozofun hakikat erōs'u (485b, 490b) hem tiranın ruhundaki azgın erōs'tur (573a–e): aynı kuvvetin iki yönü. Aristoteles erōs'u philia'nın altına, aşırılık (hyperbolē) olarak yerleştirir (Nikomakhos'a Etik 1171a); Stoacılar bilgenin erōs'unu "güzellikten ötürü dostluk kurma girişimi" diye tanımlayarak evcilleştirir; Plotinos (Enneades III.5) Şölen'i kozmik erōs'a geri döndürür ve bu okuma Ficino'yla Rönesans'a geçer.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros İştah, ansızın kavrayan dışsal arzu (yemek, savaş, kadın) Homeros - İlyada 3.442, Homeros - İlyada 14.294
MÖ 7. yy Hesiodos İlk tanrılardan, uzuv çözen, kozmogonik birleştirici Hesiodos - Theogonia 120
MÖ 6.–5. yy Sappho, Anakreon, Sophokles Tatlı-acı hastalık, yenilmez tanrı Sappho fr. 130, Sophokles - Antigone 781
MÖ 5. yy Parmenides, Empedokles Kozmik birleştirici ilke (Erōs / Philotēs) Parmenides B 13, Empedokles B 17
MÖ 4. yy Platon (Kratylos) Kahramanların (hērōes) soy kaynağı; erōtan (sormak) ile cinas Platon - Kratylos 398c
MÖ 4. yy Platon (Şölen, Phaidros) Güzelde doğurma arzusu, Poros–Penia'nın oğlu daimon; tanrısal mania, psykhē'yi kanatlandıran kuvvet Platon - Şölen 203b, Platon - Şölen 206b, Platon - Phaidros 249d
MÖ 4. yy Platon (Devlet) Filozofun hakikat erōs'u / tiranın azgın erōs'u Platon - Devlet 485b, Platon - Devlet 573a
MÖ 4. yy Aristoteles Philia'nın aşırı biçimi Aristoteles - Nikomakhos'a Etik 1171a
MS 3. yy Plotinos Psykhē'nin İyi'ye yönelen kozmik erōs'u Plotinos - Enneades III.5
15. yy Ficino Amor divinus; "Platonik aşk" Ficino - De amore

Dönüşüm: Homeros'ta insanı dışarıdan kavrayan bir iştah ve Hesiodos'ta kozmik bir tanrı olan erōs, lirik şiirde bir hastalık ve deliliğe dönüşür (değer işareti olumsuza kayar); Platon deliliği (mania) korur ama işaretini tersine çevirir: erōs tanrısal deliliktir, psykhē'yi eidos'lara yükselten kuvvettir — aynı zamanda tiranın ruhundaki kuvvet olduğu için değeri yönüne bağlıdır. Aristoteles ve Stoa erōs'u philia altında evcilleştirir; Plotinos ve Ficino yeniden kozmikleştirir ve Hristiyan caritas ile kaynaştırır; "Platonik aşk"ın bedensiz-aşk anlamı bu son katmanın ürünüdür ve Şölen'in metniyle çelişir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἔρως (erōs), tamlayan ἔρωτος, Homerik biçim ἔρος; fiil ἐρᾶν "arzulamak, âşık olmak" (çoğunlukla edilgen biçimde ἐρᾶσθαι, tamlayanla: bir şeyin/kişinin erōs'unu duymak); ἐραστής "seven", ἐρώμενος "sevilen", ἐρωτικός "erōs'a ilişkin", τὰ ἐρωτικά "aşk işleri" Homeros'ta eros bir şeyin — yemeğin, içkinin, uykunun, savaşın, bir kadının — insanı ansızın kavrayan arzusudur (İlyada 3.442, 14.294: Paris'in ve Zeus'un "erōs'la sarmalanması"); ağızdan giren, dizleri çözen dışsal bir güç. Hesiodos Theogonia 120'de Erōs, Khaos ve Gaia'dan sonra gelen ilk tanrılardandır, "ölümsüzlerin en güzeli, uzuvları çözen". Lirik şiirde (Sappho fr. 130 lysimelēs, "uzuv çözen"; Anakreon; Ibykos) erōs tatlı-acı (glykypikron) bir kuvvettir. Platon'da Kratylos 398c–d kahramanları (hērōes) erōs'tan türetir: ya bir tanrının bir ölümlüye erōs'undan doğdukları için ya da sormayı (erōtan) bildikleri için. Şölen'de Diotima erōs'u güzelde doğurma ve ölümsüzlüğe yönelme arzusu, "eksik olanın sahip olmadığına duyduğu istek" olarak tanımlar (200a–e, 206b); Phaidros'ta tanrısal mania'nın dördüncü türü, psykhē'nin kanatlarını yeniden çıkaran güçtür (249d–e); Devlet'te ise tiranın ruhunda büyüyen "kanatlı sinek", tyrannos erōs (572e–573b).
Latince amor (Cicero, Lucretius); cupido (Lucretius IV, Vergilius); desiderium (özlem); Erōs tanrı adı olarak Cupido / Amor Latince amor hem erōs'u hem philia'yı karşıladığından Yunancadaki üçlü (erōs / philia / agapē) Latincede tekleşir. Cicero Tusculanae IV.68–76 Yunan filozoflarının erōs övgüsünü amor adı altında tartışıp reddeder. Ficino'nun Şölen yorumu (De amore, 1469) erōs'u amor divinus olarak Hristiyan caritas ile birleştirir; "Platonik aşk" deyiminin kaynağı bu Latince kanaldır.
Almanca / Fransızca Liebe, Eros, Begierde / amour, désir, Éros Schleiermacher Şölen'de Liebe kullanır ve Eros tanrı adını ayırır; 20. yy Almancasında Eros (Freud'un Eros–Thanatos çifti, Nygren'in Eros und Agape'si) felsefi terim olarak yerleşir ve Platon'a geri okunur. Fransızca Budé (Robin) amour der; Lacan'ın Şölen semineri (1960–61) amour ile désir arasında gidip gelir. Her iki dilde de "Platonik aşk"ın bedensiz-aşk anlamı Ficino'dan gelen bir yanlış okumadır.
İngilizce love, eros

Türkçe karşılığı

erōs (çevrilmez); fiil hâlinde "âşık olmak"; gündelik geçişte "aşk". aşk: Arapça ʿişḳ (sarmaşık kökünden), tasavvuf geleneğinde ilahi aşk / beşeri aşk katmanı taşır; Türkçede en yerleşik karşılık ve Şölen'in Türkçe yorum geleneğinde ("Platonik aşk") kullanılır; ama bu tasavvuf katmanı Diotima'nın "eksiklik" tanımını Hallac–Mevlana çizgisine çeker ve erōs'un Homeros'taki iştah (yemek, uyku, savaş erōs'u) anlamını dışlar. sevgi: philia/agapē için ayrılmalı; erōs'un cinsel-bedensel arzu yükünü silmek yanıltıcı. arzu / istek: epithymia ("arzu", bkz. terminoloji Phaidon 68c) ve boulēsis ("istek") için ayrıldı; erōs bir arzu türü olsa da Şölen'de arzunun kendisi değil, güzele yönelen özel biçimidir. tutku: pathos'un modern karşılığı; erōs'un tanrısal ve yaratıcı yanını taşımaz. erōs: Kratylos 398c–d'de hērōs ← erōs etimolojisi ve erōtan (sormak) cinası Türkçe bir karşılıkla verilemez; Şölen'de Erōs hem tanrı (Phaidros ve Agathon'un konuşmaları) hem daimon (Diotima) hem psykhē'nin kuvvetidir — "aşk" bu üç katmanı tek bir anlamda kilitler. Psykhē için verilen transliterasyon kararıyla tutarlı olarak erōs çevrilmedi; fiil (erasthai) "âşık olmak" ile Türkçe, gündelik ve alaycı geçişlerde "aşk" (ör. Lysis 204b–c) serbest.

"Aşk" dersen Şölen'i tasavvufun ʿişḳ-i mecazî / ʿişḳ-i hakikî şemasına yerleştirirsin: bedensel aşktan ilahi aşka yükselme (Diotima'nın merdiveni) bu şemayla şaşırtıcı ölçüde örtüşür ve Türkçe okur Platon'u Mevlana'nın öncüsü sanır; oysa Diotima'da yükselişin sonunda ulaşılan şey bir sevgili ya da tanrı değil, "güzelin kendisi"dir (211b–d), kişisiz bir eidos. "Sevgi" dersen Pausanias'ın ve Alkibiades'in konuşmalarındaki bedensel-pederastik erōs'u ahlaklandırarak silersin. "Arzu" dersen erōs'u Devlet IV'ün epithymētikon'una indirger, Phaidros'taki "tanrısal delilik" katmanını ve Şölen'deki "güzelde doğurma" yönünü atarsın. Transliterasyon, Kratylos 398c–d'deki kahraman–erōs–soru (hērōs–erōs–erōtan) cinasının Yunanca bir cinas olarak kalmasını sağlar ve Şölen'e gelindiğinde erōs'un tanrı mı, daimon mu, psykhē'nin kuvveti mi olduğu sorusunu okura bırakır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde: erōs transliterasyonla (psykhē, nous kararlarıyla tutarlı); fiil erasthai "âşık olmak", erastēs / erōmenos için "seven / sevilen" değil "erastēs / erōmenos" önerilir, çünkü kurumsal pederastik ilişkiyi adlandırır. Kratylos 398c–d'de hērōs–erōs–erōtan cinası Yunanca sözcükler parantezle gösterilerek bırakıldı; Türkçe "kahraman" hērōs için kullanıldı. Gündelik ve alaycı geçişlerde (Lysis, Kharmides'in açılışı) "aşk" serbest; teknik geçişlerde (Şölen 199c'den itibaren, Phaidros 237d'den itibaren, Devlet 485b, 573a) daima erōs.

Atıf ve kaynak notu

Kratylos 398c–d'deki hērōs ← erōs etimolojisi dilbilimsel olarak yanlıştır (hērōs muhtemelen Hēra ile akraba, "koruyucu"); Sokrates'in kendisinin de "Euthyphron'un esini" diye alaya aldığı bir dizi etimolojinin parçasıdır ve Platon'un kendi öğretisi sayılmamalıdır. Şölen'deki erōs kuramı Sokrates'e değil Diotima'ya söyletilir; "Sokrates'in erōs öğretisi" ile "Platon'un erōs öğretisi" ayrımı sonraki yorumcuların (Vlastos'un "Platon'da kişi olarak birey sevilmez" eleştirisi, Nussbaum'un Alkibiades okuması) tartışma alanıdır. "Platonik aşk" terimi Platon'a değil Ficino'ya (amor platonicus, 1469) aittir; bedensizlik anlamı 17. yy'da yerleşir. Freud'un Eros'u ve Nygren'in Eros–Agapē karşıtlığı (1930) 20. yy inşalarıdır; Şölen'e geri okunmamalıdır. Türkçe "aşk" karşılığı ise tasavvuf katmanını Platon'a yansıtır.

İlgili kavramlar

  • Erōs ve Eksiklik (Diotima) Problemi
  • Tanrısal Delilik (Mania) ve Psykhē'nin Kanatlanması
  • Adların Doğruluğu Problemi
  • amor (Latince karşılık: Lucretius, Cicero)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: aşk, erōs, aşka, eros, Eros, tutku

Metinlerde işaretlendiği yerler

48 yer · 28 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.