İçeriğe geç
Dionysios Külliyatı

Pseudo-Dionysios Areopagites · Dionysios Külliyatı

İlahî İsimler (Περὶ θείων ὀνομάτων) › Bölüm VIII. Güç, Adalet, Kurtulu… – Bölüm XIII. Yetkin ve Bir Üzerine

s452Bölüm VIII. Güç, Adalet, Kurtuluş ve Kurtarma Üzerine; Eşitsizlik Üzerine de

Teologlar ilahî hakikati ve bilgelik-üstü bilgeliği güç olarak, adalet olarak da överler, ona kurtuluş ve kurtarma derler. Haydi, gücümüz yettiğince bu ilahî isimleri de açalım. Tanrısal İlke'nin, var olan ya da tasarlanabilen her güçten ayrı olduğunu ve onu aştığını, ilahî Sözler'de yetişmiş hiç kimsenin bilmediğini sanmam. Çünkü teoloji pek çok yerde ona, göklerin üstündeki güçlerin kendilerinden bile ayrı bir efendilik atfeder. O hâlde teologlar her güçten ayrı olanı nasıl güç diye de överler? Ya da Güç adını onun için nasıl anlayabiliriz?

Şunu söylüyoruz: Tanrı güçtür, çünkü her gücü kendinde önceden taşır ve aşar; her gücün sebebidir; her şeyi eğilmez ve sınırsız bir güçle var eder; hem bütün gücün hem tek tek her gücün varlığının sebebidir. Sonsuz güçlüdür: yalnız her gücü var ettiği için değil, her gücün ve Kendinde Güç'ün üstünde olduğu için, güç bakımından aştığı ve var olan güçlerin yanına sonsuz kez sonsuz başka güç getirebileceği için. Sonsuza dek var edilen sonsuz güçler,

s452

Ἀλλ´ ἐπειδὴ τὴν θείαν ἀληθότητα καὶ ὑπέρσοφον σοφίαν καὶ ὡς δύναμιν ὑὑμνοῦσι καὶ ὡς δικαιοσύνην οἱ θεολόγοι, καὶ σωτηρίαν αὐτὴν ἀποκαλοῦσι καὶ ἀπολύτρωσιν, φέρε καὶ ταύτας, ὡς ἐφικτὸν ἡμῖν, τὰς θεωνυμίας ἀναπτύξωμεν. Καὶ ὅτι μὲν ἡ θεαρχία πάσης ἐξήρηται, καὶ ὑπερέχει τῆς ὅπως ποτὲ καὶ οὕσης καὶ ἐπινοουμένης δυνάμεως, οὐκ οἶμαί τινα τῶν ἐν τοῖς θείοις λογίοις ἐντεθραμμένων ἀγνοεῖν· πολλαχοῦ γὰρ ἡ θεολογία καὶ τὴν κυρείαν αὐτῇ, καὶ αὐτῶν τῶν ὑπερουρανίων δυνάμεων ἀφορίζουσα παραδέδωκεν. Πῶς οὖν αὐτὴν οἰ θεολόγοι καὶ ὡς δύναμιν ὑμνοῦσι, τὴν πάσης ἐξῃρημένην δυνάμεως; ἢ πως ἐπ´ αὐτῇ τὴν δυναμωνυμίαν ἐκλάβοιμεν; Λέγομεν τοίνυν, ὅτι δύναμίς ἐστιν ὁ Θεὸς ὡς πᾶσαν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ προέχων καὶ ὑπερέχων, καὶ ὡς πάσης δυνάμεως αἴτιος, καὶ πάντα κατὰ δύναμιν ἄκλιτον καὶ ἀπεριόριστον παράγων, καὶ ὡς αὐτοῦ τοῦ εἶναι δύναμιν, ἢ τὴν ὅλην ἢ τὴν καθ´ ἕκαστον αἴτιος ὥν· καὶ ὡς ἀπειροδύναμος, οὐ μόνον τῷ πᾶσαν δύναμιν παράγειν, ἀλλὰ καὶ τῷ ὑπὲρ πᾶσαν καὶ τὴν αὐτοδύναμιν εἶναι, καὶ τῷ ὑπερδύνασθαι, καὶ ἀπειράκις ἀπείρους τῶν οὐσῶν δυνάμεων ἐτέρας παραγαγεῖν· καὶ τῷ μὴ ἄν ποτε δυνηθῆναι τὰς ἀπείρους καὶ ἐπ´ ἄπειρον

s453güç yaratan gücünün sonsuzu aşan yaratışını hiçbir zaman köreltemeyeceği için de sonsuz güçlüdür. Her şeyi aşan gücünün söylenemez, bilinemez ve düşünülemez oluşu da bunun içindir: bu güç, gücünün bolluğundan zayıflığa bile güç verir, yankılarının en sonuncularını bile bir arada tutar ve ayakta bırakır. Duyulur güçlerde de bunu görürüz: pek parlak ışıklar en zayıf gözlere bile ulaşır; büyük seslerin de sesleri pek kolay işitmeyen kulaklara girdiğini söylerler. Çünkü hiç işitmeyen kulak değildir, hiç görmeyen göz de görme değildir.

Tanrı'nın bu sonsuz güçlü bağışı bütün var olanlara yayılır; var olanlardan hiçbiri bir güce sahip olmaktan tümüyle yoksun değildir. Her biri ya zihnî ya logos'a dayalı ya hisseden ya canlılık veren ya da ousia'ya ait bir güce sahiptir. Söylemek caizse, güç olmanın kendisi de varlığını ousia-üstü Güç'ten alır.

Meleksi dizilişlerin Tanrı'ya benzeyen güçleri ondan gelir. Değişmez varlıklarını ondan alırlar; bütün zihnî ve ölümsüz sürekli hareketlerini, sarsılmazlıklarını, azalmayan iyilik özlemlerini de sonsuz iyi Güç'ten edinirler. Onlara bunları yapabilmeyi ve bunlar olabilmeyi, hep olmayı özlemeyi, hatta hep yapabilmeyi özleyebilmeyi veren odur.

s453

παραγομένας δυνάμεις τὴν ὑπεράπειρον αὐτοῦ τῆς δυναμοποιοῦ δυνάμεως ἀμβλῦναι ποίησιν· καὶ τῷ ἀφθέγκτῳ καὶ ἀγνώστῳ καὶ ἀνεπινοήτῳ τῆς πάντα ὑπερεχούσης αὐτοῦ δυνάμεως, ᾗ διὰ περιουσίαν τοῦ δυνατοῦ καὶ τὴν ἀσθένειαν δυναμοῖ, καὶ τὰ ἔσχατα τῶν ἀπηχημάτων ἢ αὐτῆς συνέχει καὶ διακρατεῖ, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν κατ´ αἴσθησιν δυνατῶν ὁρῶμεν, ὅτι τὰ ὑπέρλαμπρα φῶτα καὶ μέχρι τῶν ἀμβλειῶν ὁράσεων φθάνει· καὶ τοὺς μεγάλους φασὶ τῶν ψόφων καὶ εἰς τὰς μὴ λίαν εὐκόλως τῶν ἤχων ἀντιλαμβανομένας ἀκοὰς εἰσδύεσθαι. Τὸ γὰρ πάντη ἀνήκοον οὐδὲ ἀκοή· καὶ τὸ καθόλου μὴ βλέπον οὐδὲ ὅρασις. Αὗτη δ´ οὖν ἡ ἀπειροδύναμος τοῦ Θεοῦ διάδοσις εἰς πάντα τὰ ὄντα χωρεῖ, καὶ οὐδέν ἐστι τῶν ὄντων ὃ παντελῶς ἀφῄρηται τὸ ἔχειν τινὰ δύναμιν· ἀλλ´ ἢ νοερὰν, ἢ λογικὴν, ἢ αἰσθητικὴν, ἢ ζωτικὴν, ἢ οὐσιώδη δύναμιν ἔχει· καὶ αὐτὸ δέ, εἰ θέμις εἰπεῖν, τὸ εἶναι δύναμιν, εἰς τὸ εἶναι ἔχει παρὰ τῆς ὑπερουσίου δυνάμεως. Ἐξ αὐτῆς εἰσιν αἱ θεοειδεῖς τῶν ἀγγελικῶν διακόσμων δυνάμεις· ἐξ αὐτῆς καὶ τὸ εἶναι ἀμεταπτώτως ἔχουσι, καὶ πάσας αὐτῶν τὰς νοερὰς καὶ ἀθανάτους ἀεικινησίας, καὶ τὸ ἀῤῥεπὲς αὐτὸ, καὶ τὴν ἀνελάττωτον ἔφεσιν τοῦ ἀγαθοῦ, πρὸς τῆς ἀπειραγάθου δυνάμεως εἰλήφασιν, αὐτῆς ἐφιείσης αὐτοῖς τὸ δύνασθαι καὶ τὸ εἶναι ταῦτα, καὶ ἐφίεσθαι ἀεὶ εἶναι, καὶ αὐτὸ τὸ δύνασθαι ἐφίεσθαι τοῦ ἀεὶ δύνασθαι.

s453_2Tükenmez Güç'ün armağanları insanlara, hayvanlara, bitkilere ve evrenin bütün tabiatına kadar iner. O, birleşmiş olanlara birbirlerine dost ve ortak olma gücü verir; ayrılmış olanlara kendi logos'una ve sınırına göre karışmadan ve kaynaşmadan var olma gücü verir. Evrenin düzenlerini ve iyi tertibini kendi iyiliğine doğru korur. Melek birimlerinin ölümsüz hayatlarını lekesiz tutar; göksel, ışıklı ve yıldızsal ousia'ları ve düzenleri değişmeden saklar; ebediyetin var olabilmesini sağlar. Zamanın devirlerini çıkışlarla ayırır, başa dönüşlerle toplar. Ateşin güçlerini sönmez, suların akışını tükenmez kılar; havanın yayılışına sınır koyar; yeryüzünü hiçbir şeyin üzerine oturtur, onun hayat doğuran sancılarını bozulmaktan korur. Unsurların birbirleriyle uyumunu ve karışımını karıştırmadan

s453_2

Πρόεισι δὲ τὰ τῆς ἀνεκλείπτου δυνάμεως καὶ εἰς ἀνθρώπους, καὶ ζῶα, καὶ φυτὰ, καὶ τὴν ὅλην τοῦ παντὸς φύσιν· καὶ δυναμοῖ τὰ ἡνωμένα πρὸς τὴν ἀλλήλων φιλίαν καὶ κοινωνίαν, καὶ τὰ διακεκριμένα πρὸς τὸ εἶναι κατὰ τὸν οἰκεῖον ἕκαστα λόγον καὶ ὅρον ἀσύγχυτα καὶ ἀσύμφυρτα· καὶ τὰς τοῦ παντὸς τάξεις καὶ εὐθημοσύνας εἰς τὸ οἰκεῖον ἀγαθόν διασώζει, καὶ τὰς ἀθανάτους τῶν ἀγγελικῶν ἐνάδων ζωὰς ἀλωβήτους διαφυλάττει, καὶ τὰς οὐρανίας, καὶ φωστηρικὰς, καὶ ἀστρῴους οὐσίας, καὶ τάξεις ἀναλλοιώτους, καὶ τὸν αἰῶνα δύνασθαι εἶναι ποιεῖ· καὶ τὰς τοῦ χρόνου περιελίξεις διακρίνει μὲν ταῖς προόδοις, συνάγει δὲ ταῖς ἀποκαταστάσεσι· καὶ τὰς τοῦ πυρὸς δυνάμεις ἀσβέστους ποιεῖ, καὶ τὰς τοῦ ὕδατος ἐπιῤῥοὰς ἀνεκλείπτους, καὶ τὴν ἀερίαν χύσιν ὁρίζει, καὶ τὴν γῆν ἐπ´ οὐδενὸς ἱδρύει, καὶ τὰς ζωογόνους αὐτῆς ὡδῖνας ἀδιαφθόρους φυλάττει· καὶ τὴν ἐν ἀλλήλοις τῶν στοιχείων ἁρμονίαν καὶ κρᾶσιν ἀσύγχυτον καὶ

s454ve bölmeden korur. Ruhla beden arasındaki bağı bir arada tutar. Bitkilerin beslenme ve büyüme güçlerini harekete geçirir. Her şeyin ousia'ya ait güçlerini ayakta tutar, evrenin çözülmez kalıcılığını güvence altına alır. Tanrılaşmanın kendisini de bağışlar, tanrılaşanlara buna güç verir. Kısacası var olanlardan hiçbiri ilahî gücün her şeye hâkim koruyuculuğundan ve kuşatışından yoksun değildir. Çünkü hiçbir gücü olmayan şey ne vardır, ne bir şeydir, ne de onun hakkında hiçbir şey ileri sürülebilir.

Ama büyücü Elymas şöyle der: "Tanrı her şeye gücü yetiyorsa, sizin teologunuz nasıl olur da onun bir şey yapamayacağını söyler?" Tanrı'nın kendini inkâr edemeyeceğini söyleyen ilahî Pavlus'a hakaret eder. Bunu öne sürerken, oyun oynayan çocukların kum üstüne kurduğu çürük yapıları yıkmaya kalkışmakla, ya da teolojinin bu konudaki düşüncesini erişilmez bir hedef gibi nişan almaya çabalamakla akılsızlıktan alay konusu olmaktan pek korkuyorum.

Kendini inkâr etmek hakikatten düşmektir, hakikat ise var olandır; hakikatten düşmek var olandan düşmektir. O hâlde hakikat var olansa, hakikatin inkârı da var olandan düşmekse, Tanrı var olandan düşemez ve olmamaktan yoksundur; denebilir ki yapamamayı yapamaz, yoksunluk anlamındaki bilmemeyi de bilmez. Bilge Elymas bunu anlamayarak, yenilmezlik merakına tutulmuş güreşçilere öykünür: onlar çoğu kez rakiplerini kendi kanılarına göre zayıf sayar, orada olmayan bu rakiplerle yiğitçe gölge dövüşü yapar, boş yumruklarla cesaretle havayı döverler; böylece, rakiplerinin gücünü bile bilmeden onları yendiklerini sanır, kendilerini galip ilan ederler.

Biz ise teoloğun düşüncesine elimizden geldiğince nişan alarak, gücü aşan Tanrı'yı över, onu her şeye gücü yeten, mübarek ve tek hükümdar, kendi hükümranlığıyla ebediyetin efendisi olarak yüceltiriz. Var olanların hiçbirinden düşmüş değildir, daha doğrusu ousia-üstü güçle bütün var olanları aşar ve onlardan önce gelir; aşırı gücünün bolluğundan, bütün var olanlara, cömert bir akışla, var olabilme ve şu belli şey olabilme gücünü bağışlamıştır.

s454

ἀδιαίρετον ἀποσώζει, καὶ τὴν ψυχῆς καὶ σώματος σύνδεσιν συνέχει, καὶ τὰς τῶν φυτῶν θρεπτικὰς καὶ αὐξητικὰς δυνάμεις ἀνακινεῖ· καὶ διακρατεῖ τὰς οὐσιώδεις τῶν ὅλων δυνάμεις, καὶ τὴν τοῦ παντὸς ἀδιάλυτον μονὴν ἀσφαλίζεται, καὶ τὴν θέωσιν αὐτὴν δωρεῖται, δύναμιν εἰς τοῦτο τοῖς ἐκθεουμένοις παρέχουσα· καὶ ὅλως οὐδέν ἐστι καθόλου τῶν ὄντων, τὴν παγκρατορικὴν ἀσφάλειαν καὶ περιοχὴν τῆς θείας δυνάμεως ἀφῃρημένον. Τὸ γὰρ καθόλου μηδεμίαν δύναμιν ἔχον οὔτε ἐστὶν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἐστί τις αὐτοῦ παντελῶς θέσις. Καίτοι φησὶν Ἐλύμας ὁ μάγος· Εἰ παντοδύναμός ἐστιν ὁ Θεὸς, πῶς λέγεταί τι μὴ δύνασθαι πρὸς τοῦ καθ´ ὑμᾶς θεολόγου; Λοιδορεῖται δὲ τῷ θείῳ Παύλω φήσαντι, μὴ δύνασθαι τὸν Θεὸν ἑαυτὸν ἀρνήσασθαι. Προθεὶς δὲ τοῦτο, λίαν ὀῤῥωδῶ μὴ καὶ ἀνοίας ὀφλήσω γέλωτα, παίδων ἀθυρόντων οἰκοδομήματα καὶ ἐπὶ ψάμμου καὶ ἀσθενῆ καταλύειν ἐπιχειρῶν, καὶ ὥσπερ τινὸς ἀνεφίκτου σκοποῦ καταστοχάζεσθαι σπεύδων τῆς περὶ τούτου θεολογικῆς διανοίας· ἡ γὰρ ἑαυτοῦ ἄρνησις ἔκπτωσις ἀληθείας ἐστίν· ἡ δὲ ἀλήθεια ὄν ἐστι, καὶ ἡ τῆς ἀληθείας ἔκπτωσις τοῦ ὄντος ἔκπτωσις. Εἰ τοίνυν ἡ ἀλήθεια ὄν ἐστιν, ἡ δὲ ἄρνησις τῆς ἀληθείας τοῦ ὄντος ἔκπτωσις, ἐκ τοῦ ὄντος ἐκπεσεῖν ὁ Θεὸς οὐ δύναται, καὶ τὸ μὴ εἶναι οὐκ ἕστιν, ὡς ἄν τις φαίη, τὸ μὴ δύνασθαι οὐ δύναται, καὶ τὸ τὸ μὴ εἰδέναι κατὰ στέρησιν οὐκ οἶδεν. Ὅπερ ὁ σοφὸς οὐκ ἐννοήσας, μιμεῖται τοὺς τῶν ἀθλητῶν ἀπειρονίκας, οἳ πολλάκις ἀσθενεῖς εἶναι τοὺς ἀνταγωνιστὰς ὑποθέμενοι, κατὰ τὸ δοκοῦν ἑαυτοῖς, καὶ πρὸς ἀπόντας αὐτοὺς ἀνδρείως σκιαμαχοῦντες, καὶ τὸν ἀέρα διακένοις πληγαῖς εὐθαρσῶς καταπαίοντες, οἴονται τῶν ἀντιπάλων αὐτῶν κεκρατηκέναι, καὶ ἀνακηρύττουσιν ἐαυτοὺς, οὔτε εἰδότες τὴν ἐκείνων δύναμιν. Ἡμεῖς δὲ τοῦ θεολόγου κατὰ τὸ ἐφικτὸν στοχαζόμενοι, τὸν ὑπερδύναμον Θεὸν ὑμνοῦμεν. ὡς παντοδύναμον, ὡς μακάριον καὶ μόνον δυνάστην, ὡς δεσπόζοντα ἐν τῇ δυναστείᾳ αὐτοῦ τοῦ αἰῶνος, ὡς κατ´ οὐδὲν τῶν ὄντων ἐκπεπτωκότα· μᾶλλον δὲ καὶ ὑπερέχοντα, καὶ προέχοντα πάντα τὰ ὄντα κατὰ δύναμιν ὑπερούσιον, καὶ πᾶσι τοῖς οὖσι τὸ δύνασθαι εἰναι, καὶ τόδε εἶναι κατὰ περιουσίαν ὑπερβαλλούσης δυνάμεως ἀφθόνῳ χύσει δεδωρημένον.

s455Tanrı yine adalet olarak övülür, çünkü her şeye layığını verir; onların ölçülülüğünü, güzelliğini, güzel düzenini, dizilişini, bütün paylarını ve yerlerini, gerçekten var olan en adil sınıra göre her birine belirler; bütün varlıkların kendi işini yapmasının sebebidir. Çünkü ilahî adalet her şeye yer ve sınır çizer, her şeyi her şeyden karışmadan ve kaynaşmadan korur, her var olana kendisine düşen değere göre ona uygun olanı bağışlar.

Bu doğruysa, ilahî adalete sövenler farkına varmadan kendi apaçık adaletsizliklerine hüküm vermiş olurlar. Şöyle derler: Ölümlülerde ölümsüzlük, yetkin olmayanlarda yetkinlik, kendi kendine hareket edenlerde başkası tarafından hareket ettirilme zorunluluğu, değişenlerde aynılık, zayıflarda yetkin güç bulunmalıydı; zaman içindekiler ezelî, tabiatça hareket edenler değişmez, geçici hazlar ebedî olmalıydı. Kısacası birinin payını başkasına verirler. Oysa bilmek gerekir ki ilahî adalet şunda gerçekten hakikî adalettir: her şeye, her var olanın değerine göre kendisine ait olanı dağıtır, her birinin tabiatını kendi düzeninde ve gücünde korur.

Biri şöyle diyebilir: Kutsal adamları kötülerin eziyetine yardımsız bırakmak adalete yakışmaz. Ona şunu söylemek gerekir: Kutsal dediğin kimseler, yeryüzünde maddeye düşkünlerin imrendiği şeyleri seviyorlarsa, ilahî aştan tümüyle düşmüşlerdir. Gerçekten sevilmeye değer ilahî şeylere, imrenilmeye ve sevilmeye değmeyen şeyleri hiç de saygılı olmayan bir biçimde yeğleyerek haksızlık edenlere nasıl kutsal denebilir, bilmiyorum. Yok, gerçekten var olanları seviyorlarsa, bir şeyi özleyenlerin özlediklerine eriştiklerinde sevinmeleri gerekir. İlahî şeylere özlemle, güzellik uğruna girdikleri çetin durumlarda pek mertçe alışarak, maddî şeylere bağlılıktan elden geldiğince uzaklaştıkları zaman, meleklerin faziletlerine daha da yaklaşmıyorlar mı? Dolayısıyla şöyle demek doğru olur: İlahî adaletin daha çok kendine özgü yanı, en iyilerin mertliğini maddî bağışlarla büyüleyip yok etmemektir; biri bunu yapmaya kalkışırsa onları yardımsız bırakmamak, güzel ve yumuşamaz duruşlarında onları sağlamlaştırmak, böyle olanlara layıklarını vermektir.

Bu ilahî adalet aynı zamanda her şeyin kurtuluşu olarak övülür. Çünkü her birinin kendine özgü ve ötekilerden temiz ousia'sını ve düzenini korur ve gözetir; bütün şeylerde herkesin kendi işini yapmasının temiz sebebidir. Bir kimse kurtuluşu, her şeyi kötüden kurtarıp çekip alan güç olarak överse,

s455

⟦Δικαιοσύνη δὲ πάλιν ὁ Θεὸς ὑμνεῖται, ὡς πᾶσι τὰ κατ´ ἀξίαν ἀπονέμων, καὶ τὸ εὔμετρον αὐτῶν καὶ τὸ κάλλος καὶ τὴν εὐκοσμίαν καὶ τὴν διακόσμησιν καὶ πάσας ἁπάντων τὰς διανομὰς καὶ⟧⟦?⟧ τάξεις ἀφορίζων ἑκάστῳ κατὰ τὸν ὄντως ὄντα δικαιότατον ὅρον, καὶ πᾶσι τῆς αὐτῶν ἑκάστων αὐτοπραγίας αἴτιος ὤν. Πάντα γὰρ ἡ θεία δικαιοσύνη τάττει, καὶ ὁροθετεῖ, καὶ πάντα ἀπὸ πάντων ἀμιγῆ καὶ ἀσύμφυρτα διασώζουσα, τὰ ἑκάστῳ προσήκοντα πᾶσι τοῖς οὗσι δωρεῖται κατὰ τὴν ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἐπιβάλλουσαν ἀξίαν. Καὶ εἰ ταῦτα ὀρθῶς φαμεν, ὅσοι τῇ θείᾳ διαλοιδοροῦνται δικαιοσύνῃ, λανθάνουσιν ἑαυτῶν ἀδικίαν ἐναργῆ καταψηφιζόμενοι· φασὶ γὰρ ὀφείλειν ἐνεῖναι τοῖς θνητοῖς τὴν ἀθανασίαν, καὶ τοῖς ἀτελέσι τὸ τέλειον, καὶ τοῖς αὐτοκινήτοις τὴν ἑτεροκίνητον ἀνάγκην, καὶ τοῖς ἀλλοιωτοῖς τὴν ταύτότητα, καὶ τὰ τελειοδύναμα τοῖς ἀσθενέσι, καὶ ἀΐδια εἶναι τὰ ἔγχρονα, καὶ ἀμετάβολα τὰ φύσει κινούμενα, καὶ τὰς ἐπικαίρους ἡδονὰς αἰωνίας, καὶ ὅλως τὰ ἄλλων ἄλλοις ἀποδιδόασι. Δέον εἰδέναι, τὴν θείαν δικαιοσύνην ἐν τούτῳ ὄντως οὖσαν ἀληθῆ δικαιοσύνην, ὅτι πᾶσιν ἀπονέμει τὰ οἰκεῖα κατὰ τὴν ἑκάστου τῶν ὄντων ἀξίαν, καὶ τὴν ἑκάστου φύσιν ἐπὶ τῆς οἰκείας διασώζει τάξεως καὶ δυνάμεως. Ἀλλ´ εἴποι ἄν τις· Οὐκ ἔστι δικαιοσύνης, ἄνδρας ὁσίους ἐᾷν ἀβοηθήτους, ὑπὸ τῶν φαύλων ἐκτρυχομένους. Πρὸς ὃν ῥητέον, ὡς εἰ μὲν ἀγαπῶσιν οὓς φὴς ὁσίους, τὰ ἐπὶ γῆς ὑπὸ τῶν προσύλων ζηλούμενα, τοῦ θείου πάντως ἐκπεπτώκασιν ἔρωτος. Καὶ οὐκ οἷδ´ ὅπως ὅσιοι κληθεῖεν ἂν, ἀδικοῦντες τὰ ὄντως ἐραστὰ καὶ θεῖα, τοῖς ἀζηλώτοις καὶ ἀνεράστοις ὑπ´ αὐτῶν οὐκ εὐαγῶς παρευδοκιμούμενα. Εἰ δὲ τῶν ὄντως ὄντων ἐρῶσι, εὐφραίνεσθαι χρὴ τοὺς τινῶν ἐφιεμένους, ἡνίκα τῶν ἐφετῶν τυγχάνωσιν. Ἢ οὐχὶ τότε μᾶλλον πλησιάζουσι ταῖς ἀγγελικαῖς ἀρεταῖς, ὅταν, ὡς δυνατὸν, ἐφέσει τῶν θείων ἀναχωρῶσι τῆς τῶν ὑλικῶν προσπαθείας, ἐγγυμναζόμενοι πρὸς τοῦτο λίαν ἀνδρικῶς, ἐν ταῖς ὑπὲρ τοῦ καλοῦ περιστάσεσιν; Ὦστε ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅτι τοῦτο μαλλόν ἐστι τῆς θείας δικαιοσύνης ἴδιον, τὸ μὴ θέλγειν καὶ ἀπολλύειν τῶν ἀρίστων τὴν ἀῤῥενότητα ταῖς τῶν ὑλικῶν διαδόσεσι, μηδὲ, εἴτις ἐπιχειροίη τοῦτο ποιεῖν, ἐᾷν ἀβοηθήτους, ἀλλ´ ἐνιδρύειν αὐτοὺς ἐν τῇ καλῇ καὶ ἀμειλίκτῳ στάσει, καὶ ἀπονέμειν αὐτοῖς τοιούτοις οὖσι τὰ κατ´ ἀξίαν. Αὕτη γοῦν ἡ θεία δικαιοσύνη καὶ σωτηρία τῶν ὅλων ὑμνεῖται, τὴν ἰδίαν ἐκάστου καὶ καθαρὰν ἀπὸ τῶν ἄλλων οὐσίαν καὶ τάξιν ἀποσώζουσα καὶ φυλάττουσα, καὶ αἰτία καθαρῶς οὖσα τῆς ἐν τοῖς ὅλοις ἰδιοπραγίας. Εἰ δέ τις τὴν σωτηρίαν ὑμνοίη, καὶ ὡς ἐκ τῶν χειρόνων τὰ ὅλα σωστικῶς ἀναρπάζουσαν

s456bu kurtuluş övücüsünü de elbette kabul ederiz. Ama ondan, ilk kurtuluşu şöyle tarif etmesini de isteriz: İlk kurtuluş, her şeyi kendi içinde değişmez, çatışmasız ve kötüye eğilmez olarak koruyandır; her şeyi savaşsız ve kavgasız, her biri kendi logos'una göre düzenlenmiş olarak gözetendir; bütün eşitsizliği ve başkasının işine karışmayı her şeyden sürendir; her birinin orantısını, zıtlarına kaymayacak ve yerinden oynamayacak şekilde kurandır.

Bu kurtuluşu, bütün var olanları her şeyi kurtaran iyilikle kendi iyiliklerinden düşmekten, her kurtarılanın tabiatının aldığı ölçüde kurtaran olarak övmek de kutsal teolojinin amacına aykırı olmaz. Bu yüzden teologlar ona kurtarma da derler. Bir yandan gerçekten var olanların yokluğa düşmesine izin vermez; öte yandan bir şey aykırılığa ve düzensizliğe kayıp kendi iyiliklerinin yetkinliğinde bir azalmaya uğrarsa, onu da bu hâlden, güçsüzlükten ve yoksunluktan kurtarır. Eksiği doldurur, bir baba gibi gevşekliğini destekler, kötüden kaldırır, daha doğrusu güzellikte sabit kılar; akıp kaçmış iyiliği yeniden tamamlar, düzensizliğini ve çirkinliğini düzene sokar, güzelleştirir, onu bütünlüğe kavuşturur, her türlü sakatlıktan çözer.

Bu kadarı ve adalet hakkında bu kadarı yeter. Adalete göre her şeyin eşitliği ölçülür ve sınırlanır; her birindeki eşitliğin yoksunluğu olan bütün eşitsizlik sürülüp atılır. Biri eşitsizliği, bütünde bütün şeylerin bütün şeylere karşı farklılıkları olarak anlarsa, adalet bunun da koruyucusudur: bütünlerdeki bütünlerin karışıp altüst olmasına izin vermez, her var olanı tabiatı gereği içinde bulunduğu türde tutar.

s456

πάντως που καὶ τοῦτον ἡμεῖς τὸν ὑμνῳδὸν τῆς παντοδαπῆς σωτηρίας ἀποδεξόμεθα, καὶ ταύτην δὲ καὶ πρώτην σωτηρίαν τῶν ὅλων ἀξιώσομεν αὐτὸν ὁρίζεσθαι, τὴν πάντα ἐφ´ ἑαυτων ἀμετάβλητα καὶ ἀστασίαστα καὶ ἀῤῥεπῆ πρὸς τὰ χείρω διασώζουσαν, καὶ πάντα φρουροῦσαν, ἄμαχα καὶ ἀπολέμητα τοῖς αὐτῶν ἕκαστα λόγοις διακοσμούμενα, καὶ πᾶσαν ἀνισότητα καὶ ἀλλοτριοπραγίαν ἐκ τῶν ὅλων ἐξορίζουσαν, καὶ τὰς ἀναλογίας ἑκάστου συνιστάνουσαν ἀμεταπτώτους εἰς τὰ ἐναντία, καὶ ἀμεταχωρήτους. Ἐπεὶ καὶ ταύτην τὴν σωτηρίαν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τις ὑμνήσοι τῆς ἰερᾶς θεολογίας, ὡς πάντα τὰ ὄντα τῇ σωστικῇ τῶν ἀπάντων ἀγαθότητι, τῆς τῶν οἰκείων ἀγαθῶν ἀποπτώσεως ἀπολυτρουμένην, καθ´ ὅσον ἡ ἑκάστου τῶν σωζομένων ἐπιδέχεται φύσις· διὸ καὶ ἀπολύτρωσιν αὐτὴν ὀνομάζουσιν οἱ θεολόγοι, καὶ καθ´ ὅσον οὐκ ἐᾷ τὰ ὄντως ὄντα πρὸς τὸ μὴ εἶναι διαπεσεῖν, καὶ καθ´ ὅσον εἰ καί τι πρὸς τὸ πλημμελὲς καὶ ἄτακτον ἀποσφαλείη, καὶ μείωσίν τινα πάθοι τῆς τῶν οἰκείων ἀγαθῶν τελειότητος, καὶ τοῦτο τοῦ πάθους, καὶ τῆς ἀδρανείας, καὶ τῆς στερήσεως ἀπολυτροῦται, πληροῦσα τὸ ἐνδεὲς, καὶ πατρικῶς τὴν ἀτονίαν ὑπερείδουσα, καὶ ἀνιστῶσα τοῦ κακοῦ· μᾶλλον δὲ ἱστῶσα ἐν τῷ καλῷ, καὶ τὸ ὑπεκρυὲν ἀγαθὸν ἀναπληροῦσα, καὶ τάττουσα, καὶ κοσμοῦσα τὴν ἀταξίαν αὐτοῦ, καὶ ἀκοσμίαν, καὶ ὁλόκληρον ἀποτελοῦσα, καὶ πάντων ἀπολύουσα τῶν λελωβημένων. Αλλὰ περὶ μὲν τούτων καὶ περὶ δικαιοσύνης εἴρηται, καθ´ ἣν ἡ πάντων ἱσότης μετρεῖται καὶ ὁρίζεται, καὶ πᾶσα ἀνισότης, ἡ κατὰ στέρησιν τῆς ἐν αὐτοῖς ἑκάστοις ἰσότητος, ἐξορίζεται· τὴν γὰρ ἀνισότητα εἴ τις ἐκλάβοι, τὰς ἐν τῷ ὅλῳ τῶν ὅλων πρὸς ὅλα διαφορὰς, καὶ ταύτης ἡ δικαιοσύνη φρουρητικὴ, μὴ συγχωροῦσα συμμιγῆ τὰ ὧα ἐν ὅλοις γενόμενα διαταραχθῆναι, φυλάττουσα δὲ τὰ ὄντα πάντα κατ´ εἶδος ἕκαστον, ἐν ᾧ ⟦ἕκαστον εἶναι πέφυκε⟧⟦?⟧.

s462Bölüm IX. Büyük, Küçük, Aynı, Öteki, Benzer, Benzemez, Durma, Hareket, Eşitlik Üzerine

Büyük ve küçük, aynı ve öteki, benzer ve benzemez, durma ve hareket de her şeyin sebebine verildiğine göre, haydi, ilahî isimlerin bu heykellerini de bize göründükleri kadarıyla seyredelim. Tanrı Kutsal Sözler'de büyük diye, büyüklükte diye, ilahî küçüklüğü gösteren ince esintide diye övülür. Kutsal Sözler "Sen aynısın" dediğinde aynıdır; aynı Sözler tarafından çok biçimli ve çok görünüşlü olarak çizildiğinde ötekidir. Benzerlerin ve benzerliğin var edicisi olarak benzerdir, benzeri olmadığı için hepsine benzemezdir. Duran, hareketsiz, ebediyen oturandır; her şeye doğru gittiği için de hareket edendir. Kutsal Sözler'in övdüğü, bunlarla aynı güçte başka ilahî isimler de vardır.

Tanrı büyük diye adlandırılır, çünkü kendine özgü bir büyüklüğü vardır. Bu büyüklük kendinden bütün büyük şeylere pay verir, her büyüklüğün dışına taşar ve onu aşıp uzanır; her yeri kuşatır, her sayıyı aşar, her sonsuzluğu geçer. Taşkın doluluğu ve büyük işleri yüzünden de, kaynak gibi fışkıran armağanları yüzünden de büyüktür: bu armağanlar sonsuz bağışlı bir akışla herkes tarafından pay alınsalar da hiç azalmaz, aynı taşkın doluluğu korur, paylaşıldıkça eksilmez, tersine daha çok taşarlar. Bu büyüklük sonsuzdur, niceliksizdir, sayısızdır; onun aşkınlığı, kuşatılamaz görkeminin mutlak ve aşırı yayılışına göredir.

s462

Ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν ἀνατέθειται τῷ πάντων αἰτίῳ, καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον, καὶ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον, καὶ ἡ στάσις καὶ ἡ κίνησις, φέρε καὶ τούτων τῶν θεωνυμιῶν ἀγαλμάτων, ὅσα ἡμῖν ἐμφανῆ, θεωρήσωμεν. Μέγας μὲν οὖν ὁ Θεὸς ἐν τοῖς λογίοις ὑμνεῖται, καὶ ἐν μεγέθει, καὶ ἐν αὔρᾳ λεπτῇ τὴν θείαν ἐμφαινούσῃ σμικρότητα· καὶ ταὐτὸς, ὅταν φῇ τὰ λόγια, Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ· καὶ ἕτερος, ἡνίκα ὡς πολύμορφος καὶ πολυειδὴς ὑπὸ τῶν αὐτῶν λογίων διαπλάττεται· καὶ ὅμοιος, ὡς ὁμοίων καὶ ὁμοιότητος ὑποστάτης· καὶ ἀνόμοιος πᾶσιν, ὡς οὐκ ὄντος αὐτῷ τοῦ ὁμοίου· καὶ ἑστὼς, καὶ ἀκίνητος, καὶ καθήμενος εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ κινούμενος, ὡς ἐπὶ πάντα πορευόμενος· καὶ ὅσαι ἄλλαι ταύταις ὁμοδύναμοι θεωνυμίαι πρὸς τῶν Λογίων ὑμνοῦνται. Μέγας μὲν οὖν ὁ Θεὸς ὀνομάζεται, κατὰ τὸ ἰδίως αὐτοῦ μέγα, τὸ πᾶσι τοῖς μεγάλοις ἑαυτοῦ μεταδιδοῦν, καὶ παντὸς μεγέθους ἔξωθεν ὑπερχεόμενον καὶ ὑπερεκτεινόμενον, πάντα τόπον περιέχον, πάντα ἀριθμὸν ὑπερβάλλον, πᾶσαν ἀπειρίαν διαβαῖνον, καὶ κατὰ τὸ ὑπερπλῆρες αὐτοῦ καὶ μεγαλουργὸν, καὶ τὰς πηγαίας αὐτοῦ δωρεὰς, καθ´ ὅσον αὗται πρὸς πάντων μετεχόμεναι κατὰ ἀπειρόδωρον χύσιν, ἀμείωτοι παντελῶς εἰσι, καὶ τὴν αὐτὴν ἔχουσιν ὑπερπληρότητα, καὶ οὐκ ἐλαττοῦνται ταῖς μετοχαῖς, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ὑπερβλύζουσι. Τὸ μέγεθος τοῦτο καὶ ἄπειρόν ἐστι, καὶ ἄποσον, καὶ ἀνάριθμον· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ ὑπεροχὴ, κατὰ τὴν ἀπόλυτον καὶ ὑπερτεταμένην τῆς ἀπεριλήπτου μεγαλειότητος χύσιν.

s463Aynı olan ise ousia-üstü bir tarzda ezelîdir, dönüşmez, kendi üzerinde kalır, hep aynı ve aynı şekilde bulunur, herkesin yanında aynı şekilde vardır. Kendi kendine, kendi üzerinde, sarsılmadan ve lekesiz olarak ousia-üstü aynılığın en güzel sınırlarına yerleşmiştir. Değişmez, düşmez, eğilmez, başkalaşmaz; karışmamış, maddesiz, en basit, muhtaç olmayan, artmayan, azalmayan, oluşmamıştır. Oluşmamıştır derken henüz oluşmamış ya da tamamlanmamış, şunun tarafından ya da şöyle oluşmamış anlamında değildir; hiçbir yerde hiçbir şekilde var olmayan anlamında da değildir. Tümden ve mutlak olarak oluşmamıştır, hep vardır, kendi kendine tamamdır, kendi kendine aynıdır, kendisi tarafından tek biçimde ve aynı biçimde belirlenir. Pay almaya elverişli olan herkese aynılığı kendinden yansıtır, öteki şeyleri ötekilerle birlikte düzenler. Aynılığın bolluğu ve sebebidir; bütün aynılığı aşan tek ve birleşik sebebe göre zıtları bile aynı şekilde kendinde önceden taşır.

Onun için küçük ya da ince denilmesi, her hacmin ve boyutun dışına çıkmış olması ve her şeyin içinden engelsizce geçmesi yüzündendir. Küçük olan aynı zamanda her şeyin temel sebebidir, çünkü küçüğün idesinden pay almayan hiçbir şey bulamazsın. Öyleyse Tanrı hakkında küçük sözü şöyle anlaşılmalıdır: Her şeye ve her şeyin içinden engelsizce geçen, iş gören, "ruhla tinin, eklemlerle iliklerin ayrıldığı yere kadar" işleyen, "yüreğin düşüncelerini ve niyetlerini" yargılayan, daha doğrusu bütün var olanları yargılayandır; çünkü "onun önünde görünmeyen hiçbir yaratık yoktur." Bu küçük olan niceliksizdir, boyutsuzdur, zapt edilemez, sonsuz ve sınırsızdır; her şeyi kuşatır, kendisi kuşatılamaz.

Öteki olana gelince: Tanrı inayetiyle herkesin yanındadır, herkesin kurtuluşu için herkeste her şey olur; ama bunu yaparken kendi üzerinde ve kendi aynılığında kalır, ondan dışarı çıkmaz, tek ve dinmeyen bir etkinlik içinde durur, dönmeye yönelenlerin tanrılaşması için kendini eğilmez güçle verir. Tanrı'nın türlü türlü görülerdeki rengârenk şekillerinin ötekiliğine gelince, onların

s463

Τὸ δὲ ταὐτὸν ὑπερουσίως ἀΐδιον, ἄτρεπτον, ἐφ´ ἑαυτοῦ μένον, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχον, πᾶσιν ὡσαύτως παρὸν, καὶ αὐτὸ καθ´ ἑαυτὸ ἐφ´ ἑαυτοῦ σταθερῶς καὶ ἀχράντως ἐν τοῖς καλλίστοις πέρασι τῆς ὑπερουσίου ταὐτότητος ἱδρυμένον, ἀμετάβλητον, ἀμετάπτωτον, ἀῤῥεπὲς, ἀναλλοίωτον, ἀμιγὲς, ἄϋλον, ἀπλούστατον, ἀπροσδεὲς, ἀναυξὲς, ἀμείωτον, ἀγένητον, οὐχ ὡς μήπω γενόμενον, ἢ ἀτελείωτον, ἢ ὑπὸ τοῦδε ἢ τόδε μὴ γενόμενον, οὐδ´ ὡς μηδαμῆ μηδαμῶς ὃν, ἀλλ´ ὥσπερ παναγένητον, καὶ ἀπολύτως ἀγένητον, καὶ ἀεὶ ὃν, καὶ αὐτοτελὲς ὃν, καὶ ταὐτὸν ὃν καθ´ ἑαυτὸ, καὶ ὑφ´ ἑαυτοῦ μονοειδῶς καὶ ταὐτοειδῶς ἀφοριζόμενον, καὶ τὸ ταὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ πᾶσι τοῖς μετέχειν ἐπιτηδείοις ἐπιλάμπον, καὶ τὰ ἕτερα τοῖς ἑτέροις συντάττον, περιουσία καὶ αἰτία ταὐτότητος, ἐν ἑαυτῷ καὶ τὰ ἐναντία ταὐτῶς προέχον κατὰ τὴν μίαν καὶ ἑνικὴν τῆς ὅλης ταὐτότητος ὑπερέχουσαν αἰτίαν. Σμικρὸν δὲ ἤτοι λεπτὸν, ἐπ´ αὐτοῦ λέγεται, τὸ παντὸς ὄγκου καὶ διαστήματος ἐκβεβηκὸς, καὶ τὸ διὰ πάντων ἀκωλύτως χωροῦν. Καίτοι καὶ πάντων στοιχειωτικὸν αἴτιόν ἐστι τὸ σμικρόν· οὐδαμῆ γὰρ εὑρήσεις τὴν τοῦ σμικροῦ ἰδέαν ἀμέθεκτον. Οὕτως οὖν ἐπὶ Θεοῦ τὸ σμικρὸν ἐκληπτέον, ὡς ἐπὶ πάντα καὶ διὰ πάντων ἀνεμποδίστως χωροῦν, καὶ ἐνεργοῦν, καὶ διικνούμενον ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς τε καὶ πνεύματος, ἀρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸν ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας, μᾶλλον δὲ τῶν ὄντων ἀπάντων· οὐ γάρ ἐστι κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ. Τοῦτο τὸ σμικρὸν ἄποσόν ἐστι, καὶ ἀπήλικον, ἀκρατές, ἄπειρον, ἀόριστον, περιληπτικὸν πάντων, αὐτὸ δὲ ἀπερίληπτον. Τὸ δὲ ἕτερον, ἐπειδὴ πᾶσι προνοητικῶς ὁ Θεὸς πάρεστι, καὶ πάντα ἐν πᾶσι διὰ τὴν πάντων σωτηρίαν γίγνεται, μένον ἐφ´ ἑαυτοῦ καὶ τῆς οἰκείας ταὐτότητος ἀνεκφοιτήτως κατ´ ἐνέργειαν μίαν, καὶ ἄπαυστον ἑστηκὼς, καὶ ἑαυτὸν ἐπιδιδοὺς ἀκλίτῳ δυνάμει πρὸς ἐκθέωσιν τῶν ἐπεστραμμένων· καὶ τὴν ἑτερότητα τῶν ποικίλων τοῦ Θεοῦ κατὰ τὰς πολυειδεῖς ὁράσεις σχημάτων, ἕτερά τινα τοῖς φαινομένοις

s464görünen şeylerden başka birtakım şeylere işaret ettiğini düşünmek gerekir. Nitekim bir söz ruhu cisim biçiminde çizse ve parçasız olana bedensel parçalar giydirse, bu parçaları ruhun parçasızlığına uygun olarak başka türlü anlardık: nous'a baş, logos ile logos'suzluk arasında bulunduğu için kanaate boyun, öfkeye göğüs, arzuya karın, tabiata bacak ve ayak derdik; parçaların adlarını güçlerin sembolleri olarak kullanırdık. Her şeyin ötesinde olanda şekillerin ve biçimlerin ötekiliğini kutsal, Tanrı'ya yaraşır ve gizemli açıklamalarla arındırmak haydi haydi gerekir. Cisimlerin üç boyutunu dokunulamaz ve şekilsiz Tanrı'ya giydirmek istersen, ilahî genişlik Tanrı'nın her şeye uzanan pek geniş çıkışıdır, uzunluk evreni aşıp uzanan gücüdür, derinlik ise bütün var olanlar için kuşatılamaz olan gizliliği ve bilinmezliğidir.

Ama farklı şekilleri ve biçimleri açıklarken, farkına varmadan cisimsiz ilahî isimleri duyulur sembollerle karıştırmayalım; bu konular Sembolik Teoloji'de ele alınmıştır. Şimdilik ilahî ötekiliği, değişmezliğin ötesindeki aynılıkta bir değişme sanmayalım; onu birliğinin çoğalması, her şeye yönelen doğurganlığın tek biçimli çıkışları olarak anlayalım.

Bir kimse Tanrı'ya, aynı olan anlamında, bütünüyle ve baştan başa kendisine kalıcı ve bölünmez bir şekilde benzediği için benzer derse, Benzer ismini küçümsememeliyiz. Ama teologlar, her şeyin üstündeki Tanrı'nın kendi başına hiçbir şeye benzemediğini, her sınırın ve logos'un üstünde olanı güçleri yettiğince taklit ederek kendisine dönenlere ilahî benzerliği onun bağışladığını söylerler. İlahî benzerliğin gücü, var olan her şeyi sebebe döndüren güçtür. Öyleyse bunlara Tanrı'ya benzer, Tanrı'nın suretine ve benzerliğine göre yapılmış demek gerekir; yoksa Tanrı onlara benzer değildir, nasıl ki insan da kendi resmine benzemez. Aynı mertebeden şeylerde, ikisinin birbirine benzemesi, benzerliğin iki yana da dönebilmesi, ikisinin de öncelikli bir benzerlik idesine göre birbirine benzemesi mümkündür; ama sebep ile sebeplenenler arasında bu dönüşmeyi kabul etmeyiz. Tanrı benzer olmayı yalnız şuna ya da buna bağışlamaz; benzerlikten pay alan herkesin benzer olmasının sebebidir, Kendinde Benzerlik'in de var edicisidir. Her şeydeki benzerlik de

s464

παρ´ ὃ φαίνονται, σημαίνειν οἰητέον. Ὡς γὰρ εἰ τὴν ψυχὴν αὐτὴν σωματοειδῶς ὁ λόγος διέπλαττε, καὶ μέρη σωματικὰ τῇ ἀμερεῖ περιέπλαττεν, ἑτέρως ἐνοοῦμεν ἐπ´ αὐτῆς τὰ περιτιθέμενα μέρη, τῇ ἀμερείᾳ τῇ κατὰ ψυχὴν οἰκείως· καὶ κεφαλὴν μὲν τὸν νοῦν, αὐχένα δὲ τὴν δόξαν, ὡς ἐν μέσῳ λόγου καὶ ἀλογίας· στῆθος δὲ θυμὸν, γαστέρα δὲ τὴν ἐπιθυμίαν, σκέλη δὲ καὶ πόδας τὴν φύσιν ἐλέγομεν, τοῖς τῶν μερῶν ὀνόμασι τῶν δυνάμεων συμβόλοις χρώμενοι· πολλῷ γε μᾶλλον ἐπὶ τοῦ πάντων ἐπέκεινα τὴν ἑτερότητα τῶν μορφῶν καὶ τῶν σχημάτων, ἱεραῖς καὶ θεοπρεπέσι καὶ μυστικαῖς ἀναπτύξεσιν ἀνακαθαίρεσθαι χρή. Καὶ εἰ βούλει τὰ τριττὰ τῶν σωμάτων σχήματα τῷ ἀναφεῖ καὶ ἀσχηματίστῳ Θεῷ περιάψαι, πλάτος μὲν θεῖον ῥητέον τὴν ὑπερευρεῖαν ἐπὶ πάντα τοῦ Θεοῦ πρόοδον· μῆκος δὲ, τὴν ὑπερεκτεινομένην τὰ ὅλα δύναμιν· βάθος δὲ, τὴν πᾶσι τοῖς οὖσιν ἀπερίληπτον κρυφιότητα καὶ ἀγνωσίαν. Ἀλλ´ ὅπως μὴ λάθωμεν ἑαυτοὺς ἐκ τῆς τῶν ἑτεροίων σχημάτων καὶ μορφῶν ἀναπτύξεως, τὰς ἀσωμάτους θεωνυμίας ταῖς διὰ συμβόλων αἰσθητῶν συμφύροντες, περὶ μὲν τούτων ἐν τῇ Συμβολικῇ θεολογίᾳ· νῦν δὲ αὐτὴν τὴν θείαν ἐτερότητα, μὴ ἀλλοίωσίν τινα τῆς ὑπερατρέπτου ταὐτότητος ὑποπτεύσωμεν, ἀλλὰ τὸν ἑνιαῖον αὐτοῦ πολυπλασιασμὸν, καὶ τὰς μονοειδεῖς τῆς ἐπὶ πάντα πολυγονίας προόδους. Ὅμοιον δὲ τὸν Θεὸν εἰ μὲν ὡς ταὐτὸν εἴποι τις, ὡς ὅλον διόλου ἑαυτῷ μονίμως καὶ ἀμερίστως ὄντα ὅμοιον, οὐκ ἀτιμαστέον ἡμῖν τὴν τοῦ ὁμοίου θεωνυμίαν. Οἱ δὲ θεολόγοι τὸν ὑπὲρ πάντα Θεὸν, ᾗ αὐτὸς, οὐδενί φασιν εἶναι ὅμοιον, αὐτὸν δὲ ὁμοιότητα θείαν δωρεῖσθαι τοῖς ἐπ´ αὐτὸν ἐπιστρεφομένοις, τῇ κατὰ δύναμιν μιμήσει τὸν ὑπὲρ πάντα καὶ ὅρον καὶ λόγον. Καὶ ἔστιν ἡ τῆς θείας ὁμοιότητος δύναμις, ἡ τὰ παραγόμενα πάντα πρὸς τὸ αἴτιον ἐπιστρέφουσα. Ταῦτα γοῦν ῥητέον ὅμοια τῷ Θεῷ, καὶ κατὰ θείαν εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν· οὐδὲ γὰρ αὐτοῖς τὸν Θεὸν ὅμοιον, ὅτι μηδὲ ἄνθρωπος τῇ ἰδίᾳ εἰκόνι ὅμοιος· ἐπὶ γὰρ τῶν ὁμοταγῶν δυνατὸν καὶ ὅμοια αὐτὰ ἀλλήλοις εἶναι, καὶ ἀντιστρέφειν ἐφ´ ἑκάτερα τὴν ὁμοιότητα, καὶ εἶναι ἄμφω ἀλλήλοις ὅμοια κατὰ προηγούμενον ὁμοίου εἶδος· ἐπὶ δὲ τοῦ αἰτίου καὶ τῶν αἰτιατῶν οὐκ ἀποδεξόμεθα τὴν ἀντιστροφήν. Οὐ γὰρ μόνοις τοῖσδε ἢ τοῖσδε τὸ ὅμοια εἶναι δωρεῖται, πᾶσι δὲ τοῖς ὁμοιότητος μετέχουσι τοῦ εἶναι ὁμοίοις ὁ Θεὸς αἴτιος γίγνεται, καὶ ἔστι καὶ αὐτῆς τῆς αὐτοομοιότητος ὑποστάτης, καὶ τὸ ἐν πᾶσιν ὅμοιον

s465ilahî benzerliğin bir izine benzer ve onların birliğini tamamlar.

Bu konuda daha ne söylemeli? Teolojinin kendisi onun benzemez olduğunu, her şeyle aynı sıraya konulamayacağını, her şeyden başka olduğunu, daha da şaşırtıcısı, ona benzer hiçbir şey bulunmadığını öne sürer. Yine de bu söz ona benzemeye karşı değildir. Çünkü aynı şeyler hem Tanrı'ya benzer hem benzemezdir: taklit edilemeyenin mümkün olan taklidi bakımından benzer, sebeplenenlerin sebepten geri kalması ve sonsuz, kıyaslanamaz ölçülerle ondan uzak düşmesi bakımından benzemez.

İlahî durma ya da oturma için ne diyelim? Şundan başka ne olabilir: Tanrı kendi içinde kalır, hareketsiz aynılıkta kalıcı olarak saplanmıştır, sarsılmadan yukarıda yerleşmiştir; aynı şekilde, aynı şey çevresinde, aynı tarzda iş görür; kendinden hiç ayrılmaz, yerinden oynamaz, bütünüyle hareketsizdir ve bütün bunlar ousia-üstü bir tarzda böyledir. Çünkü her şeyin durmasının ve oturmasının sebebi odur; o her oturmanın ve durmanın üstündedir, her şey onda bir arada durur, kendi iyiliklerinin durağından sarsılmadan korunur.

Peki, teologlar hareketsiz olana bir de her şeye doğru çıkıyor ve hareket ediyor derlerse? Bunu da Tanrı'ya yaraşır şekilde anlamak gerekmez mi? Saygıyla düşünmeli ki onun hareket etmesi taşınma, başkalaşma, değişme, dönüşme ya da yer değiştirme değildir; doğru çizgideki, dairesel, ikisinden karışık hareket değildir; düşünülür, ruhsal, tabiî hareket değildir. Tanrı'nın hareket etmesi her şeyi ousia'ya getirmesi, bir arada tutması, her şeye her türlü inayet etmesi, her şeyin yanında, her şeyi ilişkisiz bir kuşatışla, bütün var olanlara yönelen inayetli çıkışlar ve etkinliklerle bulunmasıdır.

Söz, hareketsiz Tanrı'nın hareketlerini de Tanrı'ya yaraşır şekilde övebilir. Doğru hareket onun eğilmezliği, etkinliklerinin sapmayan çıkışı, her şeyin ondan oluşudur; sarmal hareket sabit çıkış ve doğurgan duruştur; dairesel hareket ise aynı olanı, orta olanlarla uçlardakini, kuşatanlarla kuşatılanları bir arada tutmayı, ondan çıkmış olanların ona dönüşünü bildirir.

s465

ἴχνει τινὶ τῆς θείας ὁμοιότητος ὅμοιόν ἐστι, καὶ τὴν ἔνωσιν αὐτῶν συμπληροῖ. Καὶ τί δεῖ περὶ τούτου λέγειν; Αὐτὴ γὰρ ἡ θεολογία τὸ ἀνόμοιον αὐτὸν εἶναι πρεσβεύει, καὶ τοῖς πᾶσιν ἀσύντακτον, ὡς καὶ πάντων ἕτερον, καὶ τὸ δὴ παραδοξότερον, ὅτι μηδὲ εἶναί τι ὅμοιον αὐτῷ φησι. Καίτοι οὐκ ἐναντίος ὁ λόγος τῇ πρὸς αὐτὸν ὁμοιότητι· τὰ γὰρ αὐτὰ καὶ ὅμοια Θεῷ καὶ ἀνόμοια· τὸ μὲν κατὰ τὴν ἐνδεχομένην τοῦ ἀμιμήτου μίμησιν, τὸ δὲ κατὰ τὸ ἀποδέον τῶν αἰτιατῶν τοῦ αἰτίου, καὶ μέτροις ἀπείροις καὶ ἀσυγκρίτοις ἀπολιμπανόμενον. Τί δὲ καὶ περὶ τῆς θείας στάσεως, ἤτοι καθέδρας, φαμέν; Τί δὲ ἄλλο γε, παρὰ τὸ μένειν αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ τὸν Θεὸν, καὶ ἐν ἀκινήτῳ ταὐτότητι μονίμως πεπηγέναι, καὶ ἀραρότως ὑπεριδρῦσθαι, καὶ τὸ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ περὶ τὸ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως ἐνεργεῖν, καὶ κατὰ τὸ ἀμετάστατον αὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ πάντως, ὑπάρχειν, καὶ κατὰ τὸ ἀμετακίνητον αὐτὸ, καὶ ὁλικῶς ἀκίνητον, καὶ ταῦτα ὑπερουσίως· αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ τῆς πάντων στάσεως καὶ ἕδρας αἴτιος, ὁ ὑπὲρ πᾶσαν ἕδραν καὶ στάσιν, καὶ ἐν αὐτῷ πάντα συνέστηκεν, ἐκ τῆς τῶν οἰκείων ἀγαθῶν στάσεως ἀσάλευτα διαφυλαττόμενα. Τί δὲ, καὶ ὅταν αὖθις οἱ θεολόγοι καὶ ἐπὶ πάντα προϊόντα, καὶ κινούμενόν φασι τὸν ἀκίνητον, οὐ θεοπρεπῶς καὶ τοῦτο νοητέον; Κινεῖσθαι γὰρ αὐτὸν εὐσεβῶς οἰητέον, οὐ κατὰ φορὰν, ἢ ἀλλοίωσιν, ἢ ἑτεροίωσιν, ἢ τροπὴν, ἢ τοπικὴν κίνησιν, οὐ τὴν εὐθεῖαν, οὐ τὴν κυκλοφορικὴν, οὐ τὴν ἐξ ἀμφοῖν, οὐ τὴν νοητὴν, οὐ τὴν ψυχικὴν, οὐ τὴν φυσικὴν, ἀλλὰ τὸ εἰς οὐσίαν ἄγειν τὸν Θεὸν καὶ συνέχειν τὰ πάντα, καὶ παντοίως πάντων προνοεῖν, καὶ τὸ παρεῖναι πᾶσι τῇ πάντων ἀσχέτῳ περιοχῇ, καὶ ταῖς ἐπὶ τὰ ὄντα πάντα προνοητικαῖς προόδοις καὶ ἐνεργείαις. Ἀλλὰ καὶ κινήσεις Θεοῦ τοῦ ἀκινήτου, θεοπρεπῶς τῷ λόγῳ συγχωρητέον ὑμνῆσαι. Καὶ τὸ μὲν εὐθὺ τὸ ἀκλινὲς νοητέον, καὶ τὴν ἀπαρέγκλιτον πρόοδον τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ τῶν ὅλων γένεσιν· τὸ δὲ ἐλικοειδὲς τὴν σταθερὰν πρόοδον καὶ τὴν γόνιμον στάσιν· τὸ δὲ κατὰ κύκλον τὸ ταὐτὸν, καὶ τὸ τὰ μέσα καὶ ἄκρα περιέχοντα καὶ περιεγόμενα συνέχειν, καὶ τὴν εἰς αὐτὸν τῶν ἀπ´ αὐτοῦ προεληλυθότων ἐπιστροφήν.

s466Bir kimse Kutsal Sözler'deki Aynı ve Adalet isimlerini eşit anlamında alırsa, Tanrı'ya eşit denmelidir: yalnız parçasız ve sapmaz olduğu için değil, her şeye ve her şeyin içinden eşit olarak geçtiği için, Kendinde Eşitlik'in var edicisi olduğu için. Bu eşitlikle her şeyin birbirinin içinden aynı şekilde geçmesini, pay alanların her birinin yatkınlığına göre eşit pay almasını, layık olana göre her şeye dağıtılan eşit bağışı sağlar. Bir de bütün eşitliği, düşünülür, zihnî, logos'a dayalı, duyulur, ousia'ya ait, tabiî ve iradî eşitliği, her eşitliği meydana getiren, her şeyin üstündeki güce göre ayrı ve birleşik olarak kendinde önceden taşıdığı için eşittir.

s466

Εἰ δέ τις τὴν τοῦ αὐτοῦ τῶν λογίων, ἢ τὴν τῆς δικαιοσύνης θεωνυμίαν, ἐπὶ τοῦ ἴσου λαμβάνοι, ῥητέον ἴσον τὸν Θεὸν, οὐ μόνον ὡς ἀμερῆ καὶ ἀπαρέγκλιτον, ἀλλὰ καὶ ὡς ἐπὶ πάντα καὶ διὰ πάντων ἐπίσης διαφοιτῶντα, καὶ ὡς τῆς αὐτοϊσότητος ὑποστάτην, καθ´ ἣν ἰσουργεῖ τὴν δι´ ἀλλήλων ἀπάντων ὁμοίαν χώρησιν, καὶ τὴν τῶν μεταλαμβανόντων ἐπ´ ἴσης μετοχὴν, κατὰ τὴν ἐκάστων ἐπιτηδειότητα, καὶ τὴν ἴσην κατ´ ἀξίαν ἐπὶ πάντα νενεμημένην δόσιν, καὶ κατὰ τὸ πᾶσαν ἰσότητα, νοητὴν, νοερὰν, λογικὴν, αἰσθητικὴν, οὐσιώδη, φυσικὴν, θελητὴν ἐξῃρημένως καὶ ἑνιαίως ἐν ἑαυτῷ προειληφέναι, κατὰ τὴν ὑπὲρ πάντα πάσης ἰσότητος ποιητικὴν δύναμιν.

s475Bölüm X. Her Şeye Hâkim, Günlerin Eskisi; Ebediyet ve Zaman Üzerine de

Sözün, çok adlı Tanrı'yı Her Şeye Hâkim ve Günlerin Eskisi olarak övme vakti geldi. Her Şeye Hâkim denir, çünkü her şeyin her şeyi tutan oturağıdır: bütünü bir arada tutar, kuşatır, yerleştirir, temellendirir, sıkıca sarar, evreni kendinde kopmaz kılar; her şeyi kendinden, her şeye hâkim bir kökten çıkarır gibi çıkarır, her şeyi

s475

Ὥρα δὴ τῷ λόγῳ τὸν πολυώνυμον Θεὸν, ὡς παντοκράτορα, καὶ ὡς παλαιὸν ἡμερῶν ὑμνῆσαι. Τὸ μὲν γὰρ λέγεται διὰ τὸ πάντων αὐτὸν εἶναι παντοκρατορικὴν ἕδραν, συνέχουσαν καὶ περιέχουσαν τὰ ὅλα καὶ ἐνιδρύουσαν, καὶ θεμελιοῦσαν, καὶ περισφίγγουσαν, καὶ ἀῤῥαγὲς ἐν ἑαυτῇ τὸ πᾶν ἀποτελοῦσαν, καὶ ἐξ αὐτῆς τὰ ὅλα, καθάπερ ἐκ ῥίζης παντοκρατορικῆς, προάγουσαν, καὶ εἰς ἑαυτὴν τὰ

s476her şeye hâkim bir dip gibi kendine döndürür. Her şeyin her şeye hâkim oturağı olarak onları bir arada tutar, tutulan her şeyi her şeyi aşan tek bir kavrayışla güvenceye alır, kendinden düşüp büsbütün yerinden sökülerek yok olmalarına izin vermez. Tanrısal İlke ayrıca her şeye hükmettiği, yönettiklerine karışmadan başlarında bulunduğu için, herkesin özlediği ve sevdiği olduğu için, herkese gönüllü boyunduruklarını, kendi iyiliğinin ilahî, her şeye hâkim ve çözülmez aşkının tatlı sancılarını yüklediği için de Her Şeye Hâkim diye anılır.

Tanrı Günlerin Eskisi diye övülür, çünkü her şeyin hem ebediyeti hem zamanıdır, günlerden, ebediyetten ve zamandan öncedir. Yine de ona, Tanrı'ya yaraşır şekilde, zaman, gün, vakit ve ebediyet demek gerekir: her harekette değişmez ve hareketsizdir, hep hareket ederken kendi üzerinde kalır; ebediyetin, zamanın ve günlerin sebebidir. Bu yüzden gizemli görülerin kutsal teofanilerinde hem ak saçlı hem genç olarak çizilir. Birincisi eski ve başlangıçtan beri var olanı, gençliği ise yaşlanmayanı gösterir; ya da ikisi birlikte onun başlangıçtan sona kadar her şeyin içinden geçtiğini öğretir; ya da ilahî ayin öğretmenimizin söylediği gibi ikisi de ilahî eskiliğe işaret eder: ihtiyar zamanca öncelik taşır, genç ise sayıca daha eskidir, çünkü birim ve birime yakın olanlar, ondan pek uzaklaşmış sayılardan daha ilkeseldir.

Sanırım zamanın ve ebediyetin tabiatını da Kutsal Sözler'den öğrenmek gerekir. Çünkü Sözler her yerde yalnız mutlak olarak oluşmamış ve gerçekten ezelî olanlara ebedî demezler; bozulmaz, ölümsüz, değişmez ve hep aynı duran şeylere de ebedî derler. "Ey ebedî kapılar, yükselin" ve benzeri sözlerde olduğu gibi. Çoğu kez en eski şeyleri de ebediyet adıyla nitelerler; bazen bizim zamanımızın bütün uzanışını ebediyet diye anarlar, çünkü eski olmak, değişmemek ve varlığı bir bütün olarak ölçmek ebediyetin hassasıdır. Zaman ise oluş, bozuluş ve değişme içinde olana, bazen şöyle bazen böyle bulunana denir. Bu yüzden teoloji, burada zamanla sınırlanan bizim, bozulmaz ve hep aynı duran ebediyete eriştiğimizde ebediyete pay alacağımızı söyler. Kutsal Sözler'de bazen zamansal ebediyet ve ebedî zaman da övülür. Yine de biliyoruz ki onlarda var olanlar için daha çok ve daha asıl anlamda ebediyet,

s476

πάντα, καθάπερ εἰς πυθμένα παντοκρατορικὸν, ἐπιστρέφουσαν καὶ συνέχουσαν αὐτὰ, ὡς πάντων ἕδραν παγκρατῆ, τὰ συνεχόμενα πάντα κατὰ μίαν ὑπερέχουσαν πάντα συνοχὴν ἀσφαλιζομένην, καὶ οὐκ ἐῶσαν αὐτὰ διεκπεσόντα ἑαυτῆς, ὡς ἐκ παντελοῦς ἑστίας κινούμενα, παραπολέσθαι. Λέγεται δὲ παντοκράτωρ ἡ θεαρχία καὶ ὡς πάντων κρατοῦσα, καὶ ἀμιγῶς τοῖς διοικουμένοις ἐπάρχουσα, καὶ ὡς πᾶσιν ἐφετὴ καὶ ἐπέραστος οὖσα, καὶ ἐπιβάλλουσα πᾶσι τοὺς ἐθελουσίους ζυγοὺς, καὶ τὰς γλυκείας ὡδῖνας τοῦ θείου καὶ παντοκρατορικοῦ καὶ ἀλύτου τῆς ἀγαθότητος αὐτῆς ἔρωτος. Ἡμερῶν δὲ παλαιὸς ὁ Θεὸς ὑμνεῖται διὰ τὸ πάντων αὐτὸν εἶναι καὶ αἰῶνα, καὶ χρόνον, καὶ πρὸ ἡμερῶν, καὶ πρὸ αἰῶνος, καὶ χρόνου. Καίτοι καὶ χρόνον, καὶ ἡμέραν, καὶ καιρὸν, καὶ αἰῶνα θεοπρεπῶς αὐτὸν προσρητέον, ὡς ὄντα κατὰ πᾶσαν κίνησιν ἀμετάβλητον καὶ ἀκίνητον, καὶ ἐν τῷ ἀεὶ κινεῖσθαι μένοντα ἐφ´ ἑαυτοῦ, καὶ ὡς αἰῶνος, καὶ χρόνου, καὶ ἡμερῶν αἴτιον. Διὸ καὶ ἐν ταῖς ἱεραῖς τῶν μυστικῶν ὁράσεων θεοφανείαις καὶ πολιὸς καὶ νέος πλάττεται· τοῦ μὲν προτέρου τὸν ἀρχαῖον καὶ ὄντα ἀπ´ ἀρχῆς, τοῦ νεωτέρου δὲ τὸν ἀγήρω σημαίνοντος· ἢ ἀμφοῖν τὸ ἐξ ἀρχῆς διὰ πάντων ἄχρι τέλους αὐτὸν προϊέναι διδασκόντων· ἢ, ὡς ὁ θεῖος ἡμῶν ἱεροτελεστής φησι, τοῦ ἑκατέρου τὴν ἀρχαιότητα τὴν θείαν ὑποδηλοῦντος, τοῦ μὲν πρεσβυτέρου τὸ πρῶτον ἐν χρόνῳ, τοῦ νεωτέρου δὲ τὸ κατὰ ἀριθμὸν ἀρχαιότερον ἔχοντος· ἐπείπερ ἡ μονὰς καὶ τὰ περὶ μονάδα τῶν ἐπὶ πολὺ προεληλυθότων ἀριθμῶν ἀρχηγικώτερα. Χρὴ δὲ, ὡς οἶμαι, καὶ χρόνου καὶ αἰῶνος φύσιν ἐκ τῶν λογίων εἰδέναι· καὶ γὰρ οὐ τὰ πάντα καὶ ἀπολύτως ἀγένητα καὶ ὄντως ἀΐδια πανταχοῦ φησιν αἰώνια, καὶ τὰ ἄφθαρτα δὲ, καὶ ἀθάνατα, καὶ ἀναλλοίωτα, καὶ ὄντα ὡσαύτως· ὡς ὅταν λέγῃ τό· Ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ τὰ ὅμοια. Πολλάκις δὲ καὶ τὰ ἀρχαιότατα τῇ τοῦ αἰῶνος ἐπωνυμίᾳ χαρακτηρίζει, καὶ τὴν ὅλην δὲ αὖθις ἔσθ´ ὅτε τοῦ καθ´ ἡμᾶς χρόνου παράτασιν αἰῶνα προσαγορεύει, καθ´ ὅσον καὶ ἰδιότης αἰῶνός ἐστι τὸ ἀρχαῖον καὶ ἀναλλοίωτον, καὶ τὸ καθόλου τὸ εἶναι μετρεῖν. Χρόνον δὲ καλεῖ τὸν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ, καὶ ἀλλοιώσει, καὶ ἄλλοτε ἄλλως ἔχοντα· διὸ καὶ ἡμᾶς ἐνθάδε κατὰ χρόνον ὁριζομένους αἰῶνος μεθέξειν ἡ θεολογία φησὶν, ἡνίκα τοῦ ἀφθάρτου καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντος αἰῶνος ἐφικώμεθα. Τοῖς λογίοις δὲ ἔσθ´ ὅτε καὶ ἔγχρονος αἰὼν δοξάζεται, καὶ αἰώνιος χρόνος· εἰ καὶ μᾶλλον ἴσμεν αὐτοῖς, καὶ κυριώτερον τὰ ὄντα τῷ

s477oluş içinde olanlar için zaman denir ve gösterilir. Öyleyse ebedî denilen şeylerin ebediyetten önceki Tanrı'yla yalın olarak ezelî olduğunu sanmamalıyız. En saygıdeğer Kutsal Sözler'i şaşmadan izleyerek, ebedî ve zamansal sözlerini onlarda bilinen tarzlara göre anlamalıyız; bir yanıyla ebediyetten, bir yanıyla zamandan pay alanları da var olanlarla oluşanlar arasında orta saymalıyız. Tanrı'yı ise hem ebediyet hem zaman olarak övmeliyiz, çünkü her zamanın ve ebediyetin sebebidir; Günlerin Eskisi olarak övmeliyiz, çünkü zamandan önce ve zamanın üstündedir, vakitleri ve zamanları değiştirir. Yine ebediyetlerden önce de vardır, çünkü ebediyetten önce ve ebediyetin üstündedir; onun krallığı bütün ebediyetlerin krallığıdır. Âmin.

s477

αἰῶνι, καὶ τὰ ἐν γενέσει τῷ χρόνῳ καὶ λεγόμενα καὶ δηλούμενα. Χρὴ τοιγαροῦν οὐχ ἀπλῶς συναΐδια Θεῷ τῷ πρὸ αἰῶνος οἴεσθαι τὰ αἰώνια λεγόμενα· τοῖς σεπτοτάτοις δὲ λογίοις ἀπαρατρέπτως συνεπομένους, αἰώνια μὲν καὶ ἔγχρονα κατὰ τοὺς συνεγνωσμένους αὐτοῖς προσυπακούειν τρόπους, μέσα δὲ ὄντων καὶ γιγνομένων, ὅσα πῆ μὲν αἰῶνος, πῆ δὲ χρόνου μετέχει. Τὸν δὲ Θεὸν καὶ ὡς αἰῶνα καὶ ὡς χρόνον ὑμνεῖν, ὡς χρόνου παντὸς καὶ αἰῶνος αἴτιον, καὶ παλαιὸν ἡμερῶν, ὡς πρὸ χρόνου, καὶ ὑπὲρ χρόνον, καὶ ἀλλοιοῦντα καιροὺς καὶ χρόνους· καὶ αὖθις πρὸ αἰώνων ὑπάρχοντα, καθ´ ὅσον καὶ πρὸ αἰῶνός ἐστι, καὶ ὑπὲρ αἰῶνα, καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ βασιλεία πάντων τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

s481Bölüm XI. Barış Üzerine; Kendinde Varlık, Kendinde Hayat, Kendinde Güç ve Böyle Söylenenler Neyi Anlatır?

Haydi, ilahî ve her şeyi toplayan barışı barışçıl ilahilerle övelim. Çünkü her şeyi birleştiren, her şeyin uzlaşmasını ve kaynaşmasını doğuran ve meydana getiren odur. Bu yüzden her şey onu özler: bölünmüş çokluğu bütün birliğe döndürür, evrenin iç savaşını

s481

Ἄγε δὴ τὴν θείαν καὶ ἀρχισυνάγωγον εἰρήνην ὕμνοις εἰρηναίοις ἀνευφημήσωμεν· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ πάντων ἑνωτικὴ, καὶ τῆς ἁπάντων ὁμονοίας τε καὶ συμφυΐας γεννητικὴ καὶ ἀπεργαστική· διὸ καὶ πάντα αὐτῆς ἐφίεται, τὸ μεριστὸν αὐτῶν πλῆθος ἐπιστρεφούσης εἰς τὴν ὅλην ἑνότητα, καὶ τὸν ἐμφύλιον τοῦ

s482bir soydan bir ortak yaşayışa dönüştürür. İlahî barışa pay alarak, toplayan güçlerin yaşlıları hem kendileriyle hem birbirleriyle hem evrenin tek barış ilkesiyle birleşirler; kendi altındakileri de kendileriyle, birbirleriyle ve her şeyin barışının tek ve yetkin ilkesi ve sebebiyle birleştirirler. Bu barış parçasız bir şekilde bütün şeylere girer, bölünmüş olanları kavuşturan sürgüler gibi her şeye sınır ve son koyar, güvenceye alır; onların bölünüp sonsuza ve sınırsıza dökülmesine, düzensiz, yersiz ve Tanrı'dan ıssız kalmasına, kendi birliklerinden çıkıp birbirlerine büsbütün karışmasına izin vermez.

Kutsal Justus'un sessizlik diye adlandırdığı, bilinen her çıkış karşısında hareketsizlik dediği ilahî barış ve dinginlik kendi başına nedir, nasıl dinlenir ve sükûnet içinde kalır, nasıl kendi içinde ve kendi içinden bütünüyle bütün kendisiyle birleşmiştir? Kendi içine girip kendini çoğaltırken nasıl kendi birliğini terk etmez, her şeyi aşan birliğinin aşırılığı yüzünden içeride bütün olarak kalarak nasıl her şeye çıkar? Bunları söylemek ya da düşünmek var olanlardan hiçbirine ne caizdir ne erişilebilir bir şeydir. Bunu da söylenemez ve bilinemez bir şey olarak ona, her şeyin ötesinde olana bırakalım. Onun düşünülebilir ve söylenebilir paylarını, insanlar için ve iyi insanların birçoğundan geride kalan bizim için mümkün olduğu kadarıyla inceleyelim.

Önce şunu söylemek gerekir: O hem Kendinde Barış'ın hem bütün barışın hem de tek tek her barışın var edicisidir. Her şeyi karışmaz bir birlikle birbirine katar; bu birlik sayesinde şeyler bölünmeden birleşmiş, ayrılmadan birlikte oldukları hâlde her biri kendi türünde katışıksız durur, karşıtıyla karışarak bulanmaz, birleştirici kesinliğinden ve temizliğinden de bir şey kaybetmez. Öyleyse barışçıl birliğin tek ve basit bir tabiatını seyredelim: her şeyi kendisiyle, kendileriyle ve birbirleriyle birleştirir, her şeyi her şeyin karışmaz bağlantısı içinde hem karışmamış hem birbirine katılmış olarak korur.

Onun sayesinde ilahî nous'lar kendi kavrayışlarıyla ve düşündükleriyle birleşir, sonra nous'un üstünde oturanların bilinemez temasına yükselirler. Onun sayesinde ruhlar çeşit çeşit logos'larını birleştirip tek bir zihnî temizliğe toplar, kendilerine uygun bir yol ve sırayla, maddesiz ve parçasız kavrayış yoluyla kavrayışın üstündeki birliğe ilerlerler. Onun sayesinde her şeyin tek ve çözülmez dokusu ilahî uyumuna göre var olur, yetkin bir ahenk, uzlaşma ve kaynaşmayla uyumlanır, karışmadan toplanır,

s482

παντὸς πόλεμον ἐνούσης εἰς ὁμοειδῆ συνοικίαν. Τῇ μετοχῇ τῆς θείας εἰρήνης αἱ γοῦν πρεσβύτεραι τῶν συναγωγῶν δυνάμεων αὐταί τε πρὸς ἑαυτὰς καὶ πρὸς ἀλλήλας ἐἑνοῦνται, καὶ πρὸς τὴν μίαν τῶν ὅλων εἰρηναρχίαν, καὶ τὰ ὑφ´ ἑαυτὰς ἑνοῦσιν αὐτά τε πρὸς ἑαυτὰ, καὶ πρὸς ἄλληλα, καὶ πρὸς τὴν μίαν καὶ παντελῆ τῆς πάντων εἰρήνης ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, ἥτις, ἀμερῶς ἐπιβεβηκυῖα τοῖς ὅλοις, ὥσπερ τισὶ κλείθροις τῶν διῃρημένων συμπτυκτικοῖς, τὰ πάντα ὁρίζει, καὶ περατοῖ, καὶ ἀσφαλίζεται, καὶ οὐκ ἐᾷ διαιρεθέντα χυθῆναι πρὸς τὸ ἄπειρον καὶ ἀόριστον, ἄτακτα, καὶ ἀνίδρυτα, καὶ ἔρημα Θεοῦ γιγνόμενα, καὶ τῆς ἑαυτῶν ἑνώσεως ἐξιόντα, καὶ ἐν ἀλλήλοις παμμιγῶς συμφυρόμενα. Περὶ μὲν οὖν αὐτῆς, ὅ τι ποτέ ἐστι τῆς θείας εἰρήνης καὶ ἡσυχίας, ἣν ὁ ἱερὸς Ἰοῦστος ἀφθεγξίαν καλεῖ, καὶ ἐπὶ πᾶσαν γιγνωσκομένην πρόοδον ἀκινησίαν, ὅπως τε ἠρεμεῖ, καὶ ἡσυχίαν ἄγει, καὶ ὅπως ἐν ἑαυτῇ καὶ εἴσω ἑαυτῆς ἐστι, καὶ πρὸς αὐτὴν ὅλην ὅλη ὑπερήνωται, καὶ οὔτε εἰς ἑαυτὴν εἰσιοῦσα, πολλαπλασιάζουσα ἑαυτὴν ἀπολείπει τὴν ἑαυτῆς ἕνωσιν, ἀλλὰ καὶ πρόεισιν ἐπὶ πάντα ἔνδον ὅλη μένουσα δι´ ὑπερβολὴν τῆς πάντα ὑπερεχούσης ἐνώσεως, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαί τινι τῶν ὄντων, οὔτε θεμιτὸν οὔτε ἐφικτόν. Ἀλλ´ ὡς ἄφθεγκτον καὶ τοῦτο, καὶ ἄγνωστον ἐπ´ αὐτὴν ἀναθέντες, ὡς πάντων οὖσαν ἐπέκεινα, τὰς νοητὰς αὐτῆς καὶ ῥητὰς μετουσίας, καὶ τοῦτο ὡς δυνατὸν ἀνδράσι, καὶ ἡμῖν πολλῶν ἀνδρῶν ἀγαθῶν ἀπολειπομένοις, ἐπισκοπήσωμεν. Καὶ πρῶτόν γε τοῦτο ῥητέον, ὅτι τῆς αὐτοειρήνης καὶ τῆς ὅλης καὶ τῆς καθ´ ἕκαστόν ἐστιν ὑποστάτις, καὶ ὅτι πάντα πρὸς ἄλληλα συγκεράννυσι κατὰ τὴν ἀσύγχυτον αὐτῶν ἕνωσιν, καθ´ ἣν ἀδιαιρέτως ἣνωμένα, καὶ ἀδιαστάτως ὅμως ἀκραιφνῆ κατὰ τὸ οἰκεῖον ἕκαστα εἶδος ἕστηκεν, οὐκ ἐπιθολούμενα διὰ τῆς πρὸς τὰ ἀντικείμενα κράσεως, οὐδὲ ἀπαμβλύνοντά τι τῆς ἐνωτικῆς ἀκριβείας καὶ καθαρότητος. Μίαν οὖν τινα καὶ ἀπλῆν τῆς εἰρηνικῆς ἑνώσεως θεωρήσωμεν φύσιν, ἑνοῦσαν ἅπαντα ἑαυτῇ καὶ ἑαυτοῖς καὶ ἀλλήλοις, καὶ διασώζουσαν πάντα ἐν ἀσυγχύτῳ πάντων συνοχῇ καὶ ἀμιγῆ καὶ συγκεκραμένα. Δι´ ἣν οἱ θεῖοι νόες ἑνούμενοι ταῖς νοήσεσιν ἑαυτῶν ἑνοῦνται καὶ τοῖς νοουμένοις· καὶ αὖθις ἐπὶ τὴν ἄγνωστον ἀναβαίνουσι τῶν ὑπὲρ νοῦν ἰδρυμένων συναφήν. Δι´ ἣν αἱ ψυχαὶ, τοὺς παντοδαποὺς αὐτῶν λόγους ἐνοῦσαι, καὶ πρὸς μίαν νοερὰν συνάγουσαι καθαρότητα, προβαίνουσιν οἰκείως ἑαυταῖς, ὁδῷ, καὶ τάξει διὰ τῆς ἀΰλου καὶ ἀμεροῦς νοήσεως ἐπὶ τὴν ὑπὲρ νόησιν ἕνωσιν. Δι´ ἣν ἡ μία καὶ ἀδιάλυτος πάντων συμπλοκὴ κατὰ τὴν θείαν αὐτῆς ἁρμονίαν ὑφίσταται, καὶ ἐναρμόζεται συμφωνίᾳ παντελεῖ καὶ ὁμονοίᾳ καὶ συμφυῖᾳ, συναγομένη τε ἀσυγχύτως,

s483bölünmeden bir arada tutulur. Çünkü yetkin barışın bütünlüğü, birleştirici gücünün en basit ve katışıksız varlığıyla bütün var olanlara ulaşır. Her şeyi birleştirir, uçları ortalar aracılığıyla uçlara bağlar, bir soydan tek bir dostlukla kaynaştırır. Evrenin en son sınırlarına bile kendisinden yararlanmayı bağışlar, birliklerle, aynılıklarla, kaynaşmalarla, toplanmalarla her şeyi akraba kılar. İlahî barış bu sırada elbette bölünmeden durur, her şeyi bir olarak gösterir, her şeyin içinden geçer ve kendi aynılığından çıkmaz. Çünkü her şeye çıkar, herkese onlara uygun şekilde kendinden pay verir, barışçıl doğurganlığının bolluğuyla taşar; ama birliğinin aşırılığı yüzünden kendisiyle, bütünüyle ve bütün kendisine göre, aşkın birlik içinde kalır.

Biri şöyle diyebilir: Her şey barışı nasıl özler? Çünkü birçok şey ötekilikten ve ayrılıktan hoşlanır, kendi isteğiyle hiçbir zaman dinlenmek istemez. Bunu söyleyen kimse ötekilik ve ayrılıkla her var olanın özel niteliğini kastediyorsa ve var olanlardan hiçbirinin, olduğu şey kaldıkça bunu yitirmek istemediğini söylüyorsa, biz de buna karşı çıkmayız; hatta bunu da barış özlemi olarak açıklarız. Çünkü her şey kendisiyle barış içinde, birleşmiş, kendine ve kendinin olana göre hareketsiz ve düşmez olmayı sever. Yetkin barış tek tek her şeyin katışıksız özel niteliğini de korur: barış veren inayetleriyle her şeyi kendisiyle ve birbiriyle çatışmasız ve karışmasız tutar, her şeyi sabit ve eğilmez bir güçle kendi barışına ve hareketsizliğine yerleştirir.

Hareket eden her şey dinlenmeyip hep kendi hareketini yapmak istiyorsa, bu da her şeyin ilahî barışına duyulan özlemdir. Çünkü bu barış her şeyi kendi üzerinde düşmeden tutar, hareket eden şeylerin özel niteliğini ve hareketli hayatını hareketsiz ve düşmez olarak korur; hareket edenler kendileriyle barış içinde ve aynı durumda kaldıkları için kendi işlerini yaparlar.

Barıştan düşme anlamında bir ötekiliği kastederek barışın herkesçe sevilmediğini ileri sürüyorsa, önce şunu söyleyelim: Var olanlar arasında bütün birlikten tümüyle düşmüş hiçbir şey yoktur. Çünkü bütünüyle dengesiz,

s483

ἀδιαιρέτως τε συνεχομένη. Διήκει γὰρ ἡ τῆς παντελοῦς εἰρήνης ὁλότης ἐπὶ πάντα τὰ ὄντα, κατὰ τὴν ἀπλουστάτην αὐτῆς καὶ ἀμιγῆ τῆς ἑνοποιοῦ δυνάμεως παρουσίαν, ἐνοῦσα πάντα, καὶ συνδέουσα τὰ ἄκρα διὰ τῶν μέσων τοῖς ἄκροις, κατὰ μίαν ὁμοφυῆ συζευγνύουσα φιλίαν· καὶ τὸ ἀπολαύειν αὐτῆς δωρουμένη καὶ ταῖς ἐσχάταις τοῦ παντὸς ἀποπερατώσεσι, καὶ πάντα ὁμόγνια ποιοῦσα ταῖς ἐνότησι, ταῖς ταὐτότησι, ταῖς ἑνώσεσι, ταῖς συναγωγαῖς, ἀδιαιρέτως δηλαδὴ τῆς θείας εἰρήνης ἑστώσης, καὶ ἐν ἑνὶ πάντα δεικνυούσης, καὶ διὰ πάντων φοιτώσης, καὶ τῆς οἰκείας ταὐτότητος οὐκ ἐξισταμένης· πρόεισι γὰρ ἐπὶ πάντα, καὶ μεταδίδωσι πᾶσιν οἱκείως αὐτοῖς ἑαυτῆς, καὶ ὑπερβλύζει περιουσίᾳ τῆς εἰρηνικῆς γονιμότητος· καὶ μένει δι´ ὑπεροχὴν ἑνώσεως ὅλη πρὸς ὅλην καὶ καθ´ ὅλην ἑαυτὴν ὑπερηνωμένη. Πῶς δὲ, φαίη τις, ἐφίεται πάντα εἰρήνης; πολλὰ γὰρ ἑτερότητι καὶ διακρίσει χαίρει, καὶ οὐκ ἄν ποτε ἑκόντα ἠρεμεῖν ἐθελήσοι. Καὶ εἰ μὲν ἑτερότητα καὶ διάκρισιν ὁ ταῦτα λέγων φησὶ τὴν ἑκάστου τῶν ὄντων ἰδιότητα, καὶ ὅτι ταύτην οὐδὲ ἓν τῶν ὄντων ὃν, ὅπερ ἐστὶν, ἐθέλει ποτὲ ἀπολλύειν, οὐκ ἂν οὐδὲ ἡμεῖς πρὸς τοῦτο ἀντιφήσομεν, ἀλλὰ καὶ ταύτην εἰρήνης ἔφεσιν ἀποφανούμεθα. Πάντα γὰρ ἀγαπᾷ πρὸς ἑαυτὰ εἰρηνεύειν τε καὶ ἡνῶσθαι, καὶ ἑαυτῶν καὶ τῶν ἑαυτῶν ἀκίνητα καὶ ἄπτωτα εἶναι. Καὶ ἔστι καὶ τῆς καθ´ ἕκαστον ἀμιγοῦς ἰδιότητος ἡ παντελὴς εἰρήνη φυλακτικὴ, ταῖς εἰρηνοδώροις αὐτῆς προνοίαις τὰ πάντα ἀστασίαστα καὶ ἀσύμφυρτα πρός τε ἑαυτὰ καὶ πρὸς ἄλληλα διασώζουσα, καὶ πάντα ἐν σταθερᾷ καὶ ἀκλίτῳ δυνάμει πρὸς τὴν ἑαυτῶν εἰρήνην καὶ ἀκινησίαν ἱστῶσα. Καὶ εἰ τὰ κινούμενα πάντα μὴ ἠρεμεῖν, ἀλλὰ κινεῖσθαι ἀεὶ τὴν ἑαυτῶν κίνησιν ἐθέλοι, καὶ τοῦτο ἔφεσίς ἐστι τῆς θείας τῶν ὅλων εἰρήνης, τῆς πάντα ἐφ´ ἑαυτῶν ἀδιάπτωτα διασωζούσης, καὶ τὴν πάντων τῶν κινουμένων ἰδιότητα καὶ κινητικὴν ζωὴν ἀκίνητον καὶ ἄπτωτον φυλαττούσης, ἐν τῷ τὰ κινούμενα πρὸς ἑαυτὰ εἰρηνεύοντα, καὶ ὡσαύτως ἔχοντα, δρᾷν τὰ ἑαυτῶν. Εἰ δὲ, τὴν κατ´ ἔκπτωσιν εἰρήνης ἑτερότητα λέγων, ἰσχυρίζεται μὴ πᾶσιν εἶναι ἐραστὴν τὴν εἰρήνην, μάλιστα μὲν οὐδέν ἐστι τῶν ὄντων, ὃ πάσης παντελῶς ἐνώσεως ἀποπέπτωκε· τὸ γὰρ πάντη ἄστατον,

s484sonsuz, yerleşmemiş ve sınırsız olan şey ne vardır ne de var olanlar arasındadır. Barıştan ve barışın iyiliklerinden nefret edenler derken kavgadan, öfkeden, değişiklikten ve kargaşadan hoşlananları kastediyorsa, bunlar da barış özleminin soluk gölgeleri tarafından sarılmışlardır. Çok hareketli tutkuların rahatsızlığı içinde, bunları bilgisizce dindirmek isterler; sürekli akıp giden şeylerle doyarak barışa kavuşacaklarını sanırlar, oysa kendilerine hâkim olan hazlara erişememekten kargaşaya düşerler.

Mesih'in barış döken insan sevgisi için ne söylenebilir? Onun sayesinde artık ne kendimizle ne birbirimizle ne de meleklerle savaşmayı öğreneceğiz. Tersine, her şeyde her şeyi işleyen ve söylenemez, ebediyetten belirlenmiş barışı yapan, bizi kendisiyle ve kendisinde Baba'yla uzlaştıran İsa'nın inayetine göre, gücümüz yettiğince onlarla birlikte ilahî işleri göreceğiz. Bu tabiatüstü armağanlardan Teolojik Taslaklar'da yeterince söz edilmiştir; Kutsal Sözler'in kutsal esini de bize tanıklık eder.

Sen başka bir defasında da bana mektupla sordun: Kendinde Varlık, Kendinde Hayat, Kendinde Bilgelik ile ne demek istiyorum? Tanrı'ya bazen Kendinde Hayat, bazen Kendinde Hayat'ın var edicisi deyişime nasıl şaşırıp kaldığını da yazmıştın. Ey Tanrı'nın kutsal adamı, seni bizim yüzümüzden düştüğün bu şaşkınlıktan kurtarmanın gerekli olduğunu düşündüm.

Önce binlerce kez söylenmiş olanı burada da yineleyelim: Tanrı'ya Kendinde Güç ya da Kendinde Hayat demekle, Kendinde Hayat'ın, Barış'ın ya da Güç'ün var edicisi demek arasında bir çelişki yoktur. Birinci adlar, bütün var olanların sebebi olduğu için, var olanlardan, özellikle ilk var olanlardan alınarak söylenir; ötekiler ise ilk var olanlar dâhil her şeyin üstünde, ousia-üstü bir tarzda bulunduğu için söylenir.

Peki, diyorsun, Kendinde Varlık'tan, Kendinde Hayat'tan ve mutlak ve ilkesel olarak var olan, Tanrı'dan ilk olarak var olmuş olduğunu kabul ettiğimiz şeylerden ne anlıyoruz? Şunu söylüyoruz: Bu dolambaçlı bir şey değildir, açıklaması doğru ve basittir. Kendinde Varlık derken, bütün var olanların var olmasının sebebi olan ilahî ya da meleksi bir ousia kastetmiyoruz; çünkü bütün var olanların var olmasının ve varlığın kendisinin ilkesi, ousia'sı ve sebebi yalnız ousia-üstü olandır. Yaşayan her şeyin ve Kendinde Hayat'ın sebebi olan Tanrı-üstü Hayat'ın yanında hayat doğuran başka bir tanrılık da söylemiyoruz. Kısacası, kimilerinin rastgele uydurup var olanların tanrıları ve yaratıcıları diye dile getirdiği, var olanların ilkesel ve yaratıcı ousia'larını ve hypostasis'lerini kastetmiyoruz. Hakikatte ve tam anlamıyla konuşulursa, bunların var olduğunu ne kendileri biliyorlar ne de ataları. Kendinde Varlık, Kendinde Hayat ve Kendinde Tanrılık derken,

s484

καὶ ἄπειρον, καὶ ἀνίδρυτον, καὶ ἀόριστον, οὔτε ὄν ἐστιν, οὔτε ἐν τοῖς οὖσιν. Εἰ δὲ τούτους φησὶν εἰρήνῃ καὶ εἰρήνης ἀγαθοῖς ἀπεχθάνεσθαι, τοὺς ἔρισι καὶ θυμοῖς, καὶ ἀλλοιώσεσι καὶ ἀκαταστασίαις χαίροντας· καὶ οὖτοι ἀμαυροῖς εἰδώλοις εἰρηνικῆς ἐφέσεως διακρατοῦνται, πρὸς παθῶν ἐνοχλούμενοι πολυκινήτων, καὶ ταῦτα ἱστᾷν ἀνεπιστημόνως ἐφιέμενοι, καὶ οἰόμενοι τῇ ἀποπληρώσει τῶν ἀεὶ ἀποῤῥεόντων εἰρηνεύειν ἑαυτοὺς τῇ ἀτευξίᾳ τῶν κρατησασῶν ἡδονῶν ἐκταρασσομένους. Τί ἄν τις εἴποι περὶ τῆς κατὰ Χριστὸν εἰρηνοχύτου φιλανθρωπίας, καθ´ ἣν οὐ μὴ μάθωμεν ἔτι πολεμεῖν, οὔτε ἑαυτοῖς, οὔτε ἀλλήλοις, οὔτε ἀγγέλοις· ἀλλὰ καὶ αὐτοῖς τὰ θεῖα κατὰ δύναμιν συνεργήσωμεν, κατὰ πρόνοιαν Ἰησοῦ τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργοῦντος, καὶ ποιοῦντος εἰρήνην ἄῤῥητον καὶ ἐξ αἰῶνος προωρισμένην, καὶ ἀποκαταλλάσσοντος ἡμᾶς ἑαυτῷ καὶ ἐν ἑαυτῷ τῷ Πατρὶ, περὶ ὧν ὑπερφυῶν δώρων ἐν ταῖς Θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσιν ἰκανῶς εἴρηται, προσεπιμαρτυρούντων ἡμῖν καὶ τῆς ἱερᾶς τῶν λογίων ἐπιπνοίας. Ἀλλ´ ἐπειδὴ καὶ ἄλλοτε μοῦ δι´ ἐπιστολῆς ἐπύθου τί ποτε ἄρα φημὶ τὸ αὐτὸ εἶναι, τὴν αὐτοζωὴν, τὴν αὐτοσοφίαν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἔφης διαπορῆσαι, πῶς τὸν Θεὸν ποτὲ μὲν αὐτοζωήν φημι, ποτὲ δὲ τῆς αὐτοζωῆς ὑποστάτην· ἀναγκαῖον ᾠήθην, ἱερὲ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπε, καὶ ταύτης σε τῆς ἐφ´ ἡμῖν ἀπορίας ἀπολῦσαι. Καὶ πρῶτον μὲν, ἵνα τὰ μυριόλεκτα καὶ νῦν ἀναλάβωμεν, οὐκ ἔστιν ἐναντίον, αὐτοδύναμιν ἢ αὐτοζωὴν εἰπεῖν τὸν Θεὸν, καὶ τῆς αὐτοζωῆς, ἢ εἰρήνης, ἢ δυνάμεως ὑποστάτην· τὰ μὲν γὰρ ἐκ τῶν ὄντων καὶ μάλιστα ἐκ τῶν πρώτως ὄντων, ὡς αἴτιος πάντων τῶν ὄντων, λέγεται· τὰ δὲ, ὡς ὑπὲρ πάντα καὶ τὰ πρώτως ὄντα ὑπερὼν ὑπερουσίως. Τί δὲ ὅλως, φής, τὸ αὐτὸ εἶναι λέγομεν, ἢ τὴν αὐτοζωὴν, ἢ ὅσα ἀπολύτως καὶ ἀρχηγικῶς εἶναι, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ πρώτως ὑφεστηκέναι τιθέμεθα; Τοῦτο δέ φαμεν, οὐκ ἔστιν ἀγκύλον, ἀλλ´ εὐθὺ καὶ ἁπλῆν τὴν διασάφησιν ἔχον. Οὐ γὰρ οὐσίαν τινὰ θείαν, ἢ ἀγγελικὴν εἶναί φαμεν τὸ αὐτὸ εἶναι τοῦ εἶναι τὰ ὄντα πάντα αἰτίαν· μόνον γὰρ τοῦ εἶναι πάντα τὰ ὄντα, καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι ὑπερούσιον, ἀρχὴ, καὶ οὐσία, καὶ αἴτιον, οὐδὲ ζωογόνον ἄλλην θεότητα παρὰ τὴν ὑπέρθεον πάντων ὅσα ζῇ, καὶ τῆς αὐτοζωῆς αἰτίαν ζωὴν, οὔτε συνελόντα εἰπεῖν, ἀρχικὰς τῶν ὄντων καὶ δημιουργικὰς οὐσίας καὶ ὑποστάσεις, ἅστινας καὶ θεοὺς τῶν ὄντων καὶ δημιουργοὺς αὐτοσχεδιάσαντες ἀπεστομάτισαν, οὓς, ἀληθῶς καὶ κυρίως εἰπεῖν, οὔτε αὐτοὶ ᾔδεισαν οὐκ ὄντας, οὔτε οἱ πατέρες αὐτῶν· ἀλλ´ αὐτοεῖναι, καὶ αὐτοζωὴν, καὶ αὐτοθεότητά φαμεν,

s485ilkesel, ilahî ve sebep olarak her şeyin ilkeyi aşan ve ousia-üstü tek ilkesini ve sebebini kastederiz; pay alınır anlamda ise pay alınamaz Tanrı'dan bağışlanan inayet güçlerini, Kendinde Ousia Verme'yi, Kendinde Hayat Verme'yi, Kendinde Tanrılaştırma'yı kastederiz. Var olanlar bunlardan kendilerine uygun şekilde pay aldıkları için hem var olan, yaşayan ve Tanrı'yla dolu olanlardır, hem öyle adlandırılırlar; ötekiler de böyledir. Bu yüzden İyi önce bu ilk şeylerin kendilerinin, sonra onların bütününün, sonra parçalarının, sonra bunlardan bütün olarak pay alanların, sonra parça parça pay alanların var edicisi diye anılır.

Bu konuda daha ne söylemeli? Hatta ilahî kutsal hocalarımızdan bazıları, İyi-üstü ve Tanrı-üstü olana Kendinde İyilik'in ve Tanrılık'ın var edicisi derler; Kendinde İyilik ve Tanrılık'ın, Tanrı'dan çıkan, iyi kılan ve tanrılaştıran armağan olduğunu söylerler. Kendinde Güzellik'in, kendiliğinden güzel kılan akış olduğunu; bütün güzellik ve parça güzellik, bütünüyle güzel şeyler ve kısmen güzel şeyler olduğunu söylerler. Aynı tarzda söylenmiş ve söylenecek öbür adlar da pay alınamaz Tanrı'dan cömert bir akışla çıkıp taşan, var olanların pay aldığı inayetleri ve iyilikleri gösterir. Böylece her şeyin sebebi tam olarak her şeyin ötesindedir, ousia-üstü ve tabiatüstü olan, hangi ousia'da ve tabiatta olursa olsun var olanları büsbütün aşar.

s485

ἀρχικῶς μὲν οὖν, θεϊκῶς καὶ αἰτιατικῶς, τὴν μίαν πάντων ὑπεράρχιον καὶ ὑπερούσιον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν· μεθεκτῶς δὲ τὰς ἐκδιδομένας ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προνοητικὰς δυνάμεις, τὴν αὐτοουσίωσιν, αὐτοζώωσιν, αὐτοθέωσιν, ὧν τὰ ὄντα οἰκείως ἑαυτοῖς μετέχοντα, καὶ ὄντα καὶ ζῶντα, καὶ ἔνθεα, καὶ ἔστι καὶ λέγεται, καὶ τὰ ἄλλα ὡσαύτως. Διὸ καὶ τῶν πρώτων αὐτῶν ὁ ἀγαθὸς ὑποστάτης λέγεται εἶναι· εἶτα τῶν ὅλων αὐτῶν, εἶτα τῶν μερικῶν αὐτῶν· εἶτα τῶν ὅλων αὐτῶν μετεχόντων, εἶτα τῶν μερικῶς αὐτῶν μετεχόντων. Καὶ τί δεῖ περὶ τούτων λέγειν; ὅπου γε τινες τῶν θείων ἡμῶν ἱεροδιδασκάλων, καὶ τῆς αὐτοαγαθότητος καὶ θεότητος ὑποστάτην φασὶ τὸν ὑπεράγαθον καὶ ὑπέρθεον, αὐτοαγαθότητα καὶ θεότητα λέγοντες εἶναι τὴν ἀγαθοποιὸν καὶ θεοποιὸν ἐκ Θεοῦ προεληλυθυῖαν δωρεάν· καὶ αὐτοκάλλος, τὴν αὐτοκαλλοποιὸν χύσιν· καὶ ὅλον κάλλος, καὶ μερικὸν κάλλος· καὶ ὅλως καλὰ, καὶ ἐν μέρει καλά· καὶ ὅσα ἄλλα κατὰ τὸν αὐτὸν εἴρηται καὶ εἰρήσεται τρόπον, δηλοῦντα προνοίας καὶ ἀγαθότητας μετεχομένας ὑπὸ τῶν ὄντων, ἐκ Θεοῦ, τοῦ ἀμεθέκτου, προϊούσας ἀφθόνῳ χύσει καὶ ὑπερβλυζούσας, ἵνα ἀκριβῶς ὁ πάντων αἴτιος ἐπέκεινα ᾖ πάντων, καὶ τὸ ὑπερούσιον, καὶ ὑπερφυὲς πάντη ὑπερέχῃ τῶν καθ´ ὁποίαν τινά ποτε οὐσίαν καὶ φύσιν ⟦ὄντων⟧.

s492Bölüm XII. Kutsalların Kutsalı, Kralların Kralı, Efendilerin Efendisi, Tanrıların Tanrısı Üzerine

Bunlar hakkında söylenmesi gerekenler, sanırım, gereken sonuca ulaştı. Şimdi sonsuz adlı olanı Kutsalların Kutsalı, Kralların Kralı, ebediyen, ebediyetten ebediyete ve daha da öteye krallık eden, Efendilerin Efendisi ve Tanrıların Tanrısı olarak övmeliyiz. Önce şunu söylemek gerekir: Kendinde Kutsallık'ı, krallığı, efendiliği ve tanrılığı nasıl anlıyoruz ve Kutsal Sözler adların bu tekrarıyla neyi göstermek ister?

Kutsallık, bize göre söylersek, her lekeden hür, yetkin ve bütünüyle lekesiz temizliktir. Krallık, her sınırın, süsün, bağın ve düzenin dağıtılmasıdır. Efendilik yalnızca aşağıdakilerden üstün olmak değildir; bütün güzel ve iyi şeylerin yetkin ve tam mülkiyeti, gerçek ve sarsılmaz sağlamlıktır. Bu yüzden efendilik (kyriotēs) kelimesi kudret (kyros), geçerli olan ve efendi olandan gelir. Tanrılık (theotēs) ise her şeyi gören (theasthai) inayettir; yetkin iyilikle her şeyin çevresinde koşar (peritheein), her şeyi bir arada tutar, kendisiyle doldurur ve inayetinden yararlanan her şeyi aşar.

Bunları her şeyi aşan sebep hakkında mutlak olarak övmeli, ona aşan kutsallık, efendilik, üstteki krallık ve en basit tanrılık demeliyiz. Çünkü bütün katışıksız temizliğin karışmamış kesinliği ondan bir olarak ve topluca fışkırıp dağılmıştır. Var olanların bütün düzeni ve dizilişi ondandır: bu düzen uyumsuzluğu, eşitsizliği ve ölçüsüzlüğü sürer, iyi düzenlenmiş aynılığa

s492

Ἀλλ´ ἐπειδὴ καὶ περὶ τούτων ὅσα εἰπεῖν ἔδει, τὸ προσῆκον ἀπείληφεν, ὡς οἶμαι, τέλος, ὑμνητέον ἡμῖν τὸν ἀπειρώνυμον, καὶ ὡς Ἅγιον ἀγίων, καὶ Βασιλέα τῶν βασιλευόντων, καὶ βασιλεύοντα τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ´ αἰῶνα καὶ ἔτι, καὶ ὡς Κύριον τῶν κυρίων, καὶ Θεὸν τῶν θεῶν. Καὶ πρῶτόν γε ῥητέον, τί μὲν αὐτοαγιότητα εἶναι οἰόμεθα, τί δὲ βασιλείαν, τί δὲ κυριότητα, τί δὲ θεότητα, καὶ τί βούλεται δηλοῦν τὰ λόγια τῷ διπλασιασμῷ τῶν ὀνομάτων. Ἁγιότης μὲν οὖν ἐστιν, ὡς καθ´ ἡμᾶς εἰπεῖν, ἡ παντὸς ἄγους ἐλευθέρα, καὶ παντελὴς καὶ πάντη ἄχραντος καθαρότης. Βασιλεία δὲ ἡ παντὸς ὅρου, καὶ κόσμου, καὶ δεσμοῦ καὶ τάξεως διανέμησις. Κυριότης δὲ οὐχ ἡ τῶν χειρόνων ὑπεροχὴ μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶσα τῶν καλῶν τε καὶ ἀγαθῶν ἡ παντελὴς παγκτησία, καὶ ἀληθὴς καὶ ἀμετάπτωτος βεβαιότης· διὸ καὶ κυριότης παρὰ τὸ κῦρος, καὶ τὸ κύριον, καὶ τὸ κυριεῦον. Θεότης δὲ ἡ πάντα θεωμένη πρόνοια, καὶ ἀγαθότητι παντελεῖ καὶ πάντα περιθέουσα καὶ συνέχουσα, καὶ ἑαυτῆς ἀποπληροῦσα, καὶ ὑπερέχουσα πάντα τὰ τῆς προνοίας αὐτῆς ἀπολαύοντα. Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τῆς πάντα ὑπερβαλλούσης αἰτίας ἀπολύτως ὑμνητέον, καὶ προσρητέον, αὐτὴν ὑπερέχουσαν ἀγιότητα, καὶ κυριότητα, καὶ βασιλείαν ὑπερκειμένην, καὶ ἀπλουστάτην θεότητα· καὶ γὰρ ἐξ αὐτῆς ἐν ἑνὶ καὶ ἀθρόως ἐκπέφυκε καὶ διανενάμηται πᾶσα ἀμιγὴς ἀκρίβεια πάσης εἰλικρινοῦς καθαρότητος, πᾶσα ἡ τῶν ὄντων διάταξίς τε καὶ διακόσμησις, ἀναρμοστίαν, καὶ ἀνισότητα, καὶ ἀσυμμετρίαν ἐξορίζουσα, καὶ εἰς τὴν εὔτακτον ταὐτότητα

s493ve doğruluğa sevinerek döner, kendisinden pay almaya layık görülenleri de oraya çevirir. Bütün güzel şeylerin yetkin ve tam mülkiyeti ondandır. Bütün iyi inayet de ondandır: inayet ettiklerini gözetir ve bir arada tutar, dönenlerin tanrılaşması için kendini iyiliğe yaraşır şekilde verir.

Her şeyin sebebi her şeyle taşkın dolu olduğu için, her şeyi aşan tek bir aşırılığa göre, taşan bir sebep ve deyim yerindeyse ayrı duran bir aşkınlıkla Kutsalların Kutsalı ve ötekiler diye övülür. Var olanlar var olmayanları, kutsal, ilahî, efendi ya da krallara ait olanlar bunlardan olmayanları, kendinde paylar da pay alanları ne kadar aşıyorsa, bütün var olanların üstündeki de bütün var olanların o kadar üstünde yerleşmiştir; pay alınamaz sebep bütün pay alanların ve payların o kadar üstündedir.

Kutsal Sözler her alanın daha ilkesel dizilişlerine kutsallar, krallar, efendiler ve tanrılar der. İkinci derecedekiler onlar aracılığıyla Tanrı'nın armağanlarını alır, onların bağışının basitliğini kendi farklılıklarıyla çoğaltırlar; en birinciler ise bu çeşitliliği inayetle ve Tanrı'ya benzer bir şekilde kendi birliklerine toplarlar.

s493

καὶ ὀρθότητα γανυμένη, καὶ περιάγουσα τὰ μετέχειν αὐτῆς ἠξιωμένα· πᾶσα ἡ παντελὴς καὶ πάντων τῶν καλῶν παγκτησία, πᾶσα ἀγαθὴ πρόνοια, θεωρὸς καὶ συνοχικὴ τῶν προνοουμένων, ἑαυτὴν ἀγαθοπρεπῶς ἐπιδιδοῦσα πρὸς ἐκθέωσιν τῶν ἐπεστραμμένων. Ἐπειδὴ δὲ ὑπερπλήρης πάντων ἐστὶν ὁ πάντων αἴτιος, κατὰ μίαν τὴν πάντων ὑπερέχουσαν ὑπερβολὴν, Ἄγιος ἀγίων ὑμνεῖται, καὶ τὰ λοιπὰ, καθ´ ὑπερβλύζουσαν αἰτίαν, καὶ ἐξῃρημένην ὑπεροχὴν, ὡς ἄν τις φαίη. Καθ´ ὅσον ὑπερέχουσι τῶν οὐκ ὄντων τὰ ὄντα, ἅγια, ἢ θεῖα, ἢ κύρια, ἢ βασιλικὰ, καὶ τῶν αὐτῶν μετεχόντων αἱ αὐτομετοχαί· κατὰ τοσοῦτον ὑπερίδρυται πάντων τῶν ὄντων ὁ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα, καὶ πάντων τῶν μετεχόντων καὶ τῶν μετοχῶν ὁ ἀμέθεκτος αἴτιος. Ἀγίους δὲ, καὶ βασιλεῖς καὶ κυρίους, καὶ θεοὺς καλεῖ τὰ λόγια τὰς ἐν ἑκάστοις ἀρχικωτέρας διακοσμήσεις, δι´ ὧν αἱ δεύτεραι, τῶν ἐκ Θεοῦ δωρεῶν μεταλαμβάνουσαι, τὴν τῆς ἐκείνων διαδόσεως ἀπλότητα περὶ τὰς ἑαυτῶν διαφορὰς πληθύουσιν· ὧν αἱ πρώτισται τὴν ποικιλίαν προνοητικῶς καὶ θεοειδῶς πρὸς τὴν ἑνότητα τὴν ἑαυτῶν συνάγουσι.

s496Bölüm XIII. Yetkin ve Bir Üzerine

Bu kadarı yeter. Şimdi, söz uygun görürse, en zorlu konuya geçelim. Teoloji her şeyin sebebine hem her şeyi hem de aynı anda her şeyi yükler ve onu Bir olarak över.

Sebep yetkindir: yalnızca kendi kendine tamam olduğu, kendi kendine, kendisi tarafından tek biçimde belirlendiği, baştan başa en yetkin olduğu için değil, her şeyi aştığı için yetkinliğin üstünde olduğundan da. Her sonsuzluğa sınır koyar, her sınırın üstünde uzanır, hiçbir şey tarafından alınmaz ya da kavranmaz; tükenmez bağışlarıyla ve bitmeyen etkinlikleriyle aynı anda her şeye yayılır ve her şeyin üstüne çıkar. Yine yetkin denir, çünkü artmaz, hep yetkindir, azalmaz; her şeyi kendinde önceden taşır ve tek, dinmeyen, aynı, taşkın dolu ve eksilmeyen armağanıyla taşar. Bu armağanla yetkin şeylerin hepsini yetkinleştirir, onları kendi yetkinliğiyle doldurur.

Bir denir, çünkü tek bir birliğin aşırılığına göre her şey birleşik olarak odur; kendinden çıkmadan her şeyin ve birin sebebidir. Var olanlardan hiçbiri Bir'den pay almamış değildir. Her sayı birimden pay aldığı, bir ikilik, bir onluk, bir yarım, bir üçtebir, bir ondabir dendiği gibi, her şey ve her şeyin parçası da Bir'den pay alır; Bir var olduğu için bütün var olanlar vardır. Her şeyin sebebi olan Bir, çok şey arasındaki bir bir değildir, her birden ve çokluktan önce

s496

Τοσαῦτα καὶ περὶ τούτων. Ἐπ´ αὐτὸ δὲ λοιπὸν, εἰ δοκεῖ τῷ λόγῳ, τὸ καρτερώτατον χωρῶμεν· καὶ γὰρ ἡ θεολογία τοῦ πάντων αἰτίου καὶ πάντα καὶ ἅμα πάντα κατηγορεῖ, καὶ ὡς ἓν ἀνυμνεῖ. Τέλειον μὲν οὖν ἐστιν οὐ μόνον ὡς αὔτοτελὲς, καὶ καθ´ ἑαυτὸ ὑφ´ ἑαυτοῦ μονοειδῶς ἀφοριζόμενον, καὶ ὅλον δι´ ὅλου τελειότατον, ἀλλὰ καὶ ὡς ὑπερτελὲς κατὰ τὸ πάντων ὑπερέχον· καὶ πᾶσαν μὲν ἀπειρίαν ὁρίζον, παντὸς πέρατος ὑπερηπλωμένον, καὶ ὑπὸ μηδενὸς χωρούμενον, ἢ καταλαμβανόμενον, ἀλλὰ καὶ διατεῖνον ἐπὶ πάντα ἅμα καὶ ὑπὲρ πάντα ταῖς ἀνεκλείπτοις ἐπιδόσεσι καὶ ἀτελευτήτοις ἐνεργείαις. Τέλειον δ´ αὖ λέγεται καὶ ὡς ἀναυξὲς καὶ ἀεὶ τέλειον, καὶ ὡς ἀμείωτον, ὡς πάντα ἐν ἑαυτῷ προέχον, καὶ ὑπερβλύζον κατὰ μίαν τὴν ἄπαυστον καὶ ταὐτὴν καὶ ὑπερπλήρη καὶ ἀνελάττωτον χορηγίαν, καθ´ ἣν τὰ τέλεια πάντα τελεσιουργεῖ καὶ τῆς οἰκείας ἀποπληροῖ τελειότητος. Ἓν δὲ, ὅτι πάντα ἐνιαίως ἐστὶ κατὰ μιᾶς ἑνότητος ὑπεροχὴν, καὶ πάντων ἐστὶ τοῦ ἑνὸς ἀνεκφοιτήτως αἴτιον· οὐδὲν γάρ ἐστι τῶν ὄντων ἀμέτοχον τοῦ ἑνὸς, ἀλλ´ ὥσπερ ἅπας ἀριθμὸς μονάδος μετέχει, καὶ μία δυὰς, καὶ δεκὰς λέγεται, καὶ ἥμισυ ἓν, καὶ τρίτον καὶ δέκατον ἓν, οὕτω πάντα καὶ πάντων μόριον τοῦ ἑνὸς μετέχει, καὶ τῷ εἶναι τὸ ἓν, πάντα ἐστὶ τὰ ὄντα· καὶ οὐκ ἔστι τὸ πάντων αἴτιον ἓν τῶν πολλῶν ἓν, ἀλλὰ πρὸς παντὸς ἑνὸς ἓν καὶ πλήθους· οὐδὲ γάρ

s497Bir'dir. Çünkü bir şekilde Bir'den pay almamış çokluk yoktur: parçalarıyla çok olan bütünüyle birdir; arazlarıyla çok olan dayanağıyla birdir; sayıca ya da güçlerce çok olan türüyle birdir; türlerce çok olan cinsiyle birdir; çıkışlarıyla çok olan ilkesiyle birdir. Var olanlar arasında, her bakımdan birleşik olanda bulunan, her şeyi ve bütün her şeyi, karşıtları bile birleşik olarak önceden kavrayan Bir'den bir şekilde pay almayan hiçbir şey yoktur. Bir olmadan çokluk olmaz, ama çokluk olmadan Bir olur, tıpkı birimin her çoğalmış sayıdan önce olması gibi. Her şeyin her şeyle birleştiği varsayılsa, her şey bütün olarak bir olur.

Şunu da bilmek gerekir: Birleşmiş şeyler, her birinin önceden düşünülen türüne göre birleşmiş denir; Bir her şeyin temel öğesidir. Bir'i kaldırırsan ne bütün kalır, ne parça, ne de var olanlardan başka bir şey. Çünkü Bir her şeyi kendinde birbiçimli olarak önceden kavramış ve kuşatmıştır. Bu yüzden teoloji bütün Tanrısal İlke'yi her şeyin sebebi olarak Bir adıyla över: "Bir Tanrı Baba, bir Efendi İsa Mesih, bir ve aynı Ruh." Bütün ilahî birliğin aşırı bölünmezliği yüzünden böyle der; bu birlikte her şey bir olarak toplanmış, aşkın olarak birleşmiş ve ousia-üstü bir tarzda önceden vardır. Bu yüzden her şey haklı olarak ona geri gönderilir ve ona bağlanır: her şey ondan, onda ve ona doğrudur; onunla düzenlenir, kalır, bir arada tutulur, dolar ve ona döner. Bütün tanrılığın ousia-üstü olarak adlandırıldığı Bir sayesinde olduğu şey olmayan, yetkinleşmeyen ve korunmayan hiçbir var olan bulamazsın.

Biz de çok şeyden Bir'e ilahî birliğin gücüyle dönerek, bütün ve tek Tanrılığı birleşik olarak övmeliyiz. O her şeyin sebebi olan Bir'dir, her birden ve çokluktan, parçadan ve bütünden, sınırdan ve sınırsızlıktan, sondan ve sonsuzluktan öncedir. Bütün var olanları ve varlığın kendisini sınırlar; her şeyin ve bütün şeylerin aynı anda, her şeyden önce ve her şeyin üstünde bir olarak sebebidir, var olan Bir'in kendisinin de üstündedir ve onu da sınırlar. Çünkü var olanlardaki var olan bir sayıya girer, sayı ise ousia'dan pay alır. Ousia-üstü Bir ise hem var olan biri hem her sayıyı sınırlar; kendisi birin, sayının ve her var olanın ilkesi ve sebebi, sayısı ve düzenidir. Bu yüzden her şeyin üstündeki Tanrılık Birlik ve Teslis diye övülse de, ne bizim ne de var olanlardan başka birinin bildiği bir birlik ya da üçlüktür.

s497

ἐστι πλῆθος ἀμέτοχόν πῃ τοῦ ἐνὸς, ἀλλὰ τὸ μὲν πολλὰ τοῖς μέρεσιν ἓν τῷ ὅλῳ· καὶ τὸ πολλὰ τοῖς συμβεβηκόσιν ἓν τῷ ὑποκειμένῳ· καὶ τὸ πολλὰ τῷ ἀριθμῷ ἢ ταῖς δυνάμεσιν ἓν τῷ εἴδει· καὶ τὸ πολλὰ τοῖς εἴδεσιν ἐν τῷ γένει· καὶ τὸ πολλὰ ταῖς προόδοις ἓν τῇ ἀρχῇ· καὶ οὐδέν ἐστι τῶν ὄντων, ὃ μὴ μετέχει πῃ τοῦ ἑνὸς τοῦ ἐν τῷ κατὰ πάντα ἐνικῷ, πάντα καὶ ὅλα πάντα, καὶ τὰ ἀντικείμενα καὶ ἐνιαίως προειληφότος. Καὶ ἄνευ μὲν τοῦ ἑνὸς οὔκ ἔσταιι πλῆθος, ἄνευ δὲ τοῦ πλήθους ἔσταιι τὸ ἕν, ὡς καὶ μονὰς πρὸ παντὸς ἀριθμοῦ πεπληθυσμένου· καὶ εἰ πᾶσι τὰ πάντα ἡνωμένα τις ὑπόθοιτο, τὰ πάντα ἔσται τῷ ὅλῳ ἕν. Ἄλλως τε καὶ τοῦτο ἱστέον, ὅτι κατὰ τὸ ἑνὸς ἑκάστου προεπινοούμενον εἶδος ἡνῶσθαι λέγεται τὰ ἡνωμένα, καὶ πάντων ἐστὶ τὸ ἓν στοιχειωτικόν· καὶ εἰ ἀνέλῃς τὸ ἓν, οὔτε ὁλότης, οὔτε μόριον, οὔτε ἄλλο οὐδὲν τῶν ὄντων ἔσταιι· πάντα γὰρ ἐν ἑαυτῷ τὸ ἓν ἑνοειδῶς προείληφέ τε καὶ περιείληφε. Ταύτῃ γοῦν ἡ θεολογία τὴν ὅλην θεαρχίαν, ὡς πάντων αἰτίαν, ὑμνεῖ τῇ τοῦ ἑνὸς ἐπωνυμίᾳ, καὶ εἶς Θεὸς ὁ Πατὴρ, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, καὶ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν τῆς ὅλης θεϊκῆς ἑνότητος, ἀμέρειαν, ἐν ᾗ πάντα ἐνικῶς συνῆκται, καὶ ὑπερήνωται, καὶ πρόσεστιν ὑπερουσίως. Διὸ καὶ πάντα ἐπ´ αὐτὴν ἐνδίκως ἀναπέμπεται καὶ ἀνατίθεται, ὑφ´ ἧς, καὶ ἐν ᾗ, καὶ εἰς ἣν πάντα ἐστὶ, καὶ συντέτακται, καὶ μένει, καὶ συνέχεται, καὶ ἀποπληροῦται καὶ ἐπιστρέφεται· καὶ οὐκ ἂν εὕροις τι τῶν ὄντων, ὃ μὴ τῷ ἑνὶ καθ´ ὃ πᾶσα ἡ θεότης ὑπερουσίως ὀνομάζεται, καὶ ἔστι τοῦθ´ ὅπερ ἐστὶ, καὶ τελειοῦται, καὶ διασώζεται. Καὶ χρὴ καὶ ἡμᾶς, ἀπὸ τῶν πολλῶν ἐπὶ τὸ ἓν τῇ δυνάμει τῆς θεϊκῆς ἐνότητος ἐπιστρεφομένους, ἐνιαίως ὑμνεῖν τὴν ὅλην καὶ μίαν Θεότητα, τὸ πάντων αἴτιον ἓν, τὸ πρὸ παντὸς ἑνὸς καὶ πλήθους ἓν, καὶ μέρους καὶ ὅλου, καὶ ὅρου καὶ ἀοριστίας, καὶ πέρατος καὶ ἀπειρίας, τὸ πάντα τὰ ὄντα καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι ὁρίζον, καὶ πάντων καὶ ὅλων πάντων, καὶ ἅμα καὶ πρὸ πάντων, καὶ ὑπὲρ πάντα, καὶ ἑνικῶς αἴτιον, καὶ ὑπὲρ αὐτὸ τὸ ἓν ὂν, καὶ αὐτὸ τὸ ἓν ὂν ὁρίζον, ἐπείπερ τὸ ὂν ἓν, τὸ ἐν τοῖς οὖσιν, ἐνάριθμόν ἐστιν· ἀριθμὸς δὲ οὐσίας μετέχει. Τὸ δὲ ὑπερούσιον ἓν, καὶ τὸ ὂν ἓν, καὶ πάντα ἀριθμὸν ὁρίζει, καὶ αὐτό ἐστι, καὶ ἑνὸς, καὶ ἀριθμοῦ, καὶ παντὸς ὄντος ἀρχὴ καὶ αἰτία, καὶ ἀριθμὸς καὶ τάξις. Διὸ καὶ μονὰς ὑμνουμένη, καὶ τριὰς ἡ ὑπὲρ πάντα Θεότης, οὐκ ἔστιν οὐδὲ μονὰς, οὐδὲ τριὰς ἡ πρὸς ἡμῶν, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν ὄντων διεγνωσμένη,

s498Tanrılığın aşkın birliğini ve Tanrı doğurganlığını gerçekten övebilmek için, adı aşan olanı üçlü ve birleşik ilahî isimle, ousia-üstü olanı var olanlarla adlandırıyoruz. Hiçbir birlik ya da üçlük, hiçbir sayı, birlik ya da doğurganlık, var olanlardan ya da var olanlardan birinin bildiği hiçbir şey, ousia-üstü bir tarzda her şeyin üstünde bulunan Tanrı-üstülüğün her logos'u ve nous'u aşan gizliliğinden dışarı çıkamaz. Onun ne adı vardır ne logos'u; erişilmezlikte ayrı durur. İyilik adını bile ona uyduğu için kullanmıyoruz; o söylenemez tabiat hakkında bir şey düşünmek ve söylemek özlemiyle, adların en saygıdeğerini ona öncelikle adıyoruz. Bunda teologlarla uyuşsak da, gerçeğin hakikatinden geride kalırız. Bu yüzden onlar da olumsuzlamalarla çıkışı yeğlemişlerdir: bu yol ruhu kendine akraba şeylerden çıkarır, bütün ilahî kavrayışların içinden geçirir, her adın, her logos'un ve bilginin üstündeki onlardan ayrıdır; ruhu en son noktada, bize onunla bağlanmak mümkün olduğu ölçüde ona bağlar.

Bu düşünülür ilahî isimleri bir araya toplayıp elimizden geldiğince açıkladık. Elbette onların kesinliğinin gerisinde kaldık; bunu melekler bile gerçek olarak söylerdi. Meleklerin onlara dair ilahilerinin de gerisinde kaldık; çünkü bizim en güçlü teologlarımız meleklerin en sonuncularından bile geridedir. Teologların da, onların dinleyicilerinin ve izleyicilerinin de, hatta bizimle aynı düzeyde olanların da en sonunda ve pek gerisinde kaldık.

Dolayısıyla söylenenler doğruysa ve ilahî isimlerin açıklanmasının anlamına gücümüz yettiğince gerçekten dokunduysak, bunu her iyiliğin sebebine bağlamalıyız: önce söyleyebilmeyi, sonra iyi söyleyebilmeyi bağışlayan odur. Aynı güçteki adlardan biri atlanmışsa, onu da aynı yollarla anlamak gerekir. Bunlar doğru ya da tam değilse, hakikatten bütünüyle ya da kısmen saptıysak, senin insan sevgine düşen, istemeden bilgisiz kalanı düzeltmek, öğrenmeye muhtaç olana söz vermek, yeterli gücü olmayana yardım etmek, hasta olmak istemeyeni iyileştirmektir. Kendinden ya da başkalarından bulduğun, hepsini İyi'den aldığın şeyleri bize de aktar. Bir

s498

ἀλλὰ ἵνα καὶ τὸ ὑπερηνωμένον αὐτῆς καὶ τὸ θεογόνον ἀληθῶς ὑμνήσωμεν, τῇ τριαδικῇ καὶ ἐνιαίᾳ θεωνυμίᾳ, τὴν ὑπερώνυμον ὀνομάζομεν, τοῖς οὖσι τὴν ὑπερούσιον. Οὐδεμία δὲ μονὰς, ἢ τριὰς, οὐδὲ ἀριθμὸς, οὔτε ἐνότης, ἢ γονιμότης, οὐδὲ ἄλλο τι τῶν ὄντων ἥ τινι τῶν ὄντων συνεγνωσμένων, ἐξάγει τὴν ὑπὲρ πάντα καὶ λόγον καὶ νοῦν κρυφιότητα τῆς ὑπὲρ πάντα ὑπερουσίως ὑπερούσης ὑπερθεότητος· οὐδὲ ὄνομα αὐτῆς ἐστιν, οὐδὲ λόγος, ἀλλ´ ἐν ἀβάτοις ἐξῄρηται. Καὶ οὐδὲ αὐτὸ τὸ τῆς ἀγαθότητος, ὡς ἐφαρμόζοντες αὐτῇ, προσφέρομεν, ἀλλὰ πόθῳ τοῦ ἐννοεῖν τι καὶ λέγειν περὶ τῆς ἀῤῥήτου φύσεως ἐκείνης, τὸ τῶν ὀνομάτων σεπτότατον αὐτῇ πρώτως ἀφιεροῦμεν· καὶ συμφωνήσοιμεν ἂν κἀν τούτῳ τοῖς θεολόγοις, τῆς δὲ τῶν πραγμάτων ἀληθείας ἀπελειφθησόμεθα. Διὸ καὶ αὐτοὶ τὴν διὰ τῶν ἀποφάσεων ἄνοδον προτετιμήκασιν, ὡς ἐξιστῶσαν τὴν ψυχὴν τῶν ἑαυτῇ συμφύλων, καὶ διὰ πασῶν τῶν θείων νοήσεων δύουσαν, ὧν ἐξήρηται τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, καὶ πάντα λόγον, καὶ γνῶσιν, ἐπ´ ἐσχάτων δὲ τῶν ὅλων αὐτῷ συνάπτουσαν, καθ´ ὅσον καὶ ἡμῖν ἐκείνῳ συνάπτεσθαι δυνατόν. Ταύτας ἡμεῖς τὰς νοητὰς θεωνυμίας συνηρηκότες, ὡς ἐφικτὸν ἀνεπτύξαμεν, οὐ μόνον αὐτῶν τῆς ἀκριβείας ἀπολειπόμενοι,τοῦτο γὰρ ἀληθῶς καὶ ἄγγελοι φαῖεν· οὐδὲ τῆς κατὰ ἀγγέλους αὐτῶν ὑμνῳδίας· καὶ τῶν ἐσχάτων γὰρ ἀποδέουσιν οἱ κράτιστοι τῶν παρ´ ἡμῖν θεολόγων· οὔτε μὴν αὐτῶν τῶν θεολόγων, οὐδὲ τῶν αὐτῶν ἀκουστῶν, ἢ συνοπαδῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἡμῖν ὁμοταγῶν, ἐσχάτως καὶ ὑφειμένως. Ὥστε, εἰ μὲν ὀρθῶς ἔχοι τὰ εἰρημένα, καὶ ὡς καθ´ ἡμᾶς ὄντως ἐφηψάμεθα τῇ διανοίᾳ τῆς θεωνυμικῆς ἀναπτύξεως, ἐπὶ τὸν πάντων ἀγαθῶν αἴτιον τὸ πρᾶγμα ἀναθετέον· τὸν δωρούμενον πρῶτον αὐτὸ τὸ εἰπεῖν, ἔπειτα τὸ εὖ εἰπεῖν. Καὶ εἴ τι τῶν ὁμοδυνάμων παραλέλειπται, κἀκεῖνο ἡμᾶς κατὰ τὰς αὐτὰς μεθόδους προσυπακούειν δεήσει. Εἰ δὲ ταῦτα ἢ οὐκ ὀρθῶς ἢ ἀτελῶς ἔχει, καὶ τῆς ἀληθείας ἢ ὁλικῶς ἢ μερικῶς ἀποπεπλανήμεθα, τῆς σῆς ἂν εἴη φιλανθρωπίας ἐπανορθώσασθαι τὸν ἀκουσίως ἀγνοοῦντα, καὶ μεταδοῦναι λόγου τῷ μαθεῖν δεομένῳ, καὶ ἐπαμῦναι τῷ μὴ αὐτάρκη δύναμιν ἔχοντι, καὶ ἰάσασθαι τὸν οὐκ ἐθέλοντα ἀῤῥωστεῖν· καὶ τὰ μὲν παρ´ ἑαυτοῦ, τὰ δὲ παρ´ ἑτέρων ἐξευρίσκοντα, πάντα δὲ ἐκ τὰγαθοῦ λαμβάνοντα, καὶ εἰς ἡμᾶς διαβιβάσαι. Μηδὲ ἀποκάμῃς

s499dosta iyilik etmekten yorulma. Görüyorsun ki biz de bize aktarılan hiyerarşik sözlerden hiçbirini kendimize saklamadık; onları saf olarak hem size hem öteki kutsal adamlara verdik ve vereceğiz, söylemeye gücümüz, dinleyenlerin de dinlemeye gücü yettiği ölçüde. Onları anlamakta ya da dile getirmekte güçsüz kalmazsak geleneğe hiçbir haksızlık etmeyeceğiz. Ama bu iş Tanrı'nın dilediği gibi olsun ve öyle söylensin. Düşünülür ilahî isimler konusunda sözümüzün sınırı burası olsun; Tanrı'nın önderliğiyle sembolik teolojiye geçeceğim.

s499

φίλον ἄνδρα εὐεργετῶν· ὁρᾷς γὰρ, ὅτι καὶ ἡμεῖς οὐδένα τῶν παραδοθέντων ἡμῖν ἱεραρχικῶν λόγων εἰς ἑαυτοὺς συνεστείλαμεν, ἀλλὰ ἀνοθεύτους αὐτοὺς καὶ ὑμῖν καὶ ἑτέροις ἰεροῖς ἀνδράσι μεταδεδώκαμέν τε καὶ μεταδώσομεν, ὡς ἂν ἡμεῖς τε εἰπεῖν ἱκανοὶ καὶ οἷς λέγεται ἀκούειν, κατ´ οὐδὲν τὴν παράδοσιν ἀδικοῦντες, εἰ μὴ ἄρα πρὸς τὴν νόησιν ἢ τὴν ἔκφρασιν αὐτῶν ἀσθενήσομεν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν, ὅπη τῷ Θεῷ φίλον, ταύτῃ ἐχέτω τε, καὶ λεγέσθω· καὶ ἔστω δὴ τοῦτο ταῖς νοηταῖς θεωνυμίαις τὸ καθ´ ἡμᾶς πέρας· ἐπὶ δὲ τὴν συμβολικὴν θεολογίαν, ἡγουμένου Θεοῦ, μεταβήσομαι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…