İçeriğe geç
Dionysios Külliyatı

Pseudo-Dionysios Areopagites · Dionysios Külliyatı

İlahî İsimler (Περὶ θείων ὀνομάτων) › Bölüm IV. İyi, Işık, Güzel, Aşk,… – Bölüm VII. Bilgelik, Nous, Logos…

s354Bölüm IV. İyi, Işık, Güzel, Aşk, Kendinden Çıkış, Gayret Üzerine; Kötülük Ne Vardır, Ne Var Olandan Gelir, Ne de Var Olanlardadır

Pekâlâ, şimdi sözle doğrudan İyi ismine geçelim. Teologlar bu ismi Tanrı-üstü tanrılığa aşkın bir tarzda ve her şeyden ayırarak verirler; sanırım Tanrısal İlke'nin varlığının kendisine iyilik derler. Bunun sebebi şudur: İyi, cevherî iyi olarak yalnız var oluşuyla iyiliğini bütün var olanlara yayar.

Bizim güneşimiz nasıl hesap etmeden ve tercih etmeden, yalnız var oluşuyla, kendi ölçüsünce ışığına katılabilen her şeyi aydınlatıyorsa, iyi de — aslî örnek soluk suretin ötesinde olduğu gibi, güneşin ötesindedir — yalnız varlığıyla bütün var olanlara, ölçülerince, bütün iyiliğinin ışınlarını gönderir.

Akılla kavranan ve akılla kavrayan bütün ousia'lar, güçler ve etkinlikler bu ışınlar sayesinde meydana gelmiştir. Onlar sayesinde vardırlar ve tükenmeyen, azalmayan bir hayata sahiptirler; her türlü bozulmadan, ölümden, maddeden ve oluştan arınmışlardır, kararsız, akıcı ve bir o yana bir bu yana sürüklenen değişimin üstüne yükselmişlerdir. Cisimsiz ve maddesiz oldukları için akılla kavranırlar; nous oldukları için dünya-üstü bir tarzda kavrarlar, var olanların logos'larıyla kendilerine uygun bir tarzda aydınlanırlar ve bunları yine kendileriyle akraba olanlara

s354

Α Εἶεν δὴ οὖν, ἐπ´ αὐτὴν ἤδη τῷ λόγῳ τὴν ἀγαθωνυμίαν χωρῶμεν, ἡν ἐξῃρημένως οἱ θεολόγοι τῇ ὑπερθέῳ θεότητι, καὶ ἀπὸ πάντων ἀφορίζουσιν αὐτὴν, ὡς οἶμαι, τὴν θεαρχικὴν ὕπαρξιν, ἀγαθότητα λέγοντες· καὶ ὅτι τῷ εἶναι τὸ ἀγαθὸν, ὡς οὐσιῶδες ἀγαθὸν, εἰς πάντα τὰ ὄντα διατείνει τὴν ἀγαθότητα. Καὶ γὰρ ὥσπερ ὁ καθ´ ἡμᾶς ἤλιος, οὐ λογιζόμενος ἢ προαιρούμενος, ἀλλ´ αὐτῷ τῷ εἰναι φωτίζει πάντα τὰ μετέχειν τοῦ φωτὸς αὐτοῦ κατὰ τὸν οἰκεῖον δυνάμενα λόγον· οὕτω δὴ καὶ τἀγαθὸνπὲρ ἤλιον αὺς ὑπὰρ ἀμυδρὰν εἰκόνα τὸ ἐξῃρημένως ἀρχέτυτον αὐτῆ τῇ ὑπάρξει πᾶσι τοῖς οὖσιν ἀναλόγως ἐφίησι τὰς τῆς ὅλης ἀγαθότητος ἀκτῖνας. Διὰ ταύτας ὑπέστησαν αἱ νοηταὶ καὶ νοεραὶ πᾶσαι οὐσίαι, καὶ δυνάμεις καὶ ἐνέργειαι, διὰ ταύτας εἰσὶ καὶ ζωὴν ἔχουσι τὴν ἀνέκλειπτον καὶ ἀμείωτον, ἁπάσης φθορᾶς, καὶ θανάτου, καὶ ὕλης καὶ γενέσεως καθαρεύουσαι, καὶ τῆς ἀστάτου καὶ ῥευστῆς, καὶ ἄλλοτε ἄλλως φερομένης ἀλλοιώσεως ἀνῳκισμέναι· καὶ ὡς ἀσώματοι καὶ ἄῦλοι νοοῦνται, καὶ ὡς νόες ὑπερκοσμίως νοοῦσι, καὶ τοὺς τῶν ὄντων οἰκείως ἐλλάμπονται λόγους, καὶ αὖθις εἰς τὰ συγγενῆ, τὰ

s355aktarırlar. Kalışlarını iyilikten alırlar; dayanakları, bir arada duruşları, korunmaları ve iyiliklerin ocağı oradan gelir. Ona özlem duyarak hem varlığa hem iyi varlığa sahip olurlar; elden geldiğince onun kalıbını alarak iyiye benzer olurlar ve ilahî kanunun öğrettiği gibi, iyiden kendilerine ulaşan armağanları kendilerinden sonrakilere paylaştırırlar.

Dünya-üstü düzenleri, kendi aralarındaki birlikleri, birbirlerine nüfuzları ve karışmaz ayrımları oradan gelir; aşağıda olanların yukarıdakilere yükselten güçleri, yaşlıların sonrakiler için takdirleri, her gücün kendine ait olanları koruması ve kendi çevresinde değişmez dönüşleri, iyiye özlemde gösterdikleri özdeşlik ve doruk, Meleklerin Özellikleri ve Düzenleri Üzerine'de söylediğimiz ne varsa, hepsi oradan gelir. Gök hiyerarşisine ait olan her şey de — meleklere yaraşır arınmalar, dünya-üstü aydınlatmalar, bütün meleksi yetkinliği tamamlayan şeyler — her şeyin sebebi ve kaynağı olan iyilikten gelir. İyiye benzerlik de ondan bağışlanmıştır; gizli iyiliği kendilerinde göstermek, ilahî sessizliğin habercileri olan melekler olmak, adeta mabedin içindekini yorumlayan parlak ışıklar olarak öne çıkmak da.

O kutsal ve mukaddes nous'lardan sonra ruhlar ve ruhlara ait bütün iyiler de iyi-üstü iyilik sayesindedir. Akıl sahibi olmaları, cevherî ve yok olmaz hayatları, varlıklarının kendisi, melek hayatlarına yükselip onları iyi önderler olarak kullanarak bütün iyilerin iyilik ilkesine çıkabilmeleri, oradan fışkıran aydınlatmalara ölçülerince pay almaları, iyiye benzerlik armağanından güçleri yettiğince nasip almaları ve Ruh Üzerine'de saydığımız öteki şeyler hep bu iyilik sayesindedir.

Hatta, denebilirse, akılsız ruhlar ya da hayvanlar da öyledir: Havayı yarıp geçenler, yerde yürüyenler, yerde sürünenler, hayatı suda ya da hem suda hem karada olanlar, toprak altında gizlenmiş ve gömülü yaşayanlar, kısacası his sahibi bir ruha ya da hayata sahip olan her şey, ruhunu ve hayatını iyiye borçludur. Bütün bitkiler de beslenen ve hareket eden hayatlarını iyiden alır. Ruhsuz ve hayatsız ousia da iyi sayesinde vardır, cevherî

s355

οἰκεῖα διαπορθμεύουσι. Καὶ τὴν μονήν ἐκ τῆς ἀγάθότητος ἔχουσι· καὶ ἵδρυσις αὐταῖς ἐκεῖθέν ἐστι, καὶ συνοχὴ, καὶ φρουρὰ, καὶ ἐστία τῶν ἀγαθῶν, καὶ αὐτῆς ἐφιέμεναι, καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ εὖ εἶναι ἕχουσι, καὶ πρὸς αὐτὴν ὡς ἐφικτὸν ἁποτυπούμεναι καὶ ἀγαθοειδεῖς εἰσι καὶ ταῖς μετ´ αὐτὰς κοινωνοῦσιν ἁς ὁ θεῖος θεσμὸς ὑφηγεῖται, τῶν εἰς αὐτὰς ἐκ τἀγαθοῦ διαφοιτησάντων δώρων. Ἐκεῖθεν αὐταῖς αἱ ὑπερκόσμιοι τάξεις, αἱ πρὸς ἐαυτὰς ἑνώσεις, αἱ ἐν ἀλλήλαις χωρήσεις, αἱ ἀσύγχυτοι διακρίσεις, αἱ πρὸς τὰς κρείττους ἀναγωγικαὶ τῶν ὑφειμένων δυνάμεις, αἱ περὶ τὰ δεύτερα πρόνοιαι τῶν πρεσβυτέρων, αἱ τῶν οἰκείων ἑκάστης δυνάμεως φρουραὶ, καὶ περὶ ἑαυτὰς ἀμετάπτωτοι συνελίξεις, αἱ περὶ τὴν ἔφεσιν τἀγαθοῦ ταὐτότητες, καὶ ἀκρότητες, καὶ ὅσα ἄλλα εἴρηται πρὸς ἡμῶν ἐν τῷ Περὶ τῶν ἀγγελικῶν ἰδιοτήτων καὶ τάξεων· ἀλλὰ καὶ ὅσα τῆς οὐρανίας ἱεραρχίας ἐστὶν, αἱ ἀγγελοπρεπεῖς καθάρσεις, αἱ ὑπερκόσμιοι φωταγωγίαι, καὶ τὰ τελεσιουργὰ τῆς ὄλης ἀγγελικῆς τελειότητος, ἐκ τῆς παναιτίου καὶ πηγαίας ἐστὶν ἀγαθότητος, ἐξ ἦς καὶ τὸ ἀγαθοειδὲς αὐταῖς ἐδωρήθη, καὶ τὸ ἐκφαίνειν ἐν ἑαυταῖς τὴν κρυφίαν ἀγαθότητα, καὶ εἶναι ἀγγέλους ὥσπερ ἐξαγγελτικὰς τῆς θείας σιγῆς, καὶ οἷον φῶτα φανὰ τοῦ ἐν ἀδύτοις ὄντος ἑρμηνευτικὰ προβεβλημένας. Ἀλλὰ καὶ μετ´ ἐκείνους τοὺς ἱεροὺς καὶ ἁγίους νόας, αἱ ψυχαὶ καὶ ὅσα ψυχῶν ἀγαθὰ, διὰ τὴν ὑπεράγαθόν ἐστιν ἀγαθότητα· τὸ νοεράς αὐτὰς εἶναι, τὸ ἔχειν τὴν οὐσιώδη ζωὴν ἀνώλεθρον αὐτὸ τὸ εἶναι, καὶ δύνασθαι πρὸς τὰς ἀγγελικὰς ἀνατεινομένας ζωὰς, δι´ αὐτῶν ὡς ἀγαθῶν καθηγεμόνων, ἐπὶ τὴν πάντων ἀγαθῶν ἀγαθαρχίαν ἀνάγεσθαι, καὶ τῶν ἐκεῖθεν ἐκβλυζομένων ἐλλάμψεων ἐν μετουσίᾳ γίνεσθαι κατὰ τὴν σφῶν ἀναλογίαν, καὶ τῆς τοῦ ἀγαθοειδοῦς δωρεᾶς ὅση δύναμις μετέχειν, καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς ἡμῶν ἐν τοῖς Περὶ ψυχῆς ἀπηρίθμηται. Ἀλλὰ καὶ περὶ αὐτῶν, εἰ χρὴ φάναι, τῶν ἀλόγων ψυχῶν, ἢ ζώων, ὅσα τὸν ἀέρα τέμνει, καὶ ὅσα ἐπὶ γῆς βαίνει, καὶ ὅσα εἰς γῆν ἐκτέταται, καὶ τὰ ἐν ὕδασι τὴν ζωήν, ἢ ἀμφιβίως λαχόντα, καὶ ὅσα ὑπὸ γῆν ἐγκεκαλυμμένα ζῇ καὶ ἐγκεχωσμένα, καὶ ἁπλῶς ὅσα τὴν αἰσθητικὴν ἔχει ψυχὴν, ἢ ζωὴν, καὶ ταῦτα πάντα διὰ τἀγαθὸν ἐψύχωται καὶ ἐζώωται. Καὶ φυτὰ δὲ πάντα τὴν θρεπτικὴν καὶ κινητικὴν ἔχει ζωὴν, ἐκ τἀγαθοῦ· καὶ ὅση ἄψυχος καὶ ἄζωος οὐσία, διὰ τἀγαθόν ἐστι, καὶ δι´ αὐτὸ τῆς οὐσιώδους ⟦...⟧

s356[varlığa onun sayesinde pay almıştır.]

Oysa iyi, gerçekten olduğu gibi, bütün var olanların üstündeyse, biçimsize de biçim verir; ousia'sızlık yalnız ondadır, ousia'nın taşkınlığı olarak; hayatsızlık yalnız ondadır, üstün hayat olarak; nous'suzluk yalnız ondadır, üstün bilgelik olarak. İyide biçimsize biçim veren aşkınlığın bütün nitelikleri böyledir. Söylemek caizse, var olmayan bile bütün var olanların üstündeki iyiye özlem duyar ve bir şekilde kendisi de iyide bulunmak ister, yani her şeyi kaldırma yoluyla gerçekten ousia-üstü olanda.

Ama aradan kaçırdığımız bir şey var: Göksel ilkelerin ve sınırların, büyümeyen ve hiç değişmeyen bu ousia'nın, böyle demek caizse, göğün o koca yolculuğunun sessiz hareketlerinin, yıldız düzenlerinin, güzelliklerinin, ışıklarının ve dayanaklarının, bazı yıldızların yer değiştiren çok yönlü hareketinin, Kutsal Sözler'in "büyük" dediği iki ışığın aynı noktadan aynı noktaya dönüşlü devrelerinin sebebi de iyidir. Bu devreler, bizde belirlenen günler ve geceler, ölçülen aylar ve yıllar aracılığıyla, zamanın ve zaman içindekilerin dairesel hareketlerini sınırlar, sayar, düzenler ve bir arada tutar.

Güneş ışınının kendisi hakkında ne söylenebilir? Çünkü ışık iyiden gelir ve iyiliğin suretidir. Bu yüzden iyi, Işık adıyla da övülür; aslî örnek suretinde görünür. Her şeyin ötesindeki tanrılığın iyiliği en yüksek ve en yaşlı ousia'lardan en sonuncularına kadar uzanır, yine de hepsinin üstündedir; ne yukarıdakiler onun üstünlüğüne erişir, ne aşağıdakiler onun kuşatmasının dışına çıkar. Yapabilen her şeyi aydınlatır, yaratır, hayat verir, bir arada tutar ve yetkinleştirir; var olanların ölçüsü, çağı, sayısı, düzeni, kuşatması, sebebi ve gayesidir. İlahî iyiliğin görünür sureti olan bu büyük, baştan başa parlak, hep ışıyan güneş de iyinin uzak bir yankısı olarak, kendisine katılabilen her şeyi aydınlatır; ışığı aşırı yayılmıştır, kendi ışınlarının parıltılarını yukarıda ve aşağıda bütün görünür dünyaya saçar. Ona katılmayan bir şey varsa, bu, ışığını yaymadaki zayıflığından ya da yetersizliğinden değil, ışık almaya yatkın olmadıkları için ışığa pay almak üzere açılmayan şeylerden kaynaklanır. Nitekim ışın, böyle olan birçok şeyin içinden geçerek onlardan sonrakileri aydınlatır; parıltısının taşkın büyüklüğü yüzünden erişemediği görünür hiçbir şey

s356

Εἰ δὲ καὶ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα ἐστὶν, ὥσπερ οὖν ἐστι τἀγαθὸν, καὶ τὸ ἀνείδεον εἰδοποιεῖ· καὶ ἐν αὐτῷ μόνῳ καὶ τὸ ἀνούσιον· οὐσίας ὑπερβολή· καὶ τὸ ἄζωον ὑπερέχουσα ζωή· καὶ τὸ ἄνουν ὑπερέχουσα σοφία, καὶ ὅσα ἐν τἀγαθῷ τῆς τῶν ἀνειδέων ἐστὶν ὑπεροχικῆς εἰδοποιίας· καὶ εἰ θεμιτὸν φάναι, τἀγαθοῦ τοῦ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα, καὶ αὐτὸ τὸ μὴ ὃν ἐφίεται, καὶ φιλονεικεῖ πως ἐν τἀγαθῷ καὶ αὐτὸ εἶναι, τῷ ὄντως ὑπερουσίῳ, κατὰ τὴν πάντων ἀφαίρεσιν. Ἀλλ´ ὅπερ ἡμᾶς ἐν μέσῳ παραδραμὸν διαπέφευγε, καὶ τῶν οὐρανίων ἀρχῶν καὶ ἀποπερατώσεων αἰτία τἀγαθὸν, τῆς ἀναυξοῦς καὶ ὅλως ἀναλλοιώτου ταύτης οὐσίας, καὶ τῶν ἀψόφων, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, τῆς παμμεγέθους οὐρανοπορίας κινήσεων, καὶ τῶν ἀστρῴων τάξεων, καὶ εὐπρεπειῶν, καὶ φώτων, καὶ ἱδρύσεων, καὶ τῆς ἐνίων ἀστέρων μεταβατικῆς πολυκινησίας, καὶ τῆς τῶν δύο φωστήρων, οὓς τὰ λόγια καλεῖ μεγάλους, ἀπὸ τῶν αὐτῶν εἰς τὰ αὐτὰ περιοδικῆς ἀποκαταστάσεως, καθ´ ἂς αἱ παρ´ ἡμῖν ἡμέραι καὶ νύκτες ὁριζόμεναι, καὶ μῆνες, καὶ ἐνιαυτοὶ μετρούμενοι, τὰς τοῦ χρόνου καὶ τῶν ἐν χρόνῳ κυκλικὰς κινήσεις ἀφορίζουσι, καὶ ἀριθμοῦσι, καὶ τάττουσι καὶ συνέχουσι, Τί δʹ ἄν τις φαίη περὶ αὐτῆς καθ´ αὐτὴν τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖνος; ἐκ τἀγαθοῦ γὰρ τὸ φῶς, καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος· διὸ καὶ φωτωνυμικῶς ὑμνεῖται τἀγαθὸν, ὡς ἐν εἰκόνι τὸ ἀρχέτυπον ἐκφαινόμενον. Ὡς γὰρ ἡ τῆς πάντων ἐπέκεινα θεότητος ἀγαθότης ἀπὸ τῶν ἀνωτάτων καὶ πρεσβυτάτων οὐσιῶν, ἄχρι τῶν ἐσχάτων διήκει, καὶ ἔτι ὑπὲρ πάσας ἐστὶ, μήτε τῶν ἄνω φθανουσῶν αὐτῆς τὴν ὑπεροχὴν, μήτε τῶν κάτω τὴν περιοχὴν διαβαινουσῶν, ἀλλὰ καὶ φωτίζει τὰ δυνάμενα πάντα, καὶ δημιουργεῖ, καὶ ζωοῖ, καὶ συνέχει, καὶ τελεσιουργεῖ, καὶ μέτρον ἐστὶ τῶν ὄντων, καὶ αἰὼν, καὶ ἀριθμὸς, καὶ τάξις, καὶ περιοχὴ, καὶ αἰτία, καὶ τέλος· οὕτω δὴ καὶ ἡ τῆς θείας ἀγαθότητος ἐμφανὴς εἰκὼν, ὁ μέγας οὗτος, καὶ ὁλολαμπὴς, καὶ ἀείφωτος ἤλιος, κατὰ πολλοστὸν ἀπήχημα τἀγαθοῦ, καὶ πάντα ὅσα μετέχειν αὐτοῦ δύναται, φωτίζει, καὶ ὑπερηπλωμένον ἔχει τὸ φῶς, εἰς πάντα ἐξαπλῶν τὸν ὁρατὸν κόσμον, ἄνω τε καὶ κάτω, τὰς τῶν οἰκείων ἀκτίνων αὐγάς· καὶ εἴ τι αὐτῶν οὐ μετέχει, τοῦτ οὐ τῆς ἀδρανείας ἢ τῆς βραχύτητός ἐστι τῆς φωτιστικῆς αὐτοῦ διαδόσεως, ἀλλὰ τῶν διὰ φωτοληψίας ἀνεπιτηδειότητα μὴ ἀναπλουμένων· εἰς τὴν φωτὸς μετουσίαν. Ἀμέλει πολλὰ τῶν οὕτως ἐχόντων ἡ ἀκτὶς διαβαίνουσα, τὰ μετ´ ἐκεῖνα φωτίζει, καὶ οὐδέν ἐστι τῶν ὁρατῶν οὗ

s357yoktur.

Hissedilir cisimlerin oluşuna da katkıda bulunur; onları hayata doğru harekete getirir, besler, büyütür, yetkinleştirir, temizler ve yeniler. Işık saatlerin, günlerin ve bütün zamanımızın ölçüsü ve sayısıdır. Çünkü ilahî Musa'nın sözünü ettiği, o vakit henüz şekilsiz olsa da, günlerimizin ilk üç gününü belirleyen ışık budur.

İyilik her şeyi kendine döndürür, dağılmış olanların baş toplayıcısıdır, çünkü birin ilkesi ve birleştirici tanrılıktır. Her şey ona ilkesi, bir arada tutucusu ve gayesi olarak özlem duyar. Kutsal Sözler'in dediği gibi iyi, her şeyin kendisinden meydana geldiği ve var olduğu şeydir, çünkü her şey ondan tam bir sebepten çıkmış gibi çıkmıştır. Her şey onda ayakta durur, her şeye hâkim bir temelde korunur ve tutulur. Her şey ona döner, tıpkı kendi sınırına döner gibi. Her şey ona özlem duyar: Akıl ve logos sahibi olanlar bilerek, hissedenler hissederek, hissi olmayanlar hayat özleminin doğuştan hareketiyle, hayatsız ve yalnız var olanlar da yalnız cevherî pay almaya yatkınlıklarıyla.

Görünür suretin de yasası aynıdır: Işık, var olan her şeyi, gören, hareket eden, aydınlanan, ısınan, kısacası parıltılarıyla bir arada tutulan her şeyi toplar ve kendine döndürür. Bu yüzden ona hēlios denir, çünkü her şeyi aollē, yani bir arada yapar ve dağılmış olanları toplar. Hissedilir her şey ona özlem duyar: Görmek, hareket etmek, aydınlanmak, ısınmak ve kısacası ışıkla bir arada tutulmak isteyerek.

Bununla elbette eskilerin öğretisine göre güneşin bir tanrı ve bu evrenin yaratıcısı olduğunu, görünür dünyayı kendi başına yönettiğini söylemiyorum. Dediğim şudur: "Tanrı'nın görünmeyen nitelikleri, dünyanın yaratılışından beri yaptıklarıyla akılla kavranarak görülür; ebedî gücü ve [tanrılığı da.]"

Ama bunlar Sembolik Teoloji'nin konusudur. Şimdi iyinin akılla kavranan Işık adını övmeli ve şunu söylemeliyiz: İyiye akılla kavranan ışık denir, çünkü göklerin üstündeki her nous'u akılla kavranan ışıkla doldurur; içine girdiği bütün ruhlardan her bilgisizliği ve yanılgıyı kovar, hepsine kutsal ışıktan pay verir; akıl gözlerini bilgisizliğin çevrelerine sardığı sisten temizler, karanlığın büyük ağırlığıyla kapanmış gözleri açar. Önce onlara ölçülü bir parıltı verir,

s357

μὴ ἐφικνεῖται κατὰ τὸ τῆς οἰκείας αἴγλης ὑπερβάλλον μέγεθος. Ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν γένεσιν τῶν αἰσθητῶν σωμάτων συμβάλλεται, καὶ πρὸς ζωὴν αὐτὰ κινεῖ καὶ τρέφει καὶ αὕξει, καὶ τελειοῖ, καὶ καθαίρει, καὶ ἀνανεοῖ· καὶ μέτρον ἐστὶ, καὶ ἀριθμὸς ὡρῶν, ἡμερῶν, καὶ παντὸς τοῦ καθ´ ἡμᾶς χρόνου τὸ φῶς· αὐτὸ γάρ ἐστι τὸ φῶς, εἰ καὶ τότε ἀσχημάτιστον ἦν, ὅπερ ὁ θεῖος ἔφη Μωσῆς, καὶ αὐτὴν ἐκείνην ὁρίσαι τὴν πρώτην τῶν καθ´ ἡμᾶς ἡμερῶν τριάδα. Καὶ ὥσπερ πάντα πρὸς ἑαυτὴν ἡ ἀγαθότης ἐπιστρέφει, καὶ ἀρχισυναγωγός ἐστι τῶν ἐσκεδασμένων, ὡς ἐναρχικὴ, καὶ ἐνοποιὸς θεότης, καὶ πάντα αὐτῆς ὡς ἀρχῆς, ὡς συνοχῆς, ὡς τέλους ἐφίεται· καὶ τἀγαθόν ἐστιν, ὡς τὰ λόγιά φησιν, ἐξ οὗ τὰ πάντα ὑπέστη, καὶ ἕστιν, ὡς ἐξ αἰτίας παντελοῦς παρηγμένα, καὶ ἐν ᾧ τὰ πάντα συνέστηκεν, ὡς ἐν παντοκρατορικῷ πυθμένι φρουρούμενα καὶ διακρατούμενα, καὶ εἰς ὃ· τὰ πάντα ἐπιστρέφεται, καθάπερ εἰς οἰκεῖον ἑκάστῳ πέρας, καὶ οὗ ἐφίεται πάντα, τὰ μὲν νοερὰ καὶ λογικὰ γνωστικῶς, τὰ δὲ αἰσθητικὰ αἰσθητικῶς· τὰ δὲ αἰσθήσεως ἄμοιρα, τῇ ἐμφύτῳ κινήσει τῆς ζωτικῆς ἐφέσεως· τὰ δὲ ἄζωα καὶ μόνον ὄντα, τῆ πρὸς μόνην τὴν οὐσιώδη μέθεξιν ἐπιτηδειότητι. Κατὰ τὸν αὐτὸν τῆς ἐμφανοῦς εἰκόνος λόγον, καὶ τὸ φῶς συνάγει και ἐπιστρέφει πρὸς ἑαυτὸ πάντα τὰ ὄντα, τὰ ὁρῶντα, τὰ κινούμενα, τὰ φωτιζόμενα, τὰ θερμαινόμενα, τὰ ὅλως ὑπὸ τῶν αὐτοῦ μαρμαρυγῶν συνεχόμενα· διὸ καὶ ἦλιος, ὅτι πάντα ἀολλῆ ποιεῖ, καὶ συνάγει τὰ διεσκεδασμένα. Καὶ πάντα αὐτοῦ τὰ αἰσθητὰ ἐφίεται, ἢ ὡς τοῦ ὁρᾶν, ἢ ὡς τοῦ κινεῖσθαι, καὶ φωτίζεσθαι, καὶ θερμαίνεσθαι, καὶ ὅλως συνέχεσθαι πρὸς τοῦ φωτὸς ἐφιέμενα. Καὶ οὐ δήπου φημὶ κατὰ τὸν τῆς παλαιότητος λόγον, ὅτι θεὸς ὤν ὁ ἥλιος καὶ δημιουργὸς τοῦδε τοῦ παντὸς ἰδίως ἐπιτροπεύει τὸν ἐμφανῆ κόσμον, ἀλλ´ ὅτι τὰ ἀόρατα τοῦ Θεοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἢ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις ⟦...⟧ Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν τῇ συμβολικῇ θεολογίᾳ. Νῦν δὲ τὴν νοητὴν τἀγαθοῦ φωτωνυμίαν ἡμῖν ὑμνητέον, καὶ ῥητέον, ὅτι φῶς νοητὸν ὁ ἀγαθὸς λέγεται διὰ τὸ πάντα μὲν ὑπερουράνιον νοῦν ἐμπιμπλάναι νοητοῦ φωτός· πᾶσαν δὲ ἄγνοιαν καὶ πλάνην ἐλαύνειν ἐκ πασῶν, αἷς ἂν ἐγγένηται ψυχαῖς, καὶ πάσαις αὐταῖς φωτὸς ἱεροῦ μεταδιδόναι, καὶ τοὺς νοεροὺς αὐτῶν ὀφθαλμοὺς ἀνακαθαίρειν τῆς περικειμένης αὐταῖς ἐκ τῆς ἀγνοίας ἀχλύος, καὶ ἀνακινεῖν καὶ ἀναπτύσσειν τῷ πολλῷ βάρει τοῦ σκότους συμμεμυκότας· καὶ μεταδιδόναι πρῶτα μὲν αἰγλης μετρίας· εἶτα

s358sonra onlar ışığı adeta tadıp ona daha çok özlem duydukça kendini daha çok verir, çok sevdikleri için taşkınca aydınlatır ve yukarı bakma ölçülerine göre onları hep ileriye doğru yükseltir.

Demek ki her ışığın üstündeki iyiye, kaynak ışın ve taşan ışık selinin akılla kavranan ışığı denir. O, doluluğundan dünya-üstü, dünya çevresindeki ve dünya içindeki her nous'u aydınlatır, bütün zihnî güçlerini yeniler, hepsinin üzerine yayılarak hepsini kuşatır, üstlerinde durarak hepsini aşar. Kısacası, ışık verici gücün bütün egemenliğini, ışığın ilkesi ve ışık-üstü olarak, kendinde toplar, aşar ve önceden taşır; bütün akıllı ve logos sahibi varlıkları toplayıp bir araya getirir. Çünkü bilgisizlik nasıl yanılanları bölerse, akılla kavranan ışığın varlığı da aydınlananları toplar, birleştirir ve yetkinleştirir. Üstelik onları çok sayıdaki kanaatten gerçekten var olana döndürür; türlü görüşleri, daha doğrusu hayalleri, tek, doğru, temiz ve tekbiçimli bir bilgide toplar ve tek ve birleştirici ışıkla doldurur.

Kutsal teologlar bu iyiyi güzel, güzellik, sevgi ve sevgili olarak, bir de güzellik veren ve lütufkâr zarafetin yakışan öteki ilahî isimleriyle överler.

Her şeyi birde toplayan sebepte, güzel ile güzelliği ayırmamak gerekir. Bütün var olanlarda bunları pay alma ve pay alan olarak ayırır, güzelliğe pay alana güzel, bütün güzel şeylerin güzellik veren sebebine pay almaya da güzellik deriz. Ousia-üstü güzele ise güzellik denir, çünkü her var olana kendine uygun güzelliği o verir, her şeyin ahenginin ve parlaklığının sebebidir, kaynak ışınının güzellik veren paylarını ışık gibi hepsine parlatır, her şeyi kendine çağırır (bu yüzden ona kallos denir) ve bütünleri bütünlerde aynı şeyde toplar. Ona güzel denir, çünkü hem baştan başa güzeldir hem güzel-üstüdür; hep vardır, hep aynı ve aynı şekilde güzeldir; ne oluşur ne yok olur, ne büyür ne azalır; bir yanı güzel, bir yanı çirkin değildir; bazen güzel, bazen değil değildir; bir şeye göre güzel, bir şeye göre çirkin değildir; burada güzel, orada değil,

s358

ἐκείνων ὥσπερ ἀπογευομένων τοῦ φωτὸς, καὶ μᾶλλον ἐφιεμένων, μᾶλλον ἑαυτὴν ἐνδιδόναι, καὶ περισσῶς ἐπιλάμπειν, ὅτι ἠγάπησαν πολύ· καὶ ἀεὶ ἀνατείνειν αὐτὰς ἐπὶ τὰ πρόσω, κατὰ τὴν σφῶν εἰς ἀνάνευσιν ἀναλογίαν. Φῶς οὖν νοητὸν λέγεται τὸ ὑπὲρ πᾶν φῶς ἀγαθὸν, ὡς ἀκτὶς πηγαία καὶ ὑπερβλύζουσα φωτοχυσία, πάντα τὸν ὑπερκόσμιον καὶ περικόσμιον, καὶ ἐγκόσμιον νοῦν, ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτῆς καταλάμπουσα, καὶ τὰς νοερὰς αὐτῶν ὅλας ἀνανεάζουσα δυνάμεις, καὶ πάντας περιέχουσα τῷ ὑπερτετάσθαι, καὶ πάντων ὑπερέχουσα τῷ ὑπερκεῖσθαι· καὶ ἀπλῶς, πᾶσαν τῆς φωτιστικῆς δυνάμεως τὴν κυρείαν, ὡς ἀρχίφωτος καὶ ὑπέρφωτος, ἐν ἑαυτῇ συλλαβοῦσα, καὶ ὑπερέχουσα, καὶ προέχουσα, καὶ τὰ νοερὰ καὶ τὰ λογικὰ πάντα συνάγουσα, καὶ ἀολλῆ ποιοῦσα. Καὶ γὰρ ὥσπερ ἡ ἄγνοια διαιρετικὴ τῶν πεπλανημένων ἐστὶν, οὕτως ἡ τοῦ νοητοῦ φωτὸς παρουσία, συναγωγὸς καὶ ἐνωτικὴ τῶν φωτιζομένων ἐστὶ, καὶ τελειωτικὴ, καὶ ἔτι· ἐπιστρεπτικὴ πρὸς τὸ ὄντως ὃν, ἀπὸ τῶν πολλῶν δοξασμάτων ἐπιστρέφουσα, καὶ τὰς ποικίλας ὄψεις, ἢ κυριώτερον εἰπεῖν, φαντασίας, εἰς μίαν ἀληθῆ καὶ καθαρὰν, καὶ μονοειδῆ συνάγουσα γνῶσιν, καὶ ἐνὸς καὶ ἐνωτικοῦ φωτὸς ἐμπιπλῶσα. Τοῦτο τἀγαθὸν ὑμνεῖται πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων καὶ ὡς καλὸν, καὶ ὡς κάλλος, καὶ ὡς ἀγάπη καὶ ὡς ἀγαπητὸν, καὶ ὅσαι ἄλλαι εὐπρεπεῖς εἰσι τῆς καλλοποιοῦ καὶ κεχαριτωμένης· ὡραιότητος θεωνυμίαι Τὸ δὲ καλὸν καὶ κάλλος διαιρετέον ἐπὶ τῆς ἐν ἑνὶ τὰ ὅλα συνειληφυίας αἰτίας· ταῦτα γὰρ ἐπὶ μὲν τῶν ὄντων ἀπάντων εἰς μετοχὰς καὶ μετέχοντα διαιροῦντες, καλὸν μὲν εἶναι λέγομεν τὸ κάλλους μετέχον κάλλος δὲ τὴν μετοχὴν τῆς καλλοποιοῦ τῶν ὅλων καλῶν αἰτίας. Τὸ δὲ ὑπερούσιον καλὸν κάλλος μὲν λέγεται, διὰ τὴν ἀπ´ αὐτοῦ πᾶσι τοῖς οὖσι μεταδιδομένην οἰκείως ἐκάστῳ καλλονὴν, καὶ ὡς τῆς πάντων εὐαρμοστίας καὶ ἀγλαὶας αἴτιον, δίκην φωτὸς ἐναστράπτον ἅπασι τὰς καλλοποιοὺς τῆς πηγαίας ἀκτῖνος αὐτοῦ μεταδόσεις, καὶ ὡς πάντα πρὸς ἑαυτὸ καλοῦν, ὅθεν καὶ κάλλος λέγεται καὶ ὡς ὅλα ἐν ὅλοις εἰς ταύτὸ συνάγον. Καλὸν δὲ ὡς πάγκαλον ἄμα καὶ ὑπέρκαλον, καὶ ἀεὶ ὃν, κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως καλὸν, καὶ οὔτε γιγνόμενον, οὔτε ἀπολλύμενον, οὔτε αὐξανόμενον, οὔτε φθίνον, οὐδὲ τῇ μὲν καλὸν, τῆ δὲ αἰσχρόν, οὐδὲ τοτὲ μὲν, τοτὲ δὲ οὓ, οὐδὲ πρὸς μὲν τὸ, καλὸν, πρὸς δὲ τὸ, αἰσχρόν· οὐτε ἔνθα μὲν, ἔνθα δὲ οὐ,

s359bazılarına göre güzel, bazılarına göre değil de değildir. O, kendi başına, kendi kendisiyle, tekbiçimli olarak hep güzeldir ve her güzelin kaynak güzelliğini aşkınlıkla kendinde önceden taşır. Çünkü bütün güzel şeylerin basit ve tabiatüstü tabiatında her güzellik ve her güzel, sebep olarak ve bir tarzda önceden vardır.

Bu güzelden bütün var olanlara varlık gelir; her biri kendi ölçüsünce güzeldir. Her şeyin uyumu, dostluğu ve ortaklığı güzel sayesindedir, her şey güzelle birleşmiştir. Güzel her şeyin ilkesidir, çünkü yapıcı sebeptir, bütünü kendi güzelliğine duyulan aşkla hareket ettirir ve bir arada tutar. Her şeyin sınırı ve sevilenidir, çünkü gaye sebebidir: Her şey güzel için olur. Örnek sebeptir, çünkü her şey ona göre sınırlanır. Bu yüzden güzel iyiyle aynıdır, çünkü her şey her sebeple güzele ve iyiye özlem duyar ve var olanlardan güzele ve iyiye pay almayan yoktur.

Sözümüz şunu da söylemeye cesaret edecek: Var olmayan da güzelden ve iyiden pay alır. Çünkü o da Tanrı'da, her şeyi kaldırma yoluyla, ousia-üstü bir tarzda övüldüğünde güzel ve iyidir.

Bu tek iyi ve güzel, birçok güzel ve iyinin tekil sebebidir. Var olanların bütün cevherî varlıkları ondan gelir: birlikler, ayrımlar, özdeşlikler, farklılıklar, benzerlikler, benzemezlikler, zıtların ortaklıkları, birleşmiş olanların karışmazlıkları, üsttekilerin takdirleri, aynı sıradakilerin birbirine bağlılıkları, aşağıdakilerin dönüşleri, her şeyin kendini koruyan, sarsılmaz kalışları ve dayanakları. Bir de her şeyin her şeyde, her birine uygun olarak ortaklıkları, uyumları ve karışmaz dostlukları; evrenin ahenkleri, evrendeki kaynaşmalar; var olanların çözülmez bir aradalıkları; olan şeylerin tükenmez art ardalıkları; nous'ların, ruhların ve cisimlerin bütün duruşları ve hareketleri. Çünkü her duruşu ve hareketi aşan, her şeyi kendi logos'una yerleştiren ve kendi hareketine doğru hareket ettiren, her şey için duruş ve harekettir.

İlahî nous'ların hareket ettiği söylenir: Güzelin ve iyinin başsız ve sonsuz aydınlatmalarıyla birleşirken dairesel olarak; kendilerinden aşağıdakilerin takdiri için çıkıp her şeyi düz bir çizgide yürütürken doğrusal olarak; aşağıdakilerin takdirini yaparken bile çıkmadan [kendilerinde kaldıkları, özdeşliklerinin çevresinde durmadan döndükleri için] sarmal olarak.

s359

ὥς τισι μὲν ὃν καλὸν, τισὶ δὲ οὐ καλόν· ἀλλ´ ὡς αὐτὸ καθ´ ἑαυτὸ μεθ´ ἑαυτοῦ· μονοειδὲς ἀεὶ ὃν καλὸν, καὶ ὡς παντὸς καλοῦ τὴν πηγαίαν καλλονὴν ὑπεροχικῶς ἐν ἐαυτῷ προέχον. Τῇ γὰρ ἀπλῃ καὶ ὑπερφυεῖ τῶν ὅλων καλῶν φύσει πᾶσα καλλονὴ καὶ πᾶν καλὸν ἐνοειδῶς κατ´ αἰτίαν προῦφέστηκεν. Ἐκ τοῦ καλοῦ τούτου πᾶσι τοῖς οὖσι τὸ εἶναι, κατὰ τὸν οἰκεῖον λόγον ἕκαστα καλὰ, καὶ διὰ τὸ καλὸν αἱ πάντων ἐφαρμογαὶ, καὶ φιλίαι, καὶ κοινωνίαι· καὶ τῷ καλῷ τὰ πάντα ἥνωται· καὶ ἀρχὴ πάντων τὸ καλὸν, ὡς ποιητικὸν αἴτιον, καὶ κινοῦν τὰ ὅλα, καὶ συνέχον τῷ τῆς οἰκείας καλλονῆς ἔρωτι· καὶ πέρας πάντων, καὶ ἀγαπητὸν, ὡς τελικὸν αἴτιον· τοῦ καλοῦ γὰρ ἕνεκα πάντα γίγνεται· καὶ παραδειγματικὸν, ὅτι κατ´ αὐτὸ πάντα ἀφορίζεται· διὸ καὶ ταὐτόν ἐστι τἀγαθῷ τὸ καλὸν, ὅτι τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ κατὰ πᾶσον αἰτίαν πάντα ἑφίεται· καὶ οὐκ ἔστι τι τῶν ὄντων, ὃ μὴ μετέχει τοῦ καλοῦ καὶ ἁγαθοῦ. Τολμήσει δὲ καὶ τοῦτε εἰπεῖν ὁ λόγος, ὅτι καὶ τὸ μὴ ὃν μετέχει τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ, τότε γὰρ καὶ αὐτὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν, ἄταν ἐν Θεῷ κατὰ τὴν πάντων ἀφαίρεσιν ὑπερουσίως ὕμνηται. Τοῦτο τὸ ἓν ἀγαθὸν καὶ καλὸν ἑνικῶς ἐστι πάντων τῶν πολλῶν καλῶν καὶ ἀγαθῶν αἴτιον. Ἐκ τούτου πᾶσαι τῶν ὄντων αἱ οὐσιώδεις ὑπάρξεις αἱ ἐνώσεις, αἱ διακρίσεις, αἱ ταύτότητες, αἱ ἑτερότητες, αἱ ὁμοιότητες, αἱ ἀνομοιότητες, αἱ κοινωνίαι τῶν ἐναντίων, αἱ ἀσυμμιξίαι τῶν ἡνωμένων, αἱ πρόνοιαι τῶν ὑπερτέρων, αἱ ἀλληλουχίαι τῶν ὁμοστοίχων, αἱ ἐπιστροφαὶ τῶν καταδεεστέρων, αἱ πάντων ἑαυτῶν φρουρητικαὶ καὶ ἀμετακίνητοι μοναὶ καὶ ἱδρύσεις. Καὶ αὖθις αἱ πάντων ἐν πᾶσιν οἰκείως ἑκάστῳ κοινωνίαι, καὶ ἐφαρμογαὶ, καὶ ἀσύγχυτοι φιλίαι, καὶ ἁρμονίαι τοῦ παντὸς, αἱ ἐν τῷ παντὶ συγκράσεις, καὶ αί ἀδιάλυτοι συνοχαὶ τῶν ὄντων, αἱ ἀνέκλειπτοι διαδοχαὶ τῶν γινομένων, αἱ στάσεις πᾶσαι, καὶ αἱ κινήσεις αἱ τῶν νοῶν, αἱ τῶν ψυχῶν, αἱ τῶν σωμάτων· στάσις γάρ ἐστι πᾶσι καὶ κίνησις, τὸ ὑπὲρ πᾶσαν στάσιν καὶ πᾶσαν κίνησιν ἐνιδρύον ἔκαστον ἐν τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ, καὶ κινοῦν ἐπὶ τὴν οἰκείαν κίνησιν. Καὶ κινεῖσθαι μὲν οἱ θεῖοι λέγονται νόες, κυκλικῶς μὲν ἑνούμενοι ταῖς ἀνάρχοις καὶ ἀτελευτήτοις ἐλλάμψεσι τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ· κατ´ εὐθεῖαν δὲ, ὁπόταν προῖωσιν εἰς τὴν τῶν ὑφειμένων πρόνοιαν, εὐθείᾳ τὰ πάντα περαίνοντες· ἐλικοειδῶς δὲ, ὅτι καὶ προνοοῦντες τῶν καταδεεστέρων, ἀνεκφοιτήτως μένουσιν ⟦...⟧

s360Ruhun hareketi ise şöyledir: Dairesel hareket, dış şeylerden kendi içine girmesi ve zihnî güçlerinin birbiçimli bir dönüşle toplanmasıdır. Bu ona, bir dairede olduğu gibi sapmazlık bağışlar; onu dışarıdaki çok şeyden döndürür ve toplar, önce kendine getirir, sonra birbiçimli olunca teklik içinde birleşmiş güçlerle birleştirir ve böylece var olan her şeyin üstündeki, tek ve aynı, başsız ve sonsuz güzele ve iyiye götürür. Ruh, ilahî bilgilerle kendine uygun bir biçimde aydınlandığı ölçüde sarmal olarak hareket eder; bu aydınlanma akıl sezgisiyle ve teklik içinde değil, logos'la ve akıl yürüterek, adeta karışık ve geçişli etkinliklerle olur. Doğrusal hareket ise, kendi içine girip tekil zihnîlikle hareket etmediğinde — dediğim gibi bu daireseldir — çevresindeki şeylere doğru çıktığında ve dış şeylerden, adeta türlü ve çok semboller gibi, basit ve birleşik seyirlere yükseldiğinde olur.

Bu üç hareketin, burada evrendeki hissedilir hareketlerin ve bunlardan çok önce her birinin kalışlarının, duruşlarının ve dayanaklarının sebebi, bir arada tutucusu ve sınırı, her duruşun ve hareketin üstündeki güzel ve iyidir. Bu yüzden her duruş ve hareket ondan, onda, ona doğru ve onun içindir. Çünkü ondan ve onun sayesinde ousia ve her hayat, nous'un, ruhun ve bütün tabiatın küçüklükleri, eşitlikleri, büyüklükleri, bütün ölçüleri, var olanların oranları, ahenkleri ve kaynaşmaları, bütünlükler, parçalar, her bir ve çokluk, parçaların bağları, her çokluğun birlikleri, bütünlüklerin yetkinlikleri, keyfiyet, kemiyet, büyüklük, sonsuz, birleşmeler, ayrışmalar, her sonsuzluk, her sınır, bütün tarifler, düzenler, üstünlükler, unsurlar, biçimler, her ousia, her güç, her etkinlik, her meleke, her his, her logos, her kavrama, her dokunuş, her bilgi, her birlik gelir.

Kısacası, var olan her şey güzelden ve iyiden gelir, güzelde ve iyidedir ve güzele ve iyiye döner. Var olan ve meydana gelen her şey, güzel ve iyi sayesinde vardır ve meydana gelir; her şey ona bakar, onunla hareket eder ve bir arada durur. Örnek olan, gaye olan, yapan, biçim veren, unsur olan her ilke, kısacası her ilke, her bir arada tutma, her sınır onun için, onun sayesinde ve ondadır. Ya da toparlayarak söyleyeyim: Var olan her şey

s360

Ψυχῆς δὲ κίνησίς ἐστι, κυκλικὴ μὲν ἡ εἰς ἐαυτὴν εἴσοδος ἀπὸ τῶν ἔξω, καὶ τῶν νοερῶν αὐτῆς δυνάμεων ἡ ἐνοειδὴς συνέλιξις, ὥσπερ ἔν τινι κύκλῳ τὸ ἀπλανὲς αὐτῇ δωρουμένη, καὶ ἁπὸ τῶν πολλῶν τῶν ἔξωθεν αὐτὴν ἐπιστρέφουσα καὶ συνάγουσα, πρῶτον εἰς αυτὴν, εἶτα ὡς ἐνοειδῆ γενομένην, ἐνουσα ταῖς ἑνιαίως ἡνωμέναις δυνάμεσι, καὶ οὕτως ἐπὶ τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν χειραγωγοῦσα, τὸ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα, καὶ ἕν καὶ ταύτὸν, καὶ ἄναρχον καὶ ἀτελεύτητον. Ἐλικοειδῶς δὲ ἡ ψυχὴ κινεῖται καθ´ ἕσον οἰκείως ἐαυτῇ τὰς θείας ἐλλάμπεται γνώσεις, οὐ νοερῶς καὶ ἐνιαίως, ἀλλὰ λογικῶς καὶ διεξοδικῶς, καὶ οἶον συμμίκτοις καὶ μεταβατικαῖς ἐνεργείαις. Τὴν κατ´ εὐθεῖαν δὲ, ὅταν οὐκ εἰς ἑαυτὴν εἰσιοῦσα καὶ ἑνικῇ νοερότητι κινουμένη,τοῦτο γὰρ, ὡς ἔφην, ἐστὶ τὸ κατὰ κύκλον· ἀλλὰ πρὸς τὰ παρὶ ἑαυτὴν προῖοῦσα, καὶ ἀπὸ τῶν ἔξωθεν, ὥσπερ ἀπό τινων συμβόλων πεποικιλμένων καὶ πεπληθυσμένων, ἐπὶ τὰς ἀπλᾶς καὶ ἡνωμένας ἀνάγεται θεωρίας. Τούτων οὖν, καὶ τῶν αἰσθητῶν ἐν τῷδε τῷ παντὶ τρῶν κινήσεων, καὶ πολλῷ πρότερον τῶν ἑκάστου μονῶν καὶ στάσεων, καὶ ἱδρύσεων αἴτιόν ἐστι, καὶ συνοχικὸν, καὶ πέρας τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν, τὸ ὑπὲρ πᾶσαν στάσιν καὶ κίνησιν· διὸ πᾶσα στάσις καὶ κίνησις, καὶ ἐξ οὗ, καὶ ἐν ᾧ, καὶ εἰς ὃ, καὶ οὖ ἕνεκα. Καὶ γὰρ ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι´ αὐτοῦ, καὶ οὐσία, καὶ ζωὴ πᾶσα, καὶ νοῦ καὶ ψυχῆς, καὶ πάσης φύσεως αἱ σμικρότητες, αἱ ἰσότητες, αἱ μεγαλειότητες, τὰ μέτρα πάντα, καὶ αἱ τῶν ὄντων ἀναλογίαι, καὶ ἁρμονίαι καὶ κράσεις, αἱ ὁλότητες, τὰ μέρη, πᾶν ἓν, καὶ πλῆθος, αἱ συνδέσεις τῶν μερῶν, αἱ παντὸς πλήθους ἐνώσεις, αἱ τελειότητες τῶν ὁλοτήτων, τὸ ποιὸν, τὸ ποσὸν, τὸ πηλίκον, τὸ ἄπειρον, αἱ συγκρίσεις, αἱ διακρίσεις, πᾶσα ἀπειρία, πᾶν πέρας, οἱ ὅροι πάντες, αἱ τάξεις, αἱ ὑπεροχαὶ, τὰ στοιχεῖα, τὰ εἴδη, πᾶσα οὐσία, πᾶσα δύναμις, πᾶσα ἐνέργεια, πᾶσα ἕξις, πᾶσα αἴσθησις, πᾶς λόγος, πᾶσα νόησις, πᾶσα ἐπαφή, πᾶσα ἐπιστήμη, πᾶσα ἕνωσις· καὶ ἀπλῶς, πᾶν ὃν ἐκ τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ, καὶ ἐν τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ ἐστι, καὶ εἰς τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν ἐπιστρέφεται· καὶ πάντα ὅσα ἐστὶ καὶ γίνεται, διὰ τὸ καλὸν καὶ ἀγαθόν ἑστι καὶ γίνεται, καὶ πρὸς αὐτὸ πάντα ὀρᾷ, καὶ ὑπ´ αὐτοῦ κινεῖται καὶ συνέχεται, καὶ αὐτοῦ ἕνεκα, καὶ δι´ αὐτὸ, καὶ ἐν αὐτῷ πᾶσα ἀρχὴ παραδειγματικὴ, τελικὴ, ποιητικὴ, εἰδικὴ, στοιχειώδης, καὶ ἁπλῶς πᾶσα ἀρχὴ, πᾶσα συνοχὴ, πᾶν πέρας· ἢ ἵνα συλλαβὼν εἴπω, πάντα

s361güzelden ve iyidendir; var olmayan her şey ousia-üstü bir tarzda güzelde ve iyidedir. O her şeyin ilkesi ve sınırıdır, ilke-üstü ve gaye-üstüdür. Çünkü kutsal sözün dediği gibi, "her şey ondan, onun aracılığıyla, onda ve ona doğrudur."

Demek ki güzel ve iyi herkes için özlenen, aşk duyulan ve sevilen şeydir. Onun sayesinde ve onun için aşağıdakiler üstekilere dönerek, aynı sıradakiler birbirleriyle ortaklık içinde, üstekiler aşağıdakilere takdirle, her biri de bir arada durmak için kendine aşk duyar. Her şey güzele ve iyiye özlem duyarak yaptığı ve istediği her şeyi yapar ve ister.

Hakiki söz şunu da söylemeye cesaret edecek: Her şeyin sebebi de iyiliğinin taşkınlığıyla her şeye aşk duyar; her şeyi yapar, her şeyi yetkinleştirir, her şeyi bir arada tutar, her şeyi döndürür. İlahî aşk da iyi sayesinde iyinin iyiliğidir. Çünkü var olanların iyilik yapan aşkı, iyide taşkınca önceden var olduğundan, onun kendinde kısır kalmasına izin vermemiş, her şeyi doğuran taşkınlığıyla onu eyleme geçirmiştir.

Kimse bizim Kutsal Sözler'e aykırı olarak aşk adını yücelttiğimizi sanmasın. Bence amacın gücüne değil de kelimelere bakmak akılsızlık ve budalalıktır. Bu, ilahî şeyleri anlamak isteyenlerin değil, kuru sesleri alıp bunları kulaklarından içeri geçirmeden dışarıda tutan kişilerin işidir. Onlar böyle bir kelimenin ne anlama geldiğini, onu aynı anlamda ve daha açık başka kelimelerle nasıl açıklamak gerektiğini bilmek istemezler. Harflere, anlamsız çizgilere, hecelere ve bilinmeyen kelimelere takılırlar; bunlar ruhlarının zihnî kısmına geçmez, dışarıda dudaklarının ve kulaklarının çevresinde uğuldar. Sanki dört sayısını "iki kere iki" diye, doğru çizgili şekilleri "dik çizgili" diye, anavatanı "ata yurdu" diye ya da başka bir şeyi, birçok söz parçasının aynı anlama geldiği bir ifadeyle söylemek mümkün değilmiş gibi!

Oysa doğru akılla şunu bilmek gerekir: Harfleri, heceleri, kelimeleri, yazıları ve sözleri hisler için kullanırız. Ruhumuz zihnî etkinliklerle akılla kavranan şeylere doğru hareket ettiğinde, hissedilir şeylerle birlikte hisler de fazla kalır. Tıpkı ruh Tanrı'ya benzer hâle gelip bilinmez bir birlikle ulaşılmaz ışığın ışınlarına gözsüz yönelişlerle yöneldiğinde zihnî güçlerin de fazla kalması gibi. Nous hissedilir şeyler aracılığıyla seyre dayalı

s361

τὰ ὄντα ἐκ τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ· καὶ πάντα τὰ οὐκ ὄντα, ὑπερουσίως ἐν τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ· καὶ ἔστι, πάντων ἀρχὴ, καὶ πέρας ὑπεράρχιον, καὶ ὑπερτελές. Ὅτι ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι´ αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ εἰς αὐτὸ τὰ πάντα, ὥς φησιν ὁ ἱερὸς λόγος· Πᾶσιν οὖν ἐστι τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν, ἐφετὸν, καὶ ἐραστὸν, καὶ ἀγαπητόν· καὶ δι´ αὐτὸ, καὶ αὐτοῦ ἕνεκα, καὶ τὰ ἥττω τῶν κρειττόνων ἐπιστρεπτικῶς ἐρῶσι, καὶ κοινωνικῶς τὰ ὁμόστοιχα τῶν ὁμοταγῶν, καὶ τὰ κρείττω τῶν ἡττόνων προνοητικῶς, καὶ αὐτὰ ἑαυτῶν ἕκαστα συνεκτικῶς, καὶ πάντα τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐφιέμενα, ποιεῖ καὶ βούλεται πάντα ὄσα ποιεῖ καὶ βούλεται. Παῤῥησιάσεται δὲ καὶ τοῦτο εἰπεῖν ὁ ἀληθὴς λόγος, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ πάντων αἴτιος δι´ ἀγαθότητος ὑπερβολὴν πάντων ἐρᾷ, πάντα ποιεῖ, πάντα τελειοῖ, πάντα συνέχει, πάντα ἑπιστρέφει, καὶ ἔστι καὶ ὁ θεῖος ἔρως ἀγαθὸς ἀγαθοῦ διὰ τὸ ἁγαθόν. Αὐτὸς γὰρ ὁ ἀγαθοεργὸς τῶν ὄντων ἔρως, ἐν τἀγαθῷ καθ´ ὑπερβολὴν προῦπάρχων, οὐκ εἴασεν αὐτὸν ἄγονον ἐν ἑαυτῷ μένειν, ἐκίνησε δὲ αὐτὸν εἰς τὸ πρακτικεύεσθαι κατὰ τὴν ἁπάντων γενητικὴν ὑπερβολήν. Καὶ μή τις ἡμᾶς οἰέσθω παρὰ τὰ λόγια τὴν τοῦ ἔρωτος ἐπωνυμίαν πρεσβεύειν. Ἔστι μὲν γὰρ ἄλογον, ὡς οἶμαι, καὶ σκαιὸν, τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσι· καὶ τοῦτο οὐκ ἔστι τῶν τὰ θεῖα νοεῖν ἐθελόντων ἴδιον, ἀλλὰ τῶν ἤχους ψιλοὺς εἰσδεχομένων, καὶ τούτους ἄχρι τῶν ὤτων ἀδιαβάτους, ἔξωθεν συνεχόντων, καὶ οὐκ ἐθελόντων εἰδέναι, τί μὲν ἡ τοιάδε λέξις σημαίνει. πῶς δὲ αὐτὴν χρὴ καὶ δι´ ἑτέρων ὁμοδυνάμων καὶ ἐκφαντικωτέρων λέξεων διασαφῆσαι, προσπασχόντων δὲ στοιχείοις, καὶ γραμμαῖς ἀνοήτοις, καὶ συλλαβαῖς, καὶ λέξεσιν ἀγνώστοις, μὴ διαβαινούσαις εἰς τὸ τῆς ψυχῆς αὐτῶν νοερὸν, ἀλλ´ ἔξω περὶ τὰ χείλη καὶ τὰς ἁκοὰς αὐτῶν διαβομβουμέναις, ὥσπερ οὐκ ἐξὸν τὸν τέσσαρα ἀριθμὸν διὰ τοῦ δις δύο σημαίνειν, ἢ τὰ εὐθύγραμμα διὰ τῶν ὁρθογράμμων, ἢ τὴν μητρίδα διὰ τῆς πατρίδάς, ἢ ἕτερόν τι· τῶν πολλοῖς τοῦ λόγου μέρεσι ταύτὸ σημαινόντων· δέον εἰδέναι κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, ὅτι στοιχείοις καὶ συλλαβαῖς, καὶ λέξεσι, καὶ γραφαῖς, καὶ λόγοις χρώμεθα διὰ τὰς αἰσθήσεις, ὡς ὅταν ἡμῶν ἡ ψυχὴ ταῖς νοεραῖς ἐνεργείαις ἐπὶ τὰ νοητὰ κινεῖται, περιτταὶ μετὰ τῶν αἰσθητῶν αἱ αἰσθήσεις· ὥσπερ καὶ αἱ νοεραὶ δυνάμεις, ὧταν ἡ ψυχὴ θεοειδὴς γινομένη, δι´ ἐνώσεως ἀγνώστου ταῖς τοῦ ἀπροσίτου φωτὸς ἀκτῖσιν ἐπιβάλλῃ, ταῖς ἀνομμάτοις ἐπιβολαῖς. Ὅταν δὴ ὁ νοῦς διὰ τῶν αἰσθητῶν ἀνακινεῖσθαι σπεύδῃ πρὸς θεωρητικὰς

s362düşüncelere yükselmeye çalıştığında ise, hislerin daha belirgin aktarımları, daha açık sözler, görünür şeylerin daha net olanları elbette daha değerlidir. Çünkü hislere sunulanlar net değilse, hisler de hissedilir şeyleri nous'a iyi sunamaz.

Ama bunları Kutsal Sözler'i saptırmak için söylüyormuşuz gibi görünmeyelim diye, aşk adını kötüleyenler şunu dinlesin: "Ona aşk duy, seni koruyacak; onu çevrele, seni yükseltecek; ona saygı göster, seni kucaklayacak." Teolojinin kutsal metinlerinde övülen daha niceleri de öyle. Bizim kutsal yazarlarımızdan bazıları aşk adını sevgi adından daha ilahî bulmuştur. İlahî Ignatios da "Benim aşkım çarmıha gerildi" diye yazar. Kutsal Sözler'in giriş kitaplarında da biri ilahî Bilgelik için "Güzelliğinin âşığı oldum" der.

Öyleyse aşk adından korkmayalım, bu konuda bizi ürkütmeye çalışan hiçbir söz bizi tedirgin etmesin. Bana öyle geliyor ki teologlar sevgi ile aşk adını ortak saymışlardır, ama gerçek aşkı ilahî şeylere ayrıca vermişlerdir, çünkü bu tür insanlar yersiz bir önyargıya sahiptir. Gerçek aşk yalnız bizim tarafımızdan değil, Kutsal Sözler'in kendisi tarafından da Tanrı'ya yaraşır biçimde övülür; ama çoğunluk bu ilahî ismin birbiçimliliğini anlayamayıp kendilerine uygun olan bölünmüş, cisme yaraşır ve parçalı aşka kaymıştır. Bu gerçek aşk değildir; gerçek aşkın sureti, daha doğrusu düşüşüdür. Çünkü ilahî ve tek aşkın tekilliği çokluğa sığmaz. Bu yüzden, çoğunluğa daha sıkıntılı görünen bu ad ilahî bilgelik için kullanılır ki onları gerçek aşkın bilgisine yükseltip diriltsin, bu addaki sıkıntıdan kurtarsın. Bizim için ise, yerde sürünenlerin yersiz bir şey sanması sık sık mümkün olduğundan, kulağa daha temiz gelen ad kullanılmıştır. Biri şöyle der: "Senin sevgin bana, kadınların sevgisi gibi geldi." İlahî şeyleri doğru dinleyenler için ise kutsal teologlar, ilahî açıklamalarda sevgi adını ve aşk adını aynı anlamda kullanırlar.

Bu ad birleştirici, bağlayıcı ve ayrıca kaynaştırıcı bir güçtür. Bu güç güzelde ve iyide, güzel ve iyi sayesinde önceden vardır; güzelden ve iyiden, güzel ve iyi sayesinde çıkar. Aynı sıradakileri ortak bağlılıkla bir arada tutar, ilk olanları aşağıdakilerin takdirine yöneltir, aşağıdakileri de üstekilere dönüşle yerleştirir.

s362

νοήσεις, τιμεὔτεραι πάντως εἰσὶν αἱ ἐπιδηλότεραι τῶν αἰσθήσεων διαπορθμεύσεις, οἱ σαφέστεροι λόγοι, τὰ τρανέστερα τῶν ὁρατῶν, ὡς ὅταν ἀτράνωτα ᾗ τὰ παρακὲίμενα ταῖς αἰσθήσεσιν, οὐδὲ αὐταὶ τῶ νῷ παραστῆσαι τὰ αἰσθητὰ καλῶς δυνήσονται. Πλὴν ἵνα μὴ ταῦτα εἰπεῖν δοκῶμεν, ὡς τὰ θεῖα λόγια παρακινοῦντες, ἀκουέτωσαν αὐτῶν οἱ τὴν ἔρωτος ἐπωνυμίαν διαβάλλοντες. Ἐράσθητι αὐτῆς, φησὶ, καὶ τηρήσει σε· περιχαράκωσον αὐτὴν, καὶ ὑψώσει σε· τίμησον αὐτὴν, ἵνα σε περιλάβῃ· καὶ ὅσα ἄλλα κατὰ τὰς ἱερωτικὰς θεολογίας ὑμνεῖται. Καίτοι ἔδοξέ τισι τῶν καθ´ ἡμᾶς ἱερολόγων καὶ θειότερον εἶναι τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα τοῦ τῆς ἀγάπης. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Ἰγνάτιος· Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται. Καὶ ἐν ταῖς προεισαγωγαῖς τῶν λογίων εὑρήσεις τινὰ λέγοντα περὶ τῆς θείας Σοφίας· Ἐραστὴς ἐγενόμην τοῦ κάλλους αὐτῆς. Ὥστε τοῦτο δὴ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα μὴ φοβηθῶμεν, μηδέ τις ἡμᾶς θορυβείτω λόγος περὶ τούτου δεδιττάμενος. Ἐμοὶ γὰρ δοκοῦσιν οἱ θεολόγοι κοινὸν μὲν ἡγεῖσθαι τὸ τῆς ἀγάπης, καὶ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα, διὰ τοῦτο δὲ τοῖς θείοις μᾶλλον ἀναθεῖναι τὸν ὄντως ἔρωτα, διὰ τὴν ἄτοπον τῶν τοιούτων ἀνδρῶν πρόληψιν. Θεοπρεπῶς γὰρ τοῦ ὄντως ἔρωτος, οὐχ ὑφ´ ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τῶν λογίων αὐτῶν ὑμνουμένου, τὰ πλήθη μὴ χωρήσαντα τὸ ἑνοειδὲς τῆς ἐρωτικῆς θεωνυμίας, οἰκείως αυτοῖς ἐπὶ τὸν μεριστὸν καὶ σωματοπρεπῆ καὶ διῃρημένον ἐξωλίσθησαν, ὡς οὐκ ἔστιν ἀληθὴς ἔρως, ἀλλ´ εἴδωλον, ἢ μᾶλλον ἔκπτωσις τοῦ ὄντως ἔρωτος· ἀχώρητον γάρ ἐστι τῷ πλήθει τὸ ἑνιαῖον τοῦ θείου καὶ ἐνὸς ἔρωτος· διὸ καὶ ὡς δυσχερέστερον ὄνομα τοῖς πολλοῖς δοκοῦν, ἐπὶ τῆς θειας σοφίας τάττεται, πρὸς ἀναγωγὴν αὐτῶν καὶ ἀνάστασιν εἰς τὴν τοῦ ὄντως ἔρωτος γνῶσιν, καὶ ὥστε ἀπολυθῆναι τῆς ἐπ´ αὐτῷ δυσχερείας· ἐφ´ ἡμῶν δὲ αὐθις, ἔνθα καὶ ἄτοπόν τι πολλάκις ἦν οἰηθῆναι τοὺς χαμαιζήλους κατὰ τὸ δοκοῦν εὐφημότερον. Ἐπέπεσε, τίς φησιν, ἡ ἀγάπησίς σου ἐπ´ ἐμὲ ὡς ἡ ἀγάπησις τῶν γυναικῶν. Ἐπὶ τοῖς ὀρθῶς τῶν θείων ἁκροωμένοις ἐπὶ τῆς αὐτῆς δυνάμεως τάττεται πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων τὸ τῆς ἀγάπης καὶ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα κατὰ τὰς θείας ἐκφαντορίας. Καὶ ἔστι τοῦτο δυνάμεως ἑνοποιοῦ καὶ συνδετικῆς, καὶ διαφερόντως συγκρατικῆς ἐν τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ, διὰ τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν προῦφεστώσης, καὶ ἐκ τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ διὰ τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν ἐκδιδομένης, καὶ συνεχούσης μὲν τὰ ὁμοταγῆ κατὰ τὴν κοινωνικὴν ἀλληλουχίαν, κινούσης δὲ τὰ πρῶτα πρὸς τὴν τῶν ὑφειμένων πρόνοιαν, καὶ ἐνιδρυούσης τὰ καταδεέστερα τῇ ἐπιστροφῇ τοῖς ὑπερτέροις.

s363İlahî aşk kendinden çıkarıcıdır; âşıkların kendilerine ait kalmasına izin vermez, onları sevdiklerine ait kılar. Bunu üstekiler aşağıdakilerin takdirine yönelerek, aynı sıradakiler birbirlerini bir arada tutarak, aşağıdakiler de ilk olanlara daha ilahî bir dönüşle gösterir. Bu yüzden büyük Pavlus, ilahî aşkın tutuşu altında, onun kendinden çıkarıcı gücüne katılarak, Tanrı'dan ilham almış ağızla "Artık ben yaşamıyorum, Mesih bende yaşıyor" der. Gerçek bir âşık olarak, kendi söylediği gibi, Tanrı için kendinden çıkmıştır; kendi hayatını değil, sevdiğinin çok sevilen hayatını yaşamaktadır.

Hakikat adına şunu da söylemeye cesaret etmek gerekir: Her şeyin sebebi de, her şeye duyduğu güzel ve iyi aşkla, aşk dolu iyiliğinin taşkınlığıyla, var olanlara ilişkin takdirleriyle kendi dışına çıkar; adeta iyilikle, sevgiyle ve aşkla büyülenir. Her şeyin üstünde ve ötesinde olmaktan, herkeste bulunmaya iner; bunu kendinden ayrılmaksızın, kendinden çıkarıcı ousia-üstü güçle yapar. Bu yüzden ilahî şeylerde usta olanlar ona "gayretli" derler: Var olanlara duyduğu iyi aşk çok büyüktür, özleminin aşkını gayrete uyandırır, kendini gayretli gösterir, özlem duyanların kendisine gayret duyması da onun yüzündendir, takdir ettiği varlıklar için gayret gösterir.

Kısacası sevilen de aşk da güzele ve iyiye aittir; güzelde ve iyide önceden yerleşmiştir, güzel ve iyi sayesinde vardır ve meydana gelir.

Peki, teologlar ne demek isterler ki ona bazen aşk ve sevgi, bazen sevilen ve âşık olunan derler? Çünkü o, birinin sebebi, adeta çıkaranı ve doğuranıdır, ötekinin de kendisidir. Biriyle hareket eder, öbürüyle hareket ettirir; ya da kendini kendinden ve kendisi için öne çıkarır ve hareket ettirir. Bu yüzden ona güzel ve iyi olduğu için sevilen ve âşık olunan derler; hareket ettirici ve kendine yükseltici güç olduğu için de yine aşk ve sevgi derler. O, kendi kendisi için tek başına güzel ve iyidir, adeta kendini kendisiyle gösterir; aşkın birliğin iyi çıkışıdır, aşk dolu hareketidir: basit, kendi kendine hareket eden, kendi kendine etkin, iyide önceden var olan, iyiden var olanlara fışkıran, yine iyiye dönen bir hareket.

İlahî aşk bunda kendi başsızlığını ve sonsuzluğunu özellikle gösterir. Ebedî bir daire gibidir; iyi sayesinde, iyiden, iyide ve iyiye doğru sapmaz bir dönüşle dolaşır, hep aynıda,

s363

Ἔστι δὲ καὶ ἐκστατικὸς ὁ θεῖος ἔρως, οὐκ ἐῶν ἑαυτῶν εἶναι τοὺς ἐραστὰς, ἀλλὰ τῶν ἐρωμένων. Καὶ δηλοῦσι, τὰ μὲν ὑπέρτερα τῆς προνοίας γιγνόμενα τῶν καταδεεστέρων· καὶ τὰ ὁμόστοιχα τῆς ἀλλήλων συνοχῆς· καὶ τὰ ὑφειμένα τῆς πρὸς τὰ πρῶτα θειοτέρας ἐπιστροφῆς. Διὸ καὶ Παῦλος ὁ μέγας, ἐν κατοχῇ τοῦ θείου γεγονὼς ἔρωτος, καὶ τῆς ἐκστατικῆς αὐτοῦ δυνάμεως μετειληφώς, ἐνθέῳ στόματι· Ζῶ ἐγὼ, φησὶν, οὐκ ἑτι, ζῇ δέ ἐν ἐμοὶ Χριστός· ὡς ἀληθὴς ἐραστὴς καὶ ἐξεστηκὼς, ὡς αὐτός φησι, τῷ Θεῷ, καὶ οὐ τὴν ἑαυτοῦ ζῶν, ἀλλὰ τὴν τοῦ ἐραστοῦ ζωὴν, ὡς σφόδρα ἀγαπητήν. Τολμητέον δὲ καὶ τοῦτο ὑπὲρ ἀληθείας εἰπεῖν, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ πάντων αἴτιος τῶ καλῷ καὶ ἀγαθῷ τῶν πάντων· ἔρωτι δι´ ὑπερβολὴν τῆς ἐρωτικῆς ἀγαθότητος, ἔξω ἑαυτοῦ γίνεται, ταῖς εἰς τὰ ὄντα πάντα προνοίαις, καὶ οἷον ἀγαθότητι καὶ ἀγαπήσει καὶ ἔρωτι θέλγεται· καὶ ἐκ τοῦ ὑπὲρ πάντα καὶ πάντων ἐξῃρημένου πρὸς τὸ ἐν πᾶσι κατάγεται κατ´ ἐκστατικὴν ὑπερούσιον δύναμιν ἀνεκφοίτητον ἑαυτοῦ. Διὸ καὶ ζηλωτὴν αὐτὸν οἱ τὰ θεῖα δεινοὶ προσαγορεύουσιν, ὡς πολὺν τὸν εἰς τὰ ὄντα ἀγαθὸν ἔρωτα, καὶ ὡς πρὸς ζῆλον ἐγερτικὸν τῆς ἐφέσεως αὐτοῦ τῆς ἐρωτικης, καὶ ὡς ζηλωτὴν αὐτὸν ἀποδεικνύντα, ᾧ καὶ τὰ ἐφιέμενα, ζηλωτὰ, καὶ ὡς τῶν προνοουμένων ὄντων, αὐτῷ ζηλωτῶν. Καὶ ὅλως τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐστι τὸ ἐραστὸν, καὶ ὁ ἔρως, καὶ ἐν τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ προῖδρυται, καὶ διὰ τὸ καλὸν καὶ ἀγαθόν ἐστι καὶ γίνεται. Τί δὲ ὅλως οἱ θεολόγοι βουλόμενοι, ποτὲ μὲν ἔρωτα καὶ ἀγάπην αὐτόν φασι, ποτὲ δὲ ἐραστὸν καὶ ἀγαπητόν; Τοῦ μὲν γὰρ αἴτιος, καὶ ὥσπερ προβολεὺς, καὶ ἀπογεννήτωρ· τὸ δὲ αὐτός ἐστι. Καὶ τῷ μὲν κινεῖται, τῷ δὲ κινεῖ· ἢ ὅτι αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ ἐαυτῷ ἐστι προαγωγικὸς καὶ κινητικός. Ταύτῃ δὲ ἀγαπητὸν μὲν καὶ ἐραστὸν αὐτὸ δὴ καλοῦσιν, ὡς καλὸν καὶ ἀγαθόν· ἔρωτα δὲ αὐθις καὶ ἀγάπην, ὡς κινητικὴν ἄμα καὶ ὡς ἀναγωγὸν δύναμιν ὄντα ἐφ´ ἑαυτὸν, τὸ μόνον αὐτὸ δι´ ἑαυτὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν, καὶ ὥσπερ ἔκφανσιν ὄντα ἐαυτοῦ δι´ ἑαυτοῦ, καὶ τῆς ἐξῃρημένης ἐνώσεως, ἀγαθὴν πρόοδον, καὶ ἐρωτικὴν κίνησιν, ἀπλῆν, αὐτοκίνητον, αὐτενέργητον, προοῦσαν ἐν τἀγαθῷ, καὶ ἐκ τἀγαθοῦ τοῖς οὖσιν ἐκβλυζομένην, καὶ αὖθις εἰς τἀγαθὸν ἐπιστρεφομένην. Ἐν ᾧ καὶ τὸ ἀτελεύτητον ἑαυτοῦ καὶ ἄναρχον ὁ θεῖος ἔρως ἐνδείκνυται διαφερόντως, ὥσπερ τις ἀδιος κύκλος, διὰ τἀγαθὸν, ἐκ τἀγαθοῦ, καὶ ἐν τἀγαθῷ, καὶ εἰς τἀγαθὸν, ἐν ἀπλανεῖ συνελίξει περιπορευόμενος, καὶ ἐν ταύτῷ, καὶ κατὰ τὸ

s364aynı şekilde çıkar, kalır ve geri döner.

Ünlü kutsal gizem öğretmenimiz de bunları Tanrı'dan ilham alarak Aşk İlahileri'nde öğretmiştir. Onları anmak yersiz olmaz; aşk hakkındaki sözümüzün başına adeta kutsal bir taç gibi konabilir.

Çok kutsal Hierotheos'un Aşk İlahileri'nden:

"Aşka ilahî de desek, meleksi de, zihnî de, ruhî de, tabiî de, onu birleştirici ve kaynaştırıcı bir güç olarak düşünelim. Bu güç üstekileri aşağıdakilerin takdirine, aynı sıradakileri ortak bağlılığa, en sonda aşağıdakileri de daha üstün ve yüksek olanlara dönmeye harekete getirir."

Aynı yazarın aynı Aşk İlahileri'nden:

"Birden gelen çok aşkı sıraya koyduk; dünya içindeki ve dünya-üstü aşkların bilgi ve güçlerinin ne olduğunu sırayla söyledik. Bunların üstünde, sözün verilen amacına göre, zihnî ve akılla kavranan aşkların düzenleri ve dizilişleri vardır; onlardan sonra da orada gerçekten güzel olan aşkların kendiliklerinden akılla kavranan ve ilahî olanları durur. Bunlar da bize uygun bir tarzda övüldü. Şimdi hepsini yeniden alıp tek ve toplanmış aşka, hepsinin babasına toplayalım ve çoktan bir araya getirelim. Önce onların aşk güçlerini bütünüyle ikiye indirelim: Bunlara hâkim olan ve bunlardan önce gelen, her şeyin ötesindeki, her aşkın ilişkisiz sebebidir; bütün var olanlardan gelen tümel aşk da, her varlığa uygun tabiatla, ona yönelir."

Aynı yazarın aynı Aşk İlahileri'nden:

"Haydi, bunları da yine bire toplayıp diyelim ki tek ve basit bir güç vardır; kendi kendine hareket ederek birleştirici bir kaynaşmaya doğru, iyiden varlıkların en sonuncusuna kadar gider, ondan yine sırayla hepsinin içinden geçerek iyiye döner, kendinden, kendisiyle ve kendi üzerinde kendini döndürür, hep aynı şekilde kendine dolanır."

s364

αὐτὸ καὶ προϊὼν ἀεὶ, καὶ μένων, καὶ ἀποκαθιστάμενος. Ταῦτα καὶ ὁ κλεινὸς ἡμῶν ἱεροτελεστὴς ἐνθέως ὑφηγήσατο κατὰ τοὺς ἐρωτικοὺς ὕμνους· ὧν οὐκ ἁτοπον ἐπιμνησθῆναι, καὶ οἷον ἱεράν τινα κεφαλὴν ἐπιθεῖναι τῷ περὶ ἔρωτος ἡμῶν λόγῳ. Ἱεροθέου τοῦ ἁγιωτάτου ἐκ τῶν ἐρωτικῶν ὕμνων. Τὸν ἔρωτα, εἴτε θεῖον, εἴτε ἀγγελικὸν, ειτε νοερὸν, εἴτε ψυχικὸν, εἴτε φυσικὸν εἴποιμεν, ἐνωτικήν τινα καὶ συγκρατικὴν ἐννοήσωμεν δύναμιν, τὰ μὲν ὑπέρτερα κινοῦσαν ἐπὶ πρόνοιαν τῶν καταδεεστέρων, τὰ δὲ ὁμόστοιχα πάλιν εἰς κοινωνικὴν ἀλληλουχίαν, καὶ ἐπ´ ἐσχάτων τὰ ὑφειμένα πρὸς τὴν τῷν κρειττόνων καὶ ὑπερκειμένων ἐπιστροφήν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν αὐτῶν ἐρωτικῶν ὕμνων. Ἐπειδὴ τοὺς ἐκ τοῦ ἐνὸς πολλοὺς ἔρωτας διετάξαμεν, ἐξῆς εἰρηκότες, οἷαι μὲν αἱ τῶν ἐγκοσμίων τε καὶ ὑπερκοσμίων ἐρώτων γνώσεις τε καὶ δυνάμεις, ᾧ ὑπερέχουσι κατὰ τὸν ἀποδοθέντα τοῦ λόγου σκοπὸν, αἱ τῶν νοερῶν τε καὶ νοητῶν ἐρώτων τάξεις τε καὶ διακοσμήσεις, μεθ´ οὓς οἱ αὐτονόητοι καὶ θεῖοι τῶν ὄντως ἐκεῖ καλῶν ἐρώτων ὑπερεστᾶσι, καὶ ἡμῖν οἰκείως ὕμνηνται. Νῦν αὖθις ἀναλαβόντες ἅπαντας εἰς τὸν ἕνα καὶ συνεπτυγμένον ἔρωτα, καὶ πάντων αὐτῶν πατέρα συνελίξωμεν ἅμα καὶ συναγάγωμεν ἀπὸ τῶν πολλῶν, πρῶτον εἰς δύο συναιροῦντες αὐτῶν τὰς ἐρωτικὰς καθόλου δυνάμεις, ὧν ἐπικρατεῖ, καὶ προκατάρχει πάντως ἡ ἐκ τοῦ πάντων ἐπέκεινα παντὸς ἔρωτος ἄσχετος αἰτία, καὶ πρὸς ἣν ἀνατείνεται συμφυῶς ἑκάστῳ τῶν ὄντων ὁ ἐκ τῶν ὄντων ἁπάντων ὁλικὸς ἔρως. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν αὐτῶν ἐρωτικῶν ὕμνων. Ἀγε δὴ καὶ ταύτας πάλιν εἰς ἓν συναγαγόντες, εἴπωμεν, ὅτι μία τίς ἐστιν ἁπλῆ δύναμις ἡ αὐτοκινητικὴ πρὸς ἑνωτικήν τινα κρᾶσιν ἐκ τἀγαθοῦ μέχρι τοῦ τῶν ὄντων ἐσχάτου, καὶ ἀπ´ ἐκείνου πάλιν ἑξῆς διὰ πάντων εἰς τἀγαθὸν ἔξ ἑαυτῆς, καὶ δι´ ἑαυτῆς, καὶ ἐφ´ ἑαυτῆς ἑαυτὴν ἀνακυκλοῦσα, καὶ εἰς ἐαυτὴν ἀεὶ ταὐτῶς ἀνελιττομένης

s365[Biri şöyle diyebilir: Güzel ve iyi herkes için özlenen, aşk duyulan ve sevilen şeyse — çünkü demin söylendiği gibi] var olmayan bile ona özlem duyar ve bir şekilde onda bulunmak ister; biçimsizlere de biçim veren odur ve var olmayan da yalnız onda ousia-üstü olarak söylenir ve vardır — o hâlde cinler kalabalığı nasıl olur da güzele ve iyiye özlem duymaz? Maddeye yönelik olup meleklerin iyiye özlemdeki özdeşliğinden düşerek, kötüleştiği söylenen her şeyin, hem kendisinin hem başkalarının bütün kötülüklerinin sebebi nasıl olur? Hem iyiden çıkmış olan cin soyu nasıl iyiye benzer değildir? İyiden iyi olarak doğmuşsa nasıl değişmiştir? Onu kötüleştiren nedir, kötülük kısacası nedir? Hangi ilkeden meydana gelmiştir, var olanlardan hangisindedir? İyi onu meydana getirmeyi nasıl istemiştir, isteyince nasıl yapabilmiştir? Kötülük başka bir sebepten geliyorsa, var olanlar için iyinin dışında başka hangi sebep vardır? Takdir varken kötülük nasıl meydana gelir ya da nasıl ortadan kaldırılmaz? Var olanlardan biri iyinin dışında ona nasıl özlem duyar?

Böyle soran bir söz belki bunları söyleyecektir. Biz ise ondan işin hakikatine bakmasını isteyeceğiz ve ilk olarak şunu söylemeye cesaret edeceğiz: Kötülük iyiden gelmez; iyiden geliyorsa kötülük değildir. Çünkü soğutmak ateşe, iyi olmayanları meydana getirmek iyiye ait değildir. Var olan her şey iyiden geliyorsa — iyinin tabiatı meydana getirmek ve korumaktır, kötülüğün tabiatı bozmak ve çözmektir — var olanlardan hiçbiri kötülükten gelmez. Kötülük kendisi için de kötülükse, kendisi de var olmayacaktır. Böyle değilse, kötülük büsbütün kötülük değildir, var oluşunu sağlayan bir iyi payı vardır.

Var olanlar güzele ve iyiye özlem duyuyorsa, yaptıkları her şeyi iyi sandıkları şey için yapıyorsa, var olanların her amacı başlangıcını ve gayesini iyide buluyorsa — çünkü hiçbir şey kötülüğün tabiatına bakarak yaptığını yapmaz — bu iyi yönelişten yoksun olan kötülük var olanlarda nasıl bulunabilir, nasıl var olabilir?

Var olan her şey iyiden geliyorsa ve iyi var olanların ötesindeyse, var olmayan da iyide var olarak vardır. Kötülük ise ne var olandır — yoksa büsbütün kötülük değildir — ne de var olmayan. Çünkü tümüyle var olmayan hiçbir şey olmayacaktır, meğer ki iyide ousia-üstü anlamda söylensin. Dolayısıyla iyi, hem düpedüz var olanın hem var olmayanın çok önünde ve üstündedir. Kötülük ise ne var olanlarda ne de var olmayanlardadır; iyiden, var olmayanın kendisinden bile daha uzaktır, daha yabancıdır, daha çok ousia'sızdır.

Biri şöyle diyebilir: O hâlde kötülük nereden geliyor? Çünkü kötülük yoksa fazilet ile ahlâksızlık aynıdır, bütün fazilet bütün ahlâksızlıkla, kısmî olan da ona karşılık gelen kısmî olanla. Ya da fazilete karşı savaşan da

s365

⟦...⟧ αὐτοῦ καὶ τὸ μὴ ὄν, ὡς εἴρηται, καὶ φιλονεικεῖ πως ἐν αὐτῷ εἶναι· καὶ αὐτό ἐστι τὸ εἰδοποιὸν καὶ τῶν ἀνειδέων, καὶ ἐπ´ αὐτοῦ καὶ τὸ μὴ ὃν ὑπερουσίως λέγεται καὶ ἔστι· πῶς ἡ δαιμονία πληθὺς οὐκ ἐφίεται τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ, πρόσυλος δὲ οὖσα, καὶ τῆς ἀγγελικῆς περὶ τὴν ἔφεσιν τἀγαθοῦ ταύτότητος ἀποπεπτωκυῖα, κακῶν ἀπάντων αἰτία καὶ ἑαυτῇ καὶ τοῖς ἄλλοις γίνεται, ὅσα κακύνεσθαι λέγεται; πῶς δὲ ὄλως ἐκ τἀγαθοῦ παραχθὲν τὸ δαιμόνιον φῦλον. οὐκ ἔστιν ἀγαθοειδές; ἢ πῶς, ἀγαθὸν ἐκ τἀγαθοῦ γεγονὸς, ἠλλοιώθη; καὶ τί τὸ κακῦναν αὐτὸ, καὶ ὅλως τί τὸ κακόν ἐστι; καὶ ἐκ τίνος ἀρχῆς ὑπέστη, καὶ ἐν τίνι τῶν ὄντων ἐστί; καὶ πῶς ὁ ἀγαθὸς αὐτὸ παραγαγεῖν ἠβουλήθη; πῶς δὲ βουληθεὶς ἠδυνήθη; Καὶ εἰ ἐξ ἄλλης αἰτίας τὸ κακὸν, τίς ἑτέρα τοῖς οὖσι παρὰ τἀγαθὸν αἰτία; πῶς δὲ, καὶ Προνοίας οὔσης, ἔστι τὸ κακὸν, ἢ γινόμενον ὅλως, ἢ μὴ ἀναιρούμενον; καὶ πῶς ἐφίεταί τι τῶν ὄντων αὐτοῦ παρὰ τἀγαθόν; Ταῦτα μὲν οὖν ἴσως ἐρεῖ τοιόσδε ἀπορῶν λόγος, ἡμεῖς δὲ ἀξιώσομεν αὐτὸν εἰς τὴν τῶν πραγμάτων ἀλήθειαν ἀποβλέπειν, καὶ πρῶτόν γε τοῦτο εἰπεῖν παῤῥησιασόμεθα· Τὸ κακὸν οὐκ ἔστιν ἐκ τἀγαθοῦ, καὶ εἰ ἐκ τἀγαθοῦ ἐστιν, οὐ κακόν· οὐδὲ γὰρ πυρὸς τὸ ψύχειν, οὔτε ἀγαθοῦ τὸ μὴ τἀγαθὰ παράγειν. Καὶ εἰ τὰ ὄντα πάντα ἐκ τἀγαθοῦ,φύσις γὰρ τῷ ἁγαθῷ τὸ παράγειν καὶ σώζειν· τῷ δὲ κακῷ τὸ φθείρειν καὶ ἀπολύειν, οὐδέν ἐστι τῶν ὄντων ἐκ τοῦ κακοῦ· καὶ οὐδὲ αὐτὸ ἔσται τὸ κακὸν, εἴπερ καὶ ἐαυτῷ κακὸν εἴη. Καὶ εἰ μὴ τοῦτο, οὐ πάντη κακὸν τὸ κακὸν, ἀλλ´ ἔχει τινὰ τἀγαθοῦ, καθ´ ἣν ὅλως ἐστὶ, μοῖραν. Καὶ εἰ τὰ ὄντα τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐφίεται, καὶ πάντα ὅσα ποιεῖ διὰ τὸ δοκοῦν ἀγαθὸν ποιεῖ, καὶ πᾶς ὁ τῶν ὄντων σκοπὸς ἀρχὴν ἔχει καὶ τέλος τἀγαθὸν, οὐδὲν γὰρ εἰς τὴν τοῦ κακοῦ φύσιν ἀποβλέπον, ποιεῖ ἃ ποιεῖ· πῶς ἔσται τὸ κακὸν ἐν τοῖς οὖσιν, ἢ ὅλως ὃν τῆς τοιαύτης ἀγαθῆς ὀρέξεως παρηρημένον; Καὶ εἰ τὰ ὄντα πάντα ἐκ τἀγαθοῦ, καὶ τἀγαθὸν ἐπέκεινα τῶν ὄντων, ἔστι μὲν ἐν τἀγαθῷ καὶ τὸ μὴ ὃν, ὄν· τὸ δὲ κακὸν οὔτε ὄν ἐστιν· εἰ δὲ μὴ, οὐ πάντη κακὸν οὔτε μὴ ὄν· οὐδὲν γὰρ ἔσται τὸ καθέλου μὴ ὃν, εἰ μὴ ἐν τἀγαθῷ κατὰ τὸ ὑπερούσιον λέγοιτο. Τὸ μὲν οὖν ἀγαθὸν ἔσται καὶ τοῦ ἀπλῶς ὄντος καὶ τοῦ μὴ ὄντος πολλῷ πρότερον ὑπεριδρυμένον. Τὸ δὲ κακὸν οὔτε ἐν τοῖς οὖσιν, οὔτε ἐν τοῖς μὴ οὖσιν, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ μὴ ὄντος μᾶλλον ἀπέχον τἀγαθοῦ, ἀλλότριον καὶ ἀνουσιώτερον. Πόθεν οὖν ἐστι τὸ κακόν; εἴποι τις. Εἰ γὰρ μὴ ἔστι τὸ κακὸν. ἀρετὴ καὶ κακία ταύτὸν, καὶ ἡ πᾶσα τῇ ὅλῃ, καὶ ἡ, ἐν μέρει τῇ ἀναλόγῳ· ἢ οὐδὲ τὸ τῇ ἀρετῇ μαχόμενον

s366kötülük olmayacaktır. Oysa itidal ile azgınlık, adalet ile adaletsizlik zıttır. Bunu elbette yalnız adil ile adaletsiz, itidalli ile azgın kişi için söylemiyorum. Faziletli kişinin karşıtıyla dışarıda görünen ayrılığından çok önce, ruhun kendisinde ahlâksızlıklar faziletlerden tamamen ayrılmıştır, hâller akla karşı isyan eder. Bundan dolayı iyiye zıt bir kötülük kabul etmek zorunludur. Çünkü iyi kendine zıt değildir; tek ilkeden, tek sebepten doğduğu için ortaklıktan, birlikten ve dostluktan hoşlanır. Daha az iyi de daha çok iyiye zıt değildir; daha az sıcak ya da soğuk da daha çoğuna zıt değildir. Öyleyse kötülük var olanlardadır, vardır, iyiye karşıttır ve zıttır. Var olanların bozulması olsa bile bu onu varlıktan atmaz; kendisi de var olacak ve var olanları oluşturacaktır. Bir şeyin bozulması çoğu zaman başka bir şeyin oluşu olmaz mı? Böylece kötülük evrenin tamamlanmasına katkıda bulunacak, bütünün eksik kalmamasını kendi aracılığıyla sağlayacaktır.

Hakiki söz buna şöyle cevap verecektir: Kötülük kötülük olarak hiçbir ousia'yı ya da oluşu meydana getirmez; yalnız, elinden geldiğince var olanların dayanağını kötüleştirir ve bozar. Biri onun oluşturduğunu, birinin bozulmasıyla ötekine oluş verdiğini söylerse, doğru cevap şudur: Bozulma, bozulma olarak oluş vermez; bozulma ve kötülük yalnız bozar ve kötüleştirir, oluş ve ousia ise iyi sayesinde meydana gelir. Kötülük kendisi bakımından bozulma, iyi sayesinde oluşturucudur. Kötülük olarak ne var olandır ne de var olanları yapandır; iyi sayesinde ise hem var olan, hem iyi olan, hem de iyileri yapandır.

Daha doğrusu, aynı şey aynı bakımdan hem iyi hem kötü olamaz; aynı şeyin bozulması ve oluşu da aynı bakımdan aynı güç değildir, kendinde güç ya da kendinde bozulma da değildir. Kendinde kötülük ne var olandır, ne iyidir, ne oluşturucudur, ne de var olanları ve iyileri yapandır. İyi ise içinde tam olarak bulunduğu şeyleri yetkin, katışıksız ve eksiksiz iyiler yapar. Ondan daha az pay alanlar ise, iyinin eksikliğinden dolayı, yetkin olmayan ve karışık iyilerdir.

Kötülük hiçbir şekilde ne iyidir ne de iyi yapan. Ama iyiye az ya da çok yaklaşan, ölçüsünce iyi olacaktır. Çünkü her şeye nüfuz eden tam iyilik, yalnız çevresindeki baştan başa iyi ousia'lara kadar gitmez, en sonuncularına kadar uzanır; kimisine bütünüyle, kimisine daha aşağı derecede, kimisine en uç derecede hazır bulunur. Var olanların her biri

s366

ἔσται κακόν. Καίτοι ἐναντία σωφροσύνη καὶ ἀκολασία, καὶ δικαιοσύνη καὶ ἀδικία. Καὶ οὐ δήπου κατὰ τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἄδικόν φημι, καὶ τὸν σώφρονα καὶ τὸν ἀκόλαστον· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς ἔξω φαινομένης τοῦ ἐναρέτου πρὸς τὸν ἀντικείμενον διαστάσεως ἐν αὐτῇ πολλῇ πρότερον τῇ ψυχῇ καθόλου διεστήκασι τῶν ἀρετῶν αἱ κακίαι, καὶ πρὸς τὸν λόγον τὰ πάθη στασιάζει, καὶ ἐκ τούτων ἀνάγκη δοῦναί τι τῷ ἀγαθῷ κακὸν ἐναντίον. Οὐ γὰρ ἐαυτῷ τἀγαθὸν ἐναντίόν, ἀλλ´ ὡς ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς, καὶ ἐνὸς ἔκγονον αἰτίου, κοινωνία, καὶ ἐνότητι, καὶ φιλίᾳ χαίρει. Καὶ οὐδὲ τὸ ἧττον ἀγαθὸν, τῷ μείζονι ἐναντίον· οὔτε γὰρ τὸ ἦττον θερμὸν ἢ ψυχρὸν τῷ πλείονι ἐναντίον. Ἔστιν οὖν ἐν τοῖς οὖσι, καὶ ὄν ἑστι, καὶ ἀντιτέθειται καὶ ἡναντίωται τἀγαθῷ τὸ κακόν. Καὶ εἰ φθορά ἐστι τῶν ὄντων, οὐκ ἐκβάλλει τοῦτο τοῦ εἶναι τὸ κακὸν, ἀλλ´ ἔσται καὶ αὐτὸ ὂν, καὶ ὄντων γενεσιουργόν. Ἡ οὐχὶ πολλάκις ἡ τοῦδε φθορὰ τοῦδε γίγνεται γένεσις; Καὶ ἔσται τὸ κακὸν εἰς τὴν τοῦ παντὸς συμπλήρωσιν συντελοῦν, καὶ τῷ ὅλῳ τὸ μὴ ἀτελὸς εἶναι δι´ ἐαυτὸ παρεχόμενον. Ἐρεῖ δὲ πρὸς ταῦτα ὁ ἀληθὴς λόγος, ὅτι τὸ κακὸν, ᾗ κακὸν, οὐδεμίαν οὐσίαν ἢ γένεσιν ποιεῖ, μόνον δὴ κακύνει καὶ φθείρει τὸ ἐπ´ αὐτῷ τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν. Εἰ δὲ γενεσιουργόν τις αὐτὸ εἶναι λέγει, καὶ τῇ τούτου φθορᾷ τῷ ἐτέρῳ διδόναι γένεσιν, ἀποκριτέον ἀληθῶς, οὐχ ᾗ φθορὰ διδωσι γένεσιν, ἀλλ´ ᾗ μὲν φθορὰ καὶ κακὸν φθείρει καὶ κακύνει μόνον, γένεσις δὲ καὶ οὐσία διὰ τὸ ἀγαθὸν γίγνεται, καὶ ἔσται τὸ κακὸν φθορὰ μὲν δι´ ἑαυτὸ, γενεσιουργὸν δὲ διὰ τὸ ἀγαθόν· καὶ ᾗ μὲν κακὸν οὕτε ὃν οὔτε ὄντων ποιητικόν· διὰ δὲ τὸ ἁγαθὸν καὶ ὃν, καὶ ἀγαθὸν ὃν, καὶ ἀγαθῶν ποιητικόν. Μᾶλλον δὲ οὐδὲ γὰρ ἔσται τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ἀγαθὸν καὶ κακὸν, οὐδὲ τοῦ αὐτοῦ φθορὰ καὶ γένεσις ἡ αὐτὴ κατὰ τὸ αὐτὸ δύναμις, οὔτε αὐτοδύναμις, ἢ αὐτοφθορά· τὸ μὲν αὐτοκακὸν οὕτε ὃν, οὔτε ἀγαθὸν, οὔτε γενεσιουργὸν, οὔτε ὄντων καὶ ἀγαθῶν ποιητικόν· τὸ δὲ ἀγαθὸν, ἐν οἱς μὲν ἂν τελέως ἐγγένηται, τέλεια ποιεῖ, καὶ ἀμιγῆ, καὶ ὁλόκληρα ἀγαθά· τὰ δὲ ἦττον αὐτοῦ μετέχοντα καὶ ἀτελῆ ἐστιν ἀγαθὰ, καὶ μεμιγμένα διὰ τὴν ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ. Καὶ οὐκ ἔστι καθόλου τὸ κακὸν οὔτε ἀγαθὸν οὔτε ἀγαθοποιόν· ἀλλὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον τῷ ἀγαθῷ πλησιάζον ἀναλόγως ἔσται ἀγαθόν· ἐπείπερ ἡ διὰ πάντων φοιτῶσα παντελὴς ἀγαθότης οὐ μέχρι μόνον χωρεῖ τῶν περὶ αὐτὴν παναγάθων οὐσιῶν, ἐκτείνεται δὲ ἄχρι τῶν ἐσχάτων, ταῖς μὲν ὁλικῶς παροῦσα, ταῖς δὲ ὑφειμένως, ἄλλαις δὲ ἐσχάτως, ὡς ἕκαστον

s367ondan ne kadar pay alabiliyorsa öyle. Kimileri iyiden tümüyle pay alır, kimileri daha çok ya da daha az yoksundur, kimileri iyiye daha soluk bir pay alır, kimilerine de iyi en son yankısıyla ulaşır. İyi herkese ölçüsünce hazır olmasaydı, en ilahî ve en yaşlı olanlar en sonuncuların düzeninde olurdu. Hepsi iyinin bütününe katılmaya aynı derecede yatkın değilken, her şey ondan tekbiçimli olarak nasıl pay alabilirdi?

Oysa iyinin gücünün taşkın büyüklüğü şudur: Yoksun olanlara ve kendi yoksunluğuna bile, ondan bir şekilde pay aldıkları için güç verir. Cesaretle hakikati söylemek gerekirse, ona karşı savaşanlar bile onun gücüyle vardır ve savaşabilirler. Daha doğrusu, toparlayarak söyleyeyim: Var olan her şey, var olduğu ölçüde iyidir ve iyiden gelir; iyiden yoksun olduğu ölçüde ise ne iyidir ne de var olandır.

Öteki melekelerde, örneğin ısı ya da soğuklukta, ısı ayrıldığında bile ısınmış olanlar kalır; ayrıca hayattan ve nous'tan birçok var olan yoksundur; ousia'yı Tanrı aşar ve o ousia-üstü bir tarzda vardır. Kısacası, öteki her şeyde meleke gitse ya da hiç bulunmasa bile var olanlar kalır ve ayakta durabilir. Ama iyiden her bakımdan yoksun olan hiçbir yerde, hiçbir şekilde ne vardı, ne vardır, ne var olacaktır, ne de var olabilir.

Örneğin azgın kişi, akılsız şehvetiyle iyiden yoksun kalsa da, bu bakımdan var değildir ve var olanlara özlem duymaz; yine de birliğin ve dostluğun soluk yankısıyla iyiden pay alır. Öfke de hareket etmesiyle, kötü sandığı şeyleri güzel sandığına doğru düzeltmek ve döndürmek istemesiyle iyiden pay alır. En kötü hayata özlem duyan bile, hayata özlem duyduğu ve ona en iyi hayat gibi göründüğü için, özlem duymasıyla, hayata özlem duymasıyla ve en iyi hayata bakmasıyla iyiden pay alır. İyiyi büsbütün kaldırırsan ne ousia, ne hayat, ne özlem, ne hareket, ne de başka bir şey kalır.

Bu yüzden bozulmadan oluş meydana gelmesi kötülüğün gücü değil, daha az iyinin varlığıdır; tıpkı hastalığın düzenin eksikliği olması, ama bütün düzenin eksikliği olmaması gibi. Öyle olsa hastalık da var olmazdı. Hastalık kalır ve vardır; ousia'sı en küçük düzendir ve bu düzende bir yan varlık olarak bulunur. Çünkü iyiden büsbütün yoksun olan ne var olandır ne de var olanlardadır. Karışık olan ise iyi sayesinde var olanlardadır ve iyiden pay aldığı ölçüde var olanlarda ve var olandır. Daha doğrusu, var olan her şey iyiden pay aldığı ölçüde daha çok ya da daha az var olacaktır. Varlığın kendisi için de durum böyledir: Hiçbir yerde hiçbir şekilde var olmayan, var da olmayacaktır. Bir yönüyle var olan, bir yönüyle var olmayan şey ise,

s367

αὐτῆς μετέχειν δύναται τῶν ὄντων. Καὶ τὰ μὴν πάντη τοῦ ἀγαθοῦ μετέχει, τὰ δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐστέροται, τὰ δὲ ἀμυδροτέραν ἔχει τοῦ ἀγαθοῦ μετουσίαν, καὶ ἄλλοις κατὰ ἔσχατον ἀπήχημα πάρεστι τἀγαθόν. Εἰ γὰρ μὴ ἀναλόγως ἑκάστῳ τἀγαθὸν παρῆν, ἦν ἂν τὰ θειότατα καὶ πρεσβύτατα τὴν τῶν ἐσχάτων ἔχοντα τάξιν. Πῶς δὲ καὶ ἦν δυνατὸν, μονοειδῶς πάντα μετέχειν τοῦ ἀγαθοῦ, μὴ πάντα ὄντα ταὐτῶς εἰς τὴν ὁλικὴν αὐτοῦ μέθεξιν ἐπιτήδεια; Νῦν δὲ τοῦτό ἐστι τῆς τοῦ ἀγαθοῦ δυνάμεως τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος, ὅτι καὶ τὰ ἐστερημένα καὶ τὴν ἑαυτοῦ στέρησιν δυναμοῖ, κατὰ τὸ ὅλως αὐτοῦ μετέχειν. Καὶ εἰ χρὴ παῤῥησιασάμενον εἰπεῖν τὰληθῆ, καὶ τὰ μαχόμενα αὐτῷ τῇ αὐτοῦ δυνάμει καὶ ἔστι καὶ μάχεσθαι δύναται· μᾶλλον δὲ, ἵνα συλλαβὼν εἴπω, τὰ ὄντα πάντα, καθ´ ὅσον ἔστι, καὶ ἀγαθά ἐστι, καὶ ἐκ τἀγαθοῦ, καθόσον δὲ ἐστέρηται τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτε ἀγαθὰ, οὔτε ὄντα ἐστίν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ἕξεων, οἷον θερμότητος ἢ ψυχρότητος, ἔστι τὰ θερμανθέντα, καὶ ἀπολειπούσης αὐτὰ τῆς θερμότητος, ⟦...⟧ καὶ ζωῆς, καὶ νοῦ, πολλὰ τῶν ὄντων ἄμοιρα· καὶ οὐσίας ὁ Θεὸς ἐξῄρηται, καὶ ἔστιν ὑπερουσίως. Καὶ ἀπλῶς, ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων πάντων, καὶ ἀπελθούσης ἢ μηδὲ ἐγγενομένης πάντη τῆς ἕξεως, ἔστι τὰ ὄντα, καὶ ὑφίστασθαι δύναται· τὸ δὲ κατὰ πάντα τρόπον τοῦ ἀγαθοῦ ἐστερημένον, οὐδαμῆ οὐδαμῶς οὔτε ἦν, οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἔσται, οὔτε εἶναι δύναται. Οἷον ὁ ἀκόλαστος, εἰ καὶ ἐστέρηται τἀγαθοῦ κατὰ τὴν ἄλογον ἐπιθυμίαν, ἐν τούτῳ μὲν οὔτε ἐστὶν, οὔτε ὄντων ἐπιθυμεῖ. μετέχει δὲ ὅμως τἀγαθοῦ κατ´ αὐτὸ τὸ τῆς ἑνώσεως καὶ φιλίας ἀμυδρὸν ἀπήχημα. Καὶ ὁ θυμὸς δὲ μετέχει τἀγαθοῦ κατ´ αὐτὸ τὸ κινεῖσθαι, καὶ ἐφίεσθαι τὰ δοκοῦντα κακὰ πρὸς τὸ δοκοῦν καλὸν ἀνορθοῦν καὶ ἐπιστρέφειν. Καὶ αὐτὸς ὁ τῆς χειρίστης ζωῆς ἐφιέμενος, ὡς ὄλως ζωῆς ἐφιέμενος, καὶ τῆς ἀρίστης αὐτῷ δοκούσης, κατ´ αὐτὸ τὸ ἐφίεσθαι, καὶ ζωῆς ἑφίεσθαι, καὶ πρὸς ἀρίστην ζωὴν ἀποσκοπεῖν, μετέχει τἀγαθοῦ. Καὶ εἰ πάντη τἀγαθὸν ἀνέλῃς. οὔτε οὐσία ἔσται, οὔτε ζωὴ, οὔτε ἔφεσις, οὕτε κίνησις, οὔτε ἄλλο οὐδέν. Ὡστε καὶ τὸ γίνεσθαι ἐκ φθορᾶς γένεσιν οὐκ ἔστι κακοῦ δύναμις, ἀλλ´ ἤττονος ἀγαθοῦ παρουσία, καθ´ ὅσον καὶ νόσος ἔλλειψίς ἐστι τάξεως, οὐ πάσης· εἰ γὰρ τοῦτο γένηται, οὔτε ἡ νόσος αὐτὴ ὑποστήσεται, μένει δὲ καὶ ἔστιν ἡ νόσος, οὐσίαν ἔχουσα τὴν ἐλαχίστην τάξιν, καὶ ἐν αὐτῇ παρυφισταμένη. Τὸ γὰρ πάντη ἄμοιρον τοῦ ἀγαθοῦ οὔτε ὃν, οὔτε ἐν τοῖς οὖσι· τὸ δὲ μικτὸν διὰ τὸ ἀγαθὸν ἐν τοῖς οὖσι, καὶ κατὰ τοῦτο ἐν τοῖς οὖσι καὶ ὂν καθ´ ὅσον τοῦ ἀγαθοῦ μετέχει. Μᾶλλον δὲ τὰ ὄντα πάντα κατὰ τοσοῦτον ἔσται μᾶλλον καὶ ἧττον, καθ´ ὅσον τοῦ ἀγαθοῦ μετέχει· καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τοῦ αὐτὸ εἶναι τὸ μηδαμῆ μηδαμῶς ὃν οὔτε ἔσται. Τὸ δὲ πὴ μὲν ὃν, πὴ δὲ μὴ ὃν, καθ´ ὅσον μὲν ἀποπέπτωκε

s368hep var olandan düştüğü ölçüde var değildir; varlığa pay aldığı ölçüde vardır; onun bütün varlığı da yokluğu da bununla tutulur ve korunur.

Kötülüğe gelince, iyiden tümüyle düşmüş olan, daha iyi olanlarda da daha az iyi olanlarda da iyi olmayacaktır. Bir yönüyle iyi, bir yönüyle iyi olmayan ise bir iyiyle savaşır, ama iyinin bütünüyle savaşmaz; o da iyiye pay almasıyla tutulur. İyi, ondan bir şekilde pay alınmasıyla, kendi yoksunluğuna bile ousia verir. İyi büsbütün gidince ne bütünüyle iyi, ne karışık, ne de kendinde kötü bir şey kalacaktır. Çünkü kötülük yetkin olmayan iyiyse, iyinin tamamen yokluğunda yetkin olmayan da yetkin iyi de ortadan kalkacaktır. Kötülük ancak o zaman var olacak ve görülecektir: Bir yanda zıt olduğu şeyler için kötülük olduğunda, öbür yanda iyi olan şeylerden ayrı durduğunda. Aynı şeylerin aynı bakımdan her konuda birbirleriyle savaşması imkânsızdır. Öyleyse kötülük var olan değildir.

Kötülük var olanlarda da değildir. Çünkü var olan her şey iyiden geliyorsa, iyi bütün var olanlarda ise ve hepsini kuşatıyorsa, kötülük ya var olanlarda olmayacak ya da iyide olacaktır. İyide ise olamaz, çünkü ateşte soğuk olmaz; kötülüğü bile iyileştiren bir şeyin kötüleşmesi de olmaz. Olsa da, kötülük iyide nasıl bulunacak? Ondan geliyorsa bu saçma ve imkânsızdır. Çünkü Kutsal Sözler'in hakikatinin dediği gibi, "iyi ağaç kötü meyve veremez", tersi de olmaz. Ondan gelmiyorsa, belli ki başka bir ilkeden ve sebepten gelir. Ya kötülük iyiden, ya iyi kötülükten gelecektir; bu mümkün değilse, iyi de kötülük de başka bir ilkeden ve sebepten gelecektir. Çünkü her ikilik ilke değildir, her ikiliğin ilkesi tekliktir.

Oysa tek ve aynı şeyden iki tam zıttın çıkması ve var olması saçmadır; o zaman ilke de basit ve tek değil, bölünmüş, iki biçimli, kendine zıt ve değişmiş olur. Var olanların birbirine zıt iki ilkesi olması da, bunların birbirlerinde ve evrende bulunup savaşması da mümkün değildir. Bu kabul edilirse Tanrı da zarardan ve sıkıntıdan uzak olmayacaktır, çünkü onu rahatsız eden bir şey bulunacaktır. Sonra her şey düzensiz ve hep savaş hâlinde olacaktır. Oysa iyi var olan her şeye dostluk verir ve kutsal teologlar onu kendinde barış ve

s368

τοῦ ἀεὶ ὄντος, οὐκ ἔστι· καθ´ ὅσον δὲ τοῦ εἶναι μετείληφε, κατὰ τοσοῦτον ἔστι, καὶ τὸ ὅλως εἶναι, καὶ τὸ μὴ ὃν αὐτοῦ διακρατεῖται, καὶ διασώζεται. Καὶ τὸ κακὸν, τὸ μὲν πάντη τοῦ ἀγαθοῦ ἀποπεπτωκὸς, οὔτε ἐν τοῖς μᾶλλον, οὕτε ἐν τοῖς ἦττον, ἀγαθὸν ἔσται. Τὸ πῆ μὲν ἀγαθὸν, πῆ δὲ οὐκ ἀγαθὸν, μάχεται μὲν ἀγαθῷ τινι, οὐχ ὅλῳ δὲ τἀγαθῷ· κρατεῖται δὲ καὶ αὐτὸ τῇ τοῦ ἀγαθοῦ μετουσίᾳ, καὶ οὐσιοῖ καὶ τὴν ἐαυτοῦ στέρησιν τὸ ἀγαθὸν, τῇ ὅλως αὐτοῦ μεθέξει· πάντη γὰρ ἀπελθόντος τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτε καθόλου τι ἔσται ἀγαθὸν, οὔτε μικτὸν, οὔτε αὐτόκακον. Εἰ γὰρ τὸ κακὸν ἀτελές ἐστιν ἀγαθὸν, ἀπουσίᾳ παντελεῖ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τὸ ἀτελὲς, καὶ τὸ τέλειον ἀγαθὸν ἀπέσται· καὶ τότε μόνον ἔσται καὶ ὀφθήσεται τὸ κακὸν, ἡνίκα τόῖς μὲν ἔστι κακὸν οἷς ἠναντίωται, τῶν δὲ ὡς ἀγαθῶν ἐξῄρηται. Μάχεσθαι. γὰρ ἀλλήλοις τὰ αὐτὰ κατὰ τὰ αὐτὰ ἐν πᾶσιν ἀδύνατον. Οὐκ ἄρα ὃν τὸ κακόν. Ἀλλὰ οὐδὲ ἐν´ τοῖς οὖσίν ἐστι τὸ κακόν. Εἰ γὰρ πάντα τὰ ὄντα ἐκ τἀγαθοῦ, καὶ ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι, καὶ πάντα περιέχει τἀγαθὸν, ἢ οὐκ ἔσται τὸ κακὸν ἑν τοῖς οὖσιν, ἢ ἐν τἀγαθῷ ἔσται· καὶ μὴν ἐν τἀγαθῷ οὐκ ἔσται· οὐ γὰρ οὐδὲ ἐν πυρὶ τὸ ψυχρόν· οὐδὲ τὸ κακύνεσθαι τῷ καὶ τὸ κακὸν ἀγαθύνοντι. Εἰ δὲ ἔσται, πῶς ἔσται ἐν τἀγαθῷ τὸ κακόν; Εἰ μὲν ἐξ αὐτοῦ, ἄτοπον καὶ ἀδύνατον· Οὐ δύναται γὰρ, ὡς ἡ τῶν Λογίων ἀλήθειά φησι, δένδρον ἀγαθὸν καρποὺς πονηροὺς ποιεῖν· οὐδὲ μὴν τὸ ἀνάπαλιν Εἰ δὲ οὐκ ἐξ αὐτοῦ, ἐξ ἄλλης δηλονότι ἀρχῆς καὶ αἰτίας· καὶ γὰρ ἢ τὸ κακὸν ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ἔσται, ἢ τὸ ἀγαθὸν ἐκ τοῦ κακοῦ· ἢ εἰ μὴ τοῦτο δυνατὸν, ἐξ ἄλλης ἀρχῆς καὶ αἰτίας ἔσται καὶ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν. Πᾶσα γὰρ δυὰς οὐκ ἀρχὴ, μονὰς δὲ ἔσται πάσης δυάδος ἀρχή. Καίτοι ἄτοπον, ἐξ ἐνὸς καὶ τοῦ αύτοῦ δύο παντελῶς ἐναντία προῖέναι καὶ εἶναι. καὶ αὐτὴν τὴν ἀρχὴν οὐχ ἀπλῆν καὶ ἐνιαίαν, ἀλλὰ μεριστὴν καὶ δυοειδῆ, καὶ ἐναντίαν ἑαυτῇ, καὶ ἠλλοιωμένην. Καὶ μὴν οὔτε δύο τῶν ὄντων ἐναντίας ἀρχὰς δυνατὸν εἶναι, καὶ ταύτας ἐν ἀλληλαις, καὶ ἐν τῷ παντὶ, καὶ μαχομένας· εἰ γὰρ τοῦτο δοθείη. ἔἔσται καὶ ὁ Θεὸς οὐκ ἀπήμων οὐδὲ ἐκτὸς δυσχερείας, εἴπερ εἴη τι καὶ αὐτῷ τὸ ἐνοχλοῦν· ἔπειτα ἔσται πάντα ἄτακτα καὶ ἀεὶ μαχόμενα· καίτοι φιλίας πᾶσι τοῖς οὖσι τὸ ἀγαθὸν μεταδίδωσι, καὶ αὐτοειρήνη, καὶ

s369barış bağışçısı olarak överler. Bu yüzden iyiler birbirinin dostu ve ahenklidir; hepsi tek hayattan doğmuştur, tek iyi için bir aradadır, birbirine yumuşak, benzer ve dosttur. Dolayısıyla kötülük Tanrı'da değildir ve kötülükte Tanrı yoktur.

Kötülük Tanrı'dan da gelmez. Çünkü ya iyi değildir, ya da iyilik yapar ve iyiler meydana getirir; üstelik bunu kimi zaman yapıp kimi zaman bırakmaz, kimi şeylere yapıp kimine esirgemez. Yoksa bunda, üstelik en ilahî şey olan sebepte, değişme ve başkalaşma olur. Tanrı'da iyi varlıksa, iyiden değişen Tanrı kimi zaman var, kimi zaman yok olacaktır. Pay almayla iyiye sahipse, onu başkasından alacak, kimi zaman sahip olacak, kimi zaman olmayacaktır. Öyleyse kötülük Tanrı'dan gelmez; ne Tanrı'dadır, ne mutlak olarak, ne de zamanda.

Kötülük meleklerde de değildir. Çünkü iyiye benzer melek ilahî iyiliği haber veriyorsa, haber verilen şeyin sebep olarak ilk elden olduğu şeyi pay alma yoluyla ikinci olarak taşır. Melek Tanrı'nın suretidir, görünmeyen ışığın göstergesidir, saf, en saydam, kusursuz, lekesiz, tertemiz bir aynadır; söylemek caizse, iyilik kalıbındaki Tanrı'ya benzerliğin bütün güzelliğini kabul eder ve mabedin sessizliğinin iyiliğini, elden geldiğince, katıksız olarak kendinde parlatır. Öyleyse kötülük meleklerde de değildir.

Ama günahkârları cezalandırdıkları için kötü müdürler? O zaman suçluları yola getirenler de, kirli kişiyi ilahî sırlardan uzak tutan rahipler de kötü olur. Oysa cezalandırılmak kötülük değildir; cezayı hak etmek kötülüktür. Hak ederek kutsal şeylerden uzak tutulmak da değil, lanetli, kutsallıktan uzak ve lekesiz olanlara yatkın olmamak kötülüktür.

Cinler de tabiatça kötü değildir. Tabiatça kötü olsalardı ne iyiden gelirlerdi, ne var olanlarda bulunurlardı, ne de iyilerden değişmiş olurlardı, çünkü tabiatça ve hep kötü olurlardı. Sonra kendileri için mi kötüdürler, başkaları için mi? Kendileri için ise kendilerini de bozarlar. Başkaları için ise nasıl ve neyi bozarak? Ousia'yı mı, gücü mü, etkinliği mi? Ousia'yı bozuyorlarsa, önce bu tabiata aykırı olamaz; tabiatça bozulmaz olanları bozamazlar, yalnız bozulmayı kabul edenleri bozabilirler. Sonra bu da herkes için ve her bakımdan kötülük değildir. Var olan hiçbir şey de ousia ve tabiat olarak bozulmaz; tabiî düzenin eksikliğiyle, ahengin ve orantının logos'u aynı durumda kalmakta zayıf düşer. Bu zayıflık da tam değildir. Tam olsaydı, bozulmayı da dayanağı da ortadan kaldırırdı; böyle bir bozulma

s369

εἰρηνόδωρος ὑμνεῖται πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων. Διὸ καὶ φίλα τἀγαθὰ, καὶ ἐναρμόνια πάντα, καὶ μιᾶς ζωῆς ἔκγονα, καὶ πρὸς ἕν ἀγαθὸν συντεταγμένα, καὶ προσηνῆ, καὶ ὅμοια, καὶ προσήγορα ἀλλήλοις· ὥστε οὐκ ἐν Θεῷ τὸ κακὸν, καὶ τὸ κακὸν οὐκ ἔνθεον. Ἀλλ´ οὐδὲ ἐκ Θεοῦ τὸ κακόν· ἢ γὰρ οὐκ ἀγαθὸς, ἢ ἀγαθοποιεῖ, καὶ ἀγαθὰ παράγει· καὶ οὖ ποτὲ μὲν, καί τινα, ποτὲ δὲ οὖ, καὶ οὐ πάντα· μεταβολὴν γὰρ ἐν τούτῳ πείσεται καὶ ἀλλοίωσιν, καὶ περὶ αὐτὸ τὸ πάντων θειότατον, τὴν αἰτίαν. Εἰ δὲ ἐν Θεῷ τἀγαθὸν ὕπαρξίς ἐστιν, ἔσται ὁ μεταβάλλων ἐκ τἀγαθοῦ Θεὸς ποτὲ μὲν ὧν, ποτὲ δὲ οὐκ ὤν. Εἰ δὲ μεθέξει τὸ ἀγαθόν ἔχει, καὶ ἐξ ἐτέρου ἕξει, καὶ ποτὲ μὲν ἕξει, ποτὲ δὲ οὐχ ἕξει. Οὐκ ἄρα ἐκ Θεοῦ τὸ κακὸν, οὔτε ἑν Θεῷ, οὔτε ἀπλῶς, οὔτε κατὰ χρόνον. Ἀλλ´ οὔτε ἐν ἀγγέλοις ἐστὶ τὸ κακόν. Εἰ γὰρ ἐξαγγέλλει τὴν ἀγαθότητα τὴν θείαν ὁ ἀγαθοειδὴς ἄγγελος, ἐκεῖνο ὧν κατὰ μέθεξιν δευτέρως, ὅπερ κατ´ αἰτίαν τὸ ἀγγελλόμενον πρώτως, εἰκών ἐστι τοῦ Θεοῦ ὁ ἄγγελος, φανέρωσις τοῦ ἀφανοῦς φωτὸς, ἔσοπτρον ἀκραιφνὲς, διειδέστατον, ἀλώβητον, ἄχραντον, ἀκηλίδωτον, εἰσδεχόμενον ὅλην, εἰ θέμις εἰπεῖν, τὴν ὡραιότητα τῆς ἀγαθοτύπου θεοειδείας, καὶ ἀμιγῶς ἀναλάμπον ἐν ἑαυτῷ, καθάπερ οἷόν τέ ἐστι, τὴν ἀγαθότητα τῆς ἑν ἀδύτοις σιγῆς· οὐκ ἄρα οὐδὲ ἐν ἀγγέλοις ἐστὶ τὸ κακὸν, ἀλλὰ τῷ κολάζειν τοὺς ἁμαρτάνοντάς εἰσι κακοί. Τούτῳ γοῦν τῷ λόγῳ καὶ οἱ σωφρονισταὶ τῶν πλημμελούντων κακοί, καὶ τῶν ἱερέων οἱ τὸν βέβηλον τῶν θείων μυστηρίων ἀπείργοντες. Καίτοι οὐδὲ τὸ κολάζεσθαι κακὸν, ἀλλὰ τὸ ἄξιον γενέσθαι κολάσεως, οὐδὲ τὸ κατ´ ἀξίαν ἀπείργεσθαι τῶν ἱερῶν, ἀλλὰ τὸ ἐναγῆ καὶ ἀνίερον γενέσθαι, καὶ τῶν ἀχράντων ἀνεπιτήδειον. Ἀλλ´ οὔτε οἱ δαίμονες φύσει κακοί· καὶ γὰρ εἰ φύσει κακοὶ, οὔτε ἐκ τἀγαθοῦ, οὕτε ἐν τοῖς οὖσιν οὔτε μὴν ἐξ ἀγαθῶν μετέβαλον, φύσει καὶ ἀεὶ κακοὶ ὄντες. Ἔπειτα ἑαυτοῖς εἰσι κακοὶ, ἢ ἐτέροις; Εἰ μὲν ἑαυτοῖς, καὶ φθείρουσιν ἑαυτούς· εἰ δὲ ἄλλοις, πῶς φθείροντες, ἡ τί φθείροντες; οὐσίαν, ἢ δύναμιν, ἢ ἐνέργειαν; Εἰ μὲν οὐσίαν, πρῶτον μὲν οὐ παρὰ φύσιν· τὰ γὰρ φύσει ἄφθαρτα οὐ φθείρουσιν, ἀλλὰ τὰ δεκτικὰ φθορᾶς. Ἔπειτα οὐδὲ τοῦτο παντὶ καὶ πάντη κακόν· ἀλλ´ οὐδὲ φθείρεταί τι τῶν ὄντων, καθ´ ὃ οὐσία καὶ φύσις, ἀλλὰ τῇ ἐλλείψει τῆς κατὰ φύσιν τάξεως, ὁ τῆς ἀρμονίας καὶ τῆς συμμετρίας λόγος ἀσθενεῖ μένειν ὡσαύτως ἔχων. Ἡ δὲ ἀσθένεια οὐ παντελής· εἰ γὰρ παντελὴς, καὶ τὴν φθορὰν, καὶ τὸ ὑποκείμενον ἀνεῖλε, καὶ ἔσται ἡ τοιαύτη φθορὰ

s370kendi kendini de bozardı. Dolayısıyla böyle bir şey kötülük değil, eksik iyidir; çünkü iyiden büsbütün yoksun olan, var olanlarda bulunmaz. Gücün ve etkinliğin bozulması için de aynı şey söylenir.

Sonra, Tanrı'dan doğmuş cinler nasıl kötüdür? İyi, iyiler meydana getirir ve var eder. Biri şöyle diyebilir: Yine de kötü diye anılırlar. Ama var oldukları şey bakımından değil — çünkü iyiden gelirler ve iyi bir ousia almışlardır —, Kutsal Sözler'in dediği gibi "kendi yerlerini koruyamayarak", var olmadıkları şey bakımından. Söyle bana, ilahî iyilerin meleke ve etkinliğinin durmasından başka cinlerin kötüleştiğini hangi anlamda söyleriz?

Ayrıca cinler tabiatça kötüyse hep kötüdürler. Oysa kötülük kararsızdır. Hep aynı durumda kalıyorlarsa kötü değildirler, çünkü hep aynı olmak iyiye özgüdür. Hep kötü değillerse tabiatça kötü değildirler, meleksi iyilerden yoksun oldukları için kötüdürler. İyiden büsbütün nasipsiz de değildirler, çünkü vardırlar, yaşarlar, kavrarlar ve kısacası onlarda bir özlem hareketi vardır. Tabiî etkinliklerinde zayıf düştükleri için kötü oldukları söylenir. Demek ki onlar için kötülük sapma, kendilerine uygun olanların dışına çıkma, hedefe ulaşamama, yetkinleşememe, güçsüzlük, içlerindeki yetkinliği koruyan gücün zayıflığı, ondan kaçış ve düşüştür.

Dahası, cinlerdeki kötülük nedir? Akılsız öfke, nous'suz şehvet, atılgan hayal. Ama bunlar cinlerde bulunsa da büsbütün, her şey için, kendi başlarına kötü değildir. Çünkü başka canlılarda kötü olan, bunlara sahip olmak değil, bunların ortadan kalkması ve bozulmasıdır. Bunlara sahip olmak, bunlara sahip canlının tabiatını korur ve var eder. Öyleyse cin soyu tabiatına göre olduğu şey bakımından değil, olmadığı şey bakımından kötüdür. Onlara verilen bütün iyi değişmemiş, kendileri verilen bütün iyiden düşmüşlerdir. Onlara verilen meleksi armağanların değiştiğini de asla söylemeyiz; bunlar eksiksiz ve baştan başa parlaktır, ama kendileri iyiyi görme güçlerini kapatarak onları görmezler.

Dolayısıyla var oldukları şey bakımından iyiden gelirler ve iyidirler; var olmaya, yaşamaya ve kavramaya özlem duyarak, var olanlara özlem duydukları için güzele ve iyiye özlem duyarlar. Kendilerine uygun iyilerden yoksunlukla, kaçışla ve düşüşle kötü diye anılırlar; olmadıkları şey bakımından kötüdürler ve var olmayana özlem duyarak kötülüğe özlem duyarlar.

s370

καὶ ἑαυτῆς φθορά· ὥστε τὸ τοιοῦτον οὐ κακὸν, ἀλλ´ ἐλλειπὲς ἀγαθόν· τὸ γὰρ πάντη ἄμοιρον τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτε ἐν τοῖς οὖσιν ἔσται· καὶ περὶ τῆς εἰς δύναμιν καὶ ἑνέργειαν φθορᾶς ὁ αὐτὸς λόγος. Εἰτα, πῶς οἱ ἐκ Θεοῦ γενόμενοι δαίμονές εἰσι κακοί; Τὸ γὰρ ἀγαθὸν ἀγαθὰ παράγει καὶ ὑφίστησι. Καίτοι, λέγονται κακοὶ, φαίη τις ἂν, ἀλλ´ οὐ καθ´ ὅ εἰσιν, ἐκ τἀγαθοῦ γάρ εἰσι, καὶ ἀγαθήν ἔλαχον οὐσίαν· ἀλλὰ καθ´ ὅ οὐκ εἰσὶν, ἀσθενήσαντες, ὥς τὰ Λόγιά φησι, τηρῆσαι τὴν ἑαυτῶν ἀρχήν. Ἐν τίνι γὰρ, εἰπέ μοι, κακύνεσθαί φαμεν τοὺς δαίμονας, εἰ μὴ ἐν τῆ παύσει τῆς τῶν θείων ἀγαθῶν ἕξεως καὶ ἐνεργείας; ἄλλως τε, εἰ φύσει κακοὶ οἱ δαίμονες, ἀεὶ κακοί· καίτοι τὸ κακὸν ἄστατόν ἐστιν. Οὐκοῦν, εἰ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσιν, οὐ κακοί· τὸ γὰρ ἀεὶ ταὐτὸν τοῦ ἀγαθοῦ ἴδιον. Εἰ δὲ οὐκ ἀεὶ κακοὶ, οὐ φύσει κακοὶ, ἀλλ´ ἐνδείᾳ τῶν ἀγγελικῶν ἀγαθῶν. Καὶ οὐ πάντη ἄμοιροι τοῦ ἁγαθοῦ, καθ´ ὃ καὶ εἰσὶ, καὶ ζῶσι, καὶ νοοῦσι, καὶ ὅλως ἐστί τις ἐν αὐτοῖς ἐφέσεως κίνησις· κακοὶ δὲ εἶναι λέγονται διὰ τὸ ἀσθενεῖν περὶ τὴν κατὰ φύσιν ἐνέργειαν. Παρατροπὴ οὖν ἐστιν αὐτοῖς τὸ κακὸν, καὶ τῶν προσηκόντων αὐτοῖς ἔκβασις, καὶ ἀτευξία, καὶ ἀτέλεια, καὶ ἀδυναμία, καὶ τῆς σωζούσης τὴν ἐν αὐτοῖς τελειότητα δυνάμεως ἀσθένεια καὶ ἀποφυγὴ καὶ ἀπόπτωσις. Ἅλλως τε, τί τὸ ἐν δαίμοσι κακόν; Θυμὸς ἄλογος, ἄνους ἐπιθυμία, φαντασία προπετής. Ἀλλὰ ταῦτα, εἰ καὶ ἐν δαίμοσιν εἰσὶν, οὐ πάντη, οὐδὲ ἐπὶ πάντων, οὐδὲ αὐτὰ καθ´ αὐτὰ κακά. Καὶ γὰρ ἐφ´ ἐτέρων ζώων οὐχ ἡ σχέσις τούτων, ἀλλ´ ἡ ἀναίρεσίς ἐστι καὶ φθορὰ τῷ ζώῳ·, καὶ κακόν· ἡ δὲ σχέσις σώζει καὶ εἶναι ποιεῖ τὴν ταῦτα ἔχουσαν τοῦ ζώου φύσιν. Οὐκ ἁρα κακὸν τὸ δαιμόνιον φῦλον, ᾗ ἐστι κατὰ φύσιν, ἀλλ´ ᾗ οὐκ ἔστι. Καὶ οὐκ ἠλλοιώθη τὸ δοθὲν αὐτοῖς ὅλον ἀγαθὸν, ἀλλ´ αὐτοὶ τοῦ δοθέντος ἀποπεπτώκασιν ὅλου ἀγαθοῦ. Καὶ τὰς δοθείσας αὐτοῖς ἀγγελικὰς δωρεὰς, οὐ μήποτε αὐτὰς ἠλλοιῶσθαί φαμεν· ἀλλ´ εἰσὶ καὶ ὁλόκληροι, καὶ παμφαεῖς εἰσι, κἂν αὐτοὶ μὴ ὁρῶσιν, ἀπομύσαντες αὐτῶν· τὰς ἀγαθοπτικὰς δυνάμεις. Ὥστε ὅ εἰσι, καὶ ἐκ τἀγαθοῦ εἰσι, καὶ ἀγαθοί, καὶ τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐφίενται, τοῦ εἶναι, καὶ ζῇν, καὶ νοεῖν, τῶν ὄντων ἐφιέμενοι· καὶ τῇ στερήσει, καὶ ἀποφυγῇ, καὶ ἀποπτώσει τῶν προσηκόντων αὐτοῖς ἀγαθῶν, λέγονται κακοί· καί εἰσι κακοὶ, καθ´ ὃ οὐκ εἰσί· καὶ τοῦ μὴ ὄντος ἐφιέμενοι, τοῦ κακοῦ ἐφίενται.

s371[Kötülük ruhlarda da değildir. Ruhlar kötülüklerle ilgilenip onları iyiye benzer bir tarzda ve takdirle gideriyorsa,] bu kötülük değil iyiliktir ve kötülüğü bile iyileştiren iyiden gelir. Ruhların kötüleştiğini söylersek, iyi meleke ve etkinliklerin eksikliğinden, kendi zayıflıkları yüzünden hedefe ulaşamayıp kaymalarından başka neyde kötüleşirler? Nitekim çevremizdeki havanın da ışığın eksikliği ve yokluğu yüzünden karardığını söyleriz; ışık ise, karanlığı bile aydınlatan olarak, hep ışıktır. Öyleyse kötülük ne cinlerde ne bizde var olan bir kötülük olarak bulunur; kendimize ait iyilerin yetkinliğinin eksikliği ve yoksulluğu olarak bulunur.

Kötülük akılsız hayvanlarda da değildir. Öfkeyi, şehveti ve kötü denilen ama tabiatları gereği düpedüz kötü olmayan ötekileri kaldırırsan [hayvan tabiatını yok edersin]: Aslan yiğitliğini ve gururunu yitirirse aslan olmaz. Köpek herkese yumuşak davranırsa köpek olmaz; çünkü köpeğin özelliği bekçilik, tanıdığı yakınına yaklaşmak, yabancıyı kovmaktır. Dolayısıyla tabiatın bozulmaması kötülük değildir; tabiatın bozulması, tabiî melekelerin, etkinliklerin ve güçlerin zayıflığı ve eksikliğidir. Oluş yoluyla olan her şey yetkinliğini zamanda buluyorsa, yetkin olmayan da büsbütün bütün tabiata aykırı değildir.

Kötülük bütün tabiatta da değildir. Çünkü bütün tabiî logos'lar genel tabiattan geliyorsa, ona zıt hiçbir şey yoktur. Tek tek tabiatlar için ise bir şey tabiata uygun, bir şey tabiata aykırı olacaktır. Birine göre tabiata aykırı olan başka, ötekine göre başkadır; birine uygun olan öbürüne aykırıdır. Tabiatın kötülüğü tabiata aykırı olan, yani tabiata ait şeylerden yoksunluktur. Dolayısıyla kötü bir tabiat yoktur; tabiat için kötü olan, kendi tabiatına ait şeyleri yerine getirememektir.

Kötülük cisimlerde de değildir. Çirkinlik ve hastalık biçimin eksikliği ve düzenin yoksunluğudur. Bu da büsbütün kötülük değil, daha az güzelliktir. Çünkü güzelliğin, biçimin ve düzenin tam çözülmesi olsaydı cisim de yok olurdu. Cismin de ruhtaki ahlâksızlığın sebebi olmadığı, ahlâksızlığın cisim olmadan da, cinlerde olduğu gibi, bulunabilmesinden bellidir. Çünkü nous'lar, ruhlar ve cisimler için kötülük budur: Kendine ait iyilerin melekesinin zayıflığı ve ondan düşüş.

s371

⟦...⟧ τοῦτο οὐ κακὸν, ἀλλ´ ἀγαθὸν, καὶ ἐκ τἀγαθοῦ, τοῦ καὶ τὸ κακὸν ἀγαθύνοντος. Εἰ δὲ τὸ κακύνεσθαι ψυχάς φαμεν, ἐν τίνι κακύνονται, εἰ μὴ ἐν τῇ τῶν ἀγαθῶν ἕξεων καὶ ἐνεργειῶν ἐλλείψει, καὶ δι´ οἰκείαν ἀσθένειαν ἀτευξίᾳ καὶ ἀπολισθήσει; καὶ γὰρ καὶ τὸν ἀέρα τὸν περὶ ἡμᾶς ἐσκοτῶσθαί φαμεν ἐλλείψει καὶ ἀπουσίᾳ φωτός· αὐτὸ δὲ τὸ φῶς ἀεὶ φῶς ἐστι τὸ καὶ τὸ σκότος φωτίζον. Οὐκ ἄρα οὕτε ἐν δαίμοσιν, οὔτε ἐν ἡμῖν τὸ κακὸν, ὡς ὃν κακὸν, ἀλλ´ ὡς ἔλλειψις καὶ ἐρημία τῆς τῶν οἰκείων ἀγαθῶν τελειότητος. Ἀλλ´ οὐδὲ ἐν ζώοις ἀλόγοις ἑστὶ τὸ κακόν. Εἰ γὰρ ἀνέλῃς θυμὸν, καὶ ἐπιθυμίαν, καὶ τᾶλλα, ὅσα λέγεται, καὶ οὐκ ἔστιν ἀπλῶς τῇ ἑαυτῶν φύσει κακά· τὸ μὲν ἁδρὸν καὶ γαῦρον ὁ λέων ἀπολέσας, οὐδὲ λέων ἔσται· προσηνὴς δὲ πᾶσι γενόμενος ὁ κύων, οὐκ ἕσται κύων, εἴπερ κυνὸς τὸ φυλακτικὸν, καὶ τὸ προσίεσθαι μὲν τὸ οἰκεῖον, ἀπελαύνειν δὲ τὸ ἀλλότριον. Ὥστε τὸ μὴ φθείρεσθαι τὴν φύσιν οὐ κακὸν, φθορὰ δὲ φύσεως ἀσθένεια καὶ ἔλλειψις τῶν φυσικῶν ἕξεων, καὶ ἐνεργειῶν καὶ δυνάμεων. Καὶ εἰ πάντα τὰ διὰ γενέσεως ἐν χρόνῳ ἔχει τὸ τέλειον, οὐδὲ τὸ ἁτελὲς πάντη παρὰ πᾶσαν τὴν φύσιν. Ἀλλ´ οὐδὲ ἐν τῇ ὅλη φύσει τὸ κακόν. Εἰ γὰρ οἱ πάντες φυσικοὶ λόγοι παρὰ τῆς καθόλου φύσεως, οὐδέν ἐστιν αὐτῇ τὸ ἐναντίον· τῇ καθ´ ἕκαστον δὲ, τὸ μὲν κατὰ φύσιν ἔσται, τὸ δὲ οὐ κατὰ φύσιν. Ἄλλῃ γὰρ ἄλλο παρὰ φύσιν· καὶ τὸ τῇδε κατὰ φύσιν, τῇ δὲ παρὰ φύσιν. Φύσεως δὲ κακία τὸ παρὰ φύσιν, ἡ στέρησις τῶν τῆς φύσεως. Ὥστε οὐκ ἕστι κακὴ φύσις, ἀλλὰ τοῦτο τῇ φύσει κακὸν, τὸ ἀδυνατεῖν τὰ τῆς οἰκείας φύσεως ἐκτελεῖν. Ἀλλ´ οὐδὲ ἐν σώμασι τὸ κακόν. Αἷσχος γὰρ καὶ νόσος ἔλλειψις εἶδους καὶ στέρησις τάξεως· τοῦτο δὲ οὐ πάντη κακὸν, ἀλλ´ ἠττον καλόν· εἰ γὰρ παντελὴς γένοιτο λύσις κάλλους, καὶ εἴδους, καὶ τάξεως, οἰχήσεται καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα. Ὅτι δὲ οὐδὲ κακίας αἴτιον τῇ ψυχῇ τὸ σῶμα, δῆλον ἐκ τοῦ δυνατὸν εἶναι καὶ ἄνευ σώματος παρυφίστασθαι κακίαν, ὥσπερ ἐν δαίμοσι· τοῦτο γάρ ἐστι καὶ νοῖς, καὶ ψυχαῖς, καὶ σώμασι κακὸν, ἡ τῆς ἕξεως τῶν οἰκείων ἀγαθῶν ἀσθένεια καὶ ἀπόπτωσις.

s372Çok tekrarlanan "Kötülük, denildiği gibi, maddededir, madde olduğu için" sözü de doğru değildir. Çünkü madde de düzene, güzelliğe ve biçime pay alır. Bunların dışında madde kendi başına niteliksiz ve biçimsizse, kendi başına etkilenme gücü bile olmayan madde nasıl bir şey yapabilir? Hem madde nasıl kötülük olabilir? Hiçbir şekilde hiçbir yerde yoksa ne iyidir ne kötüdür. Bir şekilde varsa ve var olan her şey iyiden geliyorsa, o da iyiden gelir. Ya iyi kötülüğü yapar, ya kötülük iyiden geldiği için iyidir; ya kötülük iyiyi yapar, ya iyi kötülükten geldiği için kötüdür. Ya da yine iki ilke vardır ve bunlar da başka tek bir tepeye bağlıdır.

Maddenin bütün evrenin tamamlanması için zorunlu olduğunu söylüyorlarsa, madde nasıl kötülük olur? Çünkü kötülük başka, zorunlu olan başkadır. İyi kötülükten bir şeyi oluşa nasıl getirir? İyiye muhtaç olan nasıl kötü olur? Çünkü kötülük iyinin tabiatından kaçar. Kötü olan madde tabiatı nasıl doğurur ve besler? Kötülük kötülük olarak hiçbir şeyi ne doğurur, ne besler, ne yapar, ne de korur.

Maddenin ruhlarda ahlâksızlık yapmadığını, ama onları kendine çektiğini söylerlerse, bu nasıl doğru olur? Çünkü ruhların birçoğu iyiye bakar. Madde onları kesinlikle kötülüğe çekseydi bu nasıl olurdu? Dolayısıyla ruhlarda kötülük maddeden değil, düzensiz ve yanlış hareketten gelir. Bunun da maddeyi izlediğini, kendi başına duramayanlar için kararsız maddenin zorunlu olduğunu söylerlerse, kötülük nasıl zorunlu, zorunlu olan nasıl kötü olur?

Yoksunluğun kendi gücüyle iyiyle savaştığını söylememiz de doğru değildir. Çünkü tam yoksunluk tamamen güçsüzdür. Kısmî yoksunluğun gücü ise yoksunluk olduğu için değil, tam yoksunluk olmadığı içindir. İyinin yoksunluğu kısmî iken henüz kötülük yoktur; tam olduğunda ise kötülüğün tabiatı da gitmiştir.

Kısacası, iyi tek ve bütün sebepten, kötülük ise çok ve kısmî eksikliklerden gelir. Tanrı kötülüğü iyi olarak bilir; onda kötülüklerin sebepleri iyilik yapan güçlerdir. Kötülük ebedîyse, yaratıyorsa, gücü varsa, varsa ve iş görüyorsa, bunları nereden alır? Ya

s372

Ἀλλ´ οὐδὲ τὸ πολυθρύλλητον· «Ἐν ὕλῃ τὸ κακὸν, ὡς φασι, καθ´ ὃ ὕλη·» καὶ γὰρ καὶ αὐτὴ τοῦ κόσμου καὶ κάλλους καὶ εἴδους ἔχει μετουσίαν. Εἰ δὲ τούτων ἐκτὸς οὖσα ἡ ὕλη, καθ´ ἑαυτὴν ἄποιός ἐστι καὶ ἀνείδεος, πῶς ποιεῖ τι ἡ ὕλη, ἡ μηδὲ τὸ πάσχειν δύνασθαι καθ´ ἑαυτὴν ἕχουσα; Ἄλλως τε, πῶς ἡ ὄλη κακόν; Εἰ μὲν γὰρ οὐδαμῆ οὐδαμῶς ἐστιν, οὔτε ἀγαθὸν οὔτε κακόν· εἰ δέ πως ὃν, τὰ δὲ ὄντα πάντα ἐκ τἀγαθοῦ, καὶ αὐτὴ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ἂν εἴη, καὶ ἣ τὸ ἀγαθὸν τοῦ κακοῦ ποιητικὸν, ἢ τὸ κακὸν, ὡς ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ὃν, ἀγαθόν· ἢ τὸ κακὸν τοῦ ἀγαθοῦ ποιητικὸν, ἢ καὶ τὸ ἀγαθὸν, ὡς ἐκ τοῦ κακοῦ, κακόν. Ἠ δύο αὖθις ἀρχαὶ, καὶ αὐται ἄλλης μιᾶς ἐξημμέναι κορυφῆς. Εἰ δὲ ἀναγκαίαν φασὶ τὴν ὕλην πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ παντὸς κόσμου, πῶς ἡ ὕλη κακόν; ἄλλο γὰρ τὸ κακὸν, καὶ ἄλλο τὸ ἀναγκαῖον, Πῶς δὲ ὁ ἀγαθὸς ἐκ τοῦ κακοῦ παράγει τινὰ πρὸς γένεσιν· ἢ πῶς κακὸν τὸ τοῦ ἀγαθοῦ δεόμενον· φεύγει γὰρ τὴν τοῦ ἁγαθοῦ φύσιν τὸ κακόν. Πῶς δὲ γεννᾷ καὶ τρέφει τὴν φύσιν ἡ ὕλη κακὴ οὐσα; τὸ γὰρ κακὸν, ᾗ κακὸν, οὐδενός ἑστι γεννητικὸν, ἢ θρεπτικὸν, ἢ ὅλως ποιητικὸν, ἢ σωστικόν. Εἰ δὲ φαῖεν, αὐτὴν μὲν οὐ ποιεῖν κακίαν ἐν ψυχαῖς, ἐφέλκεσθαι δὲ αὐτὰς, πῶς ἔσται τοῦτο ἀληθές; πολλαὶ γὰρ αὐτῶν εἰς τὸ ἁγαθὸν βλέπουσι. Καίτοι πῶς ἐγίνετο τοῦτο τῆς ὕλης πάντως αὐτὰς εἰς τὸ κακὸν ἐφελκομένης; Ὥστε οὐκ ἐξ ὕλης ἐν ψυχαῖς τὸ κακὸν, ἀλλ´ ἐξ ἀτάκτου καὶ πλημμελοῦς κινήσεως. Εἰ δὲ καὶ τοῦτό φασι, τῇ ὕλῃ πάντως ἕπεσθαι, καὶ ἀναγκαία ἡ ἄστατος ὕλη τοῖς ἐφ´ ἑαυτῶν ἰδρῦσθαι μὴ δυναμένοις, πῶς τὸ κακὸν ἀναγκαῖον, ἢ τὸ ἀναγκαῖον κακόν; Ἀλλ´ οὐδὲ τοῦτο, ὅ φαμεν, ἡ στέρησις κατὰ δύναμιν οἰκείαν μάχεται· τῷ ἀγαθῷ· ἡ γὰρ παντελὴς στέρησις, καθόλου ἀδύναμος· ἡ δὲ μερικὴ, οὐ καθ’´ ὃ στέρησις, ἔχει τὴν δύναμιν, ἀλλὰ καθ´ ὃ οὐ παντελής ἐστι στέρησις. Στερήσεως γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ μερικῆς οὑσης, οὔπω κακόν· καὶ γενομένης, καὶ ἡ τοῦ κακοῦ φύσις ἀπελήλυθε. Συνελόντι δὲ φάναι, τὸ ἀγαθὸν ἐκ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ὅλης αἰτίας· τὸ δὲ κακὸν ἐκ πολλῶν καὶ μερικῶν ἐλλείψεων. Οἶδεν ὁ Θεὸς τὸ κακὸν ᾗ ἀγαθόν, καὶ παρ´ αὐτῷ αἱ αἰτίαι τῶν κακῶν, δυνάμεις εἰσὶν ἀγαθοποιοί. Εἰ δὲ τὸ κακὸν ἀδιον, καὶ δημιουργεῖ, καὶ δύναται, καὶ ἔστι, καὶ δρᾷ, πόθεν αὐτῷ ταῦτα; ἢ

s373iyiden mi? Ya da iyi kötülükten mi? Ya da ikisi de başka bir sebepten mi? Tabiata uygun her şey belli bir sebepten doğar. Kötülük sebepsiz ve sınırsızsa tabiata uygun değildir. Çünkü tabiatta tabiata aykırı olan yoktur, sanatta sanatsızlığın logos'u da yoktur.

Ruh kötülüklerin sebebi midir, ateşin ısıtmanın sebebi olması gibi? Dokunduğu her şeyi ahlâksızlıkla mı doldurur? Yoksa ruhun tabiatı iyidir de etkinlikleriyle bir öyle bir böyle mi olur? Tabiatça ve varlığı kötüyse, bu varlık ona nereden gelir? Bütün var olanları yaratan iyi sebepten mi? Ondan geliyorsa, ousia'ca nasıl kötü olur? Çünkü ondan doğan her şey iyidir. Etkinlikleriyle kötüyse, bu da değişmez değildir. Yoksa, kendisi de iyiye benzer olmadan faziletler nereden gelirdi? Geriye şu kalır: Kötülük [iyinin zayıflığı ve eksikliğidir.]

İyilerin sebebi birdir. Kötülük iyiye zıtsa, kötülüğün sebepleri çoktur. Ama kötülükleri yapanlar logos'lar ve güçler değil, güçsüzlük, zayıflık ve benzemeyenlerin ölçüsüz karışımıdır. Kötülükler kımıldamayan ve hep aynı durumda olan şeyler de değildir; sonsuz ve sınırsızdır, başkalarında sürüklenir, onlar da sonsuzdur.

Bütün kötülüklerin de başlangıcı ve gayesi iyi olacaktır. Çünkü iyi olan her şey de karşıtları da iyi için yapılır. Bunları da iyiye özlem duyarak yaparız; kimse kötülüğe bakarak yaptığını yapmaz. Bu yüzden kötülüğün dayanağı yoktur, yalnız yan varlığı vardır; kendisi için değil, iyi için meydana gelir. Kötülüğe varlık, araz olarak, başkası aracılığıyla ve kendi ilkesi olmadan verilmelidir. Dolayısıyla olan şey iyi için olduğundan doğru görünür, ama gerçekte doğru değildir, çünkü iyi olmayanı iyi sanırız. Özlenen başka, olan başkadır, bu gösterildi.

Öyleyse kötülük yolun, hedefin, tabiatın, sebebin, ilkenin, gayenin, sınırın, iradenin ve dayanağın dışındadır. Dolayısıyla kötülük yoksunluktur, eksikliktir, zayıflıktır, ölçüsüzlüktür, ıskalamadır; hedefsiz, güzelliksiz, hayatsız, nous'suz, logos'suz, yetkinleşmemiş, dayanaksız, sebepsiz, sınırsız, kısır, atıl, güçsüz, düzensiz, benzemez, sonsuz, karanlık, ousia'sız, kendisi hiçbir şekilde hiçbir yerde hiçbir şey olmayandır.

İyiyle karışmadan kötülüğün gücü nasıl olur? Çünkü iyiden büsbütün yoksun olan

s373

ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ; ἢ τῷ ἀγαθῷ ἐκ τοῦ κακοῦ; ἡ ἀμφοῖν ἐξ ἄλλης αἰτίας; Πᾶν τὸ κατὰ φύσιν ἐξ αἰτίας ὡρισμένης γεννᾶται· εἰ δὲ τὸ κακὸν ἀναίτιον καὶ ἀόριστον, οὐ κατὰ φύσιν· οὐδὲ γὰρ ἐν τῇ φύσει τὸ παρὰ φύσιν, οὐδὲ ἀτεχνίας ἐν τῇ τέχνῃ λόγος. Ἄρα ἡ ψυχὴ τῶν κακῶν αἰτία, καθάπερ τὸ πῦρ τοῦ θερμαίνειν, καὶ πάντα οἷς ἂν γειτνιάσῃ, κακίας ἀναπίμπλησιν; ἢ ἀγαθὴ μὲν ἡ τῆς ψυχῆς φύσις, ταῖς δὲ ἐνεργείαις, ποτὲ μὲν οὔτως ἔχει, ποτὲ δὲ οὔτως; Εἰ μὲν φύσει καὶ τὸ εἶναι αὐτῆς κακὸν, καὶ πόθεν αὐτῇ τὸ εἶναι; ἢ ἐκ τῆς δημιουργικῆς τῶν ὅλων ὄντων ἁγαθῆς αἰτίας; Ἀλλ´ εἰ ἐκ ταύτης, πῶς κατ´ οὐσίαν κακόν; ἀγαθὰ γὰρ πάντα ταύτης ἔκγονα. Εἰ δὲ ταῖς ἐνεργείαις, οὐδὲ τοῦτο ἀμετάβλητον· εἰ δὲ μὴ, πόθεν αἱ ἀρεταὶ, μὴ καὶ ἀγαθοειδοῦς αὐτῆς γινομένης; Λείπεται ἄρα, τὸ κακὸν ⟦...⟧ Τῶν ἀγαθῶν τὸ αἴτιον ἕν. Εἰ τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν ἐναντίον, τοῦ κακοῦ τὰ αἴτια πολλά· οὐ μὴν τὰ ποιητικὰ τῶν κακῶν, λόγοι καὶ δυνάμεις, ἀλλ´ ἀδυναμία, καὶ ἀσθένεια, καὶ μίξις τῶν ἀνομοίων ἀσύμμετρος. Οὔτε ἀκίνητα καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντα τὰ κακἀ, ἀλλ´ ἄπειρα, καὶ ἀόριστα, καὶ ἐν ἄλλοις φερόμενα, καὶ τούτοις ἀπείροις. Πάντων καὶ τῶν κακῶν ἀρχὴ καὶ τέλος ἔσται τὸ ἀγαθόν· τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ ἕνεκα πάντα καὶ ὅσα ἀγαθὰ, καὶ ὅσα ἐναντία· καὶ γὰρ καὶ ταῦτα πράττομεν τὸ ἀγαθὸν ποθοῦντες· οὐδεὶς γὰρ εἰς τὸ κακὸν ἀποβλέπων ποιεῖ ἃ ποιεῖ· διὸ οὔτε ὑπόστασιν ἔχει τὸ κακὸν, ἀλλὰ παρυπόστασιν, τοῦ ἀγαθοῦ ἕνεκα καὶ οὐχ ἑαυτοῦ γινόμενον. Τῷ κακῷ τὸ εἶναι θετέον κατὰ συμβεβηκὸς καὶ δι´ ἄλλο, καὶ οὐκ ἐξ ἀρχῆς οἰκείας· ὥστε τὸ γιγνόμενον, ὁρθὸν μὲν εἶναι δοκεῖν, ὅτι τοῦ ἀγαθοῦ ἕνεκα γίνεται τῷ ὄντι δὲ οὐκ ὁρθὸν εἰναι, διότι τὸ μὴ ἀγαθὸν ἀγαθὸν οἰόμεθα. Δέδεικται ἄλλο τὸ ἐφετὸν, καὶ ἄλλο τὸ γινόμενον. Οὐκοῦν τὸ κακὸν παρὰ τὴν ὁδὸν, καὶ παρὰ τὸν σκοπὸν, καὶ παρὰ τὴν φύσιν, καὶ παρὰ τὴν αἰτίαν, καὶ παρὰ τὴν ἀρχὴν, καὶ παρὰ τὸ τέλος, καὶ παρὰ τὸν ὁρον, καὶ παρὰ τὴν βούλησιν, καὶ παρὰ τὴν ὑπόστασιν. Στέρησις ἄρα ἐστὶ τὸ κακὸν, καὶ ἔλλειψις, καὶ ἀσθένεια, καὶ ἀσυμμετρία, καὶ ἀμαρτία, καὶ ἄσκοπον, καὶ ἀκαλλὲς, καὶ ἄζωον, καὶ ἄνουν, καὶ ἄλογον, καὶ ἀτελὲς, καὶ ἀνίδρυτον, καὶ ἀναίτιον, καὶ ἀόριστον, καὶ ἄγονον, καὶ ἀργὸν καὶ ἀδρανὲς, καὶ ἄτακτον, καὶ ἀνόμοιον, καὶ ἄπειρον, καὶ σκοτεινὸν, καὶ ἁνούσιον, καὶ αὐτὸ μηδαμῶς μηδαμῆ μηδὲν ὄν. Πῶς ὅλως δύναταί τι τὸ κακὸν τῇ πρὸς τὸ ἀγαθὸν μίξει; τὸ γὰρ πάντη τοῦ ἀγαθοῦ ἄμοιρον

s374ne bir şeydir, ne de bir şey yapabilir. İyi var olan, istenen, güçlü ve etkin ise, ousia'dan, iradeden, güçten ve etkinlikten yoksun olan, iyiye zıt olan nasıl bir şey yapabilir? Her şey herkes için, her bakımdan, aynı bakımdan kötülük değildir. Cin için kötülük iyiye benzer nous'un dışında olmaktır, ruh için logos'un dışında, cisim için tabiatın dışında olmak.

Takdir varken kötülükler nasıl olur? Kötülük kötülük olarak ne var olandır ne de var olanlardadır. Var olanların hiçbiri de takdirin dışında değildir; çünkü iyiyle karışmamış kötülük diye var olan bir şey yoktur. Var olanların hiçbiri iyiden payı olmayan değilse, kötülük iyinin eksikliğiyse ve var olanların hiçbiri iyiden büsbütün yoksun değilse, ilahî takdir bütün var olanlardadır ve var olanların hiçbiri onun dışında değildir. Takdir olan kötülükleri de iyiliğine yaraşır biçimde, onların kendilerinin ya da başkalarının, özel ya da genel faydasına kullanır ve var olanların her birini kendine uygun bir tarzda gözetir. Bu yüzden, takdirin bizi istemesek de fazilete götürmesi gerektiğini söyleyen çoğunluğun boş sözünü kabul etmeyeceğiz. Çünkü tabiatı bozmak takdirin işi değildir. Takdir olarak her birinin tabiatını koruduğundan, kendiliğinden hareket edenleri kendiliğinden hareket edenler olarak gözetir; bütünü de tek tek olanları da, her birine ve bütüne uygun olarak, takdir edilenlerin tabiatı bütün ve türlü türlü takdirin her birine ölçüsünce verdiği takdir edici iyilikleri alabildiği ölçüde gözetir.

Öyleyse kötülük var olan değildir ve kötülük var olanlarda da değildir. Çünkü kötülük kötülük olarak hiçbir yerde yoktur; kötülüğün olması güçten değil, zayıflıktan gelir. Cinlerde var olan şey hem iyiden gelir hem iyidir. Onlarda kötülük kendilerine ait iyilerden düşüşten, özdeşlikle ve melekeyle ilgili değişmeden, kendilerine uygun melek yetkinliğinin zayıflığından doğar. Var olmaya, yaşamaya ve kavramaya özlem duydukları ölçüde iyiye özlem duyarlar. İyiye özlem duymadıkları ölçüde ise var olmayana özlem duyarlar. Bu da özlem değil, gerçek özlemin ıskalanmasıdır.

s374

οὔτε ἐστί τι, οὔτε δύναται. Καὶ γὰρ εἰ τὸ ἀγαθὸν καὶ ὄν ἐστι, καὶ βουλητὸν, καὶ ἐνδύναμον, καὶ δραστήριον, πῶς δυνήσεταί τι τὸ ἐναντίον τἀγαθῷ, τὸ οὐσίας καὶ βουλήσεως, καὶ δυνάμεως, καὶ ἐνεργείας ἐστερημένον; Οὐ πάντα πᾶσι καὶ πάντη τὰ αὐτὰ κατὰ τὸ αὐτὸ κακά. Δαίμονι κακὸν, τὸ παρὰ τὸν ἀγαθοειδῆ νοῦν εἶναι· ψυχῇ, τὸ παρὰ λόγον σώματι, τὸ παρὰ φύσιν. Πῶς ὅλως τὰ κακὰ Προνοίας οὕσης; Οὐκ ἔστι τὸ κακὸν, ᾗ κακὸν, οὔτε ὄν, οὔτε ἐν τοῖς οὖσι. Καὶ οὐδὲν τῶν ὄντων ἐστὶν ἀπρονόητον· οὐδὲ γάρ ἐστι τὸ κακὸν ὄν, ἀμιγὲς ὑπάρχον τοῦ ἀγαθοῦ. Καὶ εἰ μηδὲν τῶν ὄντων ἀμέτοχον τοῦ ἀγαθοῦ, κακὸν δὲ ἡ ἔλλειψις τοῦ ἀγαθοῦ, οὐδὲν δὲ τῶν ὄντων ἐστέρηται καθόλου τοῦ ἀγαθοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς οὖσιν ἡ θεία Πρόνοια, καὶ οὐδὲν των ὄντων ἀπρονόητον· ἀλλὰ καὶ τοῖς γινομένοις κακοῖς ἀγαθοπρεπῶς ἡ Πρόνοια κέχρηται, πρὸς τὴν αὐτῶν, ἢ ἄλλων, ἢ ἰδικὴν ἢ κοινὴν ὡφέλειαν, καὶ οἰκείως ἐκάστου τῶν ὄντων προνοεῖ. Διὸ καὶ τὸν εἰκαῖον τῶν πολλῶν οὐκ ἀποδεξόμεθα λόγον, οἱ χρῆναί φασι τὴν Πρόνοιαν καὶ ἄκοντας ἡμᾶς ἐπὶ τὴν ἀρετὴν ἄγειν· τὸ γὰρ φθεῖραι φύσιν οὐκ ἔστι Προνοίας. Ὅθεν ὡς Πρόνοια τῆς ἑκάστου φύσεως σωστικὴ, τῶν αὐτοκινήτων ὡς αὐτοκινήτων προνοεῖ, καὶ τῶν ὅλων καὶ τῶν καθ´ ἕκαστον οἰκείως ὅλῳ καὶ ἐκάστῳ, καθ´ ἕσον ἡ τῶν προνοουμένων φύσις ἐπιδέχεται τὰς τῆς ἄλης καὶ παντοδαπῆς προνοίας ἐκδιδομένας ἀναλόγως ἑκάστῳ προνοητικὰς ἀγαθότητας. Οὐκ ἄρα ὃν τὸ κακὸν, οὐδὲ ἐν τοῖς οὖσι τὸ κακόν. Οὐδαμοῦ γὰρ τὸ κακὸν, ᾗ κακόν· καὶ τὸ γίνεσθαι τὸ κακὸν οὐ κατὰ δύναμιν, ἀλλὰ δι´ ἀσθένειαν. Καὶ τοῖς δαίμοσιν, ὃ μέν εἰσι, καὶ ἐκ τἀγαθοῦ, καὶ ἀγαθόν· τὸ δὲ κακὸν αὐτοῖς ἐκ τῆς τῶν οἰκείων ἀγαθῶν ἀποπτώσεως, καὶ ἀλλοίωσις ἡ περὶ τὴν ταύτότητα καὶ τὴν ἕξιν ἀσθένεια τῆς προσηκούσης αὐτοῖς ἀγγελοπρεποῦς τελειότητος. Καὶ ἐφίενται τοῦ ἀγαθοῦ, καθ´ ὃ τοῦ εἶναι, καὶ ζῇν, καὶ νοεῖν ἐφίενται· καὶ καθὸ οὐκ ἐφίενται τοῦ ἀγαθοῦ, τοῦ μὴ ὄντος ἑφίενται· καὶ οὐκ ἔστι τοῦτο ἕφεσις, ἀλλὰ τῆς ὄντως ἐφέσεως ἁμαρτία. ⟦...⟧

s375[Kutsal Sözler'in günahkâr dediği de] iyiden zayıf düşenlerdir: iradeyi bilip yapmayanlar, duyduğu hâlde iman ya da iyinin etkinliği konusunda zayıf düşenler. Kimileri iyilik yapmak için anlamayı bile, iradelerinin sapması ya da zayıflığı yüzünden istemez. Kısacası kötülük, çok kez söylediğimiz gibi, iyinin bilgisinin ya da unutulmaz bilgisinin, imanının, özleminin ya da etkinliğinin zayıflığı, güçsüzlüğü ve eksikliğidir.

Biri şöyle diyebilir: Zayıflık cezalandırılmaz, tersine bağışlanır. Gücü yetmek mümkün olmasaydı bu söz doğru olurdu. Ama güç, Kutsal Sözler'in dediği gibi, herkese uygun olanı veren iyiden geliyorsa, iyiden gelen kendine ait iyilerin melekesini ıskalamak, ondan sapmak, kaçmak ve düşmek övülecek şey değildir. Ama bunları Adil ve İlahî Yargı Üzerine'de gücümüz yettiğince yeterince söyledik. Kutsal Sözler'in hakikati bu kutsal metinde, Tanrı'ya karşı adaletsizlik ve yalan söyleyen sofistçe sözleri, akılsız sözler olarak geri çevirmiştir.

Şimdi iyi, bizim ölçümüzde yeterince övülmüştür: Gerçekten hayranlık uyandıran olarak; her şeyin ilkesi ve sınırı olarak; var olanları kuşatan, var olmayanlara biçim veren olarak; bütün iyilerin sebebi, kötülüklerin sebebi olmayan olarak; var olanları ve var olmayanları aşan tam takdir ve iyilik olarak; kötülükleri ve kendi yoksunluğunu bile iyileştiren olarak; herkes için özlenen, aşk duyulan ve sevilen olarak ve yukarıda hakiki sözün, sanırım, gösterdiği daha nice şey olarak.

s375

⟦...⟧ ἐξασθενοῦντας, καὶ τοὺς εἰδότας τὸ θέλημα, καὶ μὴ ποιοῦντας· τοὺς ἀκηκοότας μὲν, ἀσθενοῦντας δὲ περὶ τὴν πίστιν, ἢ τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἀγαθοῦ· καὶ ἀβούλητόν τισι τὸ συνιέναι τοῦ ἀγαθῦναι, κατὰ τὴν παρατροπὴν, ἢ τὴν ἀσθένειαν τῆς βουλήσεως. Καὶ ὅλως τὸ κακὸν, ὡς πολλάκις εἰρήκαμεν, ἀσθένεια, καὶ ἀδυναμία, καὶ ἔλλειψίς ἐστιν ἢ τῆς γνώσεως, ἢ τῆς ἀλήστου γνώσεως, ἢ τῆς πίστεως, ἢ τῆς ἐφέσεως, ἢ τῆς ἐνεργείας τοῦ ἀγαθοῦ. Καίτοι φαίη τις· Οὐ τιμωρητὸν ἡ ἀσθένεια, τοὐναντίον δὲ συγγνωστόν· εἰ μὴν οὐκ ἐξῆν τὸ δύνασθαι, καλῶς ἂν εἶχεν ὁ λόγος· εἰ δὲ ἐκ τἀγαθοῦ τὸ δύνασθαι, τοῦ διδόντος, κατά τὰ Λόγια, τὰ προσήκοντα πᾶσιν ἁπλῶς, οὐκ ἐπαινετὸν ἡ τῆς ἐκ τἀγαθοῦ τῶν οἱκείων ἀγαθῶν ἔξεως ἁμαρτία, καὶ παρατροπὴ, καὶ ἀποφυγὴ, καὶ ἀπόπτωσις. Ἀλλὰ ταῦται μὴν ἡμῖν ἐν τοῖς Περὶ δικαίου καὶ θείου δικαιωτηρίου κατὰ δύναμιν ἱκανῶς εἰρήσθω, καδ´ ἤν ἱερὰν πραγματείαν ἡ τῶν Λογίων ἀλήθεια, τοὺς σοφιστικοὺς καὶ ἀδικίαν καὶ ψεῦδος κατὰ τοῦ Θεοῦ λαλοῦντας ἀπεῤῥάπισεν ὡς παράφρονας λόγους, Νῦν δὲ, ὡς καθ´ ἡμᾶς ἁρκούντως ὕμνηται τἀγαθὸν, ὡς ὅντως ἀγαστὸν, ὡς ἁρχὴ καὶ πέρας πάντων, ὡὡς περιοχὴ τῶν ὄντων, ὡς εἴδοποιὸν τῶν οὐκ ὄντων, ὡς πάντων ἀγαθῶν αἴτιον, ὡς τῶν κακῶν ἀναίτιον, ὡς πρόνοια καὶ ἀγαθότης παντελὴς, καὶ ὑπερβάλλουσα τὰ ὄντα καὶ τὰ οὐκ ὄντα, καὶ τὰ κακὰ, καὶ τὴν ἑαυτῆς στέρησιν ἀγαθύνουσα, πᾶσιν ἐφετὸν, καὶ ἐραστὸν, καὶ ἀγαπητὸν, καὶ ὅσα ἄλλα ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ὁ ἀληθὴς ἀπέδειξεν, ὡς οἰμαι, λόγος.

s415Bölüm V. Var Olan, Örnekler Üzerine

Şimdi gerçekten var olanın gerçek ousia'sına ait teolojik isme, Var Olan adına geçmek gerekir. Şu kadarını hatırlatalım: Sözümüzün amacı ousia-üstü ousia'yı, ousia-üstü olduğu ölçüde açıklamak değildir; çünkü bu söylenemez, bilinemez, tümüyle açıklanamaz bir şeydir, birliğin kendisini bile aşar. Amacımız, Tanrısal İlke'nin ousia ilkesinin bütün var olanlara doğru ousia veren çıkışını övmektir.

Çünkü her şeyin sebebinin bütün çıkışlarını gösteren İyi ismi, hem var olanlara hem var olmayanlara uzanır, hem var olanların hem var olmayanların üstündedir. Var Olan ismi bütün var olanlara uzanır ve var olanların üstündedir. Hayat ismi bütün yaşayanlara uzanır ve yaşayanların üstündedir. Bilgelik ismi akıl, logos ve his sahibi olan her şeye uzanır ve bunların hepsinin üstündedir.

Sözümüz takdiri gösteren bu ilahî isimleri övmek istiyor. Kendinde ousia-üstü iyiliği, ousia'yı, hayatı ve bilgeliği, her iyiliğin, tanrılığın, ousia'nın, bilgeliğin ve hayatın üstünde, Kutsal Sözler'in dediği gibi gizli yerlerde duran kendinde ousia-üstü tanrılığı açıklamayı vaat etmiyor. Kendini göstermiş iyilik yapan takdiri, aşkın iyilik ve bütün iyilerin sebebi, Var Olan, Hayat ve Bilgelik olarak övüyor; ousia'ya, hayata, nous'a, logos'a ve hisse pay almış olanlara ousia, hayat ve bilgelik veren sebep olarak övüyor.

Sözümüz iyinin başka, var olanın başka, hayatın ya da bilgeliğin başka olduğunu söylemiyor; sebeplerin çok olduğunu, başka başka şeyleri meydana getiren üstün ve aşağı tanrılıklar bulunduğunu da söylemiyor. [Bizim övdüğümüz bütün ilahî isimlerin]

s415

Μετιτέον δὲ νῦν ἐπὶ τὴν ὄντος οὖσαν τοῦ ὄντως ὄντος θεολογικὴν οὐσιωνυμίαν. Τοσοῦτον δὲ ὑπομνήσομεν, ὅτι τῷ λόγῳ σκοπὸς οὐ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ᾗ ὑπερούσιος, ἐκφαίνειν, ἄῤῥητον γὰρ τοῦτο καὶ ἄγνωστόν ἐστι, καὶ παντελῶς ἀνέκφαντον, καὶ αὐτὴν ὑπεραῖρον τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ ὄντα πάντα τῆς θεαρχικῆς οὐσιαρχίας πρόοδον ὑμνῆσαι. Καὶ γὰρ ἡ τἀγαθοῦ θεωνυμία τὰς ὅλας τοῦ παντὸς αἰτίου προόδους ἐκφαίνουσα, καὶ εἰς τὰ ὄντα, καὶ εἰς τὰ οὐκ ὄντα ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα καὶ ὑπὲρ τὰ οὐκ ὄντα ἐστίν. Ἡ δὲ τοῦ ὄντος, εἰς πάντα τὰ ὄντα ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα ἐστίν. Ἡ δὲ τῆς ζωῆς εἰς πάντα τὰ ζῶντα ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ τὰ ζῶντά ἐστιν. Ἡ δὲ τῆς σοφίας, εἰς πάντα τὰ νοερὰ καὶ λογικὰ, καὶ αἰσθητικὰ ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ πάντα ταῦτά ἐστι. Ταύτας οὖν ὁ λόγος ὑμνῆσαι ποθεῖ τὰς τῆς προνοίας ἐκφαντορικὰς θεωνυμίας· οὐ γὰρ ἐκφράσαι τὴν αὐθυπερούσιον ἀγαθότητα, καὶ οὐσίαν, καὶ ζωὴν, καὶ σοφίαν τῆς αὐθυπερουσίου θεότητος ἐπαγγέλλεται, τῆς ὑπὲρ πᾶσαν ἀγαθότητα, καὶ θεότητα, καὶ οὐσίαν, καὶ σοφίαν, καὶ ζωὴν, ἐν ἀποκρύφοις, ὡς τὰ λόγιά φησιν, ὑπεριδρυμένης· ἀλλὰ τὴν ἐκπεφασμένην ἀγαθοποιὸν πρόνοιαν ὑπεροχικῶς ἀγαθότητα, καὶ πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν ὑμνεῖ, καὶ ὂν, καὶ ζωὴν, καὶ σοφίαν, τὴν οὐσιοποιὸν, καὶ ζωοποιὸν, καὶ σοφοδότιν αἰτίαν, τῶν οὐσίας, καὶ ζωῆς, καὶ νοῦ, καὶ λόγου, καὶ αἰσθήσεως μετειληφότων. Οὐκ ἄλλο δὲ εἶναι τἀγαθόν φησι, καὶ ἄλλο τὸ ὂν, καὶ ἄλλο τὴν ζωὴν ἢ τὴν σοφίαν, οὐδὲ πολλὰ τὰ αἴτια καὶ ἄλλων ἄλλας παρακτικὰς θεότητας, ὑπερεχούσας καὶ ὑφειμένας, ἀλλ´ ⟦...⟧ ⟦...⟧

s416tek Tanrı'ya ait olduğunu söylüyor; biri tek Tanrı'nın tam takdirini, ötekiler onun daha genel ya da daha tikel takdirlerini gösterir.

Biri şöyle diyebilir: Hayat Var Olan'ın, Bilgelik de Hayat'ın ötesine uzandığına göre, neden yaşayanlar var olanlardan, hissedenler yaşayanlardan, logos sahibi olanlar hissedenlerden, nous'lar da logos sahibi olanlardan üstündür, Tanrı'nın çevresindedir ve ona daha çok yaklaşır? Oysa Tanrı'nın daha büyük armağanlarından pay alanların daha iyi olması ve ötekileri aşması gerekirdi.

Biri zihnî varlıkları ousia'sız ve hayatsız sayıyorsa bu söz doğru olurdu. Ama ilahî nous'lar öteki var olanların üstünde bir tarzda vardır, öteki yaşayanların üstünde bir tarzda yaşar, hissin ve logos'un üstünde bir tarzda kavrar ve bilirler; bütün var olanların ötesinde güzele ve iyiye özlem duyar ve ondan pay alırlarsa, ondan taşkınca pay aldıkları, ondan daha çok ve daha büyük armağanlar aldıkları için iyinin daha çok çevresindedirler. Nitekim logos sahibi olanlar da logos fazlalığıyla hissedenleri, bunlar hisle, ötekiler de hayatla aşar. Sanırım doğrusu şudur: Tek ve sonsuz bağışlı Tanrı'dan daha çok pay alanlar ona daha yakın ve geride kalanlardan daha ilahîdir.

Bunu da söylediğimize göre, gelin iyiyi gerçekten Var Olan olarak, bütün var olanlara ousia veren olarak övelim. Var Olan, varlığın bütünüdür, gücü bakımından ousia-üstüdür; var olanın, varlıkların, hypostasis'in, ousia'nın ve tabiatın var edici sebebi ve yaratıcısıdır. Çağların ilkesi ve ölçüsü, zamanların gerçekliği, var olanların çağı, oluşanların zamanıdır; nasıl olursa olsun var olanların varlığı, nasıl olursa olsun oluşanların oluşudur. Çağ, ousia, var olan, zaman, oluş ve olmuş olan, var olanlarda var olanlar, nasıl olursa olsun bulunan ve duran şeyler Var Olan'dan gelir.

Çünkü Tanrı bir şekilde var olan değildir; düpedüz ve sınırsız olarak vardır, bütün varlığı kendinde toplar ve önceden taşır. Bu yüzden ona "çağların Kralı" denir, çünkü bütün varlık, var olan ve duran her şey onda ve onun çevresindedir. O ne vardı, ne olacaktır, ne oldu, ne oluyor, ne de olacak; daha doğrusu "vardır" da değildir. Var olanlar için varlığın kendisi odur. Yalnız var olanlar değil, var olanların varlığı da çağlardan önce var olandandır. Çünkü o "çağların çağıdır", "çağlardan önce var olandır".

s416

ἡμῶν ἐξυμνουμένας θεωνυμίας· καὶ τὴν μὲν εἶναι τῆς παντελοῦς τοῦ ἐνὸς Θεοῦ προνοίας ἐκφαντικὴν, τὰς δὲ τῶν ὁλικωτέρων τοῦ αὐτοῦ καὶ μερικωτέρων. Καίτοι φαίη τις· Ἀνθ´ ὅτου, τοῦ ὄντος τὴν ζωὴν καὶ τῆς ζωῆς τὴν σοφίαν ὑπερεκτεινομένην, τῶν ὄντων μὲν τὰ ζῶντα, τῶν δὲ ὅσα ζῇ τὰ αἰσθητικὰ, καὶ τούτων τὰ λογικὰ, καὶ τῶν λογικῶν οἱ νόες ὑπερέχουσι, καὶ περὶ Θεόν εἰσι, καὶ μᾶλλον αὐτῷ πλησιάζουσι; Καίτοι ἔδει τὰ τῶν μειζόνων ἐκ Θεοῦ δωρεῶν μετέχοντα καὶ κρείττονα εἶναι, καὶ τῶν λοιπῶν ὑπερέχειν. Ἀλλ´ εἰ μὲν ἀνούσια καὶ ἄζωά τις ὑπετίθετο τὰ νοερὰ, καλῶς ἂν εἶχεν ὁ λόγος· εἰ δὲ καί εἰσιν οἱ θεῖοι νόες ὑπὲρ τὰ λοιπὰ ὄντα, καὶ ζῶσιν ὑπὲρ τὰ ἄλλα ζῶντα, καὶ νοοῦσι, καὶ γινώσκουσιν ὑπὲρ αἴσθησιν καὶ λόγον, καὶ παρὰ πάντα τὰ ὄντα τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐφίενται καὶ μετέχουσιν, αὐτοὶ μᾶλλόν εἰσι περὶ τἀγαθὸν, οἱ περισσῶς αὐτοῦ μετέχοντες, καὶ πλείους καὶ μείζους ἐξ αὐτοῦ δωρεὰς εἰληφότες· ὥσπερ καὶ τὰ λογικὰ τῶν αἰσθητικῶν ὑπερέχει, πλεονεκτοῦντα τῇ περισσείᾳ τοῦ λόγου, καὶ ταῦτα τῇ αἰσθήσει, καὶ ἄλλα τῇ ζωῇ. Καὶ ἔστιν, ὡς οἶμαι, τοῦτο ἀληθὲς, ὅτι τὰ μᾶλλον τοῦ ἐνὸς καὶ ἀπειροδώρου Θεοῦ μετέχοντα μᾶλλόν εἰσιν αὐτῷ πλησιαίτερα καὶ θειότερα τῶν ἀπολειπομένων. Ἐπεὶ δὲ καὶ περὶ τούτων εἴπομεν, φέρε τἀγαθὸν ὡς ὄντως ὂν, καὶ τῶν ὄντων ἀπάντων οὐσιοποιὸν ἀνυμνήσωμεν. Ὁ ὢν ὅλου τοῦ εἶναι κατὰ δύναμιν ὑπερούσιός ἐστι, ὑποστάτις αἰτία, καὶ δημιουργὸς, ὄντος, ὑπάρξεως, ὑποστάσεως, οὐσίας, φύσεως· ἀρχὴ καὶ μέτρον αἰώνων· καὶ χρόνων ὀντότης, καὶ αἰὼν τῶν ὄντων χρόνος τῶν γινομένων, τὸ εἶναι τοῖς ὀπωσοὖν οὖσι, γένεσις τοῖς ὀπωσοῦν γινομένοις. Ἐκ τοῦ ὄντος, αἰὼν, καὶ οὐσία, καὶ ὃν, καὶ χρόνος, καὶ γένεσις, καὶ γενόμενον· τὰ ἐν τοῖς οὖσιν ὄντα, καὶ τὰ ὁπωσοῦν ὑπάρχοντα, καὶ ὑφεστῶτα. Καὶ γὰρ, ὁ Θεὸς οὔ πώς ἐστιν ὤν, ἀλλ´ ἀπλῶς καὶ ἀπεριορίστως, ὅλον ἐν ἐαυτῷ τὸ εἶναι συνειληφὼς καὶ προειληφώς· διὸ καὶ βασιλεὺς λέγεται τῶν αἰώνων, ὡς ἐν αὐτῷ καὶ περὶ αὐτὸν παντὸς τοῦ εἶναι καὶ ὄντος καὶ ὑφεστηκότος ὄντος, καὶ οὔτε ἦν, οὔτε ἔσται, οὔτε ἐγένετο, οὔτε γίνεται, οὔτε γενήσεται, μᾶλλον δὲ οὔτε ἐστίν· ἀλλ´ αὐτός ἐστι τὸ εἶναι τοῖς οὖσι· καὶ οὐ τὰ ὄντα μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι τῶν ὄντων, ἐκ τοῦ προαιωνίως ὄντος αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ αἰὼν τῶν αἰώνων, ὀ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων.

s417Başa dönerek söyleyelim: Bütün var olanların ve çağların varlığı, Önceden Var Olan'dandır. Her çağ ve zaman ondan gelir, Önceden Var Olan her çağın, zamanın ve nasıl olursa olsun var olan her şeyin ilkesi ve sebebidir. Her şey ondan pay alır, var olanlardan hiçbirinden uzak değildir. O her şeyden öncedir ve her şey onda ayakta durur. Kısacası, nasıl olursa olsun var olan ne varsa, Önceden Var Olan'da vardır, düşünülür ve korunur.

Ondan pay alınan şeyler arasında önce varlık gelir. Kendinde varlık, kendinde hayat olmaktan, kendinde bilgelik olmaktan, kendinde ilahî benzerlik olmaktan ve var olanların pay aldığı öteki şeylerden daha yaşlıdır; bunlara pay alan her şey önce varlığa pay alır. Daha doğrusu, var olanların pay aldığı bütün kendinde şeyler de kendinde varlıktan pay alır. Kendinde varlığın ousia'sı ve çağı olmadığı hiçbir var olan yoktur.

Bu yüzden Tanrı, başka her şeyden daha aslî olarak, armağanlarının en yaşlısından Var Olan diye övülür. Çünkü önceden var olarak ve varlığı aşarak bütün varlığı, yani kendinde varlığı önceden kurmuş ve varlığın kendisiyle nasıl olursa olsun var olan her şeyi meydana getirmiştir.

Var olanların bütün ilkeleri de varlığa pay alarak vardır ve ilkedir; önce vardırlar, sonra ilkedirler. İstersen yaşayanların yaşayan olarak ilkesine kendinde hayat, benzerlerin benzer olarak ilkesine kendinde benzerlik, birleşmişlerin birleşmiş olarak ilkesine kendinde birlik, düzenlilerin düzenli olarak ilkesine kendinde düzen de. Bu ya da şundan, ikisinden ya da çoğundan pay alarak şu ya da bu, ikisi ya da çok olan öteki şeylerde de bu kendinde pay almaların önce varlıktan pay aldıklarını, önce varlıkla kaldıklarını, sonra şunun ya da bunun ilkeleri olduklarını, varlığa pay alarak var olduklarını ve pay alındıklarını görürsün. Bunlar varlığa pay almakla varsa, onlardan pay alanlar haydi haydi öyledir.

Demek ki kendinde iyilik-üstü olan, ilk armağan olarak kendinde varlığı öne sürer ve pay almaların ilki ve en yaşlısıyla övülür. Kendinde varlık, var olanların ilkeleri, bütün var olanlar ve varlıkla tutulan her şey ondan ve ondadır; bunu da ilişkisiz, toplu ve tekil bir tarzda.

Çünkü monadda her sayı birbiçimli olarak önceden vardır; monad her sayıyı kendinde tek olarak taşır. Her sayı monadda birleşmiştir, monaddan çıktığı ölçüde

s417

Ἀναλαβόντες οὖν εἴπωμεν, ὅτι πᾶσι τοῖς οὖσι καὶ τοῖς αἰῶσι τὸ εἶναι παρὰ τοῦ προόντος. Καὶ πᾶς μὲν αἰὼν καὶ χρόνος ἐξ αὐτοῦ, παντὸς δὲ καὶ αἰῶνος καὶ χρόνου, καὶ παντὸς ὁπωσοῦν ὄντος, ὁ προὼν ἀρχὴ καὶ αἰτία· καὶ πάντα αὐτοῦ μετέχει, καὶ οὐδενὸς τῶν ὄντων ἀποστατεῖ· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκε· καὶ ἀπλῶς, εἴ τι ὁπωσοῦν ἐστιν, ἐν τῷ προόντι καὶ ἔστι, καὶ ἐπινοεῖται, καὶ σώζεται· καὶ πρὸ τῶν ἄλλων αὐτοῦ μετοχῶν τὸ εἶναι προβέβληται· καὶ ἔστιν αὐτὸ καθ´ αὐτὸ τὸ εἶναι πρεσβύτερον τοῦ αὐτοζωὴν εἶναι, καὶ αὐτοσοφίαν εἶναι, καὶ αὐτοομοιότητα θείαν εἶναι, καὶ τὰ ἄλλα ὅσων τὰ ὄντα μετέχοντα, πρὸ πάντων αὐτῶν τοῦ εἶναι μετέχει· μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὰ καθ´ αὐτὰ πάντα, ὧν τὰ ὄντα μετέχει, τοῦ αὐτὸ καθ´ αὐτὸ εἶναι μετέχει· καὶ οὐδέν ἐστιν ὃν, οὗ μὴ ἔστιν οὐσία καὶ αἰὼν τὸ αὐτὸ εἶναι. Πάντων οὖν εἰκότως τῶν ἄλλων ἀρχηγικώτερον, ὡς ὢν, ὁ Θεὸς ἐκ τῆς πρεσβυτέρας τῶν ἄλλων αὐτοῦ δωρεῶν ὑμνεῖται· καὶ γὰρ τὸ προεἶναι καὶ ὑπερεῖναι προέχων καὶ ὑπερέχων, τὸ εἶναι πᾶν, αὐτό φημι καθ´ αὑτὸ τὸ εἶναι, προϋπεστήσατο, καὶ τῷ εἶναι αὐτῷ πᾶν τὸ ὁπωσοῦν ὃν ὑπεστήσατο. Καὶ γοῦν αἱ ἀρχαὶ τῶν ὄντων πᾶσαι, τοῦ εἶναι μετέχουσαι, καί εἰσι, καὶ ἀρχαί εἰσι, καὶ πρῶτόν εἰσιν, ἔπειτα ἀρχαί εἰσι. Καὶ εἰ βούλει τῶν ζώντων, ὡς ζώντων, ἀρχὴν φάναι τὴν αὐτοζωήν· καὶ τῶν ὁμοίων, ὡς ὁμοίων, τὴν αὐτοομοιότητα· καὶ τῶν ἡνωμένων, ὡς ἡνωμένων, τὴν αὐτοένωσιν· καὶ τῶν τεταγμένων, ὡς τεταγμένων, τὴν αὐτόταξιν· καὶ τῶν ἄλλων ὅσα τοῦδε ἢ τοῦδε, ἢ ἀμφοτέρων, ἢ πολλῶν μετέχοντα, τόδε ἢ τόδε, ἢ ἀμφότερα ἢ πολλά ἐστι, τὰς αὐτομετοχὰς εὐρήσεις, τοῦ εἶναι πρῶτον αὐτὰς μετεχούσας, καὶ τῷ εἶναι πρῶτον μενούσας· ἔπειτα τοῦδε ἢ τοῦδε ἀρχὰς οὔσας, καὶ τῷ μετέχειν τοῦ εἶναι, καὶ οὔσας καὶ μετεχομένας. Εἰ δὲ ταῦτα τῇ μετοχῇ τοῦ εἶναί ἐστι, πολλῷ γε μᾶλλον τὰ αὐτῶν ⟦μετέχοντα⟧. Πρώτην οὖν τὴν τοῦ αὐτὸ εἶναι δωρεὰν ἡ αὐθυπεραγαθότης προβαλλομένη, τῇ πρεσβυτέρᾳ πρώτῃ τῶν μετοχῶν ὑμνεῖται, καὶ ἔστιν ἐξ αὐτῆς, καὶ ἐν αὐτῇ, καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι, καὶ αἱ τῶν ὄντων ἀρχαὶ, καὶ τὰ ὄντα πάντα, καὶ τὰ ὁπωσοῦν τῷ εἶναι διακρατούμενα· καὶ τοῦτο ἀσχέτως, καὶ συνειλημμένως, καὶ ἑνιαίως. Καὶ γὰρ ἐν μονάδι πᾶς ἀριθμὸς ἑνοειδῶς προῦφέστηκε καὶ ἔχει πάντα ἀριθμὸν ἡ μονὰς ἐν ἑαυτῇ μοναχῶς· καὶ πᾶς ἀριθμὸς ἤνωται μὲν ἐν τῇ μονάδι· καθ´ ὅσον δὲ τῆς μονάδος πρόεισι, κατὰ τοσοῦ-

s418ayrılır ve çoğalır. Merkezde de dairenin bütün çizgileri tek bir birlikle bir arada durur; nokta bütün doğruları kendinde, hem birbirleriyle hem çıktıkları tek ilkeyle birbiçimli olarak birleşmiş olarak taşır. Bunlar merkezin kendisinde tümüyle birleşmiştir; ondan biraz uzaklaşınca biraz ayrılır, daha çok uzaklaşınca daha çok ayrılırlar. Kısacası merkeze ne kadar yakınsalar onunla ve birbirleriyle o kadar birleşmişlerdir, ondan ne kadar uzaksalar birbirlerinden de o kadar uzaktırlar.

Bütünün tek tabiatında da her tek tek tabiatın logos'ları tek bir karışmaz birlikte toplanmıştır; ruhta da bütün bedenin tek tek kısımlarını gözeten güçler tekbiçimli olarak bulunur. Soluk suretlerden her şeyin sebebine yükselip her şeyi, birbirine zıt olanları bile, dünya-üstü gözlerle her şeyin sebebinde tekbiçimli ve birleşik olarak seyretmekte yersiz bir şey yoktur.

Çünkü o var olanların ilkesidir; kendinde varlık ve nasıl olursa olsun var olan her şey ondan gelir: her ilke, her sınır, her hayat, her ölümsüzlük, her bilgelik, her düzen, her ahenk, her güç, her koruma, her dayanak, her dağıtım, her kavrama, her logos, her his, her meleke, her duruş, her hareket, her birlik, her kaynaşma, her dostluk, her uyum, her ayrım, her tarif ve varlıkla var olan, bütün var olanları belirleyen öteki şeyler.

Tanrı'ya benzer meleklerin akılla kavranan ve akılla kavrayan ousia'ları da, ruhların ousia'ları da, bütün evrenin tabiatları da, nasıl olursa olsun başkalarında bulunduğu ya da düşüncede var olduğu söylenen şeyler de hep aynı sebepten gelir. Gerçekten var olan, adeta ousia-üstü Teslis'in eşiğinde duran en kutsal ve en yaşlı güçler, varlığı ve Tanrı'ya benzer bir tarzda varlığı ondan alır ve ondadır. Onlardan sonrakiler daha aşağı bir tarzda, en sondakiler meleklere göre en son tarzda, bize göreyse dünya-üstü bir tarzda vardır. Ruhlar ve öteki bütün var olanlar da aynı yasayla varlığa ve iyi varlığa sahiptir, vardır ve iyi vardır; varlığı ve iyi varlığı Önceden Var Olan'dan alır, onda var ve iyi var olur, ondan başlar, onda korunur ve onda sona erer.

Varlığın ayrıcalıklarını Kutsal Sözler'in "ebedî" dediği daha üstün ousia'lara verir. Varlık ise var olanların hiçbirini terk etmez. Varlığın kendisi de

s418

-τον διακρίνεται, καὶ πληθύνεται. Καὶ ἐν κέντρῳ πᾶσαι αἱ τοῦ κύκλου γραμμαὶ κατὰ μίαν ἕνωσιν συνυφεστήκασι· καὶ πάσας ἔχει τὸ σημεῖον ἐν ἑαυτῷ τὰς εὐθείας ἑνοειδῶς ἡνωμένας πρός τε ἀλλήλας, καὶ πρὸς τὴν μίαν ἀρχὴν ἀφ´ ἧς προῆλθον, καὶ ἐν αὐτῷ μὲν τῷ κέντρῳ παντελῶς ἥνωνται· βραχὺ δὲ αὐτοῦ διαστᾶσαι, βραχὺ καὶ διακρίνονται· μᾶλλον δὲ ἀποστᾶσαι, μᾶλλον· καὶ ἀπλῶς, καθ´ ὅσον τῷ κέντρῳ πλησιαίτεραί εἰσι, κατὰ τοσοῦτον καὶ αὐτῷ καὶ ἀλλήλαις ἤνωνται, καὶ καθ´ ὅσον αὐτοῦ, κατὰ τοσοῦτον καὶ ἀλλήλων διεστήκασιν. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ ὅλῃ τῶν ὅλων φύσει πάντες οἱ τῆς καθ´ ἕκαστον φύσεως λόγοι συνειλημμένοι εἰσὶ κατὰ μίαν ἀσύγχυτον ἕνωσιν, καὶ ἐν τῇ ψυχῇ μονοειδῶς αἱ τῶν κατὰ μέρος πάντων προνοητικαὶ τοῦ ὅλου σώματος δυνάμεις· οὐδὲν οὖν ἄτοπον, ἐξ ἀμυδρῶν εἰκόνων ἐπὶ τὸ πάντων αἴτιον ἀναβάντας, ὑπερκοσμίοις ὀφθαλμοῖς θεωρῆσαι πάντα ἐν τῷ πάντων αἰτίῳ, καὶ τὰ ἀλλήλοις ἐναντία, μονοειδῶς καὶ ἡνωμένως· ἀρχὴ γάρ ἐστι τῶν ὄντων, ἀφ´ ἦς καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι, καὶ πάντα τὰ ὁπωσοῦν ὄντα, πᾶσα ἀρχὴ, πᾶν πέρας, πᾶσα ζωὴ, πᾶσα ἀθανασία, πᾶσα σοφία, πᾶσα τάξις, πᾶσα ἀρμονία, πᾶσα δύναμις πᾶσα φρουρὰ, πᾶσα ἵδρυσις, πᾶσα διανομὴ, πᾶσα νόησις, πᾶς λόγος, πᾶσα αἴσθησις, πᾶσα ἕξις, πᾶσα στάσις, πᾶσα κίνησις, πᾶσα ἕνωσις, πᾶσα κρᾶσις, πᾶσα φιλία, πᾶσα ἐφαρμογὴ, πᾶσα διάκρισις, πᾶς ὅρος, καὶ τὰ ἄλλα ὅσα, τῷ εἶναι ὄντα, τὰ ὄντα πάντα χαρακτηρίζει. Καὶ ἐκ τῆς αὐτῆς πάντων αἰτίας αἱ νοηταὶ καὶ νοεραὶ τῶν θεοειδῶν ἀγγέλων οὐσίαι, καὶ αἰ τῶν ψυχῶν, καὶ αἱ τοῦ παντὸς κόσμου φύσεις, καὶ τὰ ὁπωσοῦν ἢ ἐν ἐτέροις ὑπάρχειν, ἢ κατ´ ἐπίνοιαν εἶναι λεγόμενα· καὶ γοῦν αἱ πανάγιαι καὶ πρεσβύταται δυνάμεις ὄντως οὖσαι, καὶ οἶον ἐν προθύροις της ὑπερουσίου Τριάδος ἰδρυμέναι, πρὸς αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ, καὶ τὸ εἶναι, καὶ τὸ θεοειδῶς εἶναι ἔχουσι· καὶ μετ´ ἐκείνας αἱ ὑφειμέναι τὸ ὑφειμένως, καὶ αἱ ἔσχαται τὸ ἐσχάτως, ὡς πρὸς ἀγγέλους, ὡς πρὸς ἡμᾶς δὲ ὑπερκοσμίως. Καὶ αἱ ψυχαὶ, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὄντα, κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ εὖ εἶναι ἔχει, καὶ ἕστι καὶ εὖ ἐστιν, ἐκ τοῦ προόντος τὸ εἶναι καὶ τὸ εὖ εἰναι ἔχοντα, καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ὄντα καὶ εὖ ὄντα, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀρχόμενα, καὶ ἐν αὐτῷ φρουρούμενα, καὶ εἰς αὐτὸν περατούμενα. Καὶ τὰ μὲν πρεσβεῖα τοῦ εἶναι νέμει ταῖς κρείττοσιν οὐσίαις, ἂς καὶ αἰωνίας καλεῖ τὰ λόγια· τὸ δὲ εἶναι αὐτὸ τῶν ὄντων πάντων οὐδέποτε ἀπολείπεται· καὶ αὐτὸ δὲ τὸ

s419Önceden Var Olan'dandır. Varlık ona aittir, o varlığa ait değildir. Varlık ondadır, o varlıkta değildir. Varlık ona sahiptir, o varlığa sahip değildir. O varlığın çağı, ilkesi ve ölçüsüdür; ousia'dan, var olandan ve çağdan öncedir; her şeye ousia veren ilke, orta ve sondur.

Bu yüzden Kutsal Sözler'de gerçekten Önceden Var Olan, var olanların her düşünülüşüne göre katlanır. Onun için "vardı", "vardır", "olacaktır", "oldu", "oluyor", "olacak" denir ve bunların hepsi asıl anlamıyla övülür. Çünkü bunların hepsi, Tanrı'ya yaraşır biçimde düşünenler için, onun her düşünülüşe göre ousia-üstü bir tarzda var olduğunu ve her bakımdan var olanların sebebi olduğunu anlatır. O şu şey olup bu şey olmayan değildir; bir yandan var, bir yandan yok değildir. Her şeydir, çünkü her şeyin sebebidir; bütün var olanların bütün ilkelerini ve sonuçlarını kendinde tutar ve önceden taşır. Ve her şeyin üstündedir, çünkü her şeyden önce ousia-üstü bir tarzda vardır.

Bu yüzden hem her şey ona yüklenir, hem o hiçbir şey değildir. Her şekildedir, her biçimdedir, biçimsizdir, güzelliksizdir; var olanların ilkelerini, ortalarını ve sonlarını ilişkisiz ve aşkın bir tarzda kendinde önceden taşır, her şeye varlığı, tek ve üstün bir birlik içindeki sebebiyle, lekesiz olarak aydınlatır.

Çünkü güneşimiz tek ve tekbiçimli ışık saçarak hissedilir şeylerin ousia'larını ve niteliklerini, çok ve farklı oldukları hâlde, yeniler, besler, korur, yetkinleştirir, ayırır, birleştirir, ısıtır, verimli kılar, büyütür, değiştirir, yerleştirir, filizlendirir, harekete getirir ve hepsine hayat verir. Bütünlerden her biri, kendine uygun bir tarzda aynı ve tek güneşten pay alır; tek güneş çok pay alanların sebeplerini kendinde tekbiçimli olarak önceden taşır. Onun da her şeyin de sebebi olanda ise, var olanların bütün örneklerinin tek bir ousia-üstü birlikte önceden var olduğunu kabul etmek haydi haydi gerekir. Çünkü o ousia'yı, ousia'dan çıkarak meydana getirir.

Örnekler dediğimiz, Tanrı'da var olanlara ousia veren ve tekil olarak önceden var olan logos'lardır. Teoloji bunlara önceden belirlemeler ve ilahî, iyi iradeler der; bunlar var olanları sınırlar ve yapar. Ousia-üstü olan, bütün var olanları bunlara göre [önceden belirlemiş ve meydana getirmiştir.]

Filozof Clemens, var olanlar içinde daha aslî olanlara da bir şeye göre örnek denilmesi gerektiğini düşünüyorsa, sözü asıl, tam ve basit adlarla yürümez. Bunun doğru söylendiğini kabul etsek bile, Teoloji'nin

s419

εἶναι, ἐκ τοῦ προόντος· καὶ αὐτοῦ ἐστι τὸ εἶναι, καὶ οὐκ αὐτὸς τοῦ εἶναι· καὶ ἐν αὐτῷ ἐστι τὸ εἶναι, καὶ οὐκ αὐτὸς ἐν τῷ εἶναι· καὶ αὐτὸν ἔχει τὸ εἶναι, καὶ οὐκ αὐτὸς ἔχει τὸ εἶναι· καὶ αὐτός ἐστι τοῦ εἶναι καὶ αἰὼν, καὶ ἀρχὴ, καὶ μέτρον, πρὸ οὐσίας ὤν καὶ ὄντος, καὶ αἰῶνος, καὶ πάντων οὐσιοποιὸς ἀρχὴ, καὶ μεσότης, καὶ τελευτή. Καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τῶν λογίων ὁ ὄντως προὼν κατὰ πᾶσαν τῶν ὄντων ἐπίνοιαν πολλαπλασιάζεται, καὶ τὸ ἦν ἐπ´ αὐτοῦ, καὶ τὸ ἔστι, καὶ τὸ ἔσται, καὶ τὸ ἐγένετο, καὶ γίνεται, καὶ γενήσεται, κυρίως ὑμνεῖται· ταῦτα γὰρ πάντα τοῖς θεοπρεπῶς νοοῦσι τὸ κατὰ πᾶσαν αὐτὸν ἐπίνοιαν ὑπερουσίως εἶναι σημαίνει, καὶ τῶν πανταχῶς ὄντων αἴτιον. Καὶ γὰρ οὐ τόδε μὲν ἔστι, τόδε δὲ οὐκ ἔστιν· οὐδὲ πῆ μὲν ἕστι, πῆ δὲ οὐκ ἔστιν· ἀλλὰ πάντα ἐστὶν, ὡς πάντων αἴτιος, καὶ ἐν αὐτῷ πάσας ἀρχὰς, πάντα συμπεράσματα, πάντων τῶν ὄντων συνέχων καὶ προέχων· καὶ ὑπὲρ τὰ πάντα ἐστὶν, ὥς πρὸ πάντων ὑπερουσίως ὑπερών. Διὸ καὶ πάντα αὐτοῦ καὶ ἅμα κατηγορεῖται, καὶ οὐδέν ἐστι τῶν πάντων· πάνσχημος, πανείδεος, ἄμορφος, ἀκαλλὴς, ἀρχὰς καὶ μέσα καὶ τέλη τῶν ὄντων ἀσχέτως καὶ ἐξῃρημένως ἐν ἑαυτῷ προειληφώς, καὶ πᾶσι τὸ εἶναι κατὰ μίαν καὶ ὑπερηνωμένην αἰτίαν ἀχράντως ἐπιλάμπων. Εἰ γὰρ ὁ καθ´ ἡμᾶς ἤλιος τὰς τῶν αἰσθητῶν οὐσίας καὶ ποιότητας, καίτοι πολλὰς καὶ διαφόρους οὔσας, ὅμως αὐτὸς εἷς ὤν, καὶ μονοειδὲς ἐπιλάμπων φῶς, ἀνανεοῖ, καὶ τρέφει, καὶ φρουρεῖ, καὶ τελειοῖ, καὶ διακρίνει, καὶ ἐνοῖ, καὶ ἀναθάλπει, καὶ γόνιμα εἶναι ποιεῖ, καὶ αὔξει, καὶ ἐξαλλάττει, καὶ ἐνιδρύει, καὶ ἐκφύει, καὶ ἀνακινεῖ, καὶ ζωοῖ πάντα, καὶ τῶν ὅλων ἕκαστον οἰκείως ἑαυτῷ τοῦ ταὐτοῦ καὶ ἐνὸς ἡλίου μετέχει, καὶ τὰς τῶν πολλῶν μετεχόντων ὁ εἶς ἤλιος αἰτίας ἐν ἑαυτῷ μονοειδῶς προείληφε· πολλῷ γε μᾶλλον ἐπὶ τῆς καὶ αὐτοῦ καὶ πάντων αἰτίας, προῦφεστάναι τὰ πάντα τῶν ὄντων παραδείγματα, κατὰ μίαν ὑπερούσιον ἕνωσιν συγχωρητέον· ἐπεὶ καὶ οὐσίας παράγει κατὰ τὴν ἀπὸ οὐσίας ἔκβασιν. Παραδείγματα δέ φαμεν εἶναι τοὺς ἐν Θεῷ τῶν ὄντων οὐσιοποιοὺς καὶ ἐνιαίως προῦφεστῶτας λόγους, οὓς ἡ θεολογία προορισμοὺς καλεῖ, καὶ θεῖα καὶ ἀγαθὰ θελήματα, τῶν ὄντων ἀφοριστικὰ καὶ ποιητικὰ, καθ´ οὓς ὁ ὑπερούσιος τὰ ὄντα πάντα ⟦...⟧ Εἰ δὲ ὁ φιλόσοφος ἀξιοῖ Κλήμης, καὶ πρός τι παραδείγματα λέγεσθαι, τὰ ἐν τοῖς οὖσιν ἀρχηγικώτερα, πρόεισι μὲν οὐ διὰ κυρίων καὶ παντελῶν καὶ ἁπλῶν ὀνομάτων ὁ λόγος αὐτῷ· συγχωροῦντας δὲ καὶ τοῦτο ὀρθῶς λέγεσθαι, τῆς θεολογίας μνημονευτέον

s420şu sözünü hatırlamak gerekir: "Peşlerinden gidesin diye onları sana göstermedim"; onların ölçülü bilgisiyle, gücümüz yettiğince, her şeyin sebebine yükselmemiz için gösterdi.

Demek ki bütün var olanları ona, her şeyin ötesindeki tek birliğe göre vermek gerekir. Çünkü o ousia veren çıkışına ve iyiliğine varlıkla başlar, her şeye nüfuz eder, her şeyi kendinden varlıkla doldurur ve bütün var olanların üzerine sıçrar. Her şeyi kendinde önceden taşır, basitliğinin tek taşkınlığıyla her ikiliği reddeder. Yayıldıkça yayılan sonsuzluğuyla her şeyi aynı şekilde kuşatır ve herkes ondan tek olarak pay alır; tıpkı tek ve aynı olan sesin birçok kulak tarafından tek olarak alınması gibi.

Demek ki Önceden Var Olan bütün var olanların ilkesi ve sonudur. Sebep olarak ilkedir; uğruna olan olarak gayedir. Her şeyin sınırıdır, her sonsuzluğun ve sınırın, karşıtlar üzerinde aşkınlıkla, sonsuzluğudur. Çünkü çok kez söylendiği gibi, bütün var olanları birde önceden taşır ve var etmiştir. Her şeyde ve her yerde hazırdır, tek ve aynı bakımdan ve aynı bakımdan bütün olarak; her şeye çıkar ve kendinde kalır, durur ve hareket eder, ne durur ne hareket eder; ne ilkesi ne ortası ne de sonu vardır; ne var olanlardan birindedir, ne de var olanlardan biridir. Ebedî olarak var olanlardan ya da zamanda duranlardan hiçbiri ona yakışmaz; o zamanın, çağın, çağdakilerin ve zamandakilerin hepsinin ötesindedir. Çünkü kendinde çağ odur; var olanlar, var olanların ölçüleri ve ölçülenler onun aracılığıyla ve ondandır.

Ama bunlardan başka yerde daha uygun bir vakitte söz edelim.

s420

φασκούσης, Ὃτι οὐ παρέδειξά σοι αὐτὰ τοῦ πορεύεσθαι ὁπίσω αὐτῶν· ἀλλ´ ἵνα διὰ τῆς τούτων ἀναλογικῆς γνώσεως ἐπὶ τὴν πάντων αἰτίαν, ὡς οἷοί τέ ἐσμεν ἀναχθῶμεν. Πάντα οὐν αὐτῇ τὰ ὄντα κατὰ μίαν τὴν πάντων ἐξῃρημένην ἕνωσιν, ἀναθετέον· ἐπείπερ ἀπὸ τοῦ εἶναι, τῆς οὐσιοποιοῦ προόδου καὶ ἀγαθότητος ἀρξαμένη, καὶ διὰ πάντων φοιτῶσα, καὶ πάντα ἐξ ἑαυτῆς τοῦ εἶναι πληροῦσα, καὶ ἐπὶ πᾶσι τοῖς οὖσιν ἐναλλομένη, πάντα μὲν ἐν ἐαυτῇ προέχει, κατὰ μίαν ἀπλότητος ὑπερβολὴν πᾶσαν διπλόην ἀπαναινομένη· πάντα δὲ ὡσαύτως περιέχει κατὰ τὴν ὑπερηπλωμένην αὐτῆς ἀπειρίαν, καὶ πρὸς πάντων ἐνικῶς μετέχεται, καθάπερ καὶ φωνὴ μία οὖσα καὶ ἡ αὐτὴ, πρὸς πολλῶν ἀκοῶν ὡς μία μετέχεται. Πάντων οὖν ἀρχὴ καὶ τελευτὴ τῶν ὄντων ὁ προών. Ἀρχὴ μὲν ὡς αἴτιος· τέλος δὲ ὡς οὗ ἕνεκα, καὶ πέρας πάντων, καὶ ἀπειρία πάσης ἀπειρίας καὶ πέρατος ὑπεροχικῶς τῶν ὡς ἀντικειμένων. Ἐν ἑνὶ γὰρ, ὡς πολλάκις εἴρηται, τὰ ὄντα πάντα, καὶ προέχει καὶ ὑπέστησε, παρὼν τοῖς πᾶσι, καὶ πανταχοῦ. καὶ κατὰ τὸ ἕν καὶ τὸ αὐτὸ, καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ πᾶν, καὶ ἐπὶ πάντα προῖὼν, καὶ μένων ἐφ´ ἑαυτοῦ, καὶ ἐστὼς καὶ κινούμενος, καὶ οὕτε ἑστὼς οὕτε κινούμενος, οὔτε ἀρχὴν ἔχων, ἢ μέσον, ἢ τελευτήν· οὔτε ἔν τινι τῶν ὄντων, οὐδέ τι τῶν ὄντων ὄν. Καὶ οὔτε ὅλως αὐτῷ προσήκει τι τῶν αἰωνίως ὄντων, ἢ τῶν χρονικῶς ὑφισταμένων, ἀλλὰ καὶ χρόνου, καὶ αἰῶνος, καὶ τῶν ἐν αἱῶνι, καὶ τῶν ἐν χρόνῳ πάντων ἐξῄρηται· διότι καὶ αὐτοαιὼν, καὶ τὰ ὄντα, καὶ τὰ μέτρα τῶν ὄντων, καὶ τὰ μετρούμενα δι´ αὐτοῦ, καὶ ἀπ´ αὐτοῦ. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν ἄλλοις εὐκαιρότερον εἰρήσθω.

s435Bölüm VI. Hayat Üzerine

Şimdi ebedî Hayat'ı övmeliyiz: Kendinde hayattan ve her hayat oradan gelir, nasıl olursa olsun hayata pay alan her şeye yaşamak, her birine uygun olarak ondan saçılır.

Ölümsüz meleklerin hayatı, ölümsüzlük ve meleklerin sürekli hareketinin yok olmazlığı ondan ve onun sayesinde vardır. Bu yüzden onlara hep yaşayan ve ölümsüz denir; bir bakıma da ölümsüz denmez, çünkü ölümsüzlüklerini ve ebedî yaşamalarını kendilerinden değil, hayat veren, her hayatı yapan ve bir arada tutan sebepten alırlar.

Var Olan için onun kendinde varlığın da çağı olduğunu nasıl söylediysek, burada da ilahî, hayatı aşan Hayat'ın kendinde hayatın hayat vereni ve var edeni olduğunu söyleriz. Her hayat ve hayat hareketi, her hayatın ve her hayat ilkesinin üstündeki Hayat'tan gelir. Ruhlar yok olmazlıklarını ondan alır; bütün hayvanlar ve bitkiler de hayatın en son yankısıyla yaşar. Söz'ün dediği gibi o geri çekilince her hayat tükenir; ona pay almakta zayıf düşüp tükenenler de yine ona dönünce yeniden canlanır.

Önce kendinde hayata hayat olmayı, her hayata ve tek tek hayata da her birinin tabiatı gereği ne olacaksa onu olmayı bağışlar. Göklerin üstündeki hayatlara maddesiz, Tanrı'ya benzer, değişmez ölümsüzlüğü ve sarsılmaz, sapmaz sürekli hareketi bağışlar. İyiliğinin bolluğuyla cinlerin hayatına bile uzanır; çünkü o da varlığını başka bir sebepten değil, ondan alır; hayat olmayı da kalıcılığı da ondan alır.

İnsanlara da, karışık varlıklar olarak alabildikleri meleksi hayatı bağışlar. Taşan insan sevgisiyle, kendinden uzaklaşan bizi kendine döndürür ve çağırır. Dahası — en ilahî olan şudur — bizi bütünüyle, yani ruhlarımızı ve onlara eş bedenleri, tam hayata ve ölümsüzlüğe taşıyacağını vaat etmiştir. Eskilik için belki tabiata aykırı görünen bir şey, bana, sana ve hakikate göre ilahî ve tabiatı aşan bir şey. Tabiatı aşan derken

s435

Νῦν δὲ ὑμνητέον ἡμῖν τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον, ἐξ ἧς ἡ αὐτοζωὴ, καὶ πᾶσα ζωὴ, καὶ ὑφ´ ἧς εἰς πάντα τὰ ὁπωσοῦν ζωῆς μετέχοντα τὸ ζῇν οἰκείως ἐκάστῳ διασπείρεται. Καὶ γοῦν ἡ τῶν ἀθανάτων ἀγγέλων ζωὴ, καὶ ἡ ἀθανασία, καὶ τὸ ἀνώλεθρον αὐτὸ τῆς ἀγγελικῆς ἀεικινησίας ἐξ αὐτῆς καὶ δι´ αὐτὴν καὶ ἔστι καὶ ὑφέστηκε· διὸ καὶ ζῶντες ἀεὶ καὶ ἀθάνατοι λέγονται, καὶ οὐκ ἀθάνατοι πάλιν, ὅτι μὴ παρ´ ἑαυτῶν ἔχουσι τὸ ἀθάνατοι εἶναι καὶ αἰωνίως ζῇν, ἀλλ´ ἐκ τῆς ζωοποιοῦ καὶ πάσης ζωῆς ποιητικῆς καὶ συνοχικῆς αἰτίας. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ὄντος ἐλέγομεν ὅτι καὶ τοῦ αὐτοεῖναί ἐστιν αἰὼν, οὕτω καὶ ἐνθάδε πάλιν, ὅτι καὶ τῆς αὐτοζωῆς ἐστιν ἡ ὑπὲρ ζωὴν ἡ θεία ζωὴ, ζωτικὴ, καὶ ὑποστατικὴ, καὶ πᾶσα ζωή, καὶ ζωτικὴ κίνησις ἐκ τῆς ζωῆς, τῆς ὑπὲρ πᾶσαν ζωὴν καὶ πᾶσαν ἀρχὴν πάσης ζωῆς. Ἐξ αὐτῆς καὶ αἱ ψυχαὶ τὸ ἀνώλεθρον ἔχουσι, καὶ ζῶα πάντα καὶ φυτὰ κατ´ ἔσχατον ἀπήχημα τῆς ζωῆς ἔχουσι τὸ ζῇν. Ἡς ἀνταναιρουμένης, κατὰ τὸ Λόγιον, ἐκλείπει πᾶσα ζωὴ, καὶ πρὸς ἣν καὶ τὰ ἐκλελοιπότα τῇ πρὸς τὸ μετέχειν αὐτῆς ἀσθενείᾳ, πάλιν ἐπιστρεφόμενα, πάλιν ζῶα γίγνεται. Καὶ δωρεῖται μὲν πρῶτα τῇ αὐτοζωῆ τὸ εἶναι ζωήν, καὶ πάσῃ ζωῇ, καὶ τῇ καθ´ ἕκαστα τὸ εἶναι οἰκείως ἑκάστην ὃ εἶναι πέφυκε· καὶ ταῖς μὲν ὑπερουρανίοις ζωαῖς τὴν ἄϋλον, καὶ θεοειδῆ, καὶ ἀναλλοίωτον ἀθανασίαν, καὶ τὴν ἀῤῥεπῆ καὶ ἀπαρέγκλιτον ἀεικινησίαν, ὑπερεκτεινομένη διὰ περιουσίαν ἀγαθότητος, καὶ εἰς τὴν δαιμονίαν ζωήν· οὐδὲ γὰρ ἐκείνη τὸ εἶναι παρ´ ἄλλης αἰτίας, ἀλλ´ ἐξ αὐτῆς καὶ τὸ εἶναι ζωὴ, καὶ τὴν διαμονὴν ἔχει. Δωρουμένη δὲ καὶ ἀνδράσι τὴν, ὡς συμμίκτοις, ἐνδεχομένην ἀγγελοειδῆ ζωὴν, καὶ ὑπερβλύσει φιλανθρωπίας, καὶ ἀποφοιτῶντας ἡμᾶς εἰς ἑαυτὴν ἐπιστρέφουσα καὶ ἀνακαλουμένη, καὶ τὸ δὴ θειότερον, ὅτι καὶ ὅλους ἡμᾶς, ψυχάς φημι καὶ τὰ συζυγῆ σώματα, πρὸς παντελῆ ζωὴν καὶ ἀθανασίαν ἐπήγγελται μεταθήσειν· πρᾶγμα τῆ παλαιότητι μὲν ἴσως παρὰ φύσιν δοκοῦν, ἐμοὶ δὲ καί σοι καὶ τῇ ἀληθείᾳ καὶ θεῖον καὶ ὑπὲρ φύσιν. Ὑπὲρ φύσιν

s436görünen tabiatımızı kastediyorum, ilahî Hayat'ın her şeye gücü yeten tabiatını değil. Çünkü o bütün hayatların, özellikle daha ilahî olanların tabiatı olduğundan, hiçbir hayat ona göre tabiata aykırı ya da tabiatın üstünde değildir.

Dolayısıyla Simon'un bu konudaki akılsızlığına ait itiraz sözleri, ilahî topluluktan ve senin kutsal ruhundan uzak kovulsun. Sanırım o, kendini bilge sanırken şunu fark etmemiştir: Aklı başında kişi, her şeyin görünmez sebebine karşı hissin görünen logos'unu müttefik olarak kullanmamalıdır. Ona şunu söylemek gerekir: "Tabiata aykırı" sözü bu sebep için geçersizdir, çünkü ona zıt hiçbir şey yoktur.

Bütün hayvanlar ve bitkiler ondan hayat bulur ve onunla sıcaklık alır. İster zihnî, ister logos'a dayalı, ister hisseden, ister beslenen ve büyüyen hayat de, ister hangi hayat ya da hayat ilkesi veya hayat ousia'sı dersen de, her hayatın üstündeki Hayat'tan yaşar ve yaşatır, onda sebep olarak birbiçimli şekilde önceden vardır.

Çünkü hayat-üstü ve hayatın başı olan Hayat, her hayatın sebebidir; hayat doğuran, hayatı dolduran ve bölüştürendir. Bütün hayatların doğurganlığı gereği her hayattan yola çıkılarak övülmelidir: Türlü türlü olan, her hayatta seyredilen ve övülen olarak; muhtaç olmayan, daha doğrusu hayatla taşkın dolu, kendinde hayat olarak; her hayatın üstünde hayat veren ve hayat-üstü olarak ya da insanca, söylenemez Hayat'ı nasıl övebilirse öyle.

s436

τὴν καθ´ ἡμᾶς φημι τὴν ὁρωμένην, οὐ τὴν πανσθενῆ τῆς θείας ζωῆς· αὐτῇ γὰρ ὡς πασῶν οὔσῃ τῶν ζωῶν φύσει, καὶ μάλιστα τῶν θειοτέρων, οὐδεμία ζωὴ παρὰ φύσιν ἢ ὑπὲρ φύσιν. Ὥστε οἱ περὶ τούτου τῆς παρανοίας Σίμωνος ἀντιῤῥητικοὶ λόγοι πόῤῥω θείου χοροῦ, καὶ τῆς σῆς ἰερᾶς ψυχῆς ἀπεληλάσθωσαν. Ἔλαθε γὰρ αὐτὸν, ὡς οἶμαι, καὶ ταῦτα σοφόν οἰόμενον εἶναι, τὸ μὴ δεῖν τὸν εὐφρονοῦντα τῷ προφανεῖ τῆς αἰσθήσεως λόγῳ συμμάχῳ χρῆσθαι κατὰ τῆς πάντων ἀφανοῦς αἰτίας. Καὶ τοῦτό ἐστι ῥητέον αὐτῷ, τὸ παρὰ φύσιν εἰπεῖν· αὐτῇ γὰρ οὐδὲν ἐναντίον. Ἐξ αὐτῆς ζωοῦται καὶ περιθάλπεται καὶ ζῶα πάντα καὶ φυτά. Καὶ εἴτε νοερὰν εἴποις, εἴτε λογικὴν, εἴτε αἰσθητικὴν, εἴτε θρεπτικὴν, καὶ αὐξητικὴν, εἰτε ὁποίαν ποτὲ ζωὴν, ἢ ζωῆς ἀρχὴν, ἢ ζωῆς οὐσίαν, ἐξ αὐτῆς καὶ ζῇ καὶ ζωοῖ τῆς ὑπὲρ πᾶσαν ζωὴν, καὶ ἐν αὐτῇ κατ´ αἰτίαν ἑνοειδῶς προῦφέστηκεν. Ἡ γὰρ ὑπέρζωος καὶ ζωαρχικὴ ζωὴ καὶ πάσης ζωῆς ἐστιν αἰτία, καὶ ζωογόνος, καὶ ἀποπληρωτικὴ, καὶ διαιρετικὴ ζωῆς, καὶ ἐκ πάσης ζωῆς ὑμνητέα, κατὰ τὴν πολυγονίαν τῶν πασῶν ζωῶν, ὡς παντοδαπὴ, καὶ πάσῃ ζωῇ θεωρουμένη καὶ ὑμνουμένη, καὶ ὡς ἀνενδεὴς, μᾶλλον δὲ ὑπερπλήρης ζωῆς, ἡ αὐτόζωος, καὶ ὡς ὑπὲρ πᾶσαν ζωὴν ζωοποιὸς καὶ ὑπέρζωος, ἢ ὅπως ἄν τις τὴν ζωὴν τὴν ἄφθεγκτον ἀνθρωπικῶς ἀνυμνήσοι.

s440Bölüm VII. Bilgelik, Nous, Logos, Hakikat ve İman Üzerine

Haydi, istersen, iyi ve ebedî Hayat'ı hem bilge olarak hem Kendinde Bilgelik olarak övelim; daha doğrusu her bilgeliği var eden, her bilgeliğin ve anlayışın üstünde bulunan olarak. Çünkü Tanrı yalnızca bilgelikle taşkın dolu değildir ve yalnızca "anlayışının sayısı yoktur" denmez; o her logos'un, her nous'un ve her bilgeliğin de üstünde durur. Bunu tabiatı aşan bir kavrayışla anlayan gerçekten ilahî adam, bizim ve öndercimizin ortak güneşi, "Tanrı'nın akılsızlığı insanlardan daha bilgedir" der. Bunu demesinin sebebi yalnızca, bütün insan düşüncesinin, ilahî ve en yetkin kavrayışların sarsılmaz kalıcılığı karşısında tartıldığında bir sapma sayılması değildir; teologlar arasında, yoksunluk bildiren sözleri ters yönde Tanrı hakkında kullanmak da âdettir.

Kutsal Sözler de böyle yapar: her şeyi aydınlatan ışığa "görünmez" der, çok övülene ve çok adlıya "söylenemez" ve "adsız" der, herkesin yanında bulunana ve her şeyden çıkarılıp bulunana "kavranamaz" ve "izi sürülemez" der. Şimdi ilahî Elçi'nin Tanrı'nın akılsızlığını övdüğü söylenirken de aynı yol izlenmektedir: Elçi, bu akılsızlıkta görünürde saçma ve yersiz olanı, her logos'tan önce gelen söylenemez hakikate yükseltir.

Ama başka yerde de söylediğim gibi, bizi aşan şeyleri kendimize özgü bir tarzda alıp hislerin alışkanlığına sarıldığımızda, ilahî olanı bize ait şeylerle kıyasladığımızda aldanırız; çünkü o zaman ilahî ve gizli sözün yalnızca görünen yanının peşine düşmüş oluruz. Oysa bilmek gerekir ki nous'umuzun bir yanda düşünme gücü vardır, onunla düşünülür şeyleri görür; öte yanda nous'un tabiatını aşan bir birliği vardır, onunla kendi ötesindekilere bağlanır. Öyleyse ilahî şeyleri bu birliğe göre düşünmek gerekir, kendimize göre değil: bütün varlığımızla kendimizden çıkarak

s440

Φέρε δὲ, εἰ δοκεῖ, τὴν ἀγαθὴν και αἰωνίαν ζωὴν καὶ ὡς σοφὴν, καὶ ὡς αὐτοσοφίαν ὑμνῶμεν, μᾶλλον δὲ ὡς πάσης σοφίας ὑποστατικὴν, καὶ ὑπὲρ πᾶσαν σοφίαν καὶ σύνεσιν ὑπεροῦσαν. Οὐ γὰρ μόνον ὁ Θεὸς ὑπερπλήρης ἐστὶ σοφίας, καὶ τῆς συνέσεως αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἀριθμὸς, ἀλλὰ καὶ παντὸς λόγου, καὶ νοῦ, καὶ σοφίας ὑπερίδρυται. Καὶ τοῦτο ὑπερφυῶς ἐννοήσας ὁ θεῖος ὄντως ἀνὴρ, ὁ κοινὸς ἡμῶν καὶ τοῦ καθηγεμόνος ἤλιος, Τὸ μωρὸν τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων, φησὶν, οὐ μόνον ὅτι πᾶσα ἀνθρωπίνη διάνοια πλάνη τίς ἐστι, κρινομένη πρὸς τὸ σταθερὸν καὶ μόνιμον τῶν θείων καὶ τελειοτάτων νοήσεων· ἀλλ´ ὅτι καὶ σύνηθές ἐστι τοῖς θεολόγοις, ἀντιπεπονθότως ἐπὶ Θεοῦ τὰ τῆς στερήσεως ἀποφάσκειν. Οὕτω καὶ ἀόρατόν φησι τὰ Λόγια τὸ παμφαὲς φῶς· καὶ τὸν πολυύμνητον καὶ πολυώνυμον, ἄῤῥητον καὶ ἀνώνυμον· καὶ τὸν πᾶσι παρόντα καὶ ἐκ πάντων εὐρισκόμενον, ἀκατάληπτον καὶ ἀνεξιχνίαστον. Τούτῳ δὴ τῷ τρόπῳ καὶ νῦν ὁ θεῖος Ἀπόστολος ὑμνῆσαι λέγεται μωρίαν Θεοῦ, τὸ φαινόμενον ἐν αὐτῇ παράλογον καὶ ἄτοπον, εἰς τὴν ἄῤῥητον καὶ πρὸ λόγου παντὸς ἀναγαγὼν ἀλήθειαν. Ἀλλὰ, ὅπερ ἐν ἄλλοις ἔφην, οἰκείως ἡμῖν τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς παραλαμβάνοντες, καὶ τῷ συντρόφῳ τῶν αἰσθήσεων ἐνειλούμενοι, καὶ τοῖς καθ´ ἡμᾶς τὰ θεῖα παραβάλλοντες, ἀπατώμεθα, κατὰ τὸ φαινόμενον τὸν θεῖον καὶ ἀπόῤῤητον λόγον μεταδιώκοντες· δέον εἰδέναι τὸν καθ´ ἡμᾶς νοῦν, ἔχειν τὴν μὲν δύναμιν εἰς τὸ νοεῖν, δι´ ἧς τὰ νοητὰ βλέπει, τὴν δὲ ἕνωσιν ὑπεραίρουσαν τὴν τοῦ νοῦ φύσιν, δι´ ἧς συνάπτεται πρὸς τὰ ἐπέκεινα ἑαυτοῦ. Κατὰ ταύτην οὖν τὰ θεῖα νοητέον, οὐ καθ´ ἡμᾶς, ἀλλ´ ὅλους ἑαυτοὺς ὅλων ἑαυτῶν ἐξισταμένους, καὶ

s441ve bütün varlığımızla Tanrı'nın olarak. Çünkü kendimizin değil Tanrı'nın olmak daha iyidir; ilahî şeyler ancak böyle, Tanrı'yla birlikte olanlara verilmiş olur. Öyleyse logos'u ve nous'u olmayan bu akılsız bilgeliği aşkınlık yoluyla överek şöyle diyelim: O her nous'un, her logos'un, her bilgeliğin ve anlayışın sebebidir; her öğüt ondadır, her bilgi ve anlayış ondan gelir, "bilgeliğin ve bilginin bütün hazineleri onda gizlidir." Daha önce söylenenlere uygun olarak, bilgeliği aşan ve her şeyi bilen sebep, hem Kendinde Bilgelik'in hem bütün bilgeliğin hem de tek tek her bilgeliğin var edicisidir.

s441

ὅλους Θεοῦ γιγνομένους· κρεῖττον γὰρ εἶναι Θεοῦ, καὶ μὴ ἑαυτῶν· οὕτω γὰρ ἔσται τὰ θεῖα δοτὰ τοῖς μετὰ Θεοῦ γινομένοις. Ταύτην οὖν τὴν ἄλογον καὶ ἄνουν καὶ μωρὰν σοφίαν ὑπεροχικῶς ὑμνοῦντες, εἴπωμεν, ὅτι παντός ἐστι νοῦ, καὶ λόγου, καὶ πάσης σοφίας, καὶ συνέσεως αἰτία· καὶ αὐτῆς ἐστι πᾶσα βουλὴ, καὶ παρ´ αὐτῆς πᾶσα γνῶσις καὶ σύνεσις, καὶ ἐν αὐτῇ πάντες οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεώς εἰσιν ἀπόκρυφοι. Καὶ γὰρ ἑπομένως τοῖς ἤδη προειρημένοις ἡ ὑπέρσοφος καὶ πάνσοφος αἰτία καὶ τῆς αὐτοσοφίας καὶ τῆς ὅλης καὶ τῆς καθ´ ἕκαστόν ἐστιν ὑποστάτις.

s441_2Meleksi nous'ların düşünülür ve düşünen güçleri, basit ve mübarek kavrayışlarını ondan alır. Bunlar ilahî bilgiyi parçalı şeylerde ya da parçalı şeylerden, hislerden ya da adım adım ilerleyen akıl yürütmelerden toplamazlar; ortak bir şeyin altına da sıkıştırılmazlar. Maddî olan her şeyden ve çokluktan arınmış olarak, ilahî şeylerin düşünülür yanını zihnî, maddesiz ve birbiçimli bir tarzda kavrarlar. Onların düşünme gücü ve etkinliği, karışmamış ve lekesiz bir temizlikle parıldar, ilahî kavrayışları bir bakışta toplar; ilahî bilgelik sayesinde bölünmezlikle, maddesizlikle ve Tanrı'ya benzeyen birlikle, erişilebildiği kadarıyla ilahî ve bilgelik-üstü Nous'a ve Logos'a göre biçimlenir.

Ruhlar da logos yetisini ondan alır. Var olanların hakikati çevresinde adım adım, dönüp dolaşarak ilerlerler; parçalılıkları ve çeşit çeşit dağınıklıkları yüzünden birleşik nous'ların gerisinde kalırlar. Ama çok şeyi bire doğru toplamakla, ruhlara yaraştığı ve erişilebildiği ölçüde meleklerinkine denk kavrayışlara da layık görülürler.

Hisleri bile bilgeliğin bir yankısı diye adlandıran kimse hedefi şaşırmış olmaz. Hatta cinin nous'u da, nous olduğu ölçüde ondandır; ama logos'tan yoksun kalmış bir nous olarak, arzuladığı şeye nasıl ulaşacağını bilmediği ve ona ulaşmayı istemediği için, ona daha doğru bir adla bilgelikten düşüş demek gerekir.

İlahî bilgeliğin bilgeliğin kendisinin, her bilgeliğin, her nous'un, her logos'un ve her hissin ilkesi, sebebi, var edicisi, yetkinleştiricisi, koruyucusu ve sınırı olduğunu söyledik. Peki, bilgeliği aşan Tanrı nasıl bilgelik, nous, logos ve bilgi diye övülür? Zihnî etkinlikleri yokken düşünülür bir şeyi nasıl düşünecek, her hissin üstünde dururken duyulur şeyleri nasıl bilecek? Oysa Kutsal Sözler onun her şeyi bildiğini, ilahî bilgiden hiçbir şeyin kaçmadığını söyler. Fakat sık sık söylediğim gibi,

s441_2

Ἐξ αὐτῆς αἱ νοηταὶ καὶ νοεραὶ τῶν ἀγγελικῶν νοῶν δυνάμεις τὰς ἀπλᾶς καὶ μακαρίας ἔχουσι νοήσεις, οὐκ ἐν μεριστοῖς, ἢ ἀπὸ μεριστῶν, ἢ αἰσθήσεων, ἢ λόγων διεξοδικῶν συνάγουσαι τὴν θείαν γνῶσιν, οὐδὲ ὑπό τινος κοινοῦ πρὸς ταῦτα συμπεριεχόμεναι, παντὸς δὲ ὑλικοῦ καὶ πλήθους καθαρεύουσαι, νοερῶς, ἀΰλως, ἑνοειδῶς τὰ νοητὰ τῶν θείων νοοῦσι· καὶ ἔστιν αὐταῖς ἡ νοερὰ δύναμις καὶ ἐνέργεια, τῇ ἀμιγεῖ καὶ ἀχράντῳ καθαρότητι κατηγλαϊσμένη, καὶ συνοπτικὴ τῶν θείων νοήσεων ἀμερείᾳ, καὶ ἀϋλίᾳ, καὶ τῷ θεοειδῶς ἑνὶ πρὸς τὸν θεῖον καὶ ὑπέρσοφον νοῦν, καὶ λόγον, ὡς ἐφικτὸν, ἀποτυπουμένη διὰ τὴν θείαν σοφίαν. Καὶ ψυχαὶ τὸ λογικὸν ἔχουσι διεξοδικῶς μὲν καὶ κύκλῳ περὶ τὴν τῶν ὄντων ἀλήθειαν περιπορευόμεναι, καὶ τῷ μεριστῷ καὶ τῷ παντοδαπῷ τῆς ποικιλίας ἀπολειπόμεναι τῶν ἑνιαίων νοῶν· τῇ δὲ τῶν πολλῶν εἰς τὸ ἓν συνελίξει, καὶ τῶν ἰσαγγέλων νοήσεων, ἐφ´ ὅσον ψυχαῖς οἰκεῖον καὶ ἐφικτὸν, ἀξιούμεναι. Ἀλλὰ καὶ τὰς αἰσθήσεις αὐτὰς, οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι σκοποῦ, τῆς σοφίας ἀπήχημα φήσας· καίτοι καὶ ὁ δαιμόνιος νοῦς, ᾗ νοῦς, ἐξ αὐτῆς ἐστι· καθ´ ὅσον δὲ νοῦς ἐστιν ἠλογημένος, τυχεῖν, οὗ ἐφίεται, μὴ εἰδὼς, μήτε βουλόμενος, ἔκπτωσιν σοφίας κυριώτερον αὐτὸν προσρητέον. Ἀλλ´ ὅτι μὲν σοφίας αὐτῆς καὶ πάσης, καὶ νοῦ παντὸς, καὶ λόγου, καὶ αἰσθήσεως πάσης ἡ θεία σοφία, καὶ ἀρχὴ, καὶ αἰτία, καὶ ὑποστάτις, καὶ τελείωσις, καὶ φρουρὰ, καὶ πέρας, εἴρηται· πῶς δὲ αὐτὸς ὁ Θεὸς ὀ ὑπέρσοφος σοφία, καὶ νοῦς, καὶ λόγος, καὶ γνῶσις ὑμνεῖται; πῶς γὰρ νοήσει τι τῶν νοητῶν, οὐκ ἔχων νοερὰς ἐνεργείας; ἢ πῶς γνώσεται τὰ αἰσθητὰ, πάσης αἰσθήσεως ὑπεριδρυμένος; Καίτοι πάντα αὐτὸν εἰδέναι φησὶ τὰ Λόγια, καὶ οὐδὲν διαφεύγειν τὴν θείαν γνῶσιν· ἀλλὰ, ὅπερ ἔφην πολλάκις,

s442ilahî şeyleri Tanrı'ya yaraşır şekilde düşünmek gerekir. "Nous'suz" ve "hissiz" sözlerini Tanrı hakkında eksiklik anlamında değil, aşkınlık anlamında kullanmalıyız; tıpkı logos-üstü olana logos'suzluk, yetkinliğin üstünde ve öncesinde olana yetkinsizlik yüklediğimiz, erişilemez ışığa da, görünen ışığı aştığı için dokunulamaz ve görünmez karanlık dediğimiz gibi.

Öyleyse ilahî Nous her şeyi, her şeyden ayrı duran bir bilgiyle kuşatır. Her şeyin sebebi olduğu için, her şeyin bilgisini önceden kendinde taşır. Melekleri, onlar var olmadan önce bilir ve var eder; bütün öteki şeyleri de içeriden ve deyim yerindeyse ta başlangıçtan bilir ve ousia'ya getirir. Sanırım Kutsal Söz'ün "Her şeyi oluşlarından önce bilen" derken bildirdiği de budur. Çünkü ilahî Nous var olanları var olanlardan öğrenerek bilmez; her şeyin bilgisini, tanınmasını ve ousia'sını kendinden ve kendinde, sebep olarak önceden taşır, önceden kavramıştır. Her birine ayrı ayrı, kendi idesine göre yönelmez; her şeyi sebebin tek kuşatışıyla bilir ve kapsar. Tıpkı ışığın da karanlığın bilgisini sebep olarak önceden kendinde taşıması gibi; ışık karanlığı ışıktan başka bir yerden bilmez.

Öyleyse ilahî bilgelik kendini bilerek her şeyi bilecektir: maddî olanı maddesiz, bölünmüş olanı bölünmeden, çok olanı tek bir şekilde bilir, her şeyi tek olanın kendisiyle hem bilir hem var eder. Tanrı tek bir sebep olarak bütün var olanlara varlıktan pay veriyorsa, aynı tek sebebe göre her şeyi kendinden çıkmış ve kendinde önceden kurulmuş olarak bilecektir. Onların bilgisini var olanlardan almayacak, tersine, her birine kendisinin bilgisini ve başkalarının bilgisini veren o olacaktır. Demek ki Tanrı'nın kendine ait bir bilgisi, bütün var olanları ortak olarak kavrayan başka bir bilgisi yoktur; çünkü her şeyin sebebi kendini biliyorsa, kendinden çıkanları, sebebi olduğu şeyleri bilmemesi düşünülemez. Tanrı var olanları işte böyle bilir: var olanların ilmiyle değil, kendi ilmiyle. Nitekim Kutsal Sözler meleklerin de yeryüzündeki şeyleri bildiğini söyler; bunlar duyulur şeyler olsa da melekler onları hisle değil, Tanrı'ya benzeyen nous'un kendine özgü gücü ve tabiatıyla bilirler.

s442

τὰ θεῖα θεοπρεπῶς νοητέον. Τὸ γὰρ ἄνουν καὶ ἀναίσθητον καθ´ ὑπεροχὴν, οὐ κατ´ ἔλλειψιν ἐπὶ Θεοῦ τακτέον· ὥσπερ καὶ τὸ ἄλογον ἀνατίθεμεν τῷ ὑπὲρ λόγον, καὶ τὴν ἀτέλειαν τῷ ὑπερτελεῖ καὶ προτελείῳ· καὶ τὸν ἀναφῆ καὶ ἀόρατον γνόφον τῷ φωτὶ τῷ ἀπροσίτῳ, καθ´ ὑπεροχὴν τοῦ ὁρατοῦ φωτός. Ὥστε ὁ θεῖος νοῦς πάντα συνέχει τῇ πάντων ἐξῃρημένῃ γνώσει, κατὰ τὴν πάντων αἰτίαν ἐν ἑαυτῷ τὴν πάντων εἴδησιν προειληφώς, πρὶν ἀγγέλους γενέσθαι εἰδὼς καὶ παράγων ἀγγέλους, καὶ πάντα τὰ ἄλλα ἔνδοθεν καὶ ἀπ´ αὐτῆς, ἵν´ οὕτως εἴπω, τῆς ἀρχῆς εἰδώς, καὶ εἰς οὐσίαν ἄγων· καὶ τοῦτο οἶμαι παραδιδόναι τὸ Λόγιον, ὁπόταν φησὶν, Ὁ εἰδὼς τὰ πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν. Οὐ γὰρ ἐκ τῶν ὄντων τὰ ὄντα μανθάνων, οἶδεν ὁ θεῖος νοῦς, ἀλλ´ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ, κατ´ αἰτίαν τὴν πάντων εἴδησιν, καὶ γνῶσιν καὶ οὐσίαν προέχει καὶ προσυνείληφεν, οὐ κατ´ ἰδέαν ἑκάστοις ἐπιβάλλων, ἀλλὰ κατὰ μίαν τῆς αἰτίας περιοχὴν τὰ πάντα εἰδὼς καὶ συνέχων· ὥσπερ καὶ τὸ φῶς κατ´ αἰτίαν ἐν ἑαυτῷ τὴν εἴδησιν τοῦ σκότους προείληφεν, οὐκ ἄλλοθεν εἰδὼς τὸ σκότος ἢ ἀπὸ τοῦ φωτός. Ἐαυτὴν οὖν ἡ θεία σοφία γινώσκουσα, γνώσεται πάντα, ἀΰλως τὰ ὑλικὰ, καὶ ἀμερίστως τὰ μεριστὰ, καὶ τὰ πολλὰ ἑνιαίως, αὐτῷ τῷ ἑνὶ τὰ πάντα καὶ γινώσκουσα καὶ παράγουσα· καὶ γὰρ εἰ κατὰ μίαν αἰτίαν ὁ Θεὸς πᾶσι τοῖς οὖσι τοῦ εἶναι μεταδίδωσι, κατὰ τὴν αὐτὴν ἑνικὴν αἰτίαν οἴσεται πάντα ὡς ἐξ ἑαυτοῦ ὄντα, καὶ ἐν ἑαυτῷ προϋφεστηκότα, καὶ οὐκ ἐκ τῶν ὄντων λήψεται τὴν αὐτῶν γνῶσιν, ἀλλὰ καὶ αὐτοῖς ἑκάστοις τῶν αὐτῶν, καὶ ἄλλοις τῆς ἄλλων γνώσεως ἔσται χορηγός. Οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς ἰδίαν ἔχει τὴν ἑαυτοῦ γνῶσιν, ἑτέραν δὲ τὴν κοινῇ τὰ ὄντα πάντα συλλαμβάνουσαν· αὐτὴ γὰρ ἑαυτὴν ἡ πάντων αἰτία γινώσκουσα, σχολῇ που τὰ ἀπ´ αὐτῆς, καὶ ὧν ἐστιν αἰτία, ἀγνοήσει. Ταύτῃ γοῦν ὁ Θεὸς τὰ ὄντα γινώσκει, οὐ τῇ ἐπιστήμῃ τῶν ὄντων, ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ· καὶ γὰρ καὶ τοὺς ἀγγέλους εἰδέναι φησὶ τὰ Λόγια τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, οὐ κατ´ αἰσθήσεις αὐτὰ γινώσκοντας, αἰσθητά γε ὄντα, κατ´ οἰκείαν δὲ τοῦ θεοειδοῦς νοῦ δύναμιν καὶ φύσιν.

s442_2Bunun ardından şunu araştırmak gerekir: Tanrı ne düşünülür ne duyulur, hatta genel olarak var olanlardan biri değilken, biz onu nasıl biliriz? Şunu söylemek belki doğru olur: Tanrı'yı kendi tabiatından bilmeyiz; çünkü bu bilinemez, her logos'u ve nous'u aşar. Onu, bütün var olanların düzeninden biliriz: bu düzen ondan çıkmıştır, onun ilahî örneklerinin kimi suret ve benzerliklerini taşır. Bu düzenden yola çıkarak her şeyin ötesine,

s442_2

Ἐπὶ δὲ τούτοις ζητῆσαι χρὴ, πῶς ἡμεῖς Θεὸν γινώσκομεν, οὐδὲ νοητὸν, οὐδὲ αἰσθητὸν, οὐδέ τι καθόλου τῶν ὄντων ὄντα. Μήποτε οὖν ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅτι Θεὸν γινώσκομεν οὐκ ἐκ τῆς αὐτοῦ φύσεως, ἄγνωστον γὰρ τοῦτο, καὶ πάντα λόγον καὶ νοῦν ὑπεραῖρον· ἀλλ´ ἐκ τῆς πάντων τῶν ὄντων διατάξεως, ὡς ἐξ αὐτοῦ προβεβλημένης, καὶ εἰκόνας τινὰς καὶ ὁμοιώματα τῶν θείων αὐτοῦ παραδειγμάτων ἐχούσης, εἰς τὸ ἐπέκεινα πάντων

s443gücümüz yettiğince bir yol ve bir sırayla yükseliriz: her şeyi kaldırarak, her şeyi aşarak ve her şeyin sebebine bakarak. Bu yüzden Tanrı hem her şeyde bilinir hem her şeyden ayrı olarak; hem bilgiyle bilinir hem bilmezlikle. Onun kavranışı da vardır, logos'u da, ilmi de, dokunuşu da, hissi de, kanaati de, hayali de, adı da, öbür her şey de; ama yine de düşünülmez, söylenmez, adlandırılmaz. Var olanlardan biri değildir, var olanlardan hiçbirinde bilinmez. Hepsinde her şeydir, hiçbirinde hiçbir şey değildir; her şeyden herkese bilinir, hiçbir şeyden hiç kimseye bilinmez. Bunların hepsini Tanrı hakkında doğru olarak söyleriz, çünkü o, sebebi olduğu her şeyle orantılı olarak bütün var olanlardan övülür.

Öte yandan Tanrı'nın en ilahî bilgisi, nous'u aşan birlikte bilmezlikle bilinen bilgidir. Nous bütün var olanlardan uzaklaşıp sonra kendini de bırakınca, ışığı aşan ışınlarla birleşir; orada ve oradan bilgeliğin araştırılamaz derinliğiyle aydınlanır. Yine de dediğim gibi onu her şeyden de bilmek gerekir. Çünkü Kutsal Söz'e göre her şeyi yapan odur, her şeyi hep uyum içine sokan, her şeyin çözülmez bağlantısının ve düzeninin sebebi olan, öncekilerin sonlarını hep sonrakilerin başlangıçlarına bağlayan, evrenin tek soluğunu ve uyumunu güzelce işleyen odur.

s443

ὁδῷ καὶ τάξει κατὰ δύναμιν ἄνειμεν ἐν τῇ πάντων ἀφαιρέσει καὶ ὑπεροχῇ, καὶ ἐν τῇ πάντων αἰτίᾳ. Διὸ καὶ ἐν πᾶσιν ὁ Θεὸς γινώσκεται, καὶ χωρὶς πάντων· καὶ διὰ γνώσεως ὁ Θεὸς γινώσκεται, καὶ διὰ ἀγνωσίας, καὶ ἔστιν αὐτοῦ καὶ νόησις, καὶ λόγος, καὶ ἐπιστήμη, καὶ ἐπαφὴ, καὶ αἴσθησις, καὶ δόξα, καὶ φαντασία, καὶ ὄνομα, καὶ τὰ ἄλλα πάντα καὶ οὔτε νοεῖται, οὔτε λὲγεται, οὔτε ὀνομάζεται· καὶ οὐκ ἔστι τι τῶν ὄντων, οὐδὲ ἔν τινι τῶν ὄντων γινώσκεται· καὶ ἐν πᾶσι πάντα ἐστὶ, καὶ ἐν οὐδενὶ οὐδὲν, καὶ ἐκ πάντων πᾶσι γινώσκεται, καὶ ἐξ οὐδενὸς οὐδενί· καὶ γὰρ ταῦτα ὀρθῶς περὶ Θεοῦ λέγομεν, καὶ ἐκ τῶν ὄντων ἀπάντων ὑμνεῖται κατὰ τὴν πάντων ἀναλογίαν ὧν ἐστιν αἴτιος. Καὶ ἔστιν αὖθις ἡ θειοτάτη τοῦ Θεοῦ γνῶσις, ἡ δι´ ἀγνωσίας γινωσκομένη, κατὰ τὴν ὑπὲρ νοῦν ἕνωσιν, ὅταν ὁ νοῦς, τῶν ὄντων πάντων ἀποστὰς, ἔπειτα καὶ ἑαυτὸν ἀφεὶς, ἑνωθῇ ταῖς ὑπερφαέσιν ἀκτῖσιν, ἐκεῖθεν καὶ ἐκεῖ τῷ ἀνεξερευνήτῳ βάθει τῆς σοφίας καταλαμπόμενος. Καίτοι καὶ ἐκ πάντων, ὅπερ ἔφην, αὐτὴν γνωστέον· αὕτη γάρ ἐστι κατὰ τὸ Λόγιον ἡ πάντων ποιητικὴ, καὶ ἀεὶ πάντα ἁρμόζουσα, καὶ τῆς ἀλύτου τῶν πάντων ἐφαρμογῆς καὶ τάξεως αἰτία, καὶ ἀεὶ τὰ τέλη τῶν προτέρων συνάπτουσα ταῖς ἀρχαῖς τῶν δευτέρων καὶ τὴν μίαν τοῦ παντὸς σύμπνοιαν καὶ ἁρμονίαν καλλιεργοῦσα.

s443_2Kutsal Sözler Tanrı'yı Logos diye de över. Bunun sebebi yalnızca logos'u, nous'u ve bilgeliği vermesi değildir. Her şeyin sebeplerini kendinde teklik içinde önceden toplamış olması, Kutsal Sözler'in dediği gibi her şeyin içinden geçip her şeyin sonuna kadar ulaşması da bir sebeptir. Bundan da önce: ilahî Logos her basitlikten daha basittir ve ousia-üstü olarak her şeyden, her şeyin üstünde çözülmüştür.

Bu Logos basit ve gerçekten var olan hakikattir. Bütün şeylerin temiz ve şaşmaz bilgisi olan bu hakikat çevresinde ilahî iman kurulmuştur: iman, inananların sarsılmaz yerleşmesidir; onları hakikate, hakikati de onlara yerleştirir, ikna olmuş kimseler değişmez bir aynılık içinde hakikatin basit bilgisine sahip olurlar. Bilgi bilenle bilineni birleştirir, bilgisizlik ise bilmeyen için her zaman değişmenin ve kendinden ayrılmanın sebebidir. Bu yüzden Kutsal Söz'e göre hakikatte iman eden kimseyi hiçbir şey gerçek imanın ocağından uzaklaştıramaz; o, bu ocakta hareketsiz ve değişmez aynılığın kalıcılığına sahip olacaktır.

s443_2

Λόγος δὲ ὁ Θεὸς ὑμνεῖται πρὸς τῶν ἱερῶν Λογίων, οὐ μόνον ὅτι καὶ λόγου καὶ νοῦ καὶ σοφίας ἐστὶ χορηγός, ἀλλ´ ὅτι καὶ τὰς πάντων αἰτίας ἐν ἑαυτῷ μονοειδῶς προείληφε, καὶ ὅτι διὰ πάντων χωρεῖ διικνούμενος, ὡς τὰ Λόγιά φησιν, ἄχρι τοῦ πάντων τέλους· καὶ πρό γε τούτων, ὅτι πάσης ἁπλότητος ὁ θεῖος ὑπερήπλωται λόγος, καὶ πάντων ἐστὶν ὑπὲρ πάντα κατὰ τὸ ὑπερούσιον ἀπολελυμένος. Οὗτος ὁ λόγος ἐστιν ἡ ἁπλῆ καὶ ὄντως οὖσα ἀλήθεια, περὶ ἥν, ὡς καθαρὰν καὶ ἀπλανῆ τῶν ὅλων γνῶσιν, ἡ θεία πίστις ἐστὶν, ἡ μόνιμος τῶν πεπιστευμένων ἴδρυσις, ἡ τούτους ἐνιδρύουσα τῇ ἀληθείᾳ, καὶ αὐτοῖς τὴν ἀλήθειαν, ἀμεταπείστῳ ταυτότητι, τὴν ἁπλῆν τῆς ἀληθείας γνῶσιν ἐχόντων τῶν πεπεισμένων. Εἰ γὰρ ἡ γνῶσις ἐνωτικὴ τῶν ἐγνωκότων καὶ ἐγνωσμένων, ἡ δὲ ἄγνοια μεταβολῆς ἀεὶ καὶ τῆς ἐξ ἑαυτοῦ τῷ ἀγνοοῦντι διαιρέσεως αἰτία, τὸν ἐν ἀληθείᾳ πιστεύσαντα, κατὰ τὸν ἱερὸν Λόγον, οὐδὲν ἀποκινήσει τῆς κατὰ τὴν ἀληθῆ πίστιν ἑστίας, ἐφ´ ᾗ τὸ μόνιμον ἕξει τῆς ἀκινήτου καὶ ἀμεταβόλου ταυτότητος.

s443_3Hakikatle birleşmiş olan kimse, birçokları onu aklını yitirmiş sayıp öğüt verseler de, kendisinin iyi durumda olduğunu pek iyi bilir. Onlar, onun gerçek iman sayesinde yanılgıdan çıkıp hakikate geçmiş olduğunu elbette fark etmezler. Ama o kendisini,

s443_3

Εὖ γὰρ οἶδεν ὁ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἑνωθεὶς, ὅτι εὖ ἔχει, κἂν οἱ πολλοὶ νουθετοῖεν αὐτὸν, ὡς ἐξεστηκότα· λανθάνει μὲν, ὡς εἰκὸς, αὐτοὺς ἐκ πλάνης τῇ ἀληθείᾳ διὰ τῆς ὄντως πίστεως ἐξεστηκώς· αὐτὸς δὲ ἀληθῶς οἶδεν ἑαυτὸν, οὐχ ὥς φασιν ἐκεῖνοι μαινόμενον, ἀλλὰ τῆς ἀστάτου καὶ

s444onların söylediği gibi deli değil, yanılgının çeşit çeşit türlerinde sürüklenen dengesiz ve değişken gidişten, basit ve hep aynı kalan hakikat sayesinde kurtulmuş olarak bilir. Nitekim bizim Tanrı bilgeliğimizin başta gelen önderleri, hakikat uğruna her gün ölürler. Her söz ve her işle Hristiyanların tek ve birleşik hakikat bilgisine tanıklık ederler; onun bütün bilgilerin en basiti ve en ilahîsi, daha doğrusu tek gerçek, bir ve basit Tanrı bilgisi olduğunu gösterirler.

s444

ἀλλοιωτῆς περὶ τὴν παντοδαπῆ τῆς πλάνης ποικιλίαν φορᾶς διὰ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἐχούσης ἀληθείας ἠλευθερωμένον. Οὕτω γοῦν οἱ τῆς καθ´ ἡμᾶς θεοσοφίας ἀρχηγικοὶ καθηγεμόνες ὑπὲρ ἀληθείας ἀποθνήσκουσι πᾶσαν ἡμέραν, μαρτυροῦντες, ὡς εἰκὸς, καὶ λόγῳ παντὶ καὶ ἔργῳ τῇ ἑνιαίᾳ τῶν Χριστιανῶν ἀληθογνωσίᾳ, τὸ πασῶν αὐτὴν εἶναι καὶ ἀπλουστέραν καὶ θειοτέραν, μᾶλλον δὲ τὸ αὐτὴν εἶναι τὴν μόνην ἀληθῆ καὶ μίαν καὶ ἀπλῆν θεογνωσίαν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…