İçeriğe geç
Dionysios Külliyatı

Pseudo-Dionysios Areopagites · Dionysios Külliyatı

İlahî İsimler (Περὶ θείων ὀνομάτων) › Bölüm I. Sözün Amacı ve İlahî İs… – Bölüm III. Duanın Gücü, Mübarek…

s300Bölüm I. Sözün Amacı ve İlahî İsimler Konusundaki Gelenek

Presbiter Dionysios'tan presbiter dostu Timotheos'a

Ey mübarek dostum, teolojik taslaklardan sonra şimdi, gücüm yettiğince, ilahî isimlerin açıklanmasına geçeceğim. Burada da Kutsal Sözler'in buyruğu bize baştan sınır çizsin: Tanrı hakkında söylenenlerin hakikatini "insan bilgeliğinin ikna edici sözleriyle" değil, teologların Ruh'la harekete gelen gücünün "ispatıyla" göstermeliyiz. Bu güç sayesinde, söylenemeyene ve bilinemeyene söylenemez ve bilinemez bir tarzda bağlanırız; bu bağ, bizdeki logos'a ve nous'a dayanan güç ve etkinlikten daha üstün bir birliktir.

s300

Νῦν δὲ ὦ μακάριε, μετὰ τὰς θεολογικὰς ὑποτυπώσεις ἐπὶ τὴν τῶν θείων ὀνομάτων ἀνάπτυξιν, ὡς ἐφικτὸν, μετελεύσομαι. Ἔστω δὲ καὶ νῦν ἡμῖν ὁ τῶν λογίων θεσμὸς προδιωρισμένος, τὸ τὴν ἀλήθειαν ἡμᾶς καταδείξασθαι τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων, οὐκ ἐν πειθοις σοφίας ἀνθρωπίνης λόγοις, ἀλλ´ ἐν ἀποδείξει τῆς πνευματοκινήτου τῶν θεολόγων δυνάμεως, καθ´ ἡν τοῖς ἀφθέγκτοις καὶ ἀγνώστοις ἀφθέγκτως καὶ ἀγνώστως συναπτόμεθα, κατὰ τὴν κρείττονα τὴν

s301Dolayısıyla, Kutsal Sözler'in bize ilahî bir tarzda açtıklarının dışında, ousia-üstü ve gizli tanrılık hakkında hiçbir şey söylemeye de düşünmeye de asla cesaret edilmemelidir. Çünkü logos'u, nous'u ve ousia'yı aşan o ousia-üstülüğün bilinmezliğine ousia-üstü bilgi yakışır; onu ona bırakmak gerekir. Tanrısal İlke'nin Sözleri'nin ışını kendini ne kadar veriyorsa yukarıya ancak o kadar bakmalı, daha yüksek parıltıların önünde, ilahî şeylere karşı beslediğimiz itidal ve dindarlıkla geri çekilmeliyiz.

Çünkü her şeyi bilen ve en doğru söyleyen teolojiye inanmak gerekiyorsa, ilahî şeyler her nous'un ölçüsüne göre açılır ve seyredilir. Tanrısal İlke'nin iyiliği, kurtarıcı bir adaletle, sınırsızlığını Tanrı'ya yaraşır biçimde ölçülü olanlardan ayrı tutar, çünkü onlar onu alamaz. Akılla kavrananlar hissedilir şeylere bağlı olanlarca nasıl tutulamaz ve seyredilemezse, biçime ve kalıba girmiş olanlarca basit ve kalıpsız olan, cisimlerin şekilleriyle biçimlenmiş olanlarca da cisimsizlerin dokunulmaz ve şekilsiz biçimsizliği nasıl kavranamazsa, aynı hakikat ilkesi gereği ousia-üstü sınırsızlık da ousia'ların, nous'u aşan birlik de nous'ların üstündedir. Düşünceyi aşan Bir bütün düşüncelere kapalıdır, logos'u aşan iyi de hiçbir logos ile söylenemez. O, her birliği birleştiren birlik, ousia-üstü ousia, düşünülemeyen nous ve söylenemeyen logos'tur; logos'suzluk, nous'suzluk ve adsızlıktır, var olan hiçbir şeye göre var değildir. Her şeyin varlığının sebebidir, kendisi ise var olan değildir, çünkü her ousia'nın ötesindedir; kendisi hakkında asıl anlamıyla ve bilerek ancak kendisi hüküm verebilir.

Demek ki bu ousia-üstü ve gizli tanrılık hakkında, dediğimiz gibi, Kutsal Sözler'in bize Tanrı'ya yaraşır biçimde açtıklarının dışında hiçbir şey söylemeye de düşünmeye de cesaret edilmemelidir. Nitekim kendisi Kutsal Sözler'de, iyiliğine yaraşır biçimde, kendisi hakkında şunu bildirmiştir: Onun ne olduğunun bilgisi ve seyri, var olan her şeye kapalıdır, çünkü o her şeyin ousia-üstü bir tarzda ötesindedir. Teologların çoğunun onu yalnız görünmez ve kavranmaz diye değil, araştırılamaz ve izi sürülemez diye de övdüğünü göreceksin, çünkü onun gizli sonsuzluğuna ulaşmış kimsenin hiçbir izi yoktur.

Yine de iyi, var olanlardan hiçbirine büsbütün kapalı değildir. Ousia-üstü ışınını kendi üzerinde kalıcı olarak yerleştirmiştir; var olanların her birine ölçüsünce saçtığı aydınlatmalarla iyiliğine yaraşır biçimde görünür, kutsal nous'ları da kendini ulaşılabilir ölçüde seyretmeye, kendisiyle ortaklığa ve kendine benzemeye doğru yükseltir. Bunlar, ona izin verildiği ölçüde ve kutsallığa yaraşır biçimde yönelen nous'lardır;

s301

καθ´ ἡμᾶς λογικῆς καὶ νοερᾶς δυνάμεως καὶ ἐνεργείας ἕνωσιν. Καθόλου τοιγαροῦν οὐ τολμητέον εἰπεῖν. οὔτε μὴν ἐννοῆσαί τι περὶ τῆς ὑπερουσίου καὶ κρυφίας θεότητος, παρὰ τὰ θειωδῶς ἡμῖν ἐκ τῶν ἱέρῶν λογίων ἐκπεφασμένα. Τῆς γὰρ ὑπὲρ λόγον καὶ νοῦν καὶ οὐσίαν αὐτῆς ὑπερουσιότητος ἀγνωσία, αὐτῇ τὴν ὑπερούσιον ἐπιστήμην ἀναθετέον, τοσοῦτον ἐπὶ τὸ ἄναντες ἀνανεύοντας, ὅσον ἑαυτὴν ἐνδίδωσιν ἡ τῶν θεαρχικῶν λογίων ἀκτὶς, πρὸς τὰς· ὑπερτέρας αὐγὰς τῇ περὶ τὰ θεῖα σωφροσύνη καὶ ὁσιότητι συστελλομένους. Καὶ γὰρ εἴ τι δεῖ τῇ πανσόφῳ καὶ ἀληθεστάτῃ θεολογίᾳ πείθεσθαι, κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἑκάστου τῶν νοῶν ἀνακαλύπτεται τὰ θεῖα, καὶ ἐποπτευεται, τῆς θεαρχικῆς ἀγαθότητος ἐν σωστικῇ δικαιοσύνῃ τῶν ἐν μέτρῳ τὴν ἀμετρίαν θεοπρεπῶς, ὡς ἀχώρητον, ἀποδιαστελλούσης. Ὥσπερ γὰρ ἄληπτα καὶ ἀθεώρητα τοῖς αἰσθητοῖς ἐστι τὰ νοητὰ, καὶ τοῖς ἐν πλάσει καὶ τύπῳ τὰ ἁπλᾶ καὶ ἀτύπωτα, τοῖς τε κατὰ σωμάτων σχήματα μεμορφωμένοις, ἡ τῶν ἀσωμάτων ἀναφής καὶ ἀσχημάτιστος ἀμορφία· κατὰ τὸν αὐτὸν τῆς ἀληθείας λόγον ὑπέρκειται τῶν οὐσιῶν ἡ ὑπερούσιος ἀοριστία· καὶ τῶν νοῶν, ἡ ὑπὲρ νοῦν ἐνότης· καὶ πάσαις διανοίαις ἀδιανόητόν ἐστι τὸ ὑπὲρ διάνοιαν ἐν, ἄῤῥητόν τε λόγῳ παντὶ τὸ ὑπὲρ λόγον ἀγαθὸν, ἑνὰς ἐνοποιὸς ἀπάσης ἐνάδος, καὶ ὑπερούσιος οὐσία, καὶ νοῦς ἀνόητος καὶ λόγος ἄῤῥητος· ἀλογία καὶ ἀνοησία καὶ ἀνωνυμία, κατὰ μηδὲν τῶν ὄντων οὖσα· καὶ αἴτιον μὲν τοῦ εἶναι πᾶσιν, αὐτὸ δὲ μὴ ὃν, ὡς πάσης οὐσίας ἐπέκεινα, καὶ ὡς ἂν αὐτὴ περὶ ἑαυτῆς κυρίως καὶ ἐπιστητῶς ἀποφαίνοιτο· Περὶ ταύτης οὖν, ὡς εἴρηται, τῆς ὑπερουσίου καὶ κρυφίας θεότητος οὐ τολμητέον εἰπεῖν, οὔτε μὴν ἐννοῆσαί τι, παρὰ τὰ θεοειδῶς ἡμῖν ἐκ τῶν ἱερῶν λογίων ἐκπεφασμένα· καὶ γὰρ ὡς αὐτὴ περὶ ἑαυτῆς ἐν τοῖς λογίοις ἀγαθοπρεπῶς παραδέδωκεν, ἡ μὲν αὐτῆς ὅ τι ποτέ ἐστιν ἐπιστήμη καὶ θεωρία πᾶσιν ἄβατός ἐστι τοῖς οὐσιν, ὡς πάντων ὑπερουσίως ἐξῃρημένη. Καὶ πολλοὺς τῶν θεολόγων εὐρήσεις οὐ μόνον ὡς ἀόρατον αυτὴν καὶ ἁπερίληπτον ὑμνηκότας, ἀλλὰ καὶ ἀνεξερεύνητον ἅμα καὶ ἀνεξιχνίαστον, ὡς οὐκ ὅντος ἴχνους οὐδενὸς, τῶν ἐπὶ τὴν κρυφίαν αὐτῆς ἀπειρίαν διεληλυθότων. Οὐ μὴν ἀκοινώνητόν ἐστι καθόλου τἀγαθὸν οὐδενὶ τῶν ὄντων, ἀλλ´ ἐφ´ ἑαυτοῦ μονίμως τὴν ὑπερούσιον ἱδρῦσαν ἀκτῖνα ταῖς ἑκάστου τῶν ὄντων ἀναλόγοις ἐλλάμψεσιν ἀγαθοπρεπῶς ἐπιφαίνεται, καὶ πρὸς τὴν ἐφικτὴν αὐτοῦ θεωρίαν καὶ κοινωνίαν καὶ ὁμοίωσιν ἀνατείνει τοὺς ἱεροὺς νόας, τοὺς ὡς θεμιτὸν αὐτῷ καὶ ἱεροπρεπῶς ἐπιβάλ-

s302ne haddini aşıp ahenkle verilen ilahî görünüşün üstüne çıkmaya kalkışırlar, ne de aşağıya kayıp daha kötü olana düşerler. Kendilerini aydınlatan ışına sarsılmadan ve sapmadan yükselirler; izin verilen aydınlatmaların ölçülü aşkıyla, kutsal bir saygı içinde, itidalle ve dindarlıkla kanatlanırlar.

Göklerin üstündeki düzenlerin kutsal dizilişlerini de yöneten bu Tanrısal İlke kurallarına uyarak, Tanrısal İlke'nin nous'u ve ousia'yı aşan gizliliğine nous'un araştırmaya kalkışmayan kutsal saygısıyla, söylenemez olana da itidalli bir sessizlikle saygı gösteririz. Kutsal Sözler'de bizi aydınlatan parıltılara yükselir, onların ışığıyla Tanrısal İlke'ye ilahiler söylemeye yönelir, onlardan dünya-üstü bir tarzda ışık alır, kutsal övgüler için onlarla biçimleniriz. Böylece onlar aracılığıyla bize ölçülü olarak bağışlanan Tanrısal İlke ışıklarını görür, her kutsal ışık görünüşünün iyilik bağışlayan ilkesini, onun Kutsal Sözler'de kendisi hakkında öğrettiği gibi överiz.

Kutsal Sözler şunları öğretir: O her şeyin sebebi, ilkesi, ousia'sı ve hayatıdır. Kendisinden düşenler için geri çağrı ve diriliş, Tanrı'ya benzeyen şeyin bozulmasına kayanlar için yenilenme ve yeniden biçimlenme, kutsallıktan uzak bir sarsıntıyla yerinden oynayanlar için kutsal dayanak, ayakta duranlar için güvenliktir. Kendisine yükselenler için yukarı çeken bir el, aydınlananlar için aydınlatma, yetkinleşenler için yetkinliğin başı, tanrılaşanlar için tanrılığın başıdır; basitleşenler için basitlik, birleşenler için birliktir. Her ilkenin ousia-üstü bir tarzda ilke-üstü ilkesidir; gizli olanı izin verilen ölçüde paylaştıran iyi bağışçıdır. Kısacası, yaşayanların hayatı, var olanların ousia'sı, her hayatın ve ousia'nın ilkesi ve sebebidir; çünkü iyiliğiyle var olanları varlığa getirir ve ayakta tutar.

Bunları Kutsal Sözler'den öğrendik. Teologların bütün kutsal övgülerinin de, ilahî isimleri Tanrısal İlke'nin iyilik yapan çıkışlarına göre, açıklayarak ve överek düzenlediğini göreceksin. Bu yüzden bütün teolojik metinlerde Tanrısal İlke'nin kutsal bir övgüyle şöyle anıldığını görürüz: Tabiatı aşan parçasızlığının basitliği ve birliği yüzünden monad ve henad diye anılır; birleştirici bir güç olarak bizi birleştirir, bölünmüş farklılıklarımızı dünya-üstü bir tarzda toplayarak Tanrı'ya benzer bir monada ve Tanrı'yı taklit eden bir birliğe götürür.

s302

-λοντας, καὶ μήτε πρὸς τὸ ὑπέρτερον τῆς ἐναρμονίως ἐνδιδομένης θεοφανείας, ἀδυνάτως ἀπαυθαδιζομένους, μήτε πρὸς τὸ κάταντες ἐκ τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον ὑφέσεως ἁπολισθαίνοντας, ἀλλ´ εὐσταθῶς τε καὶ ἀκλινῶς ἐπὶ τὴν ἀκτῖνα τὴν αὐτοῖς ἐπιλάμπουσαν ἀνατεινομένους, καὶ τῷ συμμέτρῳ τῶν θεμιτῶν ἐλλάμψεων ἔρωτι μετ´ εὐλαβείας ἰερᾶς, σωφρόνως τε καὶ ὁσίως ἀναπτερουμένους. Τούτοις ἐπόμενοι τοῖς θεαρχικοῖς ζυγοῖς, οἱ καὶ τὰς ὅλας διακυβερνῶσι τῶν ὑπερουρανίων τάξεων ἀγίας διακοσμήσεις, τὸ μὲν ὑπὲρ νοῦν καὶ οὐσίαν, τῆς θεαρχίας κρύφιον ἀνεξερευνήτοις καὶ ἱεραῖς νοὸς εὐλαβείαις, τὰ δὲ ἄῤῥητα σώφρονι σιγῇ τιμῶντες, ἐπὶ τὰς ἐλλαμπούσας ἡμῖν ἐν τοῖς ἰεροῖς λογίοις αὐγὰς ἀνατεινόμεθα, καὶ πρὸς αὐτῶν φωταγωγούμεθα πρὸς τοὺς θεαρχικοὺς ὕμνους, ὑπ´ αὐτῶν ὑπερκοσμίως φωτιζόμενοι, καὶ πρὸς τὰς ἱερὰς ὑμνολογίας τυπούμενοι, πρὸς τὸ καὶ ὁρᾶν τὰ συμμέτρως ἡμῖν δι´ αὐτῶν δωρούμενα θεαρχικὰ φῶτα, καὶ τὴν ἀγαθοδότιν ἀρχὴν ἁπάσης ἱερᾶς φωτοφανείας ὑμνεῖν, ὡς αὐτὴ περὶ ἑαυτῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς λογίοις παραδέδωκεν. Οἷον, ὅτι πάντων ἐστὶν αἰτία, καὶ ἀρχὴ, καὶ οὐσία, καὶ ζωή· καὶ τῶν μὲν ἀποπιπτόντων αὐτῆς ἀνάκλησίς τε καὶ ἀνάστασις, τῶν δὲ πρὸς τὸ τοῦ θεοειδοῦς παραφθαρτικὸν ἀπολισθησάντων· ἀνακαινισμὸς καὶ ἀναμόρφωσις, τῶν δὲ κατά τινα σάλον ἀνίερον παρακινουμένων ἵδρυσις ἱερὰ, καὶ τῶν ἑστηκότων ἀσφάλεια, καὶ τῶν ἐπ´ αὐτὴν ἀναγομένων ἀνατατικὴ χειραγωγία, καὶ τῶν φωτιζομένων ἔλλαμψις, καὶ τῶν τελουμένων τελεταρχία, καὶ τῶν θεουμένων θεαρχία, καὶ τῶν ἁπλουμένων ἁπλότης, καὶ τῶν ἑνιζομένων ἑνότης ἀρχῆς ἀπάσης ὑπερουσίως ὑπεράρχιος ἀρχὴ, καὶ τοῦ κρυφίου κατὰ τὸ θεμιτὸν ἀγαθὴ μεταδότις, καὶ ἀπλῶς εἰπεῖν, ἡ τῶν ζώντων ζωὴ, καὶ τῶν ὄντων οὐσία, πάσης ζωῆς καὶ οὐσίας ἀρχὴ καὶ αἰτία, διὰ τὴν αὐτῆς εἰς τὸ εἶναι τὰ ὄντα παρακτικὴν καὶ συνοχικὴν ἀγαθότητα. Ταῦτα πρὸς τῶν θείων λογίων μεμυήμεθα, καὶ πᾶσαν, ὡς εἰπεῖν, τὴν ἰεράν τῶν θεολόγων ὑμνολογίαν εὐρήσεις πρὸς τὰς ἀγαθουργοὺς τῆς θεαρχίας προόδους, ἐκφαντορικῶς καὶ ὑμνητικῶς τὰς θεωνυμίας διασκευάζουσαν. Ὅθεν ἐν πάσῃ σχεδὸν τῇ θεολογικῇ πραγματείᾳ τὴν θεαρχίαν ὁρῶμεν ἱερῶς ὑμνουμένην, ὡς μονάδα μὲν καὶ ἑνάδα, διὰ τὴν ἀπλότητα καὶ ἐνότητα τῆς ὑπερφυοῦς ἀμερίας, ἐξ ἦς, ὡς ἐνοποιοῦ δυνάμεως, ἐνιζόμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτήτων ὑπερκοσμίως συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδῆ μονάδα συναγόμεθα, καὶ θεομίμητον ἕνωσιν· ὡς

s303Üç hypostasis hâlinde beliren ousia-üstü doğurganlığı yüzünden Teslis diye anılır; göklerde ve yeryüzündeki bütün babalık ondan gelir ve adını ondan alır. Var olan her şey onun ousia veren iyiliğiyle varlığa geldiği için var olanların sebebi diye anılır. Var olan her şey kendi tabiatını bozulmadan koruduğu ve tanrısal ahenkle, kutsal bir güzellikle dolu olduğu için bilge ve güzel diye anılır. Hele insansever diye anılır, çünkü hypostasis'lerinden birinde bizim olana gerçekten ve bütünüyle ortak olmuş, insanın en uç düşkünlüğünü kendine çağırıp kendine yükseltmiştir. Basit olan İsa, söylenemez bir tarzda bu düşkünlükten terkip edilmiş; ebedî olan zamanda bir süre edinmiş; her tabiattaki bütün düzeni ousia-üstü bir tarzda aşan, kendine ait olanların değişmez ve karışmaz dayanağını koruyarak bizim tabiatımızın içine girmiştir.

Tanrısal bilgeliğe sahip önderlerimizin gizli geleneği, Kutsal Sözler'e uygun olarak, açıklayıcı bir tarzda bize daha başka ilahî ışıklar da bağışlamıştır; biz bunlara da erdirildik. Şimdi bunları kendi ölçümüze göre, Kutsal Sözler'in ve hiyerarşik geleneklerin kutsal perdeleri arasından alırız. Bu geleneklerin insan sevgisi, akılla kavrananları hissedilir şeylerle, ousia-üstü olanları var olanlarla örter; biçimsiz ve kalıpsız olanlara biçimler ve kalıplar giydirir, tabiatı aşan şekilsiz basitliği parça parça sembollerin çeşitliliğiyle çoğaltıp biçimlendirir.

Ama bozulmaz ve ölümsüz olduğumuzda, Mesih'e benzer en mesut paya eriştiğimizde, Söz'ün dediği gibi "hep Rab ile birlikte olacağız". Bir yandan onun görünür ilahî görünüşüyle tertemiz seyirlerde doyacağız; bu görünüş, öğrencilerini o en ilahî başkalaşımda sardığı gibi bizi de en parlak ışıltılarıyla saracaktır. Öte yandan onun akılla kavranan ışık bağışına, hâllerden arınmış ve maddesiz bir nous ile katılacağız; göklerin üstündeki nous'ları daha ilahî bir tarzda taklit ederek, o aşırı parlak ışınlara bilinmez ve mesut yönelişlerle, nous'u aşan birliğe de ortak olacağız. Çünkü Kutsal Sözler'in hakikatinin dediği gibi, "meleklerle eşit" ve "dirilişin oğulları olarak Tanrı'nın oğulları" olacağız.

Şimdiyse elimizden geldiğince ilahî şeyler için bize uygun semboller kullanırız, sonra bunlardan ölçümüzce, akılla kavranan seyirlerin basit ve birleşik hakikatine yükseliriz. Tanrı'ya benzer şeyler hakkındaki bütün düşünmemizden sonra zihnî etkinliklerimizi durdurur, izin verildiği ölçüde ousia-üstü ışına yöneliriz. Bütün bilgilerin bütün sınırları, söylenemezliği aşan bir tarzda, bu ışında önceden vardır. Onu ne düşünmek, ne söylemek, ne de herhangi bir biçimde seyretmek mümkündür; çünkü o her şeyin ötesindedir, bilinemezliği de aşar; bütün cevherî bilgilerin ve güçlerin sınırlarını

s303

Τριάδα δὲ, διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος ἔκφανσιν, ἐξ ἦς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἐστι καὶ ὀνομάζεται· ὡς αἰτίαν δὲ τῶν ὄντων, ἐπειδὴ πάντα πρὸς τὸ εἶναι παρήχθη διὰ τὴν αὐτῆς οὐσιοποιὸν ἀγαθότητα· σοφὴν δὲ καὶ καλὴν, ὅτι τὰ ὄντα πάντα τὰ τῆς οἰκείας φύσεως ἀπαράφθαρτα διασώζοντα, πάσης ἀρμονίας ἐνθέου καὶ ἱερᾶς εὐπρεπείας ἐστὶν ἀνάπλεα· φιλάνθρωπον δὲ διαφερόντως, ὅτι τοῖς καθ´ ἡμᾶς πρὸς ἀλήθειαν ὀλικῶς ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς ὑποστάσεων ἐκοινώνησεν, ἀνακαλουμένη πρὸς ἑαυτὴν καὶ ἀνατιθεῖσα τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιὰν, ἐξ ἦς ἀῤῥήτως ὁ ἀπλοῦς Ἰησοῦς συνετέθη, καὶ παράτασιν εἴληφε χρονικὴν ὁ ἀδιος, καὶ εἴσω τῆς καθ´ ἡμᾶς ἐγεγόνει φύσεως, ὁ πάσης τῆς κατὰ πᾶσαν φύσιν τάξεως ὑπερουσίως ἐκβεβηκὼς μετὰ τῆς ἀμεταβόλου καὶ ἀσυγχύτου τῶν οἰκείων ἱδρύσεως. Καὶ ὅσα ἄλλα θεουργικὰ φῶτα τοῖς λογίοις ἀκολούθως ἡ τῶν ἐνθέων ἡμῶν καθηγεμόνων κρυφία παράδοσις ἐκφαντορικῶς ἡμῖν ἐδωρήσατο, ταῦτα καὶ ἡμεῖς μεμυήμεθα· νῦν μὲν ἀναλόγως ἡμῖν, διὰ τῶν ἱερῶν παραπετασμάτων τῆς τῶν λογίων καὶ τῶν ἱειραρχικῶν παραδόσεων φιλανθρωπίας, αἰσθητοῖς τὰ νοητὰ, καὶ τοῖς οὖσι τὰ ὑπερούσια περικαλυπτούσης καὶ μορφὰς καὶ τύπους τοῖς ἀμορφώτοις τε καὶ ἀτυπώτοις περιτιθείσης, καὶ τὴν ὑπερφυῆ καὶ ἀσχημάτιστον ἀπλότητα τῇ ποικιλίᾳ τῶν μεριοτῶν συμβόλων πληθυνούσης τε καὶ διαπλαττούσης. Τότε δὲ ὅταν ἄφθαρτοι καὶ ἀθάνατοι γενώμεθα καὶ τῆς χριστοειδοῦς καὶ μακαριωτάτης ἐφικώμεθα λήξεως, πάντοτε σὸν Κυρίῳ, κατὰ τὸ λόγιον, ἐσόμεθα τῆς μὲν ὁρατῆς αὐτοῦ θεοφανείας ἐν πανάγνοις θεωρίαις ἀποπληρούμενοι, φανοτάταις μαρμαρυγαῖς ἡμᾶς περιαυγαζούσης, ἂς τοὺς μαθητὰς ἐν ἐκείνῃ τῇ θειστάτῃ μεταμορφώσει· τῆς δὲ νοητῆς αὐτοῦ φωτοδοσίας ἐν ἀπαθεῖ καὶ ἀθλῳ τῷ νῷ μετέχοντες, καὶ τῆς ὑπὲρ νοῦν ἑνώσεως ἐν ταῖς τῶν ὑπερφανῶν ἀκτίνων ἀγνώστοις καὶ μακαρίαις ἐπιβολαῖς, ἐν θειοτέρᾳ μιμήσει τῶν ὑπερουρανίων νοῶν· ἰσάγγελος γὰρ, ὡς ἡ τῶν λογίων ἀλήθειά φησιν, ἐσόμεθα, καὶ υἱοὶ Θεοῦ, τῆς ἀναστάσεως υἱοὶ ὁντες. Νῦν δὲ, ὡς ἡμῖν ἐφικτὸν, οἰκείοις μέν εἰς τὰ θεῖα συμβόλοις χρώμεθα, κἀκ τούτων αὖθις ἐπὶ τὴν ἁπλῆν καὶ ἡνωμένην τῶν νοητῶν θεαμάτων ἀλήθειαν ἀναλόγως ἀνατεινόμεθα, καὶ μετὰ πᾶσαν τὴν καθ´ ἡμᾶς τῶν θεοειδῶν νόησιν, ἀποπαύοντες ἡμῶν τὰς νοερὰς ἐνεργείας, εἰς τὴν ὑπερούσιον ἀκτῖνα κατὰ τὸ θεμιτὸν ἐπιβάλλομεν, ἐν ᾗ πάντα τὰ πέρατα πασῶν τῶν γνώσεων ὑπεραῤῥήτως προῦφέστηκεν, ἣν οὔτε ἐννοῆσαι δυνατὸν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ὅλως πως θεωρῆσαι, διὰ τὸ πάντων αὐτὴν ἐξῃρημένην εἰναι, καὶ ὑπαράγνωστον, καὶ πασῶν μὲν τῶν οὐσιωδῶν γνῶσεων καὶ δυνάμεων τὰς ἀποπερατώσεις ἅμα καὶ πάσας ὑπερουσίως ἐν

s304ousia-üstü bir tarzda bir arada kendinde önceden barındırır ve kavranmaz gücüyle her şeyin, göklerin üstündeki nous'ların bile üstünde durur. Çünkü bütün bilgiler var olanların bilgisiyse ve sınırları var olanlarda ise, her ousia'nın ötesinde olan her bilginin de ötesindedir.

Peki, o her logos'tan ve her bilgiden üstünse, nous'un ve ousia'nın tümüyle ötesinde duruyorsa; her şeyi kuşatıyor, birleştiriyor, topluyor ve önceden içeriyor, ama kendisi hiçbir şey tarafından tutulamıyorsa; onun ne hissi, ne hayali, ne kanaati, ne adı, ne logos'u, ne dokunuşu, ne bilgisi varsa, ousia-üstü tanrılık adlandırılamaz ve her adı aşar olduğu ispatlanmışken, ilahî isimler hakkındaki sözümüz nasıl yürütülecek?

Ama teolojik taslakları ortaya koyarken dediğimiz gibi, Bir'i, bilinmeyeni, ousia-üstü olanı, kendinde iyi olanı, yani aynı tanrılıkta ve aynı iyilikte olan üçlü birliği söylemek de düşünmek de mümkün değildir. Hatta kutsal güçlerin meleklere yaraşır birlikleri bile — bunlara, bilinmezliği aşan ve parlaklığı aşan iyiliğe yöneliş mi, onu kabul ediş mi demek gerekir — söylenemez ve bilinemezdir; bunlar yalnız, meleksi bilginin üstündekilere layık görülmüş meleklerde bulunur. Tanrı'ya benzeyen nous'lar, melekleri taklit ederek, ellerinden geldiğince bu birliklerle birleşir — çünkü tanrılaşan nous'ların Tanrı-üstü ışıkla böyle birleşmesi, her zihnî etkinliğin durmasıyla gerçekleşir — ve onu en doğru biçimde, var olan her şeyi ondan kaldırarak överler. Onunla kurdukları o en mesut birlikten gerçek ve tabiatüstü bir tarzda şu aydınlanmayı alırlar: O var olan her şeyin sebebidir, ama kendisi hiçbir şey değildir, çünkü her şeyin ousia-üstü bir tarzda ötesindedir.

Öyleyse Tanrısal İlke'nin ousia-üstülüğünü, yani iyiliği aşan iyiliğin varlığı aşan varlığı her ne ise, onu, hakikati aşan hakikatin âşıklarından hiç kimse logos ya da güç, nous, hayat ya da ousia olarak övemez. Onu ancak her meleke, hareket, hayat, hayal, kanaat, ad, logos, düşünme, kavrama, ousia, duruş, dayanak, birlik, sınır, sonsuzluk, var olan her şey aşkınlıkla kendisinden kaldırılmış olarak övmek gerekir. Ama iyiliğin kendisi olarak yalnız var oluşuyla var olan her şeyin sebebi olduğu için, Tanrısal İlke'nin iyilik başlatan takdiri bütün sebeplenenlerden yola çıkılarak övülmelidir. Çünkü her şey onun çevresindedir ve onun içindir; o her şeyden öncedir ve her şey onda ayakta durur; onun var olmasıyla her şey meydana gelir ve var olur; her şey ona yönelir: Akılla ve logos'la donanmış olanlar bilerek, onlardan aşağı olanlar hissederek, ötekiler hayat hareketiyle ya da ousia'larına ve melekelerine ait yatkınlıkla.

s304

ἑαυτῇ προειληφυῖαν. πάντων δὲ ἀπεριλήπτῳ δυνάμει, καὶ τῶν ὑπερουρανίων νοῶν ὑπεριδρυμένην. Εἰ γὰρ αἱ γνώσεις πᾶσαι τῶν ὄντων εἰσὶ, καὶ εἰς τὰ ὄντα τὸ πέρας ἔχουσιν, ἡ πάσης οὐσίας ἐπέκεινα καὶ πάσης γνώσεώς ἐστιν ἐξῃρημένη. Καὶ μὴν, εἰ κρείττων ἐστὶ παντὸς λόγου καὶ πάσης γνώσεως, καὶ ὑπὲρ νοῦν καθόλου καὶ οὐσίαν ἵδρυται, πάντων μὲν οὐσα περιληπτικὴ, καὶ συναπτικὴ, καὶ συλληπτικὴ, καὶ προληπτικὴ, πᾶσι δὲ αὐτὴ καθόλου ἄληπτος, καὶ οὔτε αἴσθησις αὐτῆς ἐστιν, οὔτε φαντασία, οὔτε δόξα, οὔτε ὄνομα, οὔτε λόγος, οὔτε ἐπαφὴ, οὔτε ἐπιστήμη, πῶς ὁ περὶ θείων ὀνομάτων ἡμῖν διαπραγματευθήσεται λόγος, ἀκλήτου καὶ ὑπερωνύμου τῆς ὑπερουσίου θεότητος ἀποδεικνυμένης; Ἀλλ´ ὅπερ ἔφημεν, ἡνίκα τὰς θεολογικὰς ὑποτυπώσεις ἐξετιθέμεθα, τὸ ἓν, τὸ ἄγνωστον, τὸ ὑπερούσιον, αὐτοτἀγαθον, ὅπερ ἐστὶ, τὴν τριαδικὴν ἐνάδα φημὶ, τὴν ὁμόθεον, καὶ ὁμοάγαθον, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν· ἀλλὰ καὶ αἱ τῶν ἀγίων δυνάμεων ἀγγελοπρεπεῖς ἑνώσεις, ἃς εἴτε ἐπιβολὰς, εἴτε παραδοχὰς χρὴ φάναι τῆς ὑπεραγνώστου καὶ ὑπερφανοῦς ἀγαθότητος, ἄρῥητοί τε εἰσὶ καὶ ἄγνωστοι, καὶ μόνοις αὐτοῖς ἐνυπάρχουσι τοῖς ὑπὲρ γνῶσιν ἀγγελικὴν ἠξιωμένοις αὐτῶν ἀγγέλοις. Ταύταις οἱ θεοεἰδεῖς ἀγγελομιμήτως, ὡς ἐφικτὸν, ἑνούμενοι νόες πειδὴ κατὰ πάσης νοερᾶς ἐνεργείας ἀπόπαυσιν ἡ τοιάδε γίγνεται τῶν ἐκθεουμένων νοῶν πρὸς τὸ ὑπέρθεον φῶς ἕνωσις ὑμνοῦσιν αὐτὸ κυριώτατα διὰ τῆς πάντων τῶν ὄντων ἀφαιρέσεως, τοῦτο ἀληθῶς καὶ ὑπερφυῶς ἐλλαμφθέντες ἐκ τῆς πρὸς αὐτὸ μακαριωτάτης ἑνώσεως, ὅτι πάντων μέν ἐστι τῶν ὄντων αιτιον, αὐτὸ δὲ οὐδὲν, ὡς πάντων ὑπερουσίως ἐξῃρημένον. Τὴν μὲν οὖν ὑπερουσιότητα τὴν θεαρχικὴν, ὄ τι ποτέ ἐστιν ἡ τῆς ὑπεραγαθότητος ὑπερύπαρξις, οὔτε ὧς λόγον, ἢ δύναμιν, οὔτε ὡς νοῦν, ἢ ζωὴν, ἢ οὐσίαν ὑμνῆσαι θεμιτὸν οὐδενὶ τῶν ὅσοι τῆς ὑπὲρ πᾶσαν ἀλήθειαν ἀληθείας εἰσὶν ἐρασταί· ἀλλ´ ὡς πάσης ἕξεως, κινήσεως, ζωῆς, φαντασίας, δόξης, ὀνόματος, λόγου, διανοίας, νοήσεως, οὐσίας, στάσεως, ἱδρύσεως, ἑνώσεως, πέρατος, ἀπειρίας, ἀπάντων ὅσα ὄντα ἐστὶν, ὑπεροχικῶς ἁφῃρημένην. Ἐπειδὴ δὲ ὡς ἀγαθότητος ὕπαρξις, αὐτῷ τῷ εἶναι, πάντων ἐστὶ τῶν ὄντων αἰτία, τὴν ἀγαθαρχικὴν τῆς θεαρχίας πρόνοιαν, ἐκ πάντων τῶν αἰτιατῶν ὑμνητέον· ἐπεὶ καὶ περὶ αὐτὴν πάντα, καὶ αὐτῆς ἕνεκα, καὶ αὐτή ἐστι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῇ συνέστηκε· καὶ τῷ εἶναι ταύτην, ἡ τῶν ὅλων παραγωγὴ καὶ ὑπόστασις, καὶ αὐτῆς πάντα ἐφίεται· τὰ μὲν νοερὰ καὶ λογικὰ, γνωστικῶς· τὰ δὲ ὑφειμένα τούτων, αἰσθητικῶς· καὶ τὰ ἄλλα κατὰ ζωτικὴν κίνησιν, ἢ οὐσιώδη καὶ ἑκτικὴν ἐπιτηδειότητα.

s305Bunu bilen teologlar onu hem adsız olarak hem her adla överler. Adsız olarak överler: Örneğin Tanrısal İlke'nin, sembolik ilahî görünüşün gizemli görülerinden birinde, "Adın nedir?" diye soran adamı azarladığını, onu her ilahî isim bilgisinden uzaklaştırırcasına, "Adımı neden soruyorsun? O şaşılacak bir addır" dediğini söylerler. Peki, asıl şaşılacak ad bu değil midir: Her adın üstündeki ad, adsız olan, "bu çağda da gelecek çağda da" anılan her adın üzerinde duran?

Çok adlı olarak överler: Örneğin onu yine "Ben Var Olan'ım", "Hayat", "Işık", "Tanrı", "Hakikat" derken gösterirler. Tanrı'nın bilgeliğine ermiş kişiler de her şeyin sebebini, bütün sebeplenenlerden yola çıkarak çok adla överler: İyi olarak, güzel olarak, bilge olarak, sevgili olarak, tanrıların Tanrısı, rablerin Rabbi, kutsalların Kutsalı olarak, ebedî olarak, Var Olan olarak ve çağların sebebi olarak; hayat bağışçısı olarak, Bilgelik, Nous, Logos olarak, bilen olarak, bütün bilgi hazinelerini aşan olarak; güç olarak, kudretli olarak, Krallar Kralı olarak; "günlerin Eskisi" olarak, yaşlanmaz ve değişmez olarak; kurtuluş, adalet, kutsallaşma ve kurtarılış olarak; büyüklükte her şeyi aşan olarak ve "hafif esinti"de olan olarak.

Onun nous'larda, ruhlarda ve cisimlerde, gökte ve yerde olduğunu, aynı anda aynı yerde hep aynı kaldığını da söylerler: Dünyanın içinde, dünyanın çevresinde, dünyanın üstünde; göklerin üstünde, ousia-üstü; güneş, yıldız, ateş, su, soluk, çiy, bulut, yontulmamış taş, kaya; var olan her şey ve var olanlardan hiçbiri.

Böylece her şeyin sebebine, her şeyin üstünde olana hem adsızlık hem var olanların bütün adları yakışır. Öyle ki gerçekten her şeyin hükümdarı olsun, her şey onun çevresinde bulunsun, sebebi, ilkesi ve gayesi olarak ona bağlı olsun; Söz'ün dediği gibi o "herkeste her şey" olsun ve hakkıyla övülsün: Her şeyin var edicisi, başlatanı, yetkinleştireni, bir arada tutanı, koruyucusu, ocağı ve kendine döndüreni olarak — ve bütün bunları birleşik, ilişkisiz ve aşkın bir tarzda. Çünkü o yalnız bir arada tutmanın, hayatın ya da yetkinliğin sebebi değildir ki iyiyi aşan iyilik sadece bu ya da şu takdirden adını alsın.

s305

Τοῦτο γοῦν εἰδότες οἰ θεολόγοι, καὶ ὡς ἀνώνυμον αὐτὴν ὑμνοῦσι, καὶ ἐκ παντὸς ὀνόματος. Ἀνώνυμον μὲν ὡς ὅταν φασὶ, τὴν θεαρχίαν αὐτὴν ἐν μιᾷ τῶν μυστικῶν τῆς συμβολικῆς θεοφανείας ὁράσεων ἐπιπλῆξαι τῷ φήσαντι· Τί τὸ ὄνομά σου; καὶ ὥσπερ ἀπὸ πάσης αὐτὸν θεωνυμικῆς γνώσεως ἀπάγουσαν, φάναι τό· Καὶ ἱνατί ἐρωτᾷς τὸ ὅνομά μου; καὶ τοῦτ´ ἔστι θαυμαστόν. Ἢοὐχὶ τοῦτο ὄντως ἐστὶ τὸ θαυμαστὸν ὄνομα, τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, τὸ ἀνώνυμον, τὸ παντὸς ὑπεριδρυμένον ὀνόματος ὀνομαζομένου, εἴτε ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, εἰτε ἐν τῶ μέλλοντι; Πολυώνυμον δὲ, ὡς ὅταν αὖθις αὐτὴν εἰσάγωσι φάσκουσαν· Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· ἡ ζωὴ, τὸ φῶς, ὁ Θεὸς, ἡ ἀλήθεια, καὶ ὅταν αὐτοὶ τῶν πάντων αἴτιον οί θεόσοφοι πολυωνύμως ἐκ πάντων τῶν αἰτιατῶν ὑμνῶσιν, ὡς ἀγαθὸν, ὡς καλὸν, ὡς σοφὸν, ὡς ἀγαπητὸν, ὡς Θεὸν θεῶν, ὡς Κύριον κυρίων, ὡς Ἅγιον ἁγίων. ὡς αἰώνιον, ὡς ὄντα, καὶ ὡς αἰώνων αἴτιον· ὡς ζωῆς χορηγὸν, ὡς σοφίαν, ὡς νοῦν, ὡς Λόγον, ὡς γνώστην, ὡς ὑπερέχοντα πάντας τοὺς θησαυροὺς ἁπάσης γνώσεως, ὡς δύναμιν, ὡς δυνάστην, ὡς Βασιλέα τῶν βασιλευόντων, ὡς παλαιὸν ἡμερῶν, ὡς καὶ ἀγήρω καὶ ἀναλλοίωτον, ὡς σωτηρίαν, ὡς δικαιοσύνην, ὡς ἁγιασμὸν, ὡς ἀπολύτρωσιν, ὡς ἐν μεγέθει πάντων ὑπερέχοντα, καὶ ὡς ἐν αὔρα λεπτῇ. Καί γε καὶ ἐν νόοις αὐτὸν εἶναί φασι, καὶ ἐν ψυχαῖς καὶ ἐν σώμασι, καὶ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐν γῇ, καὶ ἅμα ἐν ταὐτῷ τὸν αὐτὸν, ἐγκόσμιον, περικόσμιον, ὑπερκόσμιον, ὑπερουράνιον, ὑπερούσιον, ἦλιον, ἀστέρα, πῦρ, ὕδωρ, πνευμα, δρόσον, νεφέλην, αὐτοζωήν, λίθον, καὶ πέτραν, πάντα τὰ ὄντα, καὶ οὐδὲν τῶν ὄντων. Οὕτως οὖν, τῇ πάντων αἰτίᾳ καὶ ὑπὲρ πάντα οὖσ,, καὶ τὸ ἀνώνυμον ἐφαρμόσει, καὶ πάντα τὰ τῶν ὄντων ὀνόματα, ἵνα ἀκριβῶς ἦ τῶν ὅλων βασιλεία, καὶ περὶ αὐτὴν ᾖ τὰ πάντα, καὶ αὐτῆς ὡς αἰτίας, ὡς ἀρχῆς, ὡς πέρατος, ἐξηρτημένα, καὶ αὐτὴ, κατὰ τὸ λόγιον, ᾖ τὰ πάντα ἐν πᾶσι, καὶ ἀληθῶς ὑμνῆται πάντων ὑποστάτις, ἀρχηγικὴ, καὶ τελειωτικὴ, καὶ συνεκτικὴ, φρουρὰ καὶ ἑστία, καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἐπιστρεπτικὴ, καὶ ταῦτα ἡνωμένως, ἀσχέτως, ἐξῃρημένως· οὐ γὰρ συνοχῆς, ἢ ζωῆς, ἢ τελειώσεως αἰτία μόνον ἐστὶν, ἵνα ἀπὸ μόνης ταύτης, ἢ τῆς ἐτέρας προνοίας, ἡ ὑπερώνυμος ἀγαθότης ὀνομασθείη· πάντα

s306O, var olan her şeyi, tek ve her şeyin sebebi olan takdirinin kusursuz iyilikleriyle, basit ve sınırsız bir tarzda kendinde önceden barındırır; bu yüzden bütün var olanlardan ahenkle övülür ve adlandırılır.

Teologların yücelttiği ilahî isimler de yalnız tümel ya da tikel takdirlerden veya takdir edilenlerden gelenler değildir. Bazen kutsal mabetlerde ya da başka yerlerde erdirilmiş kişileri veya peygamberleri aydınlatan ilahî görünümlerden de hareket ederler. Parlaklığı ve adı aşan iyiliği türlü sebeplere ve güçlere göre adlandırırlar, ona insan, ateş ya da kehribar biçimleri ve kalıpları giydirirler; gözlerini, kulaklarını, bukleleri, yüzünü, ellerini, sırtını, kanatlarını, kollarını, ardını ve ayaklarını överler; ona taçlar, tahtlar, kadehler, kâseler ve daha başka gizemli şeyler yakıştırırlar. Bunları Sembolik Teoloji'de gücümüz yettiğince anlatacağız.

Şimdi ise bu metne uygun olanları Kutsal Sözler'den toplayıp söylediklerimizi bir kural gibi kullanarak, gözümüzü onlara dikerek, akılla kavranan ilahî isimlerin açıklanmasına geçelim. Her teolojide hiyerarşik kuralın bize öğrettiği gibi, Tanrı'yı gören bir düşünceyle Tanrı'ya benzeyen seyirleri, tam anlamıyla seyredelim; kutsal ilahî isimlerin açıklamalarına kutsal kulaklar verelim. Kutsal şeyleri ilahî geleneğe göre kutsallara emanet edelim, erdirilmemişlerin gülüşünden ve alayından uzak tutalım; daha doğrusu, böyle insanlar gerçekten varsa, onları bu konuda Tanrı'ya savaş açmaktan kurtaralım.

Ey iyi Timotheos, en kutsal öğretime uyarak bunları korumalı, ilahî şeyleri erdirilmemişlere söylememeli, dışarı çıkarmamalısın. Bana ise Tanrı, adlandırılamaz ve anılamaz tanrılığın iyilik yapan çok adlarını Tanrı'ya yaraşır biçimde övmeyi nasip etsin, "hakikat sözünü ağzımdan almasın."

s306

δὲ ἀπλῶς καὶ ἀπεριορίστως ἐν ἐαυτῇ τὰ ὄντα προείληφε, ταῖς παντελέσι τῆς μιᾶς αὐτῆς καὶ παναιτίου προνοίας ἀγαθότησι, καὶ ἐκ τῶν ὄντων ἁπάντων ἐναρμονίως ὑμνεῖται, καὶ ὀνομάζεται. Καὶ γοῦν οὐ ταύτας μόνας οἱ θεολόγοι τὰς θεωνυμίας πρεσβεύουσι, τὰς ἀπὸ τῶν παντελῶν ἢ τῶν μερικῶν προνοιῶν, ἢ τῶν προνοουμένων, ἀλλὰ καὶ ἀπό τινων ἔσθ´ ὅτε θείων φασμάτων ἐν τοῖς ἱεροῖς ἀνακτόροις ἢ ἄλλοθί που τοὺς μύστας, ἢ τοὺς προφήτας καταλαμμάντων, κατ´ ἄλλας καὶ ἄλλας αἰτίας τε καὶ δυνάμεις ὀνομάζουσι τὴν ὑπερφαῆ καὶ ὑπερώνυμον ἀγαθότητα, καὶ μορφὰς αὐτῇ, καὶ τύπους ἀνθρωπικοὺς, ἢ πυρινοὺς, ἢ ἠλεκτρίνους περιτιθέασι, καὶ ὀφθαλμοὺς αὐτῆς, καὶ ὡτα, καὶ πλοκάμους, καὶ πρόσωπα, καὶ χεῖρας, καὶ μετάφρενα, καὶ πτερὰ, καὶ βραχίονας, καὶ ὀπίσθια, καὶ πόδας ὑμνοῦσι· στεφάνους τε καὶ θώκους, καὶ ποτήρια, καὶ κρατῆρας αὐτῇ, καὶ ἄλλα ἅττα μυστικὰ περιπλάττουσι, περὶ ὧν ἐν τῇ Συμβολικῇ θεολογίᾳ κατὰ δύναμιν ἐροῦμεν· νῦν δέ, ὅσα τῆς παρούσης ἐστὶ πραγματείας, ἐκ τῶν λογίων συναγαγόντες, καὶ ὥσπερ τινὶ κανόνι τοῖς εἰρημένοις χρώμενοι, καὶ πρὸς αὐτὰ σκοποῦντες, ἐπὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν νοητῶν θεωνυμιῶν προΐωμεν· καὶ ὅπερ ἀεὶ κατὰ πᾶσαν ἡμῖν θεολογίαν ὁ ἱεραρχικὸς θεσμὸς ὑφηγεῖται, θεοπτικῇ διανοία τὰς θεοειδεῖς ἐποπτεύσωμεν, κυρίως εἰπεῖν, θεωρίας· καὶ ὡτα ἰερὰ ταῖς τῶν ἱερῶν θεωνυμιῶν ἀναπτύξεσι παραθώμεθα, τοῖς ἁγίοις τὰ ἅγια, κατὰ τὴν θείαν παράδοσιν, ἐνιδρύοντες, καὶ τῶν ἀμυήτων αὐτὰ γελώτων καὶ ἐμπαιγμῶν ἐξαιρούμενοι, μᾶλλον δὲ αὐτοὺς ἐκείνους, εἴπερ ὅλως εἰσὶ τοιοίδε τινὲς ἄνθρωποι, τῆς ἐπὶ τούτῳ θεομαχίας ἀπολυτρούμενοι. Σοὶ μὲν οὖν ταῦτα φυλάξαι χρεὼν, ὡ καλὲ Τιμόθεε, κατὰ τὴν ἱερωτάτην ὑφήγησιν, καὶ μήτε ῥητὰ, μήτε ἔκφορα τὰ θεια ποιεῖν εἰς τοὺς ἀμυήτους. Ἐμοὶ δὲ δοίη ὁ Θεὸς θεοπρεπως ὑμνῆσαι τὰς τῆς ἀκλήτου καὶ ἀκατονομάστου θεότητος ἀγαθουργικἀς πολυωνυμίας, καὶ μὴ περιέλοι λόγον ἀληθείας ἀπὸ τοῦ στόματός μου.

s325Bölüm II. Birleşik ve Ayrık Teoloji, İlahî Birlik ve Ayrım

Kutsal Sözler, Tanrısal İlke'nin bütün varlığını, ne ise onu, kendinde iyilik olarak belirleyip açıklayarak över. Kutsal teolojide Tanrısal İlke'nin kendisi şöyle der: "Bana iyi hakkında neden soruyorsun? Tanrı'dan başka iyi yoktur." Bundan başka ne öğrenilebilir? Bunu başka yerde inceleyip ispatlamıştık: Kutsal Sözler Tanrı'ya yaraşan bütün isimleri kısmî olarak değil, tanrılığın bütününe, eksiksizliğine ve tamlığına göre över; hepsini parçalamadan, mutlak olarak, ayrım gözetmeden, bütünüyle, baştan başa tam ve eksiksiz tanrılığın bütününe verir. Nitekim Teolojik Taslaklar'da hatırlattığımız gibi, biri bunun bütün tanrılık hakkında

s325

Τὴν θεαρχικὴν ὅλην ὕπαρξιν ὅ τι ποτέ ἐστιν ἡ αὐτοαγαθότης ἀφορίζουσα καὶ ἐκφαίνουσα πρὸς τῶν λογίων ὕμνηται. Καὶ τί γὰρ ἄλλο μαθεῖν ἔστιν ἐκ τῆς ἱερᾶς θεολογίας, ὁπόταν φησὶ τὴν θεαρχίαν αὐτὴν ὑφηγουμένην εἰπεῖν· Τίμε ἐρωτᾷς περὶ τοῦ ἀγαθοῦ; οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰμὴ μόνος ὁ Θεός. Τοῦτο μὲν οὖν, καὶ ἐν ἄλλοις ἐξετασθὲν, ἡμῖν ἀποδέδεικται, τὸ πάσας ἀεὶ τὰς θεοπρεπεῖς θεωνυμίας οὐ μερικῶς, ἀλλ´ ἐπὶ τῆς ὅλης καὶ παντελοῦς, καὶ ὁλοκλήρου καὶ πλήρους θεέτητος ὑπὸ τῶν λογίων ὑμνεῖσθαι, καὶ πάσας αὐτὰς, ἀμερῶς, ἀπολύτως, ἀπαρατηρήτως, ὁλικῶς, ἀπάσῃ τῇ ὁλότητι τῆς ὁλοτελοῦς, καὶ πάσης θεότητος ἀνατίθεσθαι· Καὶ γοῦν, ὡς ἐν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσιν ὑπεμνήσαμεν, εἰ μὴ περὶ τῆς ὅλης θεότητος φαίη τι

s326söylendiğini kabul etmezse küfretmiş olur, üstün bir tarzda birleşmiş olan birliği kuralsızca bölmeye cüret eder.

Demek ki bunun bütün tanrılık için anlaşılması gerektiği söylenmelidir. Nitekim tabiatı gereği iyi olan Logos'un kendisi, "Ben iyiyim" demiştir; Tanrı'nın kendisinden geçirdiği peygamberlerden biri de "iyi Ruh"tan övgüyle söz eder. Yine, "Ben Var Olan'ım" sözünün bütün tanrılık için söylendiğini kabul etmeyip onu bir parçaya sıkıştırmaya kalkışırlarsa, "Var Olan, Var Olmuş, Gelecek Olan, Her Şeye Kadir şöyle diyor" sözünü, "Ama sen hep aynısın" sözünü ve "Baba'dan çıkan, var olan hakikat Ruhu" sözünü nasıl anlayacaklar? Tanrısal İlke'nin hayatının bütün tanrılık olduğunu söylemezlerse, "Baba ölüleri nasıl diriltip hayat veriyorsa, Oğul da dilediğine öyle hayat verir" ve "Hayat veren Ruh'tur" diyen kutsal söz nasıl doğru olacak?

Bütün tanrılığın her şeye hâkim olduğuna gelince, Baba tanrılık ya da Oğul tanrılık hakkında, sanırım, teolojinin kaç yerde Baba ve Oğul için "Rab" adını tekrarladığını saymak bile imkânsızdır; ama "Ruh da Rab'dir." Güzel ve bilge de bütün tanrılık için övülür; ışık, tanrılaştırıcı, sebep ve bütün Tanrısal İlke'ye ait her şey de öyle. Kutsal Sözler Tanrısal İlke'ye bütün övgülerini toplayarak verir: Bir yandan toplu olarak "her şey Tanrı'dandır" der, bir yandan da ayrıntılandırarak "her şey onun aracılığıyla ve onun için yaratıldı", "her şey onda ayakta durur" ve "Ruh'unu gönderirsin, yaratılırlar" der.

Kısaca söylemek gerekirse, Tanrısal İlke'nin Logos'u da şöyle demiştir: "Ben ve Baba biriz", "Baba'nın her şeyi benimdir", "benim olan her şey senindir, senin olan da benim." Yine Baba'nın ve kendisinin olan her şeyi, ilahî işleri, tapınmayı, kaynak ve tükenmez sebep oluşu ve iyiliğe yaraşır armağanların dağıtımını Tanrısal Ruh'a ortak ve birleşik bir tarzda verir. Sanırım Kutsal Sözler'le sapmamış düşüncelerle beslenmiş hiç kimse buna karşı çıkmaz: Tanrı'nın amaçladığı söze göre, Tanrı'ya yaraşan her şey bütün Tanrısal İlke'ye aittir.

Bunları Kutsal Sözler'den, burada kısaca ve parça parça, başka yerde ise yeterince ispatlayıp belirlediğimize göre, açıklamaya giriştiğimiz her bütünsel ilahî ismi bütün tanrılık için anlamak gerekir.

[Biri bununla Tanrı'ya yaraşır ayrımın yerine karışıklık getirdiğimizi ileri sürerse,] böyle bir sözün

s326

τοῦτο εἰρῆσθαι, βλασφημεῖ, καὶ ἀποσχίζειν ἀθέσμως τολμᾷ τὴν ὑπερηνωμένην ἐνάδα. Ῥητέον οὖν, ὡς ἐπὶ πάσης θεότητος αὐτὸ ἐκληπτέον· καὶ γὰρ αὐτός τε ὁ ἀγαθοφυὴς ἔφη Λόγος· Ἐγὼ ἀγαθός εἰμι· καί τις τῶν θεολήπτων προφητῶν ὑμνεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἀγαθόν. Καὶ αὖθις τό· Ἐγώ εἰμι ὁ ὥν, εἰ μὴ καθ´ ὅλης φήσουσι τῆς θεότητος ὑμνεῖσθαι, καθ´ ἓν δὲ μέρος αὐτὸ περιγράψαι βιάσαιντο, πῶς ἀκούσονται τοῦ· Τάδε· λέγει ὁ ὥν, ὁ ἦν, ὁ ἐρχόμενος, ὁ παντοκράτωρ· καὶ· Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ καὶ τό· Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὸ ὃν, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται; Καὶ εἰ μὴ ὅλην εἶναί φασι τὴν θεαρχικὴν ζωὴν, πῶς ἀληθὴς ὁ φήσας ἱερὸς λόγος· Ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς, καὶ ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ· καὶ· Ὅτι τὸ Πνεῦμά ἐστι τὸ ζωοποιοῦν; Ὅτι δὲ καὶ τὴν κυρείαν ἔχει τῶν ὅλων ἡ ὅλη θεότης, περὶ μὲν τῆς θεογόνου θεότητος, ἢ τῆς υἱικῆς οὐδὲ εἰπεῖν ἔστιν, ὡς οἶμαι, ποσαχῆ τῆς θεολογίας ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ διαθρυλεῖται τὸ Κύριος· ἀλλὰ καὶ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστι. Καὶ τὸ καλὸν δὲ καὶ τὸ σοφὸν ἐπὶ τῆς ὅλης θεότητος ὑμνεῖται, καὶ τὸ φῶς, καὶ τὸ θεοποιὸν, καὶ τὸ αἴτιον, καὶ πάντα ὅσα τῆς ὅλης θεαρχίας ἐστὶν, εἰς πᾶσαν ἀνάγει τὰ λόγια τὴν θεαρχικὴν ὑμνῳδίαν- περιληπτικῶς μὲν, ὡς ὅταν λέγη· Τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ· διεξοδικῶς δὲ, ὡς ὅταν φαίη· Τὰ πάντα δι´ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται, καί· Τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκε· καὶ· Ἐξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται. Καὶ ἵνα συλλήβδην φαίη τις, αὐτὸς ὁ θεαρχικὸς ἔφη Λόγος· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν, καὶ, Πάντα ὁσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμά ἐστι, καὶ, Πάντα τὰ ἐμὰ, σά ἑστι, καὶ τὰ σά, ἐμά. Καὶ αὖθις, ὅσα. ἐστὶ τοῦ Πατρὸς καὶ αὐτοῦ, τῷ θεαρχικῷ Πνεύματι κοινωνικῶς καὶ ἡνωμένως ἀνατίθησι, τὰς θεουργίας, τὸ σέβας, τὴν πηγαίαν καὶ ἀνέκλειπτον αἰτίαν, καὶ διανομὴν τῶν ἀγαθοπρεπῶν δώρων. Καὶ οὐδένα τῶν ἐν τοῖς θείοις λογίοις ἀδιαστρόφοις ἐννοίαις ἐντεθραμμένων, οἶμαι πρὸς τοῦτο ἀντερεῖν, ὅτι τὰ θεοπρεπῆ πάντα τῇ ὅλῃ θεαρχίᾳ πρόσεστι κατὰ τὸν θεοτελῆ λόγον. Τούτων οὖν ἡμῖν βραχέως μὲν ἐν τούτοις καὶ μερικῶς, ἐν ἄλλοις δὲ ἱκανῶς ἐκ τῶν λογίων ἀποδεδειγμένων τε καὶ διωρισμένων, ὁποίαν ἀναπτύξαι θεωνυμίαν ὁλικὴν ἐγχειρήσομεν, ἐπὶ τῆς ὅλης αὐτὴν θεότητος ἐκληπτέον. ⟦...⟧ θεοπρεποῦς διαιρέσεως εἰσάγειν, τὸν τοιόνδε λόγον

s327doğru olduğuna ikna edebileceğini de sanmıyoruz. Çünkü Kutsal Sözler'e düpedüz karşı çıkan biri varsa, bizim felsefemizden de çok uzaktır; Kutsal Sözler'in Tanrı bilgeliğini önemsemiyorsa, onu teolojik bilgiye ulaştırmayı biz niye önemseyelim? Yok, Kutsal Sözler'in hakikatine bakıyorsa, biz de bu kuralı ve ışığı kullanarak, elimizden geldiğince sapmadan savunmamızı yürütürüz.

Şöyle deriz: Teoloji kimi şeyleri birleşik, kimilerini ayrık olarak aktarır; birleşik olanı bölmek de ayrık olanı karıştırmak da doğru değildir. Gücümüz yettiğince onu izleyerek ilahî parıltılara yükselmeliyiz. Çünkü ilahî açıklamaları oradan alıp en güzel hakikat kuralı olarak kabul ederek, orada duranı çoğaltmadan, azaltmadan, saptırmadan kendimizde korumaya çalışırız; Kutsal Sözler'i koruyarak onların korumasında kalır ve onları korurken korunacak gücü yine onlardan alırız.

Teolojik Taslaklar'da Kutsal Sözler'den yararlanarak uzun uzadıya ispatladığımız gibi, birleşik olanlar bütün tanrılığa aittir: İyi-üstü, Tanrı-üstü, ousia-üstü, hayat-üstü, bilgelik-üstü ve aşkınlıkla kaldırmaya ait ne varsa. Sebep dile getiren bütün isimler de bunlarla birliktedir: İyi, güzel, var olan, hayat doğuran, bilge ve bütün iyiliklerin sebebine iyiliğe yaraşır armağanlarından dolayı verilen bütün adlar. Ayrık olanlar ise Baba'nın, Oğul'un ve Ruh'un ousia-üstü adı ve gerçekliğidir; burada değiş tokuş ya da herhangi bir ortaklık yoktur. Bir de bunun yanında ayrı olan, İsa'nın bizim tabiatımızdaki tam ve değişmez varlığıdır; insan sevgisine ait bütün cevherî sırlar da öyle.

Ama sanırım konuyu yeniden ele alıp ilahî birlik ve ayrımın tam tarzını ortaya koymak gerekir ki bütün söz bizim için kolayca kuşatılabilir olsun; karmaşık ve belirsiz olan her şeyi reddetsin, kendine ait olanı elden geldiğince seçik, açık ve düzenli olarak sınırlasın.

Başka yerde de söylediğim gibi, bizim teolojik geleneğimizin kutsal gizem öğretmenleri, ilahî birlikleri, söylenemezliği ve bilinemezliği aşan kalıcılığın gizli ve dışarı çıkmayan yüksek dayanakları diye adlandırırlar; ayrımları ise Tanrısal İlke'nin iyiliğe yaraşır çıkışları ve görünüşleri diye. Kutsal Sözler'e uyarak şunu da söylerler:

s327

ἡμεῖς οὔτε αὐτὸν οἰόμεθα πείθειν ἱκανὸν, ὡς ἐστιν ἀληθής. Εἰ μὲν γάρ ἐστί τις ὅλως ὁ τοῖς λογίοις ἀντανιστάμενος, πόῤῥω που πάντως ἔσται καὶ τῆς καθ´ ἡμᾶς φιλοσοφίας καὶ εἰ μὴ της ἐκ τῶν λογίων αὐτῷ θεοσοφίας μέλει, πῶς ἂν ἡμῖν μελησει τῆς ἐπὶ τὴν θεολογικὴν ἐπιστήμην αὐτοῦ χειραγωγίας; Εἰ δὲ εἰς τὴν τῶν λογίων ἀλήθειαν ἀποσκοπεῖ, τούτῳ καὶ ὴμεῖς κανόνι καὶ φωτὶ χρώμενοι πρὸς τὴν ἀπολογίαν, ὡς οἷοί τέ ἐσμεν, ἀκλινῶς βαδιούμεθα, φάσκοντες, ὡς ἡ θεολογία τὰ μὲν ἡνωμένως παραδίδωσι, τὰ δὲ διακεκριμένως· καὶ οὔτε τὰ ἡνωμένα διαιρεῖν θεμιτὸν, οὕτε τὰ διακεκριμένα συγχεῖν· ἀλλ´ ἑπομένους αὐτῇ κατὰ δύναμιν, ἐπὶ τὰς θείας μαρμαρυγὰς ἀνανεύειν· καὶ γὰρ ἐκεῖθεν τὰς θείας ἐκφαντορίας παραλαβόντες, ὥσπερ τινὰ κανόνα κάλλιστον ἀληθείας, τὰ ἐκεῖ κείμενα φρουρεῖν ἐν ἑαυτοῖς ἀπλήθυντα καὶ ἀμείωτα καὶ ἀπαράτρεπτα σπεύδομεν, ἐν τῇ φρουρᾷ τῶν λογίων φρουρούμενοι καὶ πρὸς αὐτῶν εἰς τὸ φρουροῦντας αὐτὰ φρουρεῖσθαι δυναμούμενοι. Τὰ μὲν οὖν ἡνωμένα τῆς ὅλης θεότητός ἐστιν, ὡς ἐν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσι διὰ πλειόνων ἐκ τῶν λογίων ἀπεδείξαμεν, τὸ ὑπεράγαθον, τὸ ὑπέρθεον, τὸ ὑπερούσιον, τὸ ὑπέρζωον, τὸ ὑπέρσοφον, καὶ ὃσα τῆς ὑπεροχικῆς ἐστιν ἀφαιρέσεως· μεθ´ ὤν καὶ τὰ αἰτιολογικὰ πάντα, τὸ ἀγαθὸν, τὸ καλὸν, τὸ ὃν, τὸ ζωογόνον, τὸ σοφὸν, καὶ ὅσα ἐκ τῶν ἀγαθοπρεπῶν αὐτῆς δωρεῶν, ἡ πάντων ἀγαθῶν αἰτία κατονομάζεται· τὰ δὲ διακεκριμένα, τὸ Πατρὸς ὑπερούσιον ὄνομα καὶ χρῆμα, καὶ Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος, οὐδεμιάς ἐν τούτοις ἀντιστροφῆς, ἢ ὅλως κοινότητος ἐπεισαγομένης. Ἔστι δὲ αὖθις πρὸς τούτῳ διακεκριμένον ἡ καθ´ ἡμᾶς Ἰησοῦ παντελὴς καὶ ἀναλλοίωτος ὕπαρξις, καὶ ὅσα τῆς κατ´ αὐτήν ἐστι φιλανθρωπίας οὐσιώδη μυστήρια. Χρὴ δὲ. ὡς οἶμαι, μᾶλλον ἀναλαβόντας ἡμᾶς τὸν παντελῆ τῆς θείας ἑνώσεώς τε καὶ διακρίσεως ἐκθέσθαι τρόπον, ὅπως ἂν ἡμῖν εὐσύνοπτος ὁ πᾶς ἐγγένηται λόγος, τὸ μὲν ποικίλον ἅπαν καὶ ἀσαφὲς ἀπαναινόμενος, εὐδιακρίτως δὲ καὶ σαφῶς καὶ εὐτάκτως τὰ οἰκεῖα κατὰ δύναμιν ὁροθετῶν. Καλοῦσι γὰρ, ὅπερ καὶ ἐν ἑτέροις ἔφην, οἱ τῆς καθ´ ἡμᾶς θεολογικῆς παραδόσεως ἱερομύσται τὰς μὲν ἑνώσεις τὰς θείας. τὰς τῆς ὑπεραῤῥήτου καὶ ὑπεραγνώστου μονιμότητος, κρυφίας καὶ ἀνεκφοιτήτους ὑπεριδρύσεις· τὰς διακρίσεις δὲ, τὰς ἀγαθοπρεπεῖς τῆς θεαρχίας, προόδους τε καὶ ἐκφάνσεις· καί φασι, τοῖς ἱεροῖς λογίοις ἐπόμενοι,

s328Sözü edilen birliğin de kendine özgü yanları vardır, ayrımın da kendine özgü birlikleri ve ayrımları vardır.

Örneğin ilahî birlikte, yani ousia-üstülükte, başlangıcı bir olan Teslis için birleşik ve ortak olan şunlardır: Ousia-üstü varlık, Tanrı-üstü tanrılık, iyi-üstü iyilik; bütün özelliklerin ötesindeki özelliğin her şeyin ötesindeki özdeşliği; Bir'in başlangıcını aşan birlik; söylenemezlik, çok seslilik, bilinmezlik, baştan başa kavranabilirlik; her şeyin olumlanması, her şeyin kaldırılması, her olumlamanın ve kaldırmanın ötesinde olan. Bir de, böyle demek caizse, başlangıcı bir olan hypostasis'lerin birbirlerinde kalışı ve duruşu: Bu tam bir üst birliktir ve hiçbir kısmıyla karışmamıştır.

Tıpkı — hissedilir ve bize tanıdık örnekler kullanayım — bir evdeki kandillerin ışıkları gibi: Bütünüyle birbirinin içindedirler, yine de birbirlerinden tertemiz ve kesin bir ayrımı korurlar; ayrım içinde birleşmiş, birlik içinde ayrılmışlardır. Bir evde birçok kandil yanarken, hepsinin ışığının tek bir ışıkta birleştiğini, tek ve ayırt edilmez bir parlaklık saçtığını görürüz. Sanırım hiç kimse, bütün ışıkları saran havadan bu kandilin ışığını ötekilerden ayıramaz, birini öteki olmadan göremez; çünkü bütünler bütünler içinde karışmadan kaynaşmıştır. Biri kandillerden birini odadan dışarı çıkarsa, onun kendi bütün ışığı da onunla birlikte çıkar; öteki ışıklardan hiçbir şeyi yanında çekip götürmez, kendinden de ötekilere hiçbir şey bırakmaz. Dediğim gibi, bütünlerin bütünlerle tam birliği hiç karışmamıştır, hiçbir kısmıyla kaynaşmamıştır. Üstelik bu, gerçekten cisim olan havada ve maddî ateşe bağlı ışıkta olur. O hâlde ousia-üstü birliğin, yalnız cisimlerdeki birliklerin değil, ruhlardaki ve nous'lardaki birliklerin de üstünde durduğunu söyleriz. Tanrı'ya benzer, göklerin üstündeki ışıklar bu birlikleri, her şeyi aşan birliğe pay almalarının ölçüsünce, karışmadan ve dünya-üstü bir tarzda, bütünleriyle bütünlere nüfuz ederek taşırlar.

Ousia-üstü teolojilerde bir ayrım da vardır. Yalnız söylediğim şu ayrım değil: Başlangıcı bir olan hypostasis'lerin her biri bu birlikte karışmadan ve kaynaşmadan durur. Ayrıca ousia-üstü Tanrı doğuşuna ait olanlar yer değiştirmez. Ousia-üstü tanrılığın tek kaynağı Baba'dır; Oğul Baba değildir, Baba da Oğul değildir; Tanrısal İlke'nin hypostasis'lerinin her biri, övgülerde kendine ait olanı saygıyla korur.

Söylenemez birlik ve varlıkla ilgili birlikler ve ayrımlar bunlardır. İlahî ayrım, iyiliğe yaraşır bir çıkışsa — ilahî birlik, üst birliğini koruyarak iyiliğiyle kendini

s328

καὶ τῆς εἰρημένης ἑνώσεως ἴδια· καὶ αὖθις, τῆς διακρίσεως εἶναί τινας ἰδικὰς καὶ ἑνώσεις καὶ διακρίσεις· οἷον ἐπὶ τῆς ἑνώσεως τῆς θείας ἤτοι τῆς ὑπερουσιότητος. ἡνωμένον μὲν ἔστι τῇ ἑναρχικῇ Τριάδι, καὶ κοινὸν ἡ ὑπερούσιος ὕπαρξις, ἡ ὑπέρθεος θεότης, ἡ ὑπεράγαθος ἁγαθότης· ἀπάντων ἐπέκεινα τῆς ἐπέκεινα πάντων ὅλης ἰδιότητος ταὐτότης· ἡ ὑπὲρ ἑναρχίαν ἐνότης, τὸ ἄφθεγκτον, τὸ πολύφωνον, ἡ ἁγνωσία, τὸ παννόητον, ἡ πάντων θέσις, ἡ πάντων ἀφαίρεσις, τὸ ὑπὲρ πᾶσαν καὶ θέσιν καὶ ἀφαίρεσιν, ἡ ἐν ἀλλήλαις, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, τῶν ἑναρχικῶν ὑποστάσεων μονὴ, καὶ ἴδρυσις, ὁλικῶς ὑπερηνωμένη, καὶ οὐδενὶ μέρει συγκεχυμένη, καθάπερ φῶτα λαμπτήρων, ἵνα αἰσθητοῖς καὶ οἰκείοις χρήσωμαι παραδείγμασιν, ὄντα ἐν οἴκῳ ἐνὶ, καὶ ὅλα ἐν ἀλλήλοις ὅλοις ἐστὶν, ἀκραιφνῆ καὶ ἀκριβῆ τὴν ἀπ´ ἀλλήλων ἱδικῶς ὑφισταμένην ἔχει διάκρισιν, ἡνωμένα τῇ διακρίσει, καὶ τῇ ἑνώσει διακεκριμένα. Καὶ γοῦν ὁρῶμεν, ἐν οἴκῳ πολλῶν ἐνόντων λαμπτήρων, πρὸς ἕν τι φῶς ἐνούμενα τὰ πάντων φῶτα, καὶ μίαν αἴγλην ἀδιάκριτον ἀναλάμποντα, καὶ οὐκ ἄν τις, ὡς οἶμαι, δύναιτο τοῦδε τοῦ λαμπτῆρος τὸ φῶς ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐκ τοῦ πάντα τὰ φῶτα περιέχοντος ἀέρος διακρῖναι καὶ ἰδεῖν ἄνευ θατέρου θάτερον, ὅλων ἐν ὅλοις ἀμιγῶς συγκεκραμένων. Ἀλλὰ καὶ εἰ τὸν ἕνα τις τῶν πυρσῶν ὑπεξαγάγοι τοῦ δωματίου, συνεξελεύσεται καὶ τὸ οἰκεῖον ἅπαν φῶς οὐδέν τι τῶν ἐτέρων φώτων ἐν ἑαυτῷ συνεπισπώμενον, ἢ τοῦ ἑαυτοῦ τοῖς ἑτέροις καταλεῖπον· ἦν γὰρ αὐτῶν, ὅπερ ἔφην, ἡ ὅλων πρὸς ὅλα παντελὴς ἕνωσις ἀμιγὴς καθόλου, καὶ οὐδενὶ μέρει συμπεφυρμένη, καὶ ταῦτα ὄντως ἐν σώματι τῷ ἀέρι, καὶ ἐξ ἐνύλου τοῦ πυρὸς ἠρτημένου τοῦ φωτός. Ὅπου γε καὶ τὴν ὑπερούσιον ἕνωσιν ὑπεριδρῦσθαί φαμεν, οὐ τῶν ἐν σώμασι μόνων ἐνώσεων, ἀλλὰ καὶ τῶν εν ψυχαῖς αὐταῖς καὶ ἐν αὐτοῖς νόοις, ἃς ἔχουσιν ἀμιγῶς καὶ ὑπερκοσμίως, δι ὅλων ὅλα τὰ θεοειδῆ καὶ ὑπερουράνια φῶτα κατὰ μέθεξιν ἀνάλογον τοῖς μετέχουσι, τῆς πάντων ὑπερηρμένης ἑνώσεως. Ἔστι δὲ καὶ διάκρισις ἐν ταῖς ὑπερουσίοις θεολογίαις, οὐχ ἣν ἔφην μόνον, ὅτι κατ´ αὐτὴν τὴν ἕνωσιν ἀμιγῶς ἴδρυται, καὶ ἀσυγχύτως ἑκάστη τῶν ἑναρχικῶν ὑποστασεων· ἀλλ´ ὅτι καὶ τὰ τῆς ὑπερουσίου θεογονίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄλληλα. Μόνη δὲ πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατὴρ, οὐκ ὄντος Υἱοῦ τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ, φυλαττόντων δὲ τὰ οἰκεῖα τῶν ὕμνων εὐαγῶς ἑκάστη τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων. Αὗται μὲν αἱ κατὰ τὴν ἄφθεγκτον ἕνωσίν τε καὶ ὕπαρξιν ἑνώσεις τε καὶ διακρίσεις. Εἰ δὲ καὶ θεία διάκρισίς ἐστιν ἡ ἀγαθοπρεπὴς πρόοδος τῆς

s329çoğaltır ve katlar — ilahî ayrıma göre birleşik olanlar şunlardır: İlişkisiz paylaşımlar, ousia vermeler, hayat vermeler, bilgelik vermeler ve her şeyin sebebi olan iyiliğin öteki armağanları. Bu armağanlarda, pay almayla ve pay alanlarla övülen, pay alınmaz bir tarzda pay alınandır. Bütün tanrılık için ortak, birleşik ve tek olan şudur: Pay alanların her biri ondan tamamını pay alır, hiçbiri hiçbir parçasını almaz. Dairenin ortasındaki nokta da dairedeki bütün doğrular için böyledir. Bir mührün birçok izi de aslî mühürden pay alır; mühür her izde tamamıyla ve aynı olarak bulunur, hiçbirinde parça parça bulunmaz. Her şeyin sebebi olan tanrılığın pay alınmazlığı ise bunların da üstündedir: Ona dokunuş yoktur, pay alanlarla karışan herhangi bir ortaklığı da yoktur.

Biri şöyle diyebilir: Mühür bütün izlerde bütünüyle ve aynı değildir. Ama bunun sebebi mühür değildir; o kendini bütünüyle ve aynı olarak her birine verir. Tek, bütün ve aynı aslî örneğin izlerini farklı kılan, pay alanların farklılığıdır. Malzeme yumuşak, kolay iz alan, düz ve daha önce çizilmemiş ise, ne direnir ne sert olur, ne de dağılır ve akarsa, izi temiz, açık ve kalıcı olur. Söz konusu yatkınlıktan bir eksiği varsa, izi almamanın, kalıplanmamanın, belirsizliğin ve pay almaya yatkın olmamaktan doğan öteki şeylerin sebebi bu olur.

Tanrı'nın bizim için iyiliğe yaraşır işinden ayrık olan şudur: Ousia-üstü Logos bizim tabiatımıza göre, bizden, bütünüyle ve gerçekten ousia almış, onun insanî ilahî işlerine ait seçkin ve benzersiz şeyleri yapmış ve çekmiştir. Baba ve Ruh bunlara hiçbir şekilde ortak olmamıştır; meğer ki iyiliğe yaraşır ve insan sevgisine dayanan iradeye göre ve değişmez olanın Tanrı ve Tanrı'nın Logos'u olarak aramıza gelip yaptığı, aşkın ve söylenemez bütün ilahî işe göre denilsin. Biz de ilahî şeyler kendiliklerinden nasıl birleşmiş ve ayrılmışsa, onları sözle öyle birleştirmeye ve ayırmaya çalışırız.

s329

ἐνώσεως τῆς θειας ὑπερηνωμένως ἑαυτὴν ἀγαθότητι πληθυούσης τε καὶ πολλαπλασιαζούσης, ἡνωμέναι μέν εἰσι κατὰ τὴν θείαν διάκρισιν αἱ ἄσχετοι μεταδόσεις, αἰ οὐσιώσεις, αἰ ζωώσεις, αἱ σοφοποιήσεις, αἱ ἄλλαι δωρεαὶ τῆς πάντων αἰτίας ἀγαθότητος, καθ´ ἂς ἐκ τῶν μετοχῶν καὶ τῶν μετεχόντων ὑμνεῖται τὰ ἀμεθέκτως μετεχόμενα. Καὶ τοῦτο κοινὸν καὶ ἡνωμένον καὶ ἕν ἐστι τῇ ὅλῃ θεότητι. τὸ πᾶσαν αὐτὴν ὅλην ὑφ´ ἑκάστου τῶν μετεχόντων μετέχεσθαι, καὶ ὑπ´ οὐδενὸς οὐδενὶ μέρει· καθάπερ σημεῖον ἐν μέσῳ κύκλου πρὸς πασῶν τῶν ἐν τῷ κύκλῳ περικειμένων εὐθειῶν· καὶ ὥσπερ σφραγῖδος ἐκτυπώματα πολλὰ μετέχει τῆς ἀρχετύπου σφραγῖδος, καὶ ἐν ἑκάστῳ τῶν ἐκτυπωμάτων, ὅλης καὶ ταύτῆς οὐδενὶ κατ´ οὐδὲν μέρος. Ὑπέρκειται δὲ καὶ τούτων ἡ τῆς παναιτίου θεότητος ἀμεθεξία, τῷ μήτε ἐπαφὴν αὐτῆς εἶναι, μήτε ἄλλην τινὰ πρὸς τὰ μετέχοντα συμμιγῆ κοινωνίαν. Καίτοι φαίη τις· Οὐκ ἔστιν ἡ σφραγὶς ἐν ὅλοις τοῖς ἐκμαγείοις ὅλη καὶ ταὐτή. Τούτου δὲ οὐχ ἡ σφραγὶς αἰτία· πᾶσαν γὰρ ἑαυτὴν ἐκείνη καὶ ταὐτὴν ἑκάστῳ ἐπιδίδωσιν, ἡ δὲ τῶν μετεχόντων διαφορότης ἀνάμοια ποιεῖ τὰ ἀπομόργματα τῆς μιᾶς καὶ ὅλης καὶ ταύτῆς ἀρχετυπίας· οἶον, εἰ μὲν ἁπαλὰ καὶ εὐτύπωτα ᾖ, καὶ λεῖα, καὶ ἀχάρακτα καὶ μήτε ἀντίτυπα καὶ σκληρὰ, μήτε εὐδιάχυτα καὶ ἀσύστατα, καθαρὸν ἕξει καὶ σαφῆ καὶ ἐναπομένοντα τὸν τύπον· εἰ δέ τι τῆς εἰρημένης ἐπιτηδειότητος ἐλλείποι, τοῦτο αἴτιον ἔσται τοῦ ἀμεθέκτου καὶ ἀτυπώτου καὶ τοῦ ἀσαφοῦς, καὶ τῶν ἄλλων ὅσα ἀνεπιτηδειότητι μετοχῆς γίνεται. Διακέκριται δὲ τῆς ἁγαθοπρεποῦς εἰς ἡμᾶς θεουργίας, τὸ καθ´ ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ὁλικῶς καὶ ἀληθῶς οὐσιωθῆναι τὸν ὑπερούσιον λόγον, καὶ δρᾶσαι καὶ παθεῖν ὅσα τῆς ἀνθρωπικῆς αὐτοῦ θεουργίας ἐστὶν ἔκκριτα καὶ ἐξαίρετα. Τούτοις γὰρ ὁ Πατὴρ καὶ τὸ Πνεῦμα κατ´ οὐδένα κεκοινώνηκε λόγον, εἰ μή πού τις φαίη κατὰ τὴν ἁγαθοπρεπῆ καὶ φιλάνθρωπον βούλησιν, καὶ κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπερκειμένην καὶ ἄρῥητον θεουργίαν, ἣν δέδρακε καθ´ ἡμᾶς γεγονὼς ὁ ἀναλλοίωτος, ᾗ Θεὸς καὶ Θεοῦ Λόγος. Οὗτω καὶ ἡμεῖς τὰ θεῖα καὶ ἑνοῦν τῷ λόγῳ καὶ διακρίνειν σπεύδομεν, ὡς αὐτὰ τὰ θεῖα καὶ ἦνωται καὶ διακέκριται.

s330[Bu birlik ve ayrımların Kutsal Sözler'de bulunan, Tanrı'ya yaraşır sebeplerini] Teolojik Taslaklar'da her biri için ayrı ayrı ele alıp elimizden geldiğince ortaya koyduk. Kimilerini hakiki sözle açıp yorumladık, kutsal ve bulanmamış nous'u Kutsal Sözler'in parlak seyirlerine yaklaştırdık; kimilerine ise, ilahî geleneğe göre gizemli şeyler oldukları için, zihnî etkinliği aşarak yöneldik.

Çünkü bütün ilahî şeyler, bize açılanlar bile, yalnız pay almalarla bilinir; kendileri, kendi ilkeleri ve dayanakları bakımından ne ise, nous'u, her ousia'yı ve her bilgiyi aşar. Örneğin ousia-üstü gizliliğe Tanrı, hayat, ousia, ışık ya da logos adını verdiğimizde, ondan bize gelen tanrılaştırıcı, ousia veren, hayat doğuran ya da bilgelik bağışlayan güçlerden başka bir şey düşünmeyiz. Ona ise bütün zihnî etkinliklerin bırakılmasıyla yöneliriz; orada hiçbir tanrılaştırma, hayat ya da ousia görmeyiz ki her üstünlükle her şeyin ötesinde olan sebebe tam olarak benzesin.

Yine, Baba'nın kaynak tanrılık olduğunu, İsa'nın ve Ruh'un ise, böyle demek caizse, Tanrı doğuran tanrılığın Tanrı'dan biten filizleri, adeta ousia-üstü çiçekleri ve ışıkları olduğunu Kutsal Sözler'den öğrendik; ama bunun nasıl olduğunu ne söylemek ne de düşünmek mümkündür. Zihnî etkinliğimizin bütün gücü şuraya kadar erişir: Her ilahî babalık ve oğulluk, hem bize hem göklerin üstündeki güçlere, her şeyin ötesindeki baba ilkesinden ve oğul ilkesinden bağışlanmıştır. Tanrı'ya benzeyen nous'lar ondan tanrılar, tanrıların oğulları ve tanrıların babaları olur ve böyle adlandırılırlar. Bu babalık ve oğulluk elbette ruhanî, yani cisimsiz, maddesiz, akılla kavranan bir tarzda gerçekleşir. Çünkü Tanrısal İlke'nin Ruh'u akılla kavranan her maddesizliğin ve tanrılaşmanın üstündedir, Baba ve Oğul da her ilahî babalığı ve oğulluğu aşar.

Çünkü sebeplenenlerle sebepler arasında tam bir benzerlik yoktur. Sebeplenenler sebeplerin alabildikleri suretlerini taşırlar; sebepler ise, kendi ilkelerinin yasası gereği, sebeplenenlerin ötesinde ve üstündedir. Bizden örnekler vereyim: Hazların ve acıların haz almaya ve acı çekmeye yol açtığı söylenir, ama onlar haz almaz ve acı çekmez. Isıtan ve yakan ateşin yandığı ve ısındığı da söylenmez. Biri kendinde hayatın yaşadığını ya da kendinde ışığın aydınlandığını söylerse, bana göre doğru söylemiş olmaz; meğer ki bunu başka bir anlamda, sebeplenenlere ait olanların sebeplerde taşkınca ve cevherî olarak önceden bulunduğu anlamında söylesin.

s330

ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσιν, ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου διαλαβόντες, ὡς ἐφικτὸν, ἐξεθέμεθα, τὰ μὲν ἀνελίξαντες τῷ ἀληθεῖ λόγῳ καὶ ἀναπτύξαντες, καὶ τὸν ἱερὸν καὶ τὸν ἀνεπιθόλωτον νοῦν ἐπὶ τὰ φανὰ τῶν λογίων· θεάματα προσαγαγόντες· τοῖς δέ, ὡς μυστικοῖς κατὰ τὴν θείαν παράδοσιν ὑπὲρ νοερὰν ἐνέργειαν ἐπιβαλόντες. Πάντα γὰρ τὰ θεῖα, καὶ ὅσα ἡμῖν ἐκπέφανται, ταῖς μετοχαῖς μόναις γινώσκεται· αὐτὰ δὲ, ὀποῖά ποτέ ἐστι κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρχὴν καὶ ἴὸρυσιν, ὑπὲρ νοῦν ἐστι καὶ πᾶσαν οὐσίαν καὶ γνῶσιν. Οἷον, εἰ τὴν ὑπερούσιον κρυφιότητα Θεὸν, ἢ ζωὴν, ἢ οὐσίαν, ἢ φῶς, ἢ λόγον ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν ἕτερον νοοῦμεν, ἢ τὰς εἰς ἡμᾶς ἐξ αὐτῆς προαγομένας δυνάμεις, ἐκθεωτικὰς, ἢ οὐσιοποιοὺς, ἢ ζωογόνους, ἢ σοφοδώρους· αὐτῇ δὲ κατὰ τὴν πασῶν· τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν ἀπόλυσιν ἐπιβάλλομεν, οὐδεμίαν ὁρῶντες θέωσιν, ἡ ζωὴν, ἢ οὐσίαν, ἥτις ἀκριβῶς ἐμφερής ἐστι τῇ πάντων ἐξῃρημένη κατὰ πᾶσαν ὑπεροχὴν αἰτίᾳ. Πάλιν, ὅτι μὲν ἔστι πηγαία θεότης ὁ Πατὴρ, ὁ δὲ Ἰησοῦς· καὶ τὸ Πνεῦμα, τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, βλαστοὶ θεόφυτοι, καὶ οἷον ἄνθη καὶ ὑπερούσια φῶτα, πρὸς τῶν ἱερῶν λογίων παρειλήφαμεν· ὅπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν. Ἀλλὰ μέχρι· τούτου πᾶσα τῆς καθ´ ἡμᾶς νοερᾶς ἐνεργείας ἡ δύναμις ὅτι πᾶσα θεία πατριὰ καὶ υἱότης ἐκ τῆς πάντων ἐξῃρημένης πατριαρχίας καὶ υἱαρχίας δεδώρηται καὶ ἡμῖν καὶ ταῖς ὑπερουρανίαις δυνάμεσιν, ἐξ ἧς καὶ θεοί, καὶ θεῶν υἱοὶ, καὶ θεῶν πατέρες οἱ θεοειδεῖς γίγνονται καὶ ὀνομάζονται νόες, πνευματικῶς δηλαδὴτῆς τοιᾶσδε πατρότητος καὶ υἱότητος ἐκτελουμένης, τοῦτ´ ἕστιν ἀσωμάτως, ἀθλως, νοητῶς, τοῦ θεαρχικοῦ Πνεύματος, ὑπὲρ πᾶσαν νοητὴν ἀὐλίαν καὶ θέωσιν ὑπεριδρυμένου, καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, πάσης πατριᾶς καὶ υἱότητος θείας, ὑπεροχικῶς ἐξῃρημένων. Οὐδὲ γάρ ἐστιν ἀκριβὴς ἐμφέρεια τοῖς αἰτιατοῖς καὶ τοῖς αἰτίοις· ἀλλ´ ἔχει μὲν τὰ αἱτιατὰ τὰς τῶν αἰτίων ἐνδεχομένας εἰκόνας, αὐτὰ δὲ τὰ αἴτια τῶν αἰτιατῶν ἐξήρηται καὶ ὑπερίδρυται, κατὰ τὸν τῆς οἰκείας ἀρχῆς λόγον· καὶ ἵνα τοῖς καθ´ ἡμᾶς χρήσωμαι παραδείγμασιν, ἡδοναὶ καὶ λῦπαι λέγονται ποιητικαὶ τοῦ ἤδεσθαι καὶ λυπεῖσθαι· αὐταὶ δὲ οὔτε ἤδονται, οὔτε λυποῦνται· καὶ τὸ πῦρ θερμαῖνον καὶ καῖον οὐ λέγεται καίεσθαι καὶ θερμαίνεσθαι. Καὶ ζῇν εἴ τις φαίη τὴν αὐτοζωὴν, ἢ φωτίζεσθαι τὸ αὐτόφως, οὐκ ὀρθῶς ἐρεῖ κατὰ τὸν ἐμὸν λόγον, εἰ μή που καθ´ ἕτερον ταυτα εἴποι τρόπον, ὅτι περισσῶς καὶ οὐσιωδῶς προένεστι τὰ τῶν αἰτιατῶν τοῖς ⟦αἰτίοις⟧

s331Bütün teolojinin en parlak konusu olan, İsa'nın bizim tabiatımızda insan olarak biçimlenmesi da hiçbir sözle söylenemez, hiçbir nous'la bilinemez; en yaşlı meleklerin ilki için bile böyledir. Onun insan olarak ousia aldığını sırlı bir tarzda öğrendik; ama bakire kanından tabiata aykırı başka bir yasayla nasıl biçimlendiğini, cismî ağırlığa ve madde yüküne sahip ıslanmayan ayaklarla sıvı ve kararsız ousia üzerinde nasıl yürüdüğünü ve İsa'nın tabiatüstü tabiat bilimine ait başka şeyleri bilmiyoruz.

Bunları başka yerde yeterince söyledik; ünlü önderimiz de Teolojik Unsurlar'ında son derece üstün bir tarzda övdü. O bunları ya kutsal teologlardan öğrendi, ya Kutsal Sözler üzerine yaptığı uzun alıştırma ve meşguliyetle, ilmî araştırmasından gördü, ya da daha ilahî bir ilhamla erdirildi; ilahî şeyleri yalnız öğrenmekle kalmadı, onları yaşadı da. Onlarla, böyle demek caizse, duygudaşlığından ötürü, öğretimle kazanılmayan gizemli bir birliğe ve imana yetkinleşti.

O en güçlü düşüncenin birçok mesut seyrini en kısa biçimde sunmak için, Teolojik Unsurlar'da İsa hakkında söylediklerini aktaralım:

Çok kutsal Hierotheos'un Teolojik Unsurlar'ından:

"Her şeyin sebebi ve dolduranı, İsa'nın tanrılığıdır. Parçaları bütünle uyumlu olarak korur; ne parça ne bütündür, hem bütün hem parçadır, çünkü her parçayı ve bütünü kendinde toplar, aşar ve önceden barındırır. Yetkin olmayanlarda yetkindir, çünkü yetkinliğin başıdır; yetkinlerde yetkin değildir, çünkü yetkinliği aşar ve ondan öncedir. Biçimsizlerde biçim veren biçimdir, çünkü biçimlerin ilkesidir; biçimlerde biçimsizdir, çünkü biçimin üstündedir. Bütün ousia'lara lekesizce adım atan ousia'dır ve her ousia'nın ötesinde ousia-üstüdür; bütün ilkeleri ve düzenleri sınırlar, her ilkenin ve düzenin üstünde durur. Var olanların ölçüsüdür, çağdır, çağın üstündedir ve çağdan öncedir. Eksiklerde doludur, dolularda doluluk-üstüdür; söylenemez, dile gelmez, nous'un üstünde, hayatın üstünde, ousia'nın üstündedir. Tabiatüstü olanı tabiatüstü bir tarzda, ousia-üstü olanı ousia-üstü bir tarzda taşır. Bu yüzden insan sevgisiyle tabiata kadar indi, gerçekten ousia aldı ve Tanrı-üstü olan insan adıyla anıldı — nous'u ve logos'u aşan şekilde övülen bu şeyler bize lütfedilsin — ve bunda bile tabiatüstü ve ousia-üstü olanı taşır. Yalnız değişmeden

s331

Ἀλλὰ καὶ τὸ πάσης θεολογίας ἐκφανέστατον, ἡ καθ´ ἡμᾶς Ἰησοῦ θεοπλαστία, καὶ ἄῤῥητός ἐστι λόγῳ παντὶ, καὶ ἄγνωστος νῷ παντὶ, καὶ αὐτῷ τῷ πρωτίστῳ τῶν πρεσβυτάτων ἀγγέλων. Καὶ τὸ μὲν ἀνδρικῶς αὐτὸν οὐσιωθῆναι, μυστικῶς παρειλήφαμεν· ἀγνοοῦμεν δὲ ὅπως ἐκ παρθενικῶν αἱμάτων ἐτέρῳ παρὰ τὴν φύσιν θεσμῷ διεπλάττετο, καὶ ὅπως ἀβρόχοις ποσὶ, σωματικὸν ὄγκον ἔχουσι καὶ ὕλης βάρος, ἐπεπόρευτο τὴν ὑγρὰν καὶ ἄστατον οὐσίαν· καὶ τὰ ἄλλα ὅσα τῆς ὑπερφυοῦς ἐστιν Ἰησοῦ φυσιολογίας. Ταῦτα δὲ ἡμῖν τε ἐν ἄλλοις ἱκανῶς εἴρηται, καὶ τῷ κλεινῷ καθηγεμόνι κατὰ τὰς θεολογικὰς αὐτοῦ στοιχειώσεις ὕμνηται λίαν ὑπερφυῶς, ἅπερ ἐκεῖνος, εἴτε πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων παρείληφεν, εἴτε καὶ ἐκ τῆς ἐπιστημονικῆς τῶν λογίων ἐρεύνης συνεώρακεν, ἐκ πολλῆς τῆς περὶ αὐτὰ γυμνασίας τε καὶ τριβῆς, εἴτε καὶ ἔκ τινος ἐμυήθη θειοτέρας ἐπιπνοίας, οὐ μόνον μαθὼν, ἀλλὰ καὶ παθὼν τὰ θεῖα· κἀκ τῆς πρὸς αὐτὰ συμπαθείας, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, πρὸς τὴν ἀδίδακτον αὐτῶν καὶ μυστικὴν ἀποτελεσθεὶς ἕνωσιν καὶ πίστιν. Καὶ ἵνα τὰ πολλὰ καὶ μακάρια θεάματα τῆς κρατίστης ἐκείνου διανοίας ἐν ἐλαχίστοις παραθώμεθα, τάδε περὶ τοῦ Ἰησοῦ φησιν ἐν ταῖς συνηγμέναις αὐτῷ θεολογικαῖς στοιχειώσεσι, Τοῦ ἀγιωτάτου Ἰεροθέου ἐκ τῶν θεολογικῶν στοιχειώσεων. Ἡ πάντων αἰτία, καὶ ἀποπληρωτικὴ, τοῦ Ἰησοῦ θεότης, ἡ τὰ μέρη τῇ ὁλότητι σύμφωνα διασώζουσα καὶ οὔτε μέρος οὔτε ὅλον οὖσα, καὶ ὅλον καὶ μέρος, ὡς πᾶν καὶ μέρος καὶ ὅλον ἐν ἑαυτῇ συνειληφυῖα, καὶ ὑπερέχουσα, καὶ προέχουσα, τελεία μὲν ἔστιν ἐν τοῖς ἀτελέσιν, ὡς τελετάρχις· ἀτελὴς δὲ ἐν τοῖς τελείοις, ὡς ὑπερτελὴς καὶ προτέλειος· εἶδος εἰδοποιὸν ἐν τοῖς ἀνειδέοις, ὡς εἰδεάρχις, ἀνείδεος ἐν τοῖς εἴδεσιν, ὡς ὑπὲρ εἶδος· οὐσία ταῖς ὅλαις οὐσίαις ἀχράντως ἐπιβατεύουσα, καὶ ὑπερούσιος, απάσης οὐσίας ἐξηρημένης, τὰς ὅλας ἁρχὰς καὶ τάξεις ἀφορίζουσα, καὶ πάσης ἀρχῆς καὶ τάξεως ὑπεριδρυμένη. Καὶ μέτρον ἐστὶ τῶν ὄντων, καὶ αἰὼν, καὶ ὑπὲρ αἰῶνα, καὶ πρὸ αἰῶνος· πλήρης ἐν τοῖς ἐνδεέσιν· ὑπερπλήρης ἐν τοῖς πλήρεσιν,, ἄρῥητος, ἄφθεγκτος, ὑπὲρ νοῦν, ὑπὲρ ζωὴν, ὑπὲρ οὐσίαν ὑπερφυῶς ἔχει τὸ ὑπερφυὲς, ὑπερουσίως τὸ ὑπερούσιον. Ὅθεν ἐπειδὴ καὶ ἕως φύσεως ὑπὸ φιλανθρωπίας ἐλήλυθε, καὶ ἀληθῶς οὐσιώθη, καὶ ἀνὴρ ὁ ὑπέρθεος ἐχρημάτισεν ἵλεω δὲ εἴη τὰ πρὸς ἡμῶν τὰ ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον ὑμνούμενα· κἂν τούτοις ἔχει τὸ ὑπερφυὲς καὶ ὑπερούσιον, οὐ μόνον ἀναλλοιώτως

s332ve karışmadan bize ortak olmakla kalmadı, söylenemez boşalmasından doluluk-üstülüğünde hiçbir zarar görmedi; dahası — her yeninin en yenisi şudur — bizim tabiî şeylerimizde tabiatüstü, cevherî şeylerimizde ousia-üstüydü, bizden aldığı bizim her şeyimizi bizim üstümüzde taşıyordu."

Bu kadarı yeter. Şimdi sözümüzün amacına geçelim, ilahî ayrımın ortak ve birleşik isimlerini gücümüz yettiğince açalım.

Her şeyi sırayla ve açıkça önceden belirlemek için, dediğimiz gibi, ilahî ayrımın Tanrısal İlke'nin iyiliğe yaraşır çıkışları olduğunu söylüyoruz. Tanrısal İlke, bütün var olanlara bağışta bulunarak ve bütün iyilere pay almayı taşırarak birleşik bir tarzda ayrılır, teklik içinde çoğalır, Bir'den ayrılmadan katlanır. Örneğin Tanrı ousia-üstü bir tarzda Var Olan'dır, var olanlara varlığı bağışlar ve bütün ousia'ları meydana getirir; bu yüzden o tek Var Olan'ın, kendinden birçok var olanı meydana getirmesiyle katlandığı söylenir. Oysa o yine de çokluk içinde bir, çıkışta birleşik, ayrımda dolu kalır; çünkü bütün var olanlardan ousia-üstü bir tarzda ayrıdır, her şeyi teklik içinde meydana getirir, azalmayan paylaşımlarını eksilmeden akıtır.

Yine o Bir'dir; her parçaya ve bütüne, bire ve çokluğa, Bir'den pay verir, ama aynı şekilde ousia-üstü bir tarzda Bir'dir. Çokluğun parçası değildir, parçalardan oluşan bütün de değildir. Böylece ne bir'dir, ne bir'den pay alır, ne de bir'e sahiptir; bunlardan uzak bir Bir'dir, bir'in üstündedir, var olanlar için Bir'dir, parçasız çokluktur, doldurulamaz doluluk-üstüdür; her bir'i ve çokluğu meydana getirir, yetkinleştirir ve bir arada tutar.

Yine ondan gelen tanrılaşmayla, her birinin gücünce Tanrı'ya benzeyişiyle birçok tanrı meydana gelir; bunda tek Tanrı'nın ayrılması ve çoğalması varmış gibi görünür ve öyle denir. Ama yine de tanrıların başı ve Tanrı-üstü olan, ousia-üstü bir tarzda tek Tanrı'dır; bölünenlerde bölünmez, kendinde birleşik, çoklukla karışmaz ve çoğalmaz.

Hem bizim hem önderimizin ilahî ışık bağışına kılavuzu olan, ilahî şeylerde büyük, dünyanın ışığı olan kişi, bunu tabiatüstü bir tarzda düşünerek, kutsal yazılarında, Tanrı'dan aldığı ilhamla şöyle der: "Gökte ya da yerde tanrı denilenler olsa bile — nitekim birçok tanrı ve birçok rab vardır — bize göre tek Tanrı vardır, Baba; her şey ondandır ve biz

s332

ἡμῖν καὶ ἀσυγχύτως κεκοινώνηκε, μηδὲν πεπονθὼς εἰς τὸ ὑπερπλῆρες αὐτοῦ, πρὸς τῆς ἀφθέγκτου κενώσεωὲ· ἀλλ´ ὅ τι καὶ τὸ πάντων καινῶν καινότατον, ἐν τοῖς φυσικοῖς ἡμῶν ὑπερφυὴς ἦν, ἐν τοῖς κατ´ οὐσίαν ὑπερούσιος ἦν, πάντα τὰ ἡμῶν ἐξ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμᾶς ὑπερέχων. Τούτων μὲν οὖν ἄλις· ἐπὶ δὲ τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν προᾶωμεν, τὰ κοινὰ καὶ ἡνωμένα τῆς διακρίσεως τῆς θείας ὀνόματα, κατὰ τὸ ἡμῖν ἐφικτὸν, ἀνελίττοντες. Καὶ ἵνα σαφῶς περὶ πάντων ἐξῆς προδιορισώμεθα, διάκρισιν θείαν φαμὲν, ὡς εἴρηται, τὰς ἁγαθοπρεπεῖς τῆς θεαρχίας προόδους. Δωρουμένη γὰρ πᾶσι τοῖς οὖσι, καὶ ὑπερχέουσα τὰς τῶν ὅλων ἀγαθῶν μετουσίας, ἡνωμένως μὲν διακρίνεται, πληθύεται δὲ ἐνικῶς, καὶ πολλαπλασιάζεται ἐκ τοῦ ἑνὸς ἀνεκφοιτήτως· οἷον, ἐπειδὴ ὤν ἐστιν ὁ Θεὸς ὑπερουσίως, δωρεῖται δὲ τὸ εἶναι τοῖς οὖσι, καὶ παράγει τὰς ὅλας οὐσίας, πολλαπλασιάζεσθαι λέγεται τὸ ἕν ὃν ἐκεῖνο τῇ ἐξ αὐτοῦ παραγωγῇ τῶν πολλῶν ὄντων, μένοντος δὲ οὐδὲν ἧττον ἐκείνου, καὶ ἐνὸς ἐν τῷ πληθυσμῷ, καὶ ἡνωμένου κατὰ τὴν πρόοδον, καὶ πλήρους ἐν τῇ διακρίσει, τῷ πάντων εἶναι τῶν ὄντων ὑπερουσίως ἐξῃρημένον, καὶ τῇ ἑνιαίᾳ τῶν ὅλων προσαγωγῇ, καὶ τῇ ἀνελαττώτῳ χύσει τῶν ἀμειώτων αὐτοῦ μεταδόσεων. Ἀλλὰ καὶ ἓν ὤν, καὶ παντὶ μέρει καὶ ὅλῳ, καὶ ἐνὶ καὶ πλήθει, τοῦ ἑνὸς μεταδοὺς, ἕν ἐστιν ὡσαύτως ὑπερουσίως, οὔτε μέρος ὃν τοῦ πλήθους, οὔτε ἐκ μερῶν ὅλον· καὶ οὔτως οὕτε ἕν ἐστιν, οὔτε ἐνὸς μετέχει, οὐδὲ τὸ ἓν ἔχει· πόῤῥω δὲ τούτων ἕν ἐστιν, ὑπὲρ τὸ ἓν, τοῖς οὖσιν ἓν, καὶ πλῆθος ἀμερὲς, ἀπλήρωτον ὑπερπλῆρες, πᾶν ἕν καὶ πλῆθος παράγον, καὶ τελειοῦν, καὶ συνέχον. Πάλιν τῇ ἐξ αὐτοῦ θεώσει, τῷ κατὰ δύναμιν ἑκάστου θεοειδεῖ θεῶν πολλῶν γιγνομένων, δοκεῖ μὲν εἶναι καὶ λέγεται τοῦ ἑνὸς Θεοῦ διάκρισις καὶ πολλαπλασιασμὸς, ἔστι δὲ οὐδὲν ἧττον ὁ ἀρχίθεος καὶ ὑπέρθεος ὑπερουσίως εἷς Θεὸς, ἀμέριστος ἐν τοῖς μεριστοῖς, ἡνωμένος ἑαυτῷ, καὶ τοῖς πολλοῖς ἀμιγὴς καὶ ἀπλήθυντος. Καὶ τοῦτο ὑπερφυῶς ἐννοήσας ὁ κοινὸς ἡμῶν καὶ τοῦ καθηγεμόνος ἐπὶ τὴν θείαν φωτοδοσίαν χειραγωγὸς, ὁ πολὺς τὰ θεῖα, τὸ φῶς τοῦ κόσμου, τάδε φησὶν ἐνθεαστικῶς ἐν τοῖς ἰεροῖς αὐτοῦ γράμμασι· Καὶ γὰρ εἰπερ εἰσὶ λεγόμενοι θεοὶ, εἴτε ἐν οὐρανῷ, εἴτε ἐπὶ γῆς, ὥσπερ εἰσὶ θεοὶ πολλοί, καὶ κύριοι πολλοί, ἀλλ´ ἡμῖν εἰς Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἐξ οὖ τὰ πάντα, καὶ ἡμεῖς

s333ona doğru gideriz. Bir de tek Rab vardır, İsa Mesih; her şey onun aracılığıyladır ve biz de onun aracılığıyla varız." Çünkü ilahî şeylerde birlikler ayrımlara üstün gelir ve onlardan önce gelir; Bir'in dışarı çıkmayan ve tekil ayrımından sonra da yine birleşik kalırlar.

Bütün tanrılığın bu ortak ve birleşik ayrımlarını, yani iyiliğe yaraşır çıkışlarını, Kutsal Sözler'de onları gösteren ilahî isimlerden hareketle, gücümüz yettiğince övmeye çalışacağız. Dediğimiz gibi, şu önceden bilinsin: İyilik yapan her ilahî isim, Tanrısal İlke'nin hypostasis'lerinden hangisi için kullanılırsa kullanılsın, Tanrısal İlke'nin bütünü için ayrım gözetmeden anlaşılmalıdır.

s333

εἰς αὐτόν· καὶ εἶς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, δι´ οὖ τὰ πάντα, καὶ ἡμεῖς δι´ αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν θείων αἱ ἐνώσεις τῶν διακρίσεων ἐπικρατοῦσι, καὶ προκατάρχουσι, καὶ οὐδὲν ἧττόν ἐστιν ἡνωμένα καὶ μετὰ τὴν τοῦ ἐνὸς ἀνεκφοίτητον καὶ ἐνιαίαν διάκρισιν. Ταύτας ἡμεῖς τὰς κοινὰς καὶ ἡνωμένας τῆς ὅλης θεότητος διακρίσεις, εἴτ´ οὖν ἀγαθοπρεπεῖς προόδους, ἐκ τῶν ἐμφαινουσῶν αὐτὰς ἐν τοῖς λογίοις θεωνυμιῶν ὑμνῆσαι κατὰ τὸ δυνατὸν πειρασόμεθα, τούτου καθάπερ εἴρηται προδιεγνωσμένου, τοῦ πᾶσαν ἀγαθουργικὴν θεωνυμίαν, ἐφ´ ἧπερ ἂν κέηται τῶν θεαρχικῶν Ὑποστάσεων, ἐπὶ τῆς ὄλης αὐτὴν ἐκληφθῆναι θεαρχικῆς ὁλότητος ἀπαρατηρήτως.

s347Bölüm III. Duanın Gücü, Mübarek Hierotheos, Saygı ve Kutsal Sözler Üzerine Yazmak

İlk olarak, istersen, Tanrı'nın bütün çıkışlarını gösteren en tam ismi, İyi adını inceleyelim. Önce kendi en iyi bütün takdirlerini gösteren, iyiliğin başı ve iyi-üstü Teslis'e seslenelim. Çünkü önce dualarla, iyiliğin ilkesi olarak ona yükselmeli, ona daha çok yaklaşarak onun çevresinde duran, her bakımdan iyi armağanlara bu yolla erdirilmeliyiz. O herkesin yanındadır, ama herkes onun yanında değildir. Onu tertemiz dualarla, bulanmamış nous ile ve ilahî birliğe yatkınlıkla çağırdığımızda, işte o zaman biz de onun yanında oluruz. Çünkü o bir yerde değildir ki bir şeyden uzak olsun ya da bir şeyden ötekine geçsin. Hatta onun bütün var olanlarda bulunduğunu söylemek bile, her şeyin üstündeki ve her şeyi kuşatan sonsuzluğu karşısında yetersiz kalır.

O hâlde dualarla ilahî ve iyi ışınlara doğru daha yukarı yükselelim. Sanki çok ışıklı bir zincir göğün tepesinden sarkıp buraya kadar iniyor; biz de onu sırayla ellerimizle hep ileriye doğru tutarak aşağı çekiyor gibiyiz. Gerçekte onu indirmiyoruz, çünkü o hem yukarıda hem aşağıdadır; biz kendimiz çok ışıklı ışınların daha yüksek parıltılarına çıkıyoruz. Ya da gemiye binmiş, bir kayadan bize uzatılan, tutunalım diye verilmiş halatları kavrıyoruz. Kayayı kendimize değil, gerçekte kendimizi ve gemiyi kayaya çekiyoruz. Tersine, gemideki biri kıyı kayasını iterse, duran ve kımıldamayan kayaya bir şey yapmaz; kendini ondan uzaklaştırır, onu ne kadar çok iterse ondan o kadar uzağa fırlar.

Bu yüzden her şeyden önce, hele teolojiden önce, duayla başlamak gerekir; her yerde bulunan ve hiçbir yerde bulunmayan gücü kendimize çekmek için değil, ilahî anışlar ve yakarışlarla kendimizi ona teslim etmek ve onunla birleşmek için.

s347

Καὶ πρώτην, εἰ δοκεῖ, τὴν παντελῆ, καὶ τῶν ὅλων τοῦ Θεοῦ προόδων ἐκφαντορικὴν ἀγαθωνυμίαν ἐπισκεψώμεθα, τὴν ἀγαθαρχικὴν καὶ ὑπεράγαθον ἐπικαλεσάμενοι Τριάδα, τὴν ἐκφαντορικὴν τῶν ὄλων ἑαυτῆς ἀγαθωτάτων προνοιῶν. Χρὴ γὰρ ἡμᾶς ταῖς εὐχαῖς πρῶτον ἐπ´ αὐτὴν, ὡς ἀγαθαρχίαν, προσανάγεσθαι, καὶ μᾶλλον αὐτῇ πλησιάζοντας, ἐν τούτῳ μυεῖσθαι τὰ πανάγαθα δῶρα τὰ περὶ αὐτὴν ἱδρυμένα· καὶ γὰρ αὔτη μὲν ἅπασι πάρεστιν, οὐ πάντα δὲ αὐτῇ πάρεστι. Τότε δὲ, ὅταν αὐτὴν ἐπικαλώμεθα, πανάγνοις μὲν εὐχαῖς, ἀνεπιθολώτῳ δὲ νῷ, καὶ τῇ πρὸς θείαν ἕνωσιν ἐπιτηδειότητι, τότε καὶ ἡμεῖς αὐτῇ πάρεσμεν· αὐτὴ γὰρ οὔτε ἐν τόπῳ ἐστὶν, ἵνα καὶ ἀπῇ τινος, ἢ ἐξ ἑτέρων εἰς ἕτερα μεταβῇ. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἐν πᾶσι τοῖς οὖσιν αὐτὴν εἶναι λέγειν ἀπολείπεται τῆς ὑπὲρ πάντα καὶ πάντων περιληπτικῆς ἀπειρίας. Ἡμᾶς οὖν αὐτοὺς ταῖς εὐχαῖς ἀνατείνωμεν ἐπὶ τὴν τῶν θείων καὶ ἀγαθῶν ἀκτίνων ὑψηλοτέραν ἀνάνευσιν, ὥσπερ εἰ πολυφώτου σειρᾶς ἑκ τῆς οὐρανίας ἀκρότητος ἠρτημένης, εἰς δεῦρο δὲ καθηκούσης, καὶ ἀεὶ αὐτῆς ἐπὶ τὸ πρόσω χερσὶν ἀμοιβαίαις δραττόμενοι, καθέλκειν μὲν αὐτὴν ἐδοκοῦμεν, τῷ ὄντε δὲ οὐ κατήγομεν ἐκείνην, ἄνω τε καὶ κάτω παροῦσαν, ἀλλ´ αὐτοὶ ἡμεῖς ἀνηγόμεθα πρὸς τὰς ὑψηλοτέρας τῶν πολυφώτων ἀκτίνων μαρμαρυγάς. Ἢ ὥσπερ εἰς ναῦν ἐμβεβηκότες, καὶ ἀντεχόμενοι των ἔκ τινος πέτρας εἰς ἡμᾶς ἐκτεινομένων πεισμάτων, καὶ οἷον ἡμῖν εἰς ἀντίληψιν ἐκδιδομένων, οὐκ ἐφ´ ἡμᾶς τὴν πέτραν, ἀλλ´ ἡμᾶς αὐτοὺς τῷ ἀληθεῖ καὶ τὴν ναῦν ἐπὶ τὴν πέτραν προσήγομεν. ὭὭσπερ καὶ τὸ ἔμπαλιν, εἴ τις τὴν παραλίαν πέτραν ἑστὼς ἐπὶ τῆς νηὸς ἀπώσεται, δράσει μὲν οὐδὲν εἰς τὴν ἑστῶσαν καὶ ἀκίνητον πέτραν, ἑαυτὸν δὲ ἐκείνης ἀποχωρίσει, καὶ ὅσῳ μᾶλλον αὐτὴν ἀπώσεται, μᾶλλον αὐτῆς ἀκοντισθήσεται. Διὸ καὶ πρὸ παντὸς, καὶ μᾶλλον θεολογίας, εὐχῆς ἀπάρχεσθαι χρεὼν, οὐχ ὡς ἐφελκομένους τὴν ἁπανταχῆ παροῦσαν καὶ οὐδαμῆ δύναμιν, ἀλλ´ ὡς ταῖς θείαις μνείαις καὶ ἐπικλήσεσιν ἡμᾶς αὐτοὺς ἐγχειρίζοντας αὐτῇ καὶ ἑνοῦντας.

s348Şunu da belki savunmak gerekir: Ünlü önderimiz Hierotheos Teolojik Unsurlar'ı tabiatüstü bir tarzda toplamışken, biz onlar yeterli değilmiş gibi başka yazılar ve bu teolojiyi yazdık. Gerçi o bütün teolojik konuları sırayla işlemeye tenezzül etseydi, ayrıntılı açıklamalarla bütün teolojinin ana başlıklarını gözden geçirseydi, teolojik konulara ondan daha keskin ve daha ilahî bir tarzda yöneleceğimizi sanacak kadar çılgınlığa ya da budalalığa varmazdık. Aynı şeyleri iki kez söyleyerek gereksiz boş laf etmeyi de, üstelik hem öğretmenimiz hem dostumuz olana haksızlık etmeyi de, ilahî Pavlus'tan sonra onun sözlerinden ilk bilgileri almış olduğumuz hâlde, onun çok ünlü seyrini ve açıklamasını kendimize mal etmeyi de göze almazdık.

Ama o, ilahî şeyleri yaşlılara yaraşır bir tarzda öğreterek, bize tek bir şeyde çok şey toplayan özlü tarifler verdi; bizi ve bizim gibi yeni erdirilmiş ruhların öğretmenlerini, o çok zihnî adamın gücünün özet ve toplu ifadelerini kendi ölçümüze uygun bir sözle açmaya ve ayırmaya teşvik etti. Sen de sık sık bizi buna yönelttin ve kitabı çok yüksek bulup bize geri gönderdin. İşte bu yüzden onu, yetkin ve yaşlı zihinlerin öğretmeni olarak, çoğunluğun üstündekilere ayırıyoruz; Tanrı'nın meshettiği Kutsal Sözler'in ardından gelen ikinci Sözler gibi görüyoruz. Bizim seviyemizdekilere ise ilahî şeyleri kendi ölçümüzce aktaracağız. Çünkü katı yiyecek yetkinler içinse, onunla başkalarını doyurmak ne büyük yetkinlik ister!

Şunu doğru söyledik: Akılla kavranan Sözler'i doğrudan görmek ve onları özlü olarak öğretmek yaşlıların gücünü gerektirir; bu noktaya götüren sözlerin bilgisi ve öğrenilmesi ise daha alt düzeydeki kutsayıcılara ve kutsananlara yaraşır. Şuna da büyük bir özen gösterdik: İlahî önderimizin açıkça ortaya koyduğu şeylere, ele aldığı Söz'ün aynı açıklamasına yönelip tekrara düşmeye asla kalkışmadık.

Çünkü hatırlarsın, Tanrı'nın kendilerinden geçirdiği hiyerarklarımızın yanında, biz, sen ve kutsal kardeşlerimizin çoğu, hayatın başlangıcını kabul eden, Tanrı'yı taşımış o bedeni görmek için toplanmıştık. Rab'bin kardeşi Yakup ve teologların tepesi ve en yaşlısı Petrus da oradaydı. Sonra seyrin ardından bütün hiyerarkların, her biri gücünce, Tanrısal İlke'nin zayıflığının sonsuz güçlü iyiliğini övmesi uygun görüldü. Bildiğin gibi o, teologlardan sonra bütün öteki kutsal gizem öğretmenlerini geride bıraktı; bütünüyle kendinden çıkmış, kendini tamamen aşmış, övülenlerle

s348

Καὶ τοῦτο δὲ ἴσως ἀπολογίας ἄξιον, ὅτι τοῦ κλεινοῦ καθηγεμόνος ἡμῶν Ἰεροθέου τὰς θεολογικὰς στοιχειῶσεις ὑπερφυῶς συναγαγόντος, ἡμεῖς ὡς οὐχ Ἰκανῶν ἐκείνων, ἄλλας τε καὶ τὴν παροῦσαν θεολογίαν συνεγραψάμεθα. Καίτοι γε, εἰ μὲν ἐκεῖνος ἑξῆς διαπραγματεύσασθαι. πάσας τὰς θεολογικὰς πραγματείας ἠξίωσε, καὶ μερικαῖς ἀνελίξεσι διῆλθεν ἀπάσης θεολογίας κεφάλαιον, οὐκ ἂν ἡμεῖς ἐπὶ τοσοὖτον ἢ μανίας ἢ σκαιότητος ἐληλύθειμεν, ὡς ὀπτικώτερον ἐκείνου καὶ θειότερον οἰηθῆναι ταῖς θεολογίαις ἐπιβαλεῖν· ἢ δις τὰ αὐτὰ περιττῶς λέγοντας, εἰκαιολογῆσαι, προσέτι καὶ ἀδικῆσαι καὶ διδάσκαλον καὶ φίλον ὄντα, καὶ ἡμᾶς τοὺς μετὰ Παῦλον τὸν θεῖον ἐκ τῶν ἐκείνου λόγων στοιχειωθέντας, τὴν κλεινοτάτην αὐτοῦ καὶ θεωρίαν καὶ ἔκφανσιν ἑαυτοῖς ὑφαρπάζοντας. Ἀλλ´ ἐπειδὴ τῷ ὄντι τὰ θεῖα πρεσβυτικῶς ὑφηγούμενος ἐκεῖνος, συνοπτικοὺς ἡμῖν ὅρους ἐξέθετο, καὶ ἐν ἐνὶ πολλὰ περιειληφότας, ὡς οἷον ἡμῖν, καὶ ὅσοι καθ´ ἡμᾶς διδάσκαλοι τῶν νεοτελῶν ψυχῶν, ἐγκελευόμενος ἀναπτύξαι καὶ διακρῖναι τῷ ἡμῖν συμμέτρῳ λόγῳ τὰς συνοπτικὰς καὶ ἐνιαίας τῆς νοερωτάτης τἀνδρὸς ἐκείνου δυνάμεως συνελίξεις· καὶ πολλάκις ἡμᾶς καὶ αὐτὸς εἰς τοῦτο προέτρεψας, καὶ τήν γε βίβλον αὐτὴν, ὡς ὑπεραίρουσαν ἀνταπέσταλκας. Ταύτῃ τοι καὶ ἡμεῖς τὸν μὲν, ὡς τελείων καὶ πρεσβυτικῶν διανοιῶν διδάσκαλον, τοῖς ὑπὲρ τοὺς πολλοὺς ἀφορίζομεν, ὥσπερ τινὰ δεύτερα λόγια, καὶ τῶν θεοχρίστων ἀκόλουθα· τοῖς καθ´ ἡμᾶς δὲ ἡμεῖς ἀναλόγως ἡμῖν τὰ θεῖα παραδώσομεν. Εἰ γὰρ τελείων ἐστὶν ἡ στερεὰ τροφὴ, τὸ ταύτην ἑστιᾷν ἑτέρους, ὑπόσης ἃν εἴη τελειότητος; Ὁρθῶς οὐν ἡμῖν καὶ τοῦτο εἴρηται, τὸ, τὴν μὲν αὐτοπτικὴν τῶν νοητῶν λογίων θέαν, καὶ τὴν συνοπτικὴν αὐτῶν διδασκαλίαν, πρεσβυτικῆς δεῖσθαι δυνάμεως· τὴν δὲ τῶν εἰς τοῦτο φερόντων λόγων ἐπιστήμην καὶ ἐκμάθησιν τοῖς ὑφειμένοις καθιερωταῖς καὶ ἰερωμένοις ἀρμόζειν. Καίτοι καὶ τοῦτο ἡμῖν ἐπιτετήρηται λίαν ἐμμελῶς· ὥστε τοῖς αὐτῷ τῷ θείῳ καθηγεμόνι κατὰ ἔκφανσιν σαφῆ διηυκρινημένοις, μηδ´ ὅλως ἐγκεχειρηκέναι ποτὲ πρὸς ταύτολογίαν, εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ προτεθέντος αὐτῷ λογίου διασάφησιν· ἐπεὶ καὶ παρ´ αὐτοῖς τοῖς θεολήπτοις ἡμῶν ἰεράρχαις, ἣνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἷσθα, καὶ αὐτὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν, ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν, παρῆν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ἰάκωβος, καὶ Πέτρος, ἡ κορυφαία καὶ πρεσβυτάτη τῶν θεολόγων ἀκρότης, εἶτα ἐδόκει μετὰ τὴν θέαν ὑμνῆσαι τοὺς ἱεράρχας ἅπαντας, ὡς ἕκαστος ἦν ἱκανὸς, τὴν ἀπειροδύναμον ἀγαθότητα τῆς θεαρχικῆς ἀσθενείας, πάντων ἐκράτει μετὰ τοὺς θεολόγους, ἁς οἷσθα, τῶν ἄλλων ἱερομυστῶν, ὅλος ἐκδημων, ὅλος ἐξιστάμενος ἑαυτοῦ, καὶ τὴν πρὸς τὰ ὑμνούμενα

s349ortak bir hâl yaşıyordu. Onu duyan, gören, tanıyan ya da tanımayan herkes, onun Tanrı'nın kendinden geçirdiği biri, ilahî bir övgü söyleyici olduğu kanaatindeydi. Orada dile getirilen teolojiler hakkında sana ne söyleyeyim? Kendimi de unutmamışsam, o ilham dolu övgülerin bazı kısımlarını senden sık sık duyduğumu bilirim; ilahî şeylerin peşine bu kadar ciddiyetle düşmüşsün.

Ama orada olan gizemli şeyleri, hem çoğunluğa söylenemez hem de sence bilinir oldukları için bırakalım. Çoğunluğa aktarmak ve mümkün olduğunca çok kişiyi kutsal bilgimize yaklaştırmak gerektiğinde ise, harcadığı zamanla, nous temizliğiyle, ispatlarının kesinliğiyle ve öteki kutsal sözleriyle kutsal öğretmenlerin çoğunu öyle aşardı ki böyle büyük bir güneşe karşı bakmaya asla kalkışmazdık. Çünkü kendimizi bilir ve şunun farkındayız: Ne ilahî şeylerin akılla kavranabilir olanlarını yeterince düşünmeye, ne de Tanrı bilgisinin söylenebilir olanlarını dile getirip ifade etmeye gücümüz yeter. O ilahî adamların teolojik hakikat bilgisinin çok gerisindeyiz; aşırı saygıdan ötürü, ilahî felsefe hakkında hiçbir şey dinlememeye ya da söylememeye kadar gidebilirdik. Ama ilahî şeylerin mümkün olan bilgisini ihmal etmemek gerektiğini kavradık.

Buna bizi ikna eden yalnız, nous'ların tabiatları gereği taşıdığı, tabiatüstü şeylerin mümkün olan seyrini aşkla hep arzulayan özlemleri değildir. İlahî kanunların en güzel düzeni de bizi buna ikna etti: Bir yandan üstümüzdeki şeyleri, hem değerimizi aşar hem ulaşılmaz oldukları için kurcalamayı yasaklar; bir yandan da bize izin verilen ve bağışlanan her şeyi dikkatle öğrenmeyi ve iyiliğe benzer bir tarzda başkalarıyla paylaşmayı emreder.

Biz de buna uyarak, ilahî şeylerin ulaşılabilir olanlarını araştırmaktan yılmadan ve çekinmeden, üstelik bizden daha yüksek şeyleri göremeyenleri yardımsız bırakmaya katlanamayarak, yazmaya koyulduk. Yeni bir şey öğretmeye cesaret etmiyoruz; yalnız gerçek Hierotheos'un özlü olarak söylediklerini daha ince ve tek tek incelemelerle ayırıp açıklıyoruz.

s349

κοινωνίαν πάσχων, καὶ πρὸς πάντων ὧν ἠκουετο καὶ ἑωρᾶτο, καὶ ἐγιγνώσκετο, καὶ οὐκ ἐγιγνώσκετο, θεόληπτος εἶναι, θεῖος ὑμνολόγος κρινόμενος. Καὶ τί ἀν σοι περὶ τῶν ἐκεῖ θεολογηθέντων λέγοιμι; Καὶ γὰρ εἰ μὴ καὶ ἐμαυτοῦ ἐπιλέλησμαι, πολλάκις οἶδα παρὰ σοῦ καὶ μέρη τινὰ τῶν ἐνθεαστικῶν ἐκείνων ὑμνῳδιῶν ἐπακούσας· οὕτω σοι σπουδὴ μὴ ἐκ παρέργου τὰ θεῖα μεταδιώκειν. Ἀλλ´ ἕνα τὰ ἐκεῖ μυστικὰ, καὶ ὡς τοῖς πολλοῖς ἄῤῥητα, καὶ ὡς ἐγνωσμένα σοι, παραλείψωμεν, ὅτε τοῖς πολλοῖς ἐχρῆν κοινωνῆσαι, καὶ ὅσους δυνατὸν ἐπὶ τὴν καθ´ ἡμᾶς ἱερογνωσίαν προσαγαγεῖν, ὅπως ὑπερεῖχε τοὺς πολλοὺς τῶν ἱερῶν διδασκάλων, καὶ χρόνου τριβῇ, καὶ νοῦ καθαρότητι, καὶ ἀποδείξεων ἀκριβείᾳ, καὶ ταῖς λοιπαῖς ἱερολογίαις, ὥστε οὐκ ἄν ποτε πρὸς οὔτω μέγαν ἤλιον ἀντωπεῖν ἐνεχειρήσαμεν. Οὕτω γὰρ ἡμεῖς ἑαυτῶν συνησθήμεθα, καὶ ἴσμεν, ὡς οὔτε ἱκανῶς νοῆσαι τὰ νοητὰ τῶν θείων χωροῦμεν, οὔτε ὅσα τὰ ῥητὰ τῆς θεογνωσίας ἐξειπεῖν καὶ φράσαι. Πόῤῥω δὲ ὄντες, ἀπολειπόμεθα τῆς τῶν θείων ἀνδρῶν εἰς θεολογικὴν ἀλήθειαν ἐπιστήμης, ὅτι πάντως ἂν εἰς τοῦτο διὰ περισσὴν εὐλάβειαν ἐληλύθαμεν, εἰς τὸ μηδόλως ἀκούειν ἢ λέγειν τι περὶ τῆς θείας φιλοσοφίας, εἰ μὴ κατὰ νοῦν εἰλήφαμεν, ὡς οὐ χρὴ τῆς ἐνδεχομένης τῶν θείων γνώσεως ἀμελεῖν. Καὶ τοῦτο ἡμᾶς ἔπεισαν οὐ μόνον αἱ κατὰ φύσιν ἐφέσεις τῶν νοῶν, ἐρωτικῶς ἀεὶ γλιχόμεναι τῆς ἐγχωρούσης τῶν ὑπερφυῶν θεωρίας, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ τῶν θείων θεσμῶν ἡ ἀρίστη διάταξις· τὰ μὲν ὑπὲρ ἡμᾶς ἀποφάσκουσα πολυπραγμονεῖν, καὶ ὡς ὑπὲρ ἀξίαν, καὶ ὡς ἀνέφικτα· πάντα δὲ ὅσα ἐν ἡμῖν ἐφίεται καὶ δεδώρηται μανθάνειν, προσεχῶς ἐγκελευομένη καὶ ἑτέροις ἀγαθοειδῶς μεταδιδόναι. Τούτοις οὖν καὶ ἡμεῖς πειθόμενοι, καὶ πρὸς τὴν ἐφικτὴν τῶν θείων εὕρεσιν μὴ ἀποκαμόντες ἢ ἀποδειλιάσαντες, ἀλλὰ καὶ τοὺς μὴ δυναμένους εἰς τὰ ἡμῶν κρείττονα θεωρεῖν, ἀβοηθήτους καταλιπεῖν οὐ καρτεροῦντες, ἐπὶ τὸ συγγράφειν ἑαυτοὺς καθήκαμεν, καινὸν μὲν οὐδὲν εἰσηγεῖσθαι τολμῶντες, λεπτοτέραις δὲ καὶ ταῖς κατὰ μέρος ἕκαστον ἐξετάσεσι, τὰ συνοπτικῶς εἰρημένα τῷ ὄντως Ἰεροθέῳ διακρίνοντες καὶ ἐκφαίνοντες.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…