Kavram
Hen (ἕν)
- Yunanca
- ἕν (hen) · τὸ ἕν (to hen) · ἑνότης (henotēs)
- Latince
- unum; unitas
- Almanca
- das Eine; Einheit
- Fransızca
- l'un; unité
- İngilizce
- the One
- Türkçe
- bir; birlik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada heis/mia/hen sayma sözcüğüdür (bir gemi, bir gün) ve "aynı, tek" anlamına kayar (mia gnōmē "tek görüş"). Parmenides'in şiirinde varolan "bir, kesintisiz" (B8.6) olarak betimlenir; Zenon'un paradoksları (Parmenides 127e) bu tezi, "çok varsa" varsayımından saçma sonuçlar türeterek dolaylı yoldan savunur. Platon'da to hen üç düzlemde çalışır: (1) eidos olarak "bir'in kendisi" (Parmenides 129b–e; Phaidon 101c "bir-lik, monas"), duyulur şeylerin "bir" diye anılmasını sağlayan; (2) Elealıların tüm varolanın bir olduğu tezinin öznesi (Sofist 244b–245e; Parmenides 128a–b); (3) Parmenides'in ikinci bölümündeki varsayımların öznesi: "bir varsa" ve "bir yoksa" durumlarında bir'e ve ötekilere ne olacağı. Birinci varsayım (137c–142a) bir'i yalnızca bir olarak alır ve ondan parça/bütün, şekil, yer, devinim/duruş, aynı/başka, benzer/benzemez, eşit/eşitsiz, zaman ve sonunda varlığı (ousia) da çekip alır; ikinci varsayım (142b vd.) "bir vardır"ı ousia'dan pay alma olarak okur ve bir'i sonsuzca çoğaltır. Aristoteles için hen ile on "aynı anlamda söylenmez ama birbirini izler" (Metaph. Γ 2, 1003b22–34; I 1–2); Plotinos'ta to hen varlığın ve nous'un ötesindeki ilk ilkedir (Enn. V 4, VI 9).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Parmenides | varolan bir, kesintisiz, bütündür | B8.5–6, B8.22–25 |
| MÖ 5. yy | Zenon, Melissos | çokluğa karşı dolaylı kanıtlar; varolan bir ve sınırsız | Parmenides 127e–128e; Melissos B5–B7 |
| MÖ 5.–4. yy | Pythagorasçılar | bir (monas) sayıların ilkesi, sınır ile sınırsızın karışımı | Philolaos B7; Aristoteles Metaph. A 5 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) bir'in kendisi eidos olarak; (2) Elealı bir'in eleştirisi; (3) varsayımlar yöntemiyle bir ile ötekilerin ilişkileri; (4) "bir ve belirsiz ikilik" (yazısız öğretiler) | Parmenides 129b–e, 137c–166c; Sofist 244b–245e; Philebos 14c–16e; Aristoteles Metaph. A 6 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | hen ile on birbirini izler; bir = bölünmezlik, ölçü | Metaph. Γ 2; I 1–2; Δ 6 |
| MS 3.–5. yy | Plotinos, Proklos | to hen varlığın ötesindeki ilk ilke; Parmenides'in varsayımları hipostazların dizisi | Enn. V 4, VI 9; Proklos In Parmenidem |
Dönüşüm: Parmenides'te "bir", varolanın bir yüklemidir (varolan birdir); Platon'un Parmenides'inde "bir" varsayımların öznesine dönüşür ve "bir birdir" ile "bir vardır" birbirinden ayrılır; Yeni-Platonculukta bu ayrım en uç noktaya taşınır: gerçek Bir varlıktan (ousia) da yoksundur ve varlığın ötesindedir. Birinci varsayımın olumsuz sonucu, Platon'da bir çıkmaz (aporia) iken, Plotinos'ta en yüce ilkenin tanımı olur — değer işareti tersine döner.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἕν, ἑνός (hen, nötr); εἷς, μία (eis, mia); τὸ ἕν (to hen); ἑνότης (henotēs, geç) | Sayı adı "bir"in nötr biçimi; Hint-Avrupa sem- (Lat. semel, simplex; Yun. hama "aynı anda", homos "aynı"). Belirli tanımlıkla (to hen) kavram adı olur. Felsefi kullanım Parmenides B8.6 (ἓν συνεχές "bir, kesintisiz") ve Elealı okulla (Zenon, Melissos) başlar; Platon'da Phaidon 101b–c, 105c (sayılarda bir-lik), Sofist 244b–245e (Parmenides'in bir'i), Parmenides 137c–166c (sekiz/dokuz varsayım), Philebos 14c–16e (bir ve çok sorunu). Henotēs sözcüğü Aristoteles'te (Metaph. 1054a) ve Yeni-Platonculukta yaygınlaşır. |
| Latince | unum / unitas | Boethius unum; skolastikte unum varlığın aşkın nitelemelerinden (transcendentalia) biri (ens et unum convertuntur). Ficino'nun Parmenides çevirisi (1496) unum. |
| Almanca / Fransızca | das Eine / l'un | Schleiermacher das Eins (bazen das Eine); Diès l'Un (büyük harfle); İng. Cornford One (büyük harf), Gill–Ryan the one. Büyük harf kullanımı Yeni-Platoncu "Bir"i (Plotinos'un to hen'i) Parmenides'e geri yansıtır. |
| İngilizce | the One |
Türkçe karşılığı
bir; birlik. bir: Türkçe sayı adı, belirlilik ekleriyle (bir'in, bir'i) kavram adı gibi çekilebilir; kesme işareti, sayı sıfatı ya da belirsiz tanımlık "bir" ile karışmasın diye eklerde kullanılır ("bir'den pay almak"). birlik: henotēs ve soyut anlam için; to hen karşılığı olarak kullanılmadı, çünkü Parmenides'in varsayımlarının öznesi bir "nitelik" değil, "bir olan"dır. vahdet / vâhid: Osmanlıca felsefe dilinde (vahdet-i vücûd) Yeni-Platoncu ve tasavvufi yük taşır; Platon'a geri okunmasın diye kullanılmadı. Tek: "yalnız bir" anlamıyla monon'a yakın; kullanılmadı.
"Bir" yerine büyük harfle "Bir" yazarsan Parmenides'in ikinci bölümünü Plotinos'un ilk hipostazının kutsal metni olarak okumuş olursun (Proklos'un In Parmenidem'i bunu yapar): birinci varsayımın "bir ne birdir ne vardır" sonucu, aşkın, adsız Bir'in olumsuz teolojisi olur. Küçük harfle "bir" yazmak metni mantıksal bir alıştırma (135c–136c "idman", 137b "zahmetli bir oyun") olarak da, Elealı tekçiliğin eleştirisi olarak da okunabilir bırakır. "Birlik" dersen to hen'i bir eidos (Sofist'teki en büyük cinsler gibi) olarak okumayı seçersin; bu, 129b–e'de Sokrates'in "bir'in kendisi" dediği eidos'la varsayımların öznesi olan to hen'in aynı olup olmadığı sorusunu önceden kapatır. Ayrıca "εἰ ἕν ἐστιν" ifadesi Türkçede "bir varsa" (varoluşsal) ya da "bir ise / bir, bir ise" (yüklemsel) diye ikiye ayrılmak zorundadır; Yunanca tek bir kalıpla ikisini birden taşır ve Platon 142b–c'de bu ayrımı açıkça yapar ("bir bir ise" ≠ "bir varsa").
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde τὸ ἕν = bir (küçük harf; ek alırken kesme işaretiyle: bir'in, bir'den, bir'i); ilk geçişte parantezle to hen ve bu nota bağ. "Birlik" yalnızca henotēs ya da açıkça soyut bir nitelik için. "εἰ ἕν ἐστιν" varoluşsal okunduğunda "bir varsa", yüklemsel okunduğunda "bir, bir ise"; ikisinin ayrıldığı yerde (Parmenides 142b–c) Yunanca parantezle verilir. Büyük harfli "Bir" Platon çevirisinde kullanılmaz; Plotinos ve Proklos notlarında kullanılabilir. | 5.–6. yy | Pseudo-Dionysios | her şeyin sebebi olan Bir, her birden ve çokluktan öncedir; bilinen hiçbir birlik ve üçlük değildir | Dionysios, İlahî İsimler XIII |
Atıf ve kaynak notu
Parmenides'in ikinci bölümündeki to hen'i büyük harfli "Bir" (aşkın ilke) olarak okumak Yeni-Platoncu bir geri yansıtmadır; metnin kendisi varsayımları bir "idman" (135d, 136c) ve "zahmetli bir oyun" (137b) olarak sunar. Öte yandan Aristoteles'in aktardığı "yazısız öğretiler"de (Metaph. A 6, 987b18–25) bir'in ilke olarak rolü, Platon'un bu terime yalnızca mantıksal bir ilgi duymadığını gösterir. Tarihsel Parmenides'in (B8) hen'i sayısal değil, niteleyici bir sözcüktür ("tek parça, kesintisiz"); Platon'un Parmenides'i ise onu kendi eidos kuramının terimleriyle konuşturur (137b "kendi varsayımım").
Açtığı problem
- Parmenides 129b–e: bir'in kendisi çok olabilir mi? Eidos'lar kendi aralarında karışabilir mi? (Sofist 251d–259e'nin cinslerin ortaklığı sorusu)
- Parmenides 142b–143a (ikinci varsayım): bir vardır = bir ousia'dan pay alır; bir ile varolan birbirini hep taşıdığından varolan bir sayıca sınırsızdır
İlgili kavramlar
- Parmenides 137c–142a (birinci varsayım): yalnızca bir olan, hiçbir şey olamaz; varlıktan (ousia), addan, logos'tan, epistēmē'den, duyumdan ve kanıdan yoksundur — ousia, holon, apeiron
- methexis · eidos · idea · to me on · genos
- Latince: unitas (Augustinus, De vera religione: cisimlerde birliğin izi, zihinle görülen ilk birlik)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: bir, Bir, bire
Metinlerde işaretlendiği yerler
10 yer · 9 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.