Kavram
Apeiron (ἄπειρον)
- Yunanca
- τὸ ἄπειρον (to apeiron)
- Latince
- infinitum, indefinitum
- Almanca
- das Unbegrenzte, das Unendliche
- Fransızca
- l'illimité, l'indéfini
- İngilizce
- the unlimited, the boundless
- Türkçe
- belirsiz / sınırsız
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada apeiros, ölçülemeyen bir mesafe, bir kalabalık ya da bir süre için kullanılan sıradan bir sıfattı (ör. "sayısız ordu"). Anaksimandros bu sıfatı isimleştirip ("to apeiron") arke problemi için teknik bir terime dönüştürür: artık "sınırsız olan bir şey" değil, doğrudan "Sınırsız Olan" — kendisi hiçbir belirlenmiş niteliğe sahip olmayan, ama bütün belirli şeylerin (karşıtların) kendisinden ayrıştığı kaynak.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6. yy | Anaksimandros | Kozmosun arkesi; su/hava gibi belirli bir element değil, karşıtların (sıcak-soğuk, yaş-kuru) kendisinden ayrıştığı nötr, belirsiz bir doğa. Doğuş ve yıkım "zamanın düzenine göre" işleyen bir adalet metaforuyla anlatılır. | Anaksimandros - DK 12A9 |
| MÖ 5. yy | Pythagorasçılar | Peras/apeiron karşıt çiftler tablosunun bir kutbu; artık tek başına arke değil, sınırla (peras) birlikte iki ilkeden biri. | Aristoteles - Metafizik A5 |
| MÖ 5. yy | Melissos | Varlık'ın (to eon) bir niteliği: Parmenides'in sonlu-küre imgesinin aksine, Bir Olan'ın mekânda ve zamanda sınırsız olduğu savunulur. | Melissos - DK 30B3 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Fizik III'te ayrıştırılır: bilfiil sonsuz yoktur, yalnızca bilkuvve sonsuz vardır (ör. bölme işleminin hiç bitmemesi). Anaksimandros'un "bilfiil sonsuz töz"ü bu çerçevede eleştirilir. | Aristoteles - Fizik III |
Dönüşüm: Terim, tek bir kozmolojik "töz"den (Anaksimandros), karşıtlar çiftinin bir kutbuna (Pythagorasçılar), oradan mantıksal-matematiksel bir kategoriye (Aristoteles'in bilkuvve/bilfiil ayrımı) kayar. Değer işareti de tersine döner: Pythagorasçı tabloda apeiron çoğunlukla "belirsiz/eksik" tarafta, peras "iyi/mükemmel" tarafta yer alırken, Anaksimandros'ta apeiron tam tersine bütün sınırlı (ve ölümlü) şeylerin ayrıcalıklı kaynağıdır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ ἄπειρον (to apeiron) | α- (yoksunluk eki) + πέρας (sınır, uç) → "sınırı olmayan". Nötr sıfatın isimleşmiş hâli. Felsefi ilk kullanımı Anaksimandros'a atfedilir (Theophrastos aktarımıyla, DK 12A9). |
| Latince | infinitum, indefinitum | Aristoteles'in Fizik'teki tartışması iki ayrı Latince karşılığa bölünmüş: "sonsuz" (niceliksel) ile "belirsiz" (niteliksel) — tek Yunanca kelimenin iki okuması. |
| Almanca / Fransızca | das Unbegrenzte / l'illimité | Alman felsefe tarihçiliğinde "das Unbestimmte" (belirlenmemiş olan) karşılığı da yaygın — bu "belirsiz" okumasını destekler. |
| İngilizce | the unlimited, the boundless |
Türkçe karşılığı
belirsiz / sınırsız. sınırsız: niceliksel/uzamsal sonsuzluğu vurgular. belirsiz: hiçbir belirlenmiş niteliğe (sıcak/soğuk, yaş/kuru) sahip olmayışı vurgular. uçsuz-bucaksız: şiirsel-kozmolojik çağrışımı korur. Ben **"belirsiz"**i tercih ediyorum: Anaksimandros'un vurgusu niceliksel sonsuzluktan çok, hiçbir karşıt-nitelik çiftine indirgenmemiş oluşudur.
"Sınırsız" dersen niceliksel/uzamsal bir ilkeyi, "belirsiz" dersen niteliksiz bir ilkeyi öne çıkarmış olursun. Bu ayrım, apeiron'un su/hava gibi belirli bir "şey" mi, yoksa bunların hepsinin ardındaki nötr bir "zemin" mi olduğu tartışmasının tam kalbinde durur.
Atıf ve kaynak notu
Anaksimandros'un "to apeiron" tamlamasını tam olarak isim hâlinde kullanıp kullanmadığı tartışmalıdır. Elimizdeki bilgi Theophrastos'un doksografik özetinden gelir; Anaksimandros'tan alıntılanan tek orijinal cümlede ("karşılıklı olarak birbirlerine ceza öderler...") "apeiron" kelimesi bile geçmez. Dolayısıyla "apeiron" hem Anaksimandros'un kendi terimi hem de Peripatetik doksografinin onu adlandırma biçimi olabilir.
İlgili kavramlar
- P03-Arkhe-problemi
- P04-Bir-ve-Cok-Problemi
- DK 12 B1/A9 — apeiron ve adalet (+ KRS 121)
- DK 12 A17 — sınırsız sayıda dünyalar
- ekkrinesthai
- gonimos
- APO-003 — Sonsuz hareket ve apeiron döngüsü
- Anaksimander of Miletus
- Anaksimenes
- DK 13 A5 — "sınırsız ama belirli"
- aer
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: apeiron, sonsuz, sınırsız, sınırsızdır, uçsuz bucaksız, apeirōn
Metinlerde işaretlendiği yerler
35 yer · 25 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksimandros, Fragmanlar12B1
- Anaksimenes, Fragmanlar13B3
- Ksenophanes, Fragmanlar21B28
- Anaksagoras, Fragmanlar59B1 59B12
- Empedokles, Fragmanlar31B28 31B39
- Elealı Zenon, Fragmanlar29B1
- Gorgias, Fragmanlar82B3
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B13
- Diğer Presokratikler, Melissos30B2
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B1 44B11
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B5 58B22 58B26 58B28
- Diğer Presokratikler, Diogenes (Apolloniali)64B5
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B10
- Platon, Theaitetos183a
- Platon, Devlet Adamı273d
- Platon, Parmenides132a 137d 164c
- Platon, Philebos16c
- Platon, Timaios31a
- Platon, Kanunlar903e
- Platon, Epinomis986e
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler28
- Aristoteles, Fizik184b_2 200b5 233a
- Aristoteles, Gök Üzerine271b
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerine322b20_2
- Aristoteles, Metafizik984a