Metin, 2. kısım
174dÖvgülerde ve başkalarının böbürlenmelerinde de, yapmacıksız, gerçekten güldüğü açıkça görüldüğü için aptal sanılır. Bir tirana ya da krala övgüler düzüldüğünü duyduğunda, bir çobanın, mesela bir domuz çobanının, koyun çobanının ya da sığırtmacın çok süt sağdığı için mesut sayıldığını dinliyormuş gibi olur. Yalnız, bu krallar ötekilerden daha huysuz ve daha sinsi bir hayvan güdüp sağarlar diye düşünür. Böyle bir adamın, işten başını kaldıramadığı için, çobanlardan hiç aşağı kalmayacak kadar kaba ve terbiyesiz olması da kaçınılmazdır: Dağdaki ağıl gibi, onun da dört bir yanı surla çevrilidir.
οὖν γελοῖος φαίνεται. ἔν τε τοῖς ἐπαίνοις καὶ ταῖς τῶν ἄλλων μεγαλαυχίαις οὐ προσποιήτως ἀλλὰ τῷ ὄντι γελῶν ἔνδηλος γιγνόμενος ληρώδης δοκεῖ εἶναι. τύραννόν τε γὰρ ἢ βασιλέα ἐγκωμιαζόμενον, ἕνα τῶν νομέων, οἷον συβώτην ἢ ποιμένα ἤ τινα βουκόλον, ἡγεῖται ἀκούειν εὐδαιμονιζόμενον πολὺ βδάλλοντα· δυσκολώτερον δὲ ἐκείνων ζῷον καὶ ἐπιβουλότερον ποιμαίνειν τε καὶ βδάλλειν νομίζει αὐτούς, ἄγροικον δὲ καὶ ἀπαίδευτον ὑπὸ ἀσχολίας οὐδὲν ἧττον τῶν
174eBiri on bin dönüm ya da daha fazla toprağı olduğu için şaşılacak büyüklükte bir mülke sahip diye anıldığında, bütün yeryüzüne bakmaya alışkın olduğu için bu ona pek küçük bir şey gibi gelir. Soylar övülüp de biri yedi zengin dedesini sayabildiği için soylu sayıldığında, bu övgüyü bakışı bütünüyle kör ve dar insanlara yakıştırır. Bu insanlar terbiyesizlikten hiçbir zaman bütüne bakamaz, şunu da hesaplayamazlar: Herkesin sayısız on binlerce dedesi ve atası olmuştur; kim olursa olsun, bunlar arasında binlerce zengin ve dilenci, kral ve köle, barbar ve Helen bulunmuştur.
νομέων τὸν τοιοῦτον ἀναγκαῖον γίγνεσθαι, σηκὸν ἐν ὄρει τὸ τεῖχος περιβεβλημένον. γῆς δὲ ὅταν μυρία πλέθρα ἢ ἔτι πλείω ἀκούσῃ ὥς τις ἄρα κεκτημένος θαυμαστὰ πλήθει κέκτηται, πάνσμικρα δοκεῖ ἀκούειν εἰς ἅπασαν εἰωθὼς τὴν γῆν βλέπειν.
ΣΩ. τὰ δὲ δὴ γένη ὑμνούντων, ὡς γενναῖός τις ἑπτὰ πάππους πλουσίους ἔχων ἀποφῆναι, παντάπασιν ἀμβλὺ καὶ ἐπὶ σμικρὸν ὁρώντων ἡγεῖται τὸν ἔπαινον, ὑπὸ
175aYirmi beş atalık bir soy kütüğüyle övünüp soylarını Amphitryon oğlu Herakles'e dayandıranların bu hesap küçüklüğü de ona tuhaf görünür. Amphitryon'dan geriye doğru yirmi beşinci atanın, talihi onu nasıl getirdiyse öyle biri olduğunu, ondan geriye doğru ellincinin de öyle olduğunu hesaplayamamalarına, akılsız bir psykhē'nin kibrinden kurtulamamalarına güler.
ἀπαιδευσίας οὐ δυναμένων εἰς τὸ πᾶν ἀεὶ βλέπειν οὐδὲ λογίζεσθαι ὅτι πάππων καὶ προγόνων μυριάδες ἑκάστῳ γεγόνασιν ἀναρίθμητοι, ἐν αἷς πλούσιοι καὶ πτωχοὶ καὶ βασιλῆς καὶ δοῦλοι βάρβαροί τε καὶ Ἕλληνες πολλάκις μυρίοι γεγόνασιν ὁτῳοῦν· ἀλλʼ ἐπὶ πέντε καὶ εἴκοσι καταλόγῳ προγόνων σεμνυνομένων καὶ ἀναφερόντων εἰς Ἡρακλέα τὸν Ἀμφιτρύωνος ἄτοπα αὐτῷ καταφαίνεται τῆς σμικρολογίας, ὅτι
175bBütün bu durumlarda böyle biri çokluğun alay konusu olur: Bir yandan, sanıldığına göre, kibirlidir, öte yandan ayağının dibindekini bilmez ve her işte ne yapacağını şaşırır.
Theodoros: Olup biteni tıpatıp anlatıyorsun, Sokrates.
Sokrates: Ama, dostum, böyle biri birini yukarıya çektiğinde, o kişi de "Ben sana ne haksızlık ediyorum, ya da sen bana?" sorusundan çıkıp adaletin ve haksızlığın kendisini incelemeye razı olduğunda, yani her birinin ne olduğunu, her şeyden ve birbirinden ne bakımdan ayrıldığını; ya da "Kral mesut mudur?", "Çok altını olan mesut mudur?" sorusundan çıkıp krallığı, genel olarak insanın saadetini ve sefaletini incelemeye razı olduğunda, yani bunların nasıl şeyler olduğunu, birini elde edip ötekinden kaçmanın insan tabiatına nasıl yaraştığını incelemeye: Bütün bunlar hakkında o psykhē'si küçük, keskin, dava ustası adamın hesap vermesi gerektiğinde bu sefer durum tersine döner. Yükseklerde asılı kalıp başı döner, havada asılıyken yukarıdan aşağı bakar, alışık olmadığı için şaşkına döner, çaresiz kalır, kekeler. Bu hâliyle Trakyalı kızları ya da başka bir terbiyesizi güldürmez, çünkü onlar farkına varmaz; ama köleler gibi değil, onların tersine yetişmiş herkesi güldürür.
δὲ ὁ ἀπʼ Ἀμφιτρύωνος εἰς τὸ ἄνω πεντεκαιεικοστὸς τοιοῦτος ἦν οἵα συνέβαινεν αὐτῷ τύχη, καὶ ὁ πεντηκοστὸς ἀπʼ αὐτοῦ, γελᾷ οὐ δυναμένων λογίζεσθαί τε καὶ χαυνότητα ἀνοήτου ψυχῆς ἀπαλλάττειν. ἐν ἅπασι δὴ τούτοις ὁ τοιοῦτος ὑπὸ τῶν πολλῶν καταγελᾶται, τὰ μὲν ὑπερηφάνως ἔχων, ὡς δοκεῖ, τὰ δʼ ἐν ποσὶν ἀγνοῶν τε καὶ ἐν ἑκάστοις ἀπορῶν.
ΘΕΟ. παντάπασι τὰ γιγνόμενα λέγεις, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ὅταν δέ γέ τινα αὐτός, ὦ φίλε, ἑλκύσῃ ἄνω, καὶ
ἐθελήσῃ τις αὐτῷ ἐκβῆναι ἐκ τοῦ τί ἐγὼ σὲ ἀδικῶ ἢ σὺ ἐμέ; εἰς σκέψιν αὐτῆς δικαιοσύνης τε καὶ ἀδικίας, τί τε ἑκάτερον αὐτοῖν καὶ τί τῶν πάντων ἢ ἀλλήλων διαφέρετον, ἢ ἐκ τοῦ εἰ βασιλεὺς εὐδαίμων, κεκτημένος τʼ αὖ χρυσίον, βασιλείας πέρι καὶ ἀνθρωπίνης ὅλως εὐδαιμονίας καὶ ἀθλιότητος ἐπὶ σκέψιν, ποίω τέ τινε ἐστὸν καὶ τίνα τρόπον ἀνθρώπου φύσει προσήκει τὸ μὲν κτήσασθαι αὐτοῖν, τὸ δὲ ἀποφυγεῖν—περὶ τούτων ἁπάντων ὅταν αὖ δέῃ λόγον
175dİşte, Theodoros, ikisinin tarzı budur. Biri, gerçekten özgürlük ve boş vakit içinde yetişmiş olanınki, senin filozof dediğin kişininki: Köle işlerine düştüğünde, mesela yatak denkini bağlamayı, yemeği çeşnilendirmeyi ya da tatlı dille yaltaklanmayı bilmediğinde saf ve hiçbir işe yaramaz görünmesi ayıplanmaz. Öteki ise bütün bu işleri çabuk ve becerikli bir şekilde görebilen, ama cübbesini özgür bir insan gibi zarafetle omzuna atmayı, sözlerin ahengini yakalayıp tanrıların ve mesut insanların [hakiki] hayatını layıkıyla övmeyi bilmeyen kişinin tarzıdır.
διδόναι τὸν σμικρὸν ἐκεῖνον τὴν ψυχὴν καὶ δριμὺν καὶ δικανικόν, πάλιν αὖ τὰ ἀντίστροφα ἀποδίδωσιν· εἰλιγγιῶν τε ἀπὸ ὑψηλοῦ κρεμασθεὶς καὶ βλέπων μετέωρος ἄνωθεν ὑπὸ ἀηθείας ἀδημονῶν τε καὶ ἀπορῶν καὶ βατταρίζων γέλωτα Θρᾴτταις μὲν οὐ παρέχει οὐδʼ ἄλλῳ ἀπαιδεύτῳ οὐδενί, οὐ γὰρ αἰσθάνονται, τοῖς δʼ ἐναντίως ἢ ὡς ἀνδραπόδοις τραφεῖσι πᾶσιν. οὗτος δὴ ἑκατέρου τρόπος, ὦ Θεόδωρε, ὁ
μὲν τῷ ὄντι ἐν ἐλευθερίᾳ τε καὶ σχολῇ τεθραμμένου, ὃν δὴ φιλόσοφον καλεῖς, ᾧ ἀνεμέσητον εὐήθει δοκεῖν καὶ οὐδενὶ εἶναι ὅταν εἰς δουλικὰ ἐμπέσῃ διακονήματα, οἷον στρωματόδεσμον μὴ ἐπισταμένου συσκευάσασθαι μηδὲ ὄψον ἡδῦναι ἢ θῶπας λόγους· ὁ δʼ αὖ τὰ μὲν τοιαῦτα πάντα δυναμένου τορῶς τε καὶ ὀξέως διακονεῖν, ἀναβάλλεσθαι δὲ οὐκ ἐπισταμένου ἐπιδέξια ἐλευθερίως οὐδέ γʼ ἁρμονίαν λόγων
176aTheodoros: Söylediklerine herkesi benim gibi inandırabilsen, Sokrates, insanlar arasında barış daha çok, kötülük daha az olurdu.
Sokrates: Ama kötülüklerin yok olması mümkün değil, Theodoros —çünkü iyinin daima kendine zıt bir şeyi olması zorunludur—; tanrıların arasında yer tutmaları da mümkün değil. Zorunlu olarak ölümlü tabiatın ve bu dünyanın etrafında dolaşırlar. Bu yüzden buradan oraya bir an önce kaçmaya çalışmak gerekir.
λαβόντος ὀρθῶς ὑμνῆσαι θεῶν τε καὶ ἀνδρῶν εὐδαιμόνων βίον [ἀληθῆ].
ΘΕΟ. εἰ πάντας, ὦ Σώκρατες, πείθοις ἃ λέγεις ὥσπερ ἐμέ, πλείων ἂν εἰρήνη καὶ κακὰ ἐλάττω κατʼ ἀνθρώπους εἴη.
ΣΩ. ἀλλʼ οὔτʼ ἀπολέσθαι τὰ κακὰ δυνατόν, ὦ Θεόδωρε— ὑπεναντίον γάρ τι τῷ ἀγαθῷ ἀεὶ εἶναι ἀνάγκη—οὔτʼ ἐν θεοῖς αὐτὰ ἱδρῦσθαι, τὴν δὲ θνητὴν φύσιν καὶ τόνδε τὸν τόπον περιπολεῖ ἐξ ἀνάγκης. διὸ καὶ πειρᾶσθαι χρὴ ἐνθένδε
176bKaçmak ise elden geldiğince tanrıya benzemektir; benzemek de phronēsis ile birlikte adil ve dindar olmaktır. Ama, değerli dostum, insanları şuna inandırmak hiç de kolay değil: Çoğunluk kötülükten kaçmak, aretē'nin peşinden gitmek gerektiğini söylerken birine özen gösterip ötekine göstermemenin sebebini kötü değil iyi görünmek diye açıklar; ama asıl sebep bu değildir. Bana kalırsa bu, kocakarı masalı denen şeyin ta kendisidir. Gerçeği ise şöyle söyleyelim: Tanrı hiçbir yönden, hiçbir surette adaletsiz değildir; tersine olabildiğince adildir ve ona, aramızdan olabildiğince adil olandan daha çok benzeyen hiçbir şey yoktur.
ἐκεῖσε φεύγειν ὅτι τάχιστα. φυγὴ δὲ ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν· ὁμοίωσις δὲ δίκαιον καὶ ὅσιον μετὰ φρονήσεως γενέσθαι. ἀλλὰ γάρ, ὦ ἄριστε, οὐ πάνυ τι ῥᾴδιον πεῖσαι ὡς ἄρα οὐχ ὧν ἕνεκα οἱ πολλοί φασι δεῖν πονηρίαν μὲν φεύγειν, ἀρετὴν δὲ διώκειν, τούτων χάριν τὸ μὲν ἐπιτηδευτέον, τὸ δʼ οὔ, ἵνα δὴ μὴ κακὸς καὶ ἵνα ἀγαθὸς δοκῇ εἶναι· ταῦτα μὲν γάρ ἐστιν ὁ λεγόμενος γραῶν ὕθλος, ὡς ἐμοὶ φαίνεται· τὸ δὲ ἀληθὲς ὧδε λέγωμεν. θεὸς οὐδαμῇ
176cBir insanın gerçek mahareti de, hiçliği ve yüreksizliği de buna bağlıdır. Çünkü bunu bilmek bilgelik ve gerçek aretē'dir; bilmemek ise cahillik ve apaçık kötülüktür. Maharet ve bilgelik gibi görünen öteki şeyler ise siyasi iktidarda ortaya çıktıklarında kaba saba, zanaatlarda ortaya çıktıklarında da basit el işçiliğidir.
οὐδαμῶς ἄδικος, ἀλλʼ ὡς οἷόν τε δικαιότατος, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτῷ ὁμοιότερον οὐδὲν ἢ ὃς ἂν ἡμῶν αὖ γένηται ὅτι δικαιότατος. περὶ τοῦτο καὶ ἡ ὡς ἀληθῶς δεινότης ἀνδρὸς καὶ οὐδενία τε καὶ ἀνανδρία. ἡ μὲν γὰρ τούτου γνῶσις σοφία καὶ ἀρετὴ ἀληθινή, ἡ δὲ ἄγνοια ἀμαθία καὶ κακία ἐναργής· αἱ δʼ ἄλλαι δεινότητές τε δοκοῦσαι καὶ σοφίαι ἐν μὲν πολιτικαῖς δυναστείαις γιγνόμεναι φορτικαί, ἐν δὲ τέχναις
176dO hâlde haksızlık eden, dine aykırı sözler söyleyen ya da işler yapan birine yapılacak en iyi şey, kurnazlığı sayesinde becerikli biri olduğunu ona asla kabul etmemektir. Çünkü bu ayıplamayla övünürler; kendilerinin boş adamlar, "yeryüzüne yük" olmadıklarını, bir şehirde ayakta kalacak kimselerin nasıl olması gerekiyorsa öyle adamlar olduklarını duyduklarını sanırlar. Öyleyse gerçeği söylemek gerekir: Bu adamlar kendilerini sanmadıkları türden insanlardır, hem de öyle sanmadıkları için daha da çok öyledirler. Çünkü haksızlığın cezasını bilmiyorlar; oysa bilinmemesi en az caiz olan şey budur. Bu ceza, sandıkları gibi dayak ve ölüm değildir —bunlara bazen hiç haksızlık etmeyenler de uğrar—; kaçınılması imkânsız olan cezadır.
βάναυσοι. τῷ οὖν ἀδικοῦντι καὶ ἀνόσια λέγοντι ἢ πράττοντι μακρῷ ἄριστʼ ἔχει τὸ μὴ συγχωρεῖν δεινῷ ὑπὸ πανουργίας εἶναι· ἀγάλλονται γὰρ τῷ ὀνείδει καὶ οἴονται ἀκούειν ὅτι οὐ λῆροί εἰσι, γῆς ἄλλως ἄχθη, ἀλλʼ ἄνδρες οἵους δεῖ ἐν πόλει τοὺς σωθησομένους. λεκτέον οὖν τἀληθές, ὅτι τοσούτῳ μᾶλλόν εἰσιν οἷοι οὐκ οἴονται, ὅτι οὐχὶ οἴονται· ἀγνοοῦσι γὰρ ζημίαν ἀδικίας, ὃ δεῖ ἥκιστα ἀγνοεῖν. οὐ γάρ ἐστιν ἣν δοκοῦσιν, πληγαί τε καὶ θάνατοι, ὧν ἐνίοτε πάσχουσιν
176eTheodoros: Hangi cezayı kastediyorsun?
Sokrates: Dostum, gerçeklikte iki örnek durur: Biri ilahîdir ve en mesut olandır; öteki tanrısızdır ve en bedbaht olandır. Onlar ise bunun böyle olduğunu görmezler; budalalıkları ve akılsızlıklarının son derecesi yüzünden, haksız işleriyle bu örneklerden birine benzediklerini, ötekine ise benzemez hâle geldiklerini fark etmezler.
οὐδὲν ἀδικοῦντες, ἀλλὰ ἣν ἀδύνατον ἐκφυγεῖν.
ΘΕΟ. τίνα δὴ λέγεις;
ΣΩ. παραδειγμάτων, ὦ φίλε, ἐν τῷ ὄντι ἑστώτων, τοῦ μὲν θείου εὐδαιμονεστάτου, τοῦ δὲ ἀθέου ἀθλιωτάτου, οὐχ ὁρῶντες ὅτι οὕτως ἔχει, ὑπὸ ἠλιθιότητός τε καὶ τῆς ἐσχάτης
177aBunun cezasını da benzedikleri örneğe uygun bir hayat sürerek öderler. Onlara, bu maharetlerinden vazgeçmezlerse öldükten sonra kötülüklerden arınmış o yerin onları kabul etmeyeceğini, burada da hep kendilerine benzer bir yaşayış içinde, kötüler kötülerle bir arada kalacaklarını söylesek, kendileri usta ve kurnaz adamlar olduklarından, bütün bunları birkaç akılsızın lafı diye dinlerler.
Theodoros: Hem de nasıl, Sokrates.
ἀνοίας λανθάνουσι τῷ μὲν ὁμοιούμενοι διὰ τὰς ἀδίκους πράξεις, τῷ δὲ ἀνομοιούμενοι. οὗ δὴ τίνουσι δίκην ζῶντες τὸν εἰκότα βίον ᾧ ὁμοιοῦνται· ἐὰν δʼ εἴπωμεν ὅτι, ἂν μὴ ἀπαλλαγῶσι τῆς δεινότητος, καὶ τελευτήσαντας αὐτοὺς ἐκεῖνος μὲν ὁ τῶν κακῶν καθαρὸς τόπος οὐ δέξεται, ἐνθάδε δὲ τὴν αὑτοῖς ὁμοιότητα τῆς διαγωγῆς ἀεὶ ἕξουσι, κακοὶ κακοῖς συνόντες, ταῦτα δὴ καὶ παντάπασιν ὡς δεινοὶ καὶ πανοῦργοι ἀνοήτων τινῶν ἀκούσονται.
ΘΕΟ. καὶ μάλα δή, ὦ Σώκρατες.
177bSokrates: Biliyorum, dostum. Ama başlarına bir şey gelir: Ayıpladıkları şeyler hakkında baş başa hesap verip hesap sormaları gerektiğinde, uzun süre erkekçe dayanmaya ve korkakça kaçmamaya razı olurlarsa, işte o zaman, aziz dostum, tuhaf bir şekilde sonunda söylediklerinden kendileri de hoşnut kalmazlar; o meşhur hitabetleri de bir şekilde solup gider, öyle ki çocuklardan hiçbir farkları yokmuş gibi görünürler. Ama bunlar laf arasında söylenmiş şeyler olduğuna göre, onları bırakalım —yoksa durmadan üstümüze akan yeni sözler baştaki konuşmamızı gömecek— ve sen de istiyorsan öncekilere dönelim.
ΣΩ. οἶδά τοι, ὦ ἑταῖρε. ἓν μέντοι τι αὐτοῖς συμβέβηκεν· ὅταν ἰδίᾳ λόγον δέῃ δοῦναί τε καὶ δέξασθαι περὶ ὧν ψέγουσι, καὶ ἐθελήσωσιν ἀνδρικῶς πολὺν χρόνον ὑπομεῖναι καὶ μὴ ἀνάνδρως φυγεῖν, τότε ἀτόπως, ὦ δαιμόνιε, τελευτῶντες οὐκ ἀρέσκουσιν αὐτοὶ αὑτοῖς περὶ ὧν λέγουσι, καὶ ἡ ῥητορικὴ ἐκείνη πως ἀπομαραίνεται, ὥστε παίδων μηδὲν δοκεῖν διαφέρειν. περὶ μὲν οὖν τούτων, ἐπειδὴ καὶ πάρεργα τυγχάνει λεγόμενα, ἀποστῶμεν—εἰ δὲ μή, πλείω
177cTheodoros: Bu tür şeyleri dinlemek, Sokrates, bana hiç de daha az hoş gelmiyor; benim yaşımda birine takip etmesi daha kolay. Ama istiyorsan geri dönelim.
Sokrates: Galiba konuşmanın şu noktasındaydık: Varlığın (ousia) hareket hâlinde olduğunu ve herkese her an ne görünüyorsa, görünen kişi için onun öyle de olduğunu söyleyenlerden bahsediyorduk. Bunların başka konularda, en çok da adil olan şeyler hakkında ısrarla şunu savunmak isteyeceklerini söylemiştik: Bir şehir neyi doğru bulup kanun olarak koyarsa, o şey, yürürlükte kaldığı müddetçe, onu koyan şehir için gerçekten adildir. Ama iyi şeyler konusunda kimse artık, bir şehrin kendine faydalı sanarak koyduğu şeylerin yürürlükte kaldıkları müddetçe faydalı da olduklarını iddia etmeye cüret edecek kadar cesur değildir —meğer ki biri yalnız adından söz etsin.
ἀεὶ ἐπιρρέοντα καταχώσει ἡμῶν τὸν ἐξ ἀρχῆς λόγον—ἐπὶ δὲ τὰ ἔμπροσθεν ἴωμεν, εἰ καὶ σοὶ δοκεῖ.
ΘΕΟ. ἐμοὶ μὲν τὰ τοιαῦτα, ὦ Σώκρατες, οὐκ ἀηδέστερα ἀκούειν· ῥᾴω γὰρ τηλικῷδε ὄντι ἐπακολουθεῖν. εἰ μέντοι δοκεῖ, πάλιν ἐπανίωμεν.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐνταῦθά που ἦμεν τοῦ λόγου, ἐν ᾧ ἔφαμεν τοὺς τὴν φερομένην οὐσίαν λέγοντας, καὶ τὸ ἀεὶ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι τούτῳ ᾧ δοκεῖ, ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις ἐθέλειν διισχυρίζεσθαι καὶ οὐχ ἥκιστα περὶ τὰ δίκαια, ὡς
177dAma bu, söylediğimiz şeyle alay etmek olurdu herhalde. Öyle değil mi?
Theodoros: Elbette.
παντὸς μᾶλλον ἃ ἂν θῆται πόλις δόξαντα αὑτῇ, ταῦτα καὶ ἔστι δίκαια τῇ θεμένῃ, ἕωσπερ ἂν κέηται· περὶ δὲ τἀγαθὰ οὐδένα ἀνδρεῖον ἔθʼ οὕτως εἶναι ὥστε τολμᾶν διαμάχεσθαι ὅτι καὶ ἃ ἂν ὠφέλιμα οἰηθεῖσα πόλις ἑαυτῇ θῆται, καὶ ἔστι τοσοῦτον χρόνον ὅσον ἂν κέηται ὠφέλιμα, πλὴν εἴ τις τὸ ὄνομα λέγοι· τοῦτο δέ που σκῶμμʼ ἂν εἴη πρὸς ὃ λέγομεν. ἢ οὐχί;
ΘΕΟ. πάνυ γε.
177eSokrates: Evet, adı söylemesin; adlandırılan şeyin kendisine baksın.
Theodoros: Evet, söylemesin.
Sokrates: Bir şehir buna ne ad verirse versin, kanun koyarken hedeflediği şüphesiz budur; bütün kanunlarını da aklının ve gücünün yettiği kadar kendine en faydalı olacak şekilde koyar. Yoksa kanun koyarken başka bir şeye mi bakar?
ΣΩ. μὴ γὰρ λεγέτω τὸ ὄνομα, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα τὸ ὀνομαζόμενον θεωρείτω.
ΘΕΟ. μὴ γάρ.
ΣΩ. ἀλλʼ ὃ ἂν τοῦτο ὀνομάζῃ, τούτου δήπου στοχάζεται νομοθετουμένη, καὶ πάντας τοὺς νόμους, καθʼ ὅσον οἴεταί τε καὶ δύναται, ὡς ὠφελιμωτάτους ἑαυτῇ τίθεται· ἢ πρὸς ἄλλο τι βλέπουσα νομοθετεῖται;
178aTheodoros: Asla.
Sokrates: Peki her şehir hedefini hep tutturur mu, yoksa çok kere ıskalar mı?
Theodoros: Bence ıskaladığı da olur.
Sokrates: Şimdi, faydalı olanın da içinde yer aldığı türün bütünü hakkında soru sorulursa, herkes aynı şeyleri buradan hareketle daha da kolay kabul eder. Bu tür, galiba gelecek zamanla da ilgilidir. Çünkü kanun koyduğumuzda, kanunları sonraki zamanda faydalı olacaklarını düşünerek koyarız; buna da haklı olarak "gelecek" diyebiliriz.
ΘΕΟ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. ἦ οὖν καὶ τυγχάνει ἀεί, ἢ πολλὰ καὶ διαμαρτάνει ἑκάστη;
ΘΕΟ. οἶμαι ἔγωγε καὶ ἁμαρτάνειν.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν ἐνθένδε ἂν μᾶλλον πᾶς τις ὁμολογήσειεν ταὐτὰ ταῦτα, εἰ περὶ παντός τις τοῦ εἴδους ἐρωτῴη ἐν ᾧ καὶ τὸ ὠφέλιμον τυγχάνει ὄν· ἔστι δέ που καὶ περὶ τὸν μέλλοντα χρόνον. ὅταν γὰρ νομοθετώμεθα, ὡς ἐσομένους ὠφελίμους τοὺς νόμους τιθέμεθα εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον· τοῦτο δὲ μέλλον ὀρθῶς ἂν λέγοιμεν.
178bTheodoros: Elbette.
Sokrates: Haydi o zaman, Protagoras'a ya da onunla aynı şeyleri söyleyenlerden birine şöyle soralım: "Protagoras, dediğinize göre insan her şeyin ölçüsüdür: beyazın, ağırın, hafifin; bu türden hiçbir şey yoktur ki ölçüsü o olmasın. Çünkü bunların ölçütünü kendi içinde taşır; onları nasıl yaşıyorsa öyle sanar, böylece kendisi için doğru olanı ve var olanı sanmış olur." Öyle değil mi?
Theodoros: Öyle.
Sokrates: "Peki, Protagoras," diyeceğiz, "olacak şeylerin ölçütü de kendi içinde midir? Bir şeyin olacağını sanırsa, o şey, sanan kişi için gerçekten öyle mi olur?"
ΘΕΟ. πάνυ γε.
ΣΩ. ἴθι δή, οὑτωσὶ ἐρωτῶμεν Πρωταγόραν ἢ ἄλλον τινὰ τῶν ἐκείνῳ τὰ αὐτὰ λεγόντων· πάντων μέτρον ἄνθρωπός ἐστιν, ὡς φατέ, ὦ Πρωταγόρα, λευκῶν βαρέων κούφων, οὐδενὸς ὅτου οὐ τῶν τοιούτων· ἔχων γὰρ αὐτῶν τὸ κριτήριον ἐν αὑτῷ, οἷα πάσχει τοιαῦτα οἰόμενος, ἀληθῆ τε οἴεται αὑτῷ καὶ ὄντα. οὐχ οὕτω;
ΘΕΟ. οὕτω.
ΣΩ. ἦ καὶ τῶν μελλόντων ἔσεσθαι, φήσομεν, ὦ Πρωταγόρα,
178cMesela sıcaklığı ele alalım. Sıradan biri ateşleneceğini ve vücudunun şu kadar ısınacağını sanır, bir başkası, ama hekim olan biri, bunun tersini sanırsa, geleceğin hangisinin kanaatine göre gerçekleşeceğini söyleyelim? Yoksa ikisinin kanaatine göre mi: Hekime göre o adam ne ısınacak ne ateşlenecek, kendine göre ise ikisi de olacak mı?"
Theodoros: Bu gülünç olurdu.
Sokrates: Ama sanırım bir şarabın tatlı mı buruk mu olacağı konusunda geçerli olan, kitharacının değil, çiftçinin kanaatidir.
ἔχει τὸ κριτήριον ἐν αὑτῷ, καὶ οἷα ἂν οἰηθῇ ἔσεσθαι, ταῦτα καὶ γίγνεται ἐκείνῳ τῷ οἰηθέντι; οἷον θερμή· ἆρʼ ὅταν τις οἰηθῇ ἰδιώτης αὑτὸν πυρετὸν λήψεσθαι καὶ ἔσεσθαι ταύτην τὴν θερμότητα, καὶ ἕτερος, ἰατρὸς δέ, ἀντοιηθῇ, κατὰ τὴν ποτέρου δόξαν φῶμεν τὸ μέλλον ἀποβήσεσθαι, ἢ κατὰ τὴν ἀμφοτέρων, καὶ τῷ μὲν ἰατρῷ οὐ θερμὸς οὐδὲ πυρέττων γενήσεται, ἑαυτῷ δὲ ἀμφότερα;
ΘΕΟ. γελοῖον μεντἂν εἴη.
ΣΩ. ἀλλʼ οἶμαι περὶ οἴνου γλυκύτητος καὶ αὐστηρότητος
178dTheodoros: Elbette.
Sokrates: Yine, bir ezginin uyumlu mu uyumsuz mu olacağı konusunda, hatta sonradan jimnastik hocasının kendisine de uyumlu gelecek olan şey konusunda bile, jimnastik hocası müzikçiden daha iyi bir kanaate varamaz.
Theodoros: Asla.
Sokrates: Bir ziyafet hazırlanırken, aşçılıktan anlamayan bir davetlinin alacağı haz hakkındaki hükmü de aşçınınkinden daha az geçerlidir. Her birine şimdi hoş gelen ya da hoş gelmiş olan şey üzerine şimdilik tartışmayalım; ama her birine gelecekte hoş görünecek ve hoş olacak olan şey hakkında, acaba her biri kendi kendisi için en iyi hakem midir? Yoksa sen, Protagoras, her birimizin mahkemede söyleyeceği sözlerin ne kadar inandırıcı olacağını, sıradan insanlardan herhangi birinden daha iyi önceden kestirebilir misin?
μελλούσης ἔσεσθαι ἡ τοῦ γεωργοῦ δόξα ἀλλʼ οὐχ ἡ τοῦ κιθαριστοῦ κυρία.
ΘΕΟ. τί μήν;
ΣΩ. οὐδʼ ἂν αὖ περὶ ἀναρμόστου τε καὶ εὐαρμόστου ἐσομένου παιδοτρίβης ἂν βέλτιον δοξάσειεν μουσικοῦ, ὃ καὶ ἔπειτα αὐτῷ τῷ παιδοτρίβῃ δόξει εὐάρμοστον εἶναι.
ΘΕΟ. οὐδαμῶς.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ τοῦ μέλλοντος ἑστιάσεσθαι μὴ μαγειρικοῦ ὄντος, σκευαζομένης θοίνης, ἀκυροτέρα ἡ κρίσις τῆς τοῦ ὀψοποιοῦ περὶ τῆς ἐσομένης ἡδονῆς. περὶ μὲν γὰρ τοῦ
178eTheodoros: Hem de nasıl, Sokrates; hiç değilse bu konuda herkesten üstün olduğunu kendisi kesin bir dille vaat ederdi.
Sokrates: Zeus hakkı için öyle, dostum. Yoksa, yanındakileri, olacak ve görünecek olanı ne bir kâhinin ne de başka birinin kendisinden daha iyi kestiremeyeceğine inandırmasaydı, kimse ona yüklü para verip sohbetine katılmazdı.
ἤδη ὄντος ἑκάστῳ ἡδέος ἢ γεγονότος μηδέν πω τῷ λόγῳ διαμαχώμεθα, ἀλλὰ περὶ τοῦ μέλλοντος ἑκάστῳ καὶ δόξειν καὶ ἔσεσθαι πότερον αὐτὸς αὑτῷ ἄριστος κριτής, ἢ σύ, ὦ Πρωταγόρα, τό γε περὶ λόγους πιθανὸν ἑκάστῳ ἡμῶν ἐσόμενον εἰς δικαστήριον βέλτιον ἂν προδοξάσαις ἢ τῶν ἰδιωτῶν ὁστισοῦν;
ΘΕΟ. καὶ μάλα, ὦ Σώκρατες, τοῦτό γε σφόδρα ὑπισχνεῖτο πάντων διαφέρειν αὐτός.
ΣΩ. νὴ Δία, ὦ μέλε· ἢ οὐδείς γʼ ἂν αὐτῷ διελέγετο
179aTheodoros: Çok doğru.
Sokrates: Kanun koymak da, faydalı olan da gelecekle ilgili değil mi? Herkes, kanun koyan bir şehrin çoğu zaman en faydalı olanı ıskalamasının kaçınılmaz olduğunu kabul eder, değil mi?
Theodoros: Elbette.
Sokrates: O hâlde senin hocana şunu söylersek ölçülü konuşmuş oluruz: Birinin ötekinden daha bilge olduğunu, ölçünün de böyle biri olduğunu kabul etmek zorundadır; bense, bir şey bilmeyen biri olarak, hiçbir şekilde ölçü olmak zorunda değilim —oysa az önce onun adına söylenen söz, istesem de istemesem de beni böyle biri olmaya zorluyordu.
διδοὺς πολὺ ἀργύριον, εἰ μὴ τοὺς συνόντας ἔπειθεν ὅτι καὶ τὸ μέλλον ἔσεσθαί τε καὶ δόξειν οὔτε μάντις οὔτε τις ἄλλος ἄμεινον κρίνειεν ἂν ἢ αὐτός [αὑτῷ].
ΘΕΟ. ἀληθέστατα.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ αἱ νομοθεσίαι καὶ τὸ ὠφέλιμον περὶ τὸ μέλλον ἐστί, καὶ πᾶς ἂν ὁμολογοῖ νομοθετουμένην πόλιν πολλάκις ἀνάγκην εἶναι τοῦ ὠφελιμωτάτου ἀποτυγχάνειν;
ΘΕΟ. μάλα γε.
ΣΩ. μετρίως ἄρα ἡμῖν πρὸς τὸν διδάσκαλόν σου εἰρήσεται
179bTheodoros: Bana kalırsa, Sokrates, sav en çok buradan çürüyor; ama başkalarının kanaatlerini geçerli kıldığı yerden de çürüyor tabii, çünkü bu kanaatlerin onun sözlerini hiç de doğru saymadığı görülmüştü.
ὅτι ἀνάγκη αὐτῷ ὁμολογεῖν σοφώτερόν τε ἄλλον ἄλλου εἶναι καὶ τὸν μὲν τοιοῦτον μέτρον εἶναι, ἐμοὶ δὲ τῷ ἀνεπιστήμονι μηδὲ ὁπωστιοῦν ἀνάγκην εἶναι μέτρῳ γίγνεσθαι, ὡς ἄρτι με ἠνάγκαζεν ὁ ὑπὲρ ἐκείνου λόγος, εἴτʼ ἐβουλόμην εἴτε μή, τοιοῦτον εἶναι.
ΘΕΟ. ἐκείνῃ μοι δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, μάλιστα ἁλίσκεσθαι ὁ λόγος, ἁλισκόμενος καὶ ταύτῃ, ᾗ τὰς τῶν ἄλλων δόξας κυρίας ποιεῖ, αὗται δὲ ἐφάνησαν τοὺς ἐκείνου λόγους οὐδαμῇ ἀληθεῖς ἡγούμεναι.
179cSokrates: Herkesin her kanaatinin doğru olmadığı başka birçok yoldan da gösterilebilir, Theodoros. Ama herkesin o an yaşadığı hâl söz konusu olduğunda —hisler ve onlara dayanan kanaatler bundan doğar— bunların doğru olmadığını göstermek daha zordur. Belki de boş konuşuyorum; çünkü bunlar, olur ya, çürütülemez şeylerdir; onların apaçık olduklarını ve birer epistēmē olduklarını söyleyenler de belki doğruyu söylüyordur; buradaki Theaitetos da hisle epistēmē'yi bir ve aynı şey sayarken hedeften uzak düşmemiştir.
ΣΩ. πολλαχῇ, ὦ Θεόδωρε, καὶ ἄλλῃ ἂν τό γε τοιοῦτον ἁλοίη μὴ πᾶσαν παντὸς ἀληθῆ δόξαν εἶναι· περὶ δὲ τὸ παρὸν ἑκάστῳ πάθος, ἐξ ὧν αἱ αἰσθήσεις καὶ αἱ κατὰ ταύτας δόξαι γίγνονται, χαλεπώτερον ἑλεῖν ὡς οὐκ ἀληθεῖς. ἴσως δὲ οὐδὲν λέγω· ἀνάλωτοι γάρ, εἰ ἔτυχον, εἰσίν, καὶ οἱ φάσκοντες αὐτὰς ἐναργεῖς τε εἶναι καὶ ἐπιστήμας τάχα ἂν ὄντα λέγοιεν, καὶ Θεαίτητος ὅδε οὐκ ἀπὸ σκοποῦ εἴρηκεν
179dO hâlde Protagoras adına konuşan sözün buyurduğu gibi daha yakına sokulmalı, hareket hâlindeki bu varlığı bir çömlek gibi tıklatıp sağlam mı çatlak mı ses verdiğini incelemeliyiz. Ne olursa olsun, onun üzerine kopan kavga ne önemsizdir ne de az kişi arasında olmuştur.
Theodoros: Önemsiz olmak şöyle dursun, İonia'da da alabildiğine yayılıyor. Çünkü Herakleitos'un yandaşları bu görüşün bayraktarlığını büyük bir şevkle yapıyorlar.
Sokrates: O hâlde, sevgili Theodoros, onu bir o kadar daha dikkatle ve kendilerinin ortaya koydukları gibi, en baştan incelemeliyiz.
αἴσθησιν καὶ ἐπιστήμην ταὐτὸν θέμενος. προσιτέον οὖν ἐγγυτέρω, ὡς ὁ ὑπὲρ Πρωταγόρου λόγος ἐπέταττε, καὶ σκεπτέον τὴν φερομένην ταύτην οὐσίαν διακρούοντα εἴτε ὑγιὲς εἴτε σαθρὸν φθέγγεται· μάχη δʼ οὖν περὶ αὐτῆς οὐ φαύλη οὐδʼ ὀλίγοις γέγονεν.
ΘΕΟ. πολλοῦ καὶ δεῖ φαύλη εἶναι, ἀλλὰ περὶ μὲν τὴν Ἰωνίαν καὶ ἐπιδίδωσι πάμπολυ. οἱ γὰρ τοῦ Ἡρακλείτου ἑταῖροι χορηγοῦσι τούτου τοῦ λόγου μάλα ἐρρωμένως.
ΣΩ. τῷ τοι, ὦ φίλε Θεόδωρε, μᾶλλον σκεπτέον καὶ ἐξ
179eTheodoros: Kesinlikle. Gerçekten de, Sokrates, bu Herakleitosçu ya da senin dediğin gibi Homerosçu, hatta daha da eski görüşler hakkında Ephesos'takilerle, yani bu işi bildiğini iddia edenlerle konuşmak, at sineği sokmuş gibi çılgınca koşuşanlarla konuşmaktan daha mümkün değildir. Çünkü tam da yazılarında dendiği gibi durmadan akıp giderler; bir söz ya da soru üzerinde durmak, sırayla, sükûnetle cevap verip soru sormak onlarda hiçten de azdır.
ἀρχῆς, ὥσπερ αὐτοὶ ὑποτείνονται.
ΘΕΟ. παντάπασι μὲν οὖν. καὶ γάρ, ὦ Σώκρατες, περὶ τούτων τῶν Ἡρακλειτείων ἤ, ὥσπερ σὺ λέγεις, Ὁμηρείων καὶ ἔτι παλαιοτέρων, αὐτοῖς μὲν τοῖς περὶ τὴν Ἔφεσον, ὅσοι προσποιοῦνται ἔμπειροι, οὐδὲν μᾶλλον οἷόν τε διαλεχθῆναι ἢ τοῖς οἰστρῶσιν. ἀτεχνῶς γὰρ κατὰ τὰ συγγράμματα φέρονται, τὸ δʼ ἐπιμεῖναι ἐπὶ λόγῳ καὶ ἐρωτήματι καὶ ἡσυχίως
180aDaha doğrusu, bu adamlarda zerre kadar sükûnet bulunmadığını anlatmaya "hiç" demek bile yetmez. Birine bir şey sorsan, sadaktan ok çeker gibi bilmeceli küçük sözler çekip atarlar; ne demek istediğini açıklamasını istesen, bu sefer adı yeni baştan değiştirilmiş başka bir sözle vurulursun. Hiçbiriyle hiçbir şeyi bir sonuca bağlayamazsın; onlar da birbirleriyle bağlayamazlar. Tersine, ne sözlerinde ne kendi psykhē'lerinde sağlam hiçbir şey kalmamasına pek dikkat ederler; sanırım bunu sabit bir şey sayıyorlar. Sabit olanla da amansızca savaşırlar ve ellerinden geldiğince onu her yerden kovarlar.
ἐν μέρει ἀποκρίνασθαι καὶ ἐρέσθαι ἧττον αὐτοῖς ἔνι ἢ τὸ μηδέν· μᾶλλον δὲ ὑπερβάλλει τὸ οὐδʼ οὐδὲν πρὸς τὸ μηδὲ σμικρὸν ἐνεῖναι τοῖς ἀνδράσιν ἡσυχίας. ἀλλʼ ἄν τινά τι ἔρῃ, ὥσπερ ἐκ φαρέτρας ῥηματίσκια αἰνιγματώδη ἀνασπῶντες ἀποτοξεύουσι, κἂν τούτου ζητῇς λόγον λαβεῖν τί εἴρηκεν, ἑτέρῳ πεπλήξῃ καινῶς μετωνομασμένῳ. περανεῖς δὲ οὐδέποτε οὐδὲν πρὸς οὐδένα αὐτῶν· οὐδέ γε ἐκεῖνοι αὐτοὶ πρὸς ἀλλήλους, ἀλλʼ εὖ πάνυ φυλάττουσι τὸ μηδὲν βέβαιον ἐᾶν εἶναι
180bSokrates: Belki, Theodoros, bu adamları savaşırken görmüşsün de barış hâlindeyken yanlarında bulunmamışsın; çünkü senin dostların değiller. Ama sanırım bu türden şeyleri, kendilerine benzetmek istedikleri öğrencilerine boş vakitlerinde anlatıyorlardır.
Theodoros: Ne öğrencisi, aziz dostum? Bu türden kimseler arasında biri ötekinin öğrencisi olmaz; her biri, ilhamı nereden gelmişse orada kendiliğinden biter ve biri ötekinin hiçbir şey bilmediğini düşünür.
μήτʼ ἐν λόγῳ μήτʼ ἐν ταῖς αὑτῶν ψυχαῖς, ἡγούμενοι, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, αὐτὸ στάσιμον εἶναι· τούτῳ δὲ πάνυ πολεμοῦσιν, καὶ καθʼ ὅσον δύνανται πανταχόθεν ἐκβάλλουσιν.
ΣΩ. ἴσως, ὦ Θεόδωρε, τοὺς ἄνδρας μαχομένους ἑώρακας, εἰρηνεύουσιν δὲ οὐ συγγέγονας· οὐ γὰρ σοὶ ἑταῖροί εἰσιν. ἀλλʼ οἶμαι τὰ τοιαῦτα τοῖς μαθηταῖς ἐπὶ σχολῆς φράζουσιν, οὓς ἂν βούλωνται ὁμοίους αὑτοῖς ποιῆσαι.
ΘΕΟ. ποίοις μαθηταῖς, ὦ δαιμόνιε; οὐδὲ γίγνεται τῶν
180cDemek istediğim şu: Bunlardan ne isteyerek ne istemeyerek bir hesap alabilirsin. Onları ele alıp bir problem gibi kendimiz incelemeliyiz.
Sokrates: Yerinde söylüyorsun. Peki bu problemi bir yandan, söylediklerini şiirle çoğunluktan gizleyen eskilerden almadık mı: Öteki her şeyin doğuşu olan Okeanos ile Tethys akıntıdır ve hiçbir şey durmaz. Öte yandan, daha bilge oldukları için bunu açıkça ispatlayan sonrakilerden almadık mı? Onlar bunu, ayakkabıcılar bile duyup bilgeliklerini öğrensinler, varlıklardan bazılarının durduğu, bazılarının hareket ettiği yolundaki aptalca inançtan vazgeçsinler ve her şeyin hareket ettiğini öğrenince kendilerine saygı göstersinler diye yaparlar.
τοιούτων ἕτερος ἑτέρου μαθητής, ἀλλʼ αὐτόματοι ἀναφύονται ὁπόθεν ἂν τύχῃ ἕκαστος αὐτῶν ἐνθουσιάσας, καὶ τὸν ἕτερον ὁ ἕτερος οὐδὲν ἡγεῖται εἰδέναι. παρὰ μὲν οὖν τούτων, ὅπερ ᾖα ἐρῶν, οὐκ ἄν ποτε λάβοις λόγον οὔτε ἑκόντων οὔτε ἀκόντων· αὐτοὺς δὲ δεῖ παραλαβόντας ὥσπερ πρόβλημα ἐπισκοπεῖσθαι.
ΣΩ. καὶ μετρίως γε λέγεις. τὸ δὲ δὴ πρόβλημα ἄλλο τι παρειλήφαμεν παρὰ μὲν τῶν ἀρχαίων μετὰ ποιήσεως
180dAma az kalsın unutuyordum, Theodoros: Başkaları da bunların tam tersini ileri sürmüştür: Hareketsiz olmaktır bütünün adı Melissos ve Parmenides gibiler de bütün bunlara karşı çıkarak başka pek çok şeyi ısrarla savunurlar: Her şey birdir ve hareket edebileceği bir yeri olmadığından kendi içinde durur.
ἐπικρυπτομένων τοὺς πολλούς, ὡς ἡ γένεσις τῶν ἄλλων πάντων Ὠκεανός τε καὶ Τηθὺς ῥεύματα ⟨ὄντα⟩ τυγχάνει καὶ οὐδὲν ἕστηκε, παρὰ δὲ τῶν ὑστέρων ἅτε σοφωτέρων ἀναφανδὸν ἀποδεικνυμένων, ἵνα καὶ οἱ σκυτοτόμοι αὐτῶν τὴν σοφίαν μάθωσιν ἀκούσαντες καὶ παύσωνται ἠλιθίως οἰόμενοι τὰ μὲν ἑστάναι, τὰ δὲ κινεῖσθαι τῶν ὄντων, μαθόντες δὲ ὅτι πάντα κινεῖται τιμῶσιν αὐτούς; ὀλίγου δὲ ἐπελαθόμην, ὦ Θεόδωρε, ὅτι ἄλλοι αὖ τἀναντία τούτοις ἀπεφήναντο,
180eSokrates: Bütün bunlarla ne yapacağız, dostum? Çünkü azar azar ilerlerken farkına varmadan iki tarafın ortasına düştük. Bir yolunu bulup kendimizi savunarak kurtulamazsak, palestralarda çizgi oyunu oynayanlar gibi cezamızı çekeceğiz: Onlar iki tarafça yakalanınca zıt yönlere çekiştirilirler.
οἷον ἀκίνητον τελέθει τῷ παντὶ ὄνομʼ εἶναι Parmenides, line 98 (ed. Mullach). καὶ ἄλλα ὅσα Μέλισσοί τε καὶ Παρμενίδαι ἐναντιούμενοι πᾶσι τούτοις διισχυρίζονται, ὡς ἕν τε πάντα ἐστὶ καὶ ἕστηκεν αὐτὸ ἐν αὑτῷ οὐκ ἔχον χώραν ἐν ᾗ κινεῖται.
ΣΩ. τούτοις οὖν, ὦ ἑταῖρε, πᾶσι τί χρησόμεθα; κατὰ σμικρὸν γὰρ προϊόντες λελήθαμεν ἀμφοτέρων εἰς τὸ μέσον πεπτωκότες, καὶ ἂν μή
181aBana öyle geliyor ki önce yola çıktığımız tarafı, akıştan yana olanları incelemeliyiz. Eğer doğru bir şey söylüyor görünürlerse, öbürlerinden kaçmaya çalışarak kendimizi onlarla birlikte çekeriz; ama bütünü durduranlar daha doğru şeyler söylüyor görünürse, bu sefer de hareket ettirilmemesi gerekeni hareket ettirenlerden onlara kaçarız.
πῃ ἀμυνόμενοι διαφύγωμεν, δίκην δώσομεν ὥσπερ οἱ ἐν ταῖς παλαίστραις διὰ γραμμῆς παίζοντες, ὅταν ὑπʼ ἀμφοτέρων ληφθέντες ἕλκωνται εἰς τἀναντία. δοκεῖ οὖν μοι τοὺς ἑτέρους πρότερον σκεπτέον, ἐφʼ οὕσπερ ὡρμήσαμεν, τοὺς ῥέοντας, καὶ ἐὰν μέν τι φαίνωνται λέγοντες, συνέλξομεν μετʼ αὐτῶν ἡμᾶς αὐτούς, τοὺς ἑτέρους ἐκφυγεῖν πειρώμενοι· ἐὰν δὲ οἱ τοῦ ὅλου στασιῶται ἀληθέστερα λέγειν δοκῶσι, φευξόμεθα παρʼ
181bAma iki taraf da makul hiçbir şey söylemiyor görünürse, bizim gibi sıradan kimselerin bir şey söylediğini sanıp çok eski ve pek bilge adamları hükümsüz saymış olmakla gülünç duruma düşeriz. Bak bakalım, Theodoros, böyle büyük bir tehlikeye atılmak işimize gelir mi?
Theodoros: Hiç olacak şey değil, Sokrates, iki tarafın ne dediğini iyice incelememiz.
Sokrates: Sen bu kadar hevesliyken incelemek gerekir. Bana öyle geliyor ki incelemenin başlangıcı hareket olmalı: Her şeyin hareket ettiğini söylerken acaba neyi kastediyorlar?
αὐτοὺς ἀπʼ αὖ τῶν τὰ ἀκίνητα κινούντων. ἀμφότεροι δʼ ἂν φανῶσι μηδὲν μέτριον λέγοντες, γελοῖοι ἐσόμεθα ἡγούμενοι ἡμᾶς μὲν τὶ λέγειν φαύλους ὄντας, παμπαλαίους δὲ καὶ πασσόφους ἄνδρας ἀποδεδοκιμακότες. ὅρα οὖν, ὦ Θεόδωρε, εἰ λυσιτελεῖ εἰς τοσοῦτον προϊέναι κίνδυνον.
ΘΕΟ. οὐδὲν μὲν οὖν ἀνεκτόν, ὦ Σώκρατες, μὴ οὐ διασκέψασθαι τί λέγουσιν ἑκάτεροι τῶν ἀνδρῶν.
ΣΩ. σκεπτέον ἂν εἴη σοῦ γε οὕτω προθυμουμένου. δοκεῖ
181cŞunu sormak istiyorum: Hareketin tek bir türünden mi söz ediyorlar, yoksa bana göründüğü gibi iki türünden mi? Ama yalnız bana öyle görünmesin; sen de ortak ol ki başımıza bir şey gelecekse ikimizin başına gelsin. Söyle bakalım: Bir şey bir yerden başka bir yere geçtiğinde ya da aynı yerde döndüğünde buna hareket mi dersin?
Theodoros: Evet.
Sokrates: Bu bir tür olsun. Ama bir şey aynı yerde kalıp yaşlanırsa, beyazken siyah ya da yumuşakken sert olursa ya da başka bir başkalaşma geçirirse, buna hareketin başka bir türü demek yerinde olmaz mı?
οὖν μοι ἀρχὴ εἶναι τῆς σκέψεως κινήσεως πέρι, ποῖόν τί ποτε ἄρα λέγοντές φασι τὰ πάντα κινεῖσθαι. βούλομαι δὲ λέγειν τὸ τοιόνδε· πότερον ἕν τι εἶδος αὐτῆς λέγουσιν ἤ, ὥσπερ ἐμοὶ φαίνεται, δύο; μὴ μέντοι μόνον ἐμοὶ δοκείτω, ἀλλὰ συμμέτεχε καὶ σύ, ἵνα κοινῇ πάσχωμεν ἄν τι καὶ δέῃ. καί μοι λέγε· ἆρα κινεῖσθαι καλεῖς ὅταν τι χώραν ἐκ χώρας μεταβάλλῃ ἢ καὶ ἐν τῷ αὐτῷ στρέφηται;
ΘΕΟ. ἔγωγε.
ΣΩ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἓν ἔστω εἶδος. ὅταν δὲ ᾖ μὲν ἐν
181dTheodoros: Zorunlu bile.
Sokrates: O hâlde hareketin şu iki türünden söz ediyorum: başkalaşma ve yer değiştirme.
Theodoros: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Bu ayrımı yaptığımıza göre, artık her şeyin hareket ettiğini söyleyenlerle konuşalım ve soralım: Her şeyin iki şekilde, hem yer değiştirerek hem başkalaşarak hareket ettiğini mi söylüyorsunuz, yoksa bir kısmının iki şekilde, bir kısmının da yalnız birinde mi?
τῷ αὐτῷ, γηράσκῃ δέ, ἢ μέλαν ἐκ λευκοῦ ἢ σκληρὸν ἐκ μαλακοῦ γίγνηται, ἤ τινα ἄλλην ἀλλοίωσιν ἀλλοιῶται, ἆρα οὐκ ἄξιον ἕτερον εἶδος φάναι κινήσεως;
ΘΕΟ. [ἔμοιγε δοκεῖ] ἀναγκαῖον μὲν οὖν.
ΣΩ. δύο δὴ λέγω τούτω εἴδει κινήσεως, ἀλλοίωσιν, τὴν δὲ φοράν.
ΘΕΟ. ὀρθῶς γε λέγων.
ΣΩ. τοῦτο τοίνυν οὕτω διελόμενοι διαλεγώμεθα ἤδη τοῖς τὰ πάντα φάσκουσιν κινεῖσθαι καὶ ἐρωτῶμεν· πότερον πᾶν
181eTheodoros: Zeus hakkı için ben bir şey diyemem; ama sanırım iki şekilde derler.
Sokrates: Öyle demezlerse, dostum, şeyler onlara göre hem hareket ediyor hem duruyor görünecek; o zaman her şeyin hareket ettiğini söylemek, her şeyin durduğunu söylemekten daha doğru olmayacak.
Theodoros: Çok doğru söylüyorsun.
Sokrates: O hâlde, madem şeylerin hareket etmesi ve hareketsizliğin hiçbir şeyde bulunmaması gerekiyor, her şey her zaman her türlü hareketle hareket eder.
φατε ἀμφοτέρως κινεῖσθαι, φερόμενόν τε καὶ ἀλλοιούμενον, ἢ τὸ μέν τι ἀμφοτέρως, τὸ δʼ ἑτέρως;
ΘΕΟ. ἀλλὰ μὰ Δίʼ ἔγωγε οὐκ ἔχω εἰπεῖν· οἶμαι δʼ ἂν φάναι ἀμφοτέρως.
ΣΩ. εἰ δέ γε μή, ὦ ἑταῖρε, κινούμενά τε αὐτοῖς καὶ ἑστῶτα φανεῖται, καὶ οὐδὲν μᾶλλον ὀρθῶς ἕξει εἰπεῖν ὅτι κινεῖται τὰ πάντα ἢ ὅτι ἕστηκεν.
ΘΕΟ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐπειδὴ κινεῖσθαι αὐτὰ δεῖ, τὸ δὲ μὴ κινεῖσθαι
182aTheodoros: Zorunlu olarak.
Sokrates: Şimdi onların şu sözüne bak: Sıcaklığın, beyazlığın ya da herhangi bir şeyin oluşunu nasıl açıkladıklarını söylemiştik? Bunların her birinin, etkileyenle etkilenen arasında hisle birlikte hareket ettiğini; etkilenenin his değil hisseden bir şey olduğunu, etkileyenin de "nasıllık" değil, nasıl bir şey olduğunu söylüyorlar demiştik, değil mi? "Nasıllık" (ποιότης) belki sana tuhaf bir kelime gibi geliyor ve böyle toptan söylenince anlamıyorsun; o hâlde parça parça dinle.
μὴ ἐνεῖναι μηδενί, πάντα δὴ πᾶσαν κίνησιν ἀεὶ κινεῖται.
ΘΕΟ. ἀνάγκη.
ΣΩ. σκόπει δή μοι τόδε αὐτῶν· τῆς θερμότητος ἢ λευκότητος ἢ ὁτουοῦν γένεσιν οὐχ οὕτω πως ἐλέγομεν φάναι αὐτούς, φέρεσθαι ἕκαστον τούτων ἅμα αἰσθήσει μεταξὺ τοῦ ποιοῦντός τε καὶ πάσχοντος, καὶ τὸ μὲν πάσχον αἰσθητικὸν ἀλλʼ οὐκ αἴσθησιν [ἔτι] γίγνεσθαι, τὸ δὲ ποιοῦν ποιόν τι ἀλλʼ οὐ ποιότητα; ἴσως οὖν ἡ ποιότης ἅμα ἀλλόκοτόν τε φαίνεται ὄνομα καὶ οὐ μανθάνεις ἁθρόον λεγόμενον· κατὰ
182bEtkileyen ne sıcaklık olur ne beyazlık; sıcak ve beyaz olur, öteki şeyler de böyle. Hatırlarsın, daha önce şöyle diyorduk: Hiçbir şey kendi başına tek bir şey değildir, etkileyen de etkilenen de; ikisi birbiriyle bir araya gelip hisleri ve hissedilenleri doğurduğunda, bir kısmı şöyle ya da böyle şeyler, bir kısmı da hisseden şeyler olur.
Theodoros: Hatırlıyorum, nasıl hatırlamam?
μέρη οὖν ἄκουε. τὸ γὰρ ποιοῦν οὔτε θερμότης οὔτε λευκότης, θερμὸν δὲ καὶ λευκὸν γίγνεται, καὶ τἆλλα οὕτω· μέμνησαι γάρ που ἐν τοῖς πρόσθεν ὅτι οὕτως ἐλέγομεν, ἓν μηδὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ εἶναι, μηδʼ αὖ τὸ ποιοῦν ἢ πάσχον, ἀλλʼ ἐξ ἀμφοτέρων πρὸς ἄλληλα συγγιγνομένων τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰ αἰσθητὰ ἀποτίκτοντα τὰ μὲν ποιʼ ἄττα γίγνεσθαι, τὰ δὲ αἰσθανόμενα.
ΘΕΟ. μέμνημαι· πῶς δʼ οὔ;
182cSokrates: Öteki konuları, ister öyle söylesinler ister başka türlü, bir yana bırakalım. Yalnız ne için konuştuğumuzu gözden kaçırmayalım ve soralım: "Söylediğinize göre her şey hareket ediyor ve akıyor, değil mi?"
Theodoros: Evet.
Sokrates: Hem de ayırdığımız iki hareketle, yer değiştirerek ve başkalaşarak, değil mi?
Theodoros: Elbette; tam anlamıyla hareket edecekse öyle olmalı.
Sokrates: Eğer şeyler yalnızca yer değiştirseydi de başkalaşmasaydı, yer değiştiren şeylerin ne türden şeyler olarak aktığını herhalde söyleyebilirdik; ne dersin?
Theodoros: Öyle.
ΣΩ. τὰ μὲν τοίνυν ἄλλα χαίρειν ἐάσωμεν, εἴτε ἄλλως εἴτε οὕτως λέγουσιν· οὗ δʼ ἕνεκα λέγομεν, τοῦτο μόνον φυλάττωμεν, ἐρωτῶντες· Κινεῖται καὶ ῥεῖ, ὥς φατε, τὰ πάντα; ἦ γάρ;
ΘΕΟ. ναί.
ΣΩ. οὐκοῦν ἀμφοτέρας ἃς διειλόμεθα κινήσεις, φερόμενά τε καὶ ἀλλοιούμενα;
ΘΕΟ. πῶς δʼ οὔ; εἴπερ γε δὴ τελέως κινήσεται.
ΣΩ. εἰ μὲν τοίνυν ἐφέρετο μόνον, ἠλλοιοῦτο δὲ μή, εἴχομεν ἄν που εἰπεῖν οἷα ἄττα ῥεῖ τὰ φερόμενα· ἢ πῶς λέγομεν;
ΘΕΟ. οὕτως.
182dSokrates: Ama akan şeyin beyaz olarak akması bile kalıcı değil, o da değişiyor; öyle ki bu beyazlığın kendisinin de bir akışı, başka bir renge geçişi var, yoksa bu yönden kalıcı olduğu yakalanacak. Bu durumda bir şeye, doğru bir adlandırma olacak şekilde herhangi bir renk adı vermek hiç mümkün olur mu?
Theodoros: Nasıl mümkün olsun, Sokrates? Bu türden başka bir şeye de nasıl ad verilebilir, madem akan bir şey olarak, biz daha söylerken elimizden sıyrılıp gidiyor?
Sokrates: Peki herhangi bir his hakkında, mesela görme ya da işitme hakkında ne diyeceğiz? Görmenin ya da işitmenin kendisinde hiç kalır mı?
ΣΩ. ἐπειδὴ δὲ οὐδὲ τοῦτο μένει, τὸ λευκὸν ῥεῖν τὸ ῥέον, ἀλλὰ μεταβάλλει, ὥστε καὶ αὐτοῦ τούτου εἶναι ῥοήν, τῆς λευκότητος, καὶ μεταβολὴν εἰς ἄλλην χρόαν, ἵνα μὴ ἁλῷ ταύτῃ μένον, ἆρά ποτε οἷόν τέ τι προσειπεῖν χρῶμα, ὥστε καὶ ὀρθῶς προσαγορεύειν;
ΘΕΟ. καὶ τίς μηχανή, ὦ Σώκρατες; ἢ ἄλλο γέ τι τῶν τοιούτων, εἴπερ ἀεὶ λέγοντος ὑπεξέρχεται ἅτε δὴ ῥέον;
ΣΩ. τί δὲ περὶ αἰσθήσεως ἐροῦμεν ὁποιασοῦν, οἷον τῆς
182eTheodoros: Her şey hareket ediyorsa kalmaması gerek.
Sokrates: Demek ki her şey her bakımdan hareket ettiğine göre, hiçbir şeye "görme" demek "görmeme" demekten daha doğru değildir; başka herhangi bir hisse de "his" demek, "his değil" demekten daha doğru değildir.
Theodoros: Değildir elbette.
Sokrates: Hâlbuki ben ve Theaitetos hissin epistēmē olduğunu söylemiştik.
Theodoros: Öyle demiştiniz.
Sokrates: Demek ki "epistēmē nedir" diye sorulduğumuzda verdiğimiz cevapta "epistēmē" demiş olmamız, "epistēmē değil" demiş olmamızdan daha doğru değildi.
τοῦ ὁρᾶν ἢ ἀκούειν; μένειν ποτὲ ἐν αὐτῷ τῷ ὁρᾶν ἢ ἀκούειν;
ΘΕΟ. οὔκουν δεῖ γε, εἴπερ πάντα κινεῖται.
ΣΩ. οὔτε ἄρα ὁρᾶν προσρητέον τι μᾶλλον ἢ μὴ ὁρᾶν, οὐδέ τινʼ ἄλλην αἴσθησιν μᾶλλον ἢ μή, πάντων γε πάντως κινουμένων.
ΘΕΟ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. καὶ μὴν αἴσθησίς γε ἐπιστήμη, ὡς ἔφαμεν ἐγώ τε καὶ Θεαίτητος.
ΘΕΟ. ἦν ταῦτα.
ΣΩ. οὐδὲν ἄρα ἐπιστήμην μᾶλλον ἢ μὴ ἐπιστήμην ἀπεκρινάμεθα ἐρωτώμενοι ὅτι ἐστὶν ἐπιστήμη.
183aTheodoros: Öyle görünüyor.
Sokrates: Cevabımızı düzeltme çabamızın ne güzel bir sonucu oldu! Hani o cevap doğru çıksın diye her şeyin hareket ettiğini ispatlamaya can atmıştık. Oysa görünen o ki, her şey hareket ediyorsa, ne hakkında olursa olsun her cevap aynı derecede doğrudur: "Böyledir" de denebilir, "böyle değildir" de; ya da, istersen, onları sözümüzle durdurmamak için "böyle olur" diyelim.
Theodoros: Doğru söylüyorsun.
Sokrates: Yalnız, Theodoros, "böyle" ve "böyle değil" dedim, bu da olmaz. "Böyle" bile dememek gerekir —çünkü "böyle" artık hareket etmiyor olur—, "böyle değil" de dememeli —çünkü bu da hareket değildir—. Bu görüşü savunanlar için başka bir dil konmalı; çünkü şu an kendi varsayımlarına uyan kelimeleri yok. Meğer ki "böyle bile değil" gibi bir söz, belirsiz bir anlamda söylendiğinde onlara en çok uysun.
ΘΕΟ. ἐοίκατε.
ΣΩ. καλὸν ἂν ἡμῖν συμβαίνοι τὸ ἐπανόρθωμα τῆς ἀποκρίσεως, προθυμηθεῖσιν ἀποδεῖξαι ὅτι πάντα κινεῖται, ἵνα δὴ ἐκείνη ἡ ἀπόκρισις ὀρθὴ φανῇ. τὸ δʼ, ὡς ἔοικεν, ἐφάνη, εἰ πάντα κινεῖται, πᾶσα ἀπόκρισις, περὶ ὅτου ἄν τις ἀποκρίνηται, ὁμοίως ὀρθὴ εἶναι, οὕτω τʼ ἔχειν φάναι καὶ μὴ οὕτω, εἰ δὲ βούλει, γίγνεσθαι, ἵνα μὴ στήσωμεν αὐτοὺς τῷ λόγῳ.
ΘΕΟ. ὀρθῶς λέγεις.
ΣΩ. πλήν γε, ὦ Θεόδωρε, ὅτι οὕτω τε εἶπον καὶ οὐχ οὕτω. δεῖ δὲ οὐδὲ τοῦτο ⟨τὸ⟩ οὕτω λέγειν—οὐδὲ
183bTheodoros: Onlara en yakışan dil bu olsa gerek.
Sokrates: O hâlde, Theodoros, senin dostundan kurtulduk; aklı başında biri değilse her insanın her şeyin ölçüsü olduğunu ona henüz kabul etmiyoruz.
γὰρ ἂν ἔτι κινοῖτο ⟨τὸ⟩ οὕτω —οὐδʼ αὖ μὴ οὕτω — οὐδὲ γὰρ τοῦτο κίνησις—ἀλλά τινʼ ἄλλην φωνὴν θετέον τοῖς τὸν λόγον τοῦτον λέγουσιν, ὡς νῦν γε πρὸς τὴν αὑτῶν ὑπόθεσιν οὐκ ἔχουσι ῥήματα, εἰ μὴ ἄρα τὸ οὐδʼ οὕτως μάλιστα [δʼ οὕτως] ἂν αὐτοῖς ἁρμόττοι, ἄπειρον λεγόμενον.
ΘΕΟ. οἰκειοτάτη γοῦν διάλεκτος αὕτη αὐτοῖς.
ΣΩ. οὐκοῦν, ὦ Θεόδωρε, τοῦ τε σοῦ ἑταίρου ἀπηλλάγμεθα, καὶ οὔπω συγχωροῦμεν αὐτῷ πάντʼ ἄνδρα πάντων
183cHer şeyin hareket ettiği yaklaşımına göre hissin epistēmē olduğunu da kabul etmeyeceğiz; meğer ki buradaki Theaitetos bunu başka bir şekilde söylüyor olsun.
Theodoros: Çok güzel söyledin, Sokrates. Bu konu da sonuca bağlandığına göre, anlaşmamız gereği ben de sana cevap vermekten kurtulmalıyım; çünkü anlaşmamız Protagoras'ın görüşü üzerine tartışma bitene kadardı.
Theaitetos: Hayır, Theodoros, sen ve Sokrates, az önce önerdiğiniz gibi bütünün durduğunu söyleyenleri de ele almadan olmaz.
χρημάτων μέτρον εἶναι, ἂν μὴ φρόνιμός τις ᾖ· ἐπιστήμην τε αἴσθησιν οὐ συγχωρησόμεθα κατά γε τὴν τοῦ πάντα κινεῖσθαι μέθοδον, [ἢ] εἰ μή [τί] πως ἄλλως Θεαίτητος ὅδε λέγει.
ΘΕΟ. ἄριστʼ εἴρηκας, ὦ Σώκρατες· τούτων γὰρ περανθέντων καὶ ἐμὲ ἔδει ἀπηλλάχθαι σοι ἀποκρινόμενον κατὰ τὰς συνθήκας, ἐπειδὴ τὸ περὶ τοῦ Πρωταγόρου λόγου τέλος σχοίη.
ΘΕΑΙ. μὴ πρίν γʼ ἄν, ὦ Θεόδωρε, Σωκράτης τε καὶ σὺ
183dTheodoros: Sen genç hâlinle, Theaitetos, yaşlılara anlaşmaları çiğneyip haksızlık etmeyi mi öğretiyorsun? Hadi sen, geri kalanlar hakkında Sokrates'e nasıl hesap vereceğine hazırlan.
Theaitetos: Eğer o isterse. Ama dediğim konular hakkında dinlemek bana pek hoş gelirdi.
Theodoros: Sokrates'i söze davet etmek, süvarileri ovaya davet etmektir. Haydi sor da dinle.
Sokrates: Ama Theodoros, Theaitetos'un istediği konularda ona uymayacağım galiba.
τοὺς φάσκοντας αὖ τὸ πᾶν ἑστάναι διέλθητε, ὥσπερ ἄρτι προύθεσθε.
ΘΕΟ. νέος ὤν, ὦ Θεαίτητε, τοὺς πρεσβυτέρους ἀδικεῖν διδάσκεις ὁμολογίας παραβαίνοντας; ἀλλὰ παρασκευάζου ὅπως τῶν ἐπιλοίπων Σωκράτει δώσεις λόγον.
ΘΕΑΙ. ἐάνπερ γε βούληται. ἥδιστα μεντἂν ἤκουσα περὶ ὧν λέγω.
ΘΕΟ. Ἱππέας εἰς πεδίον προκαλῇ Σωκράτη εἰς λόγους προκαλούμενος· ἐρώτα οὖν καὶ ἀκούσῃ.
ΣΩ. ἀλλά μοι δοκῶ, ὦ Θεόδωρε, περί γε ὧν κελεύει
183eTheodoros: Peki neden uymayacaksın?
Sokrates: Bütünün bir olduğunu ve durduğunu söyleyen Melissos'u ve ötekileri kaba saba incelemekten utanırım; ama bu utancım, tek başına Parmenides karşısında duyduğumdan azdır. Parmenides, Homeros'un deyişiyle, bana hem saygıdeğer hem de korkulası görünüyor. Ben pek gençken, o da pek yaşlıyken onunla bir araya gelmiştim ve bana bütünüyle soylu bir derinliği varmış gibi geldi.
Θεαίτητος οὐ πείσεσθαι αὐτῷ.
ΘΕΟ. τί δὴ οὖν οὐ πείσεσθαι;
ΣΩ. μέλισσον μὲν καὶ τοὺς ἄλλους, οἳ ἓν ἑστὸς λέγουσι τὸ πᾶν, αἰσχυνόμενος μὴ φορτικῶς σκοπῶμεν, ἧττον αἰσχύνομαι ἢ ἕνα ὄντα Παρμενίδην. Παρμενίδης δέ μοι φαίνεται, τὸ τοῦ Ὁμήρου, αἰδοῖός τέ μοι εἶναι ἅμα δεινός τε. συμπροσέμειξα γὰρ δὴ τῷ ἀνδρὶ πάνυ νέος πάνυ πρεσβύτῃ,
184aBu yüzden korkuyorum: Söylediklerini anlayamayabiliriz, ne düşünerek söylediğini ise hiç kavrayamayabiliriz. En önemlisi de, konuşmamızın asıl amacı olan epistēmē'nin ne olduğu sorusu, eğer onlara uyarsak, sarhoş bir alay gibi araya dalan sözler yüzünden incelenmeden kalabilir. Hele şimdi uyandırdığımız konu muazzam büyüklükte: Onu laf arasında incelersek hak etmediği bir muameleye uğrar; gereği gibi incelersek de uzayıp gider ve epistēmē konusunu gözden kaybettirir. İkisini de yapmamalıyız; tersine, ebelik tekhnē'mizle Theaitetos'u epistēmē hakkında gebe olduğu şeylerden kurtarmaya çalışmalıyız.
καί μοι ἐφάνη βάθος τι ἔχειν παντάπασι γενναῖον. φοβοῦμαι οὖν μὴ οὔτε τὰ λεγόμενα συνιῶμεν, τί τε διανοούμενος εἶπε πολὺ πλέον λειπώμεθα, καὶ τὸ μέγιστον, οὗ ἕνεκα ὁ λόγος ὥρμηται, ἐπιστήμης πέρι τί ποτʼ ἐστίν, ἄσκεπτον γένηται ὑπὸ τῶν ἐπεισκωμαζόντων λόγων, εἴ τις αὐτοῖς πείσεται· ἄλλως τε καὶ ὃν νῦν ἐγείρομεν πλήθει ἀμήχανον, εἴτε τις ἐν παρέργῳ σκέψεται, ἀνάξιʼ ἂν πάθοι, εἴτε ἱκανῶς, μηκυνόμενος τὸ τῆς ἐπιστήμης ἀφανιεῖ. δεῖ δὲ οὐδέτερα, ἀλλὰ Θεαίτητον
184bTheodoros: Madem uygun görüyorsun, öyle yapmalıyız.
Sokrates: Şimdi, Theaitetos, söylenenler hakkında şunu da bir incele. Epistēmē'nin his olduğunu söylemiştin, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Biri sana şöyle sorsa: "İnsan beyazı ve siyahı neyle görür, tizi ve pesi neyle işitir?" Sanırım "gözlerle ve kulaklarla" derdin.
Theaitetos: Evet.
ὧν κυεῖ περὶ ἐπιστήμης πειρᾶσθαι ἡμᾶς τῇ μαιευτικῇ τέχνῃ ἀπολῦσαι.
ΘΕΟ. ἀλλὰ χρή, εἰ δοκεῖ, οὕτω ποιεῖν.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν, ὦ Θεαίτητε, τοσόνδε περὶ τῶν εἰρημένων ἐπίσκεψαι. αἴσθησιν γὰρ δὴ ἐπιστήμην ἀπεκρίνω· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. εἰ οὖν τίς σε ὧδʼ ἐρωτῴη· τῷ τὰ λευκὰ καὶ μέλανα ὁρᾷ ἄνθρωπος καὶ τῷ τὰ ὀξέα καὶ βαρέα ἀκούει; εἴποις ἂν οἶμαι ὄμμασί τε καὶ ὠσίν.
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
184cSokrates: Kelimeleri ve deyişleri rahat kullanmak, onları titizlikle tartıp durmamak çoğu zaman soyluluğa aykırı değildir; asıl bunun tersi, hür bir insana yakışmayan bir darlıktır. Ama bazen titizlik zorunludur; şimdi de verdiğin cevabın doğru olmayan yanına takılmak zorundayım. Düşün bakalım: Gözler için hangisini söylemek daha doğru olur, "onlarla görürüz" mü, yoksa "onlar aracılığıyla görürüz" mü? Kulaklar için de "onlarla işitiriz" mi, yoksa "onlar aracılığıyla işitiriz" mi?
Theaitetos: Bana kalırsa, Sokrates, her birini hissettiğimiz şeyler için "onlarla" demektense "onlar aracılığıyla" demek daha doğru.
ΣΩ. τὸ δὲ εὐχερὲς τῶν ὀνομάτων τε καὶ ῥημάτων καὶ μὴ διʼ ἀκριβείας ἐξεταζόμενον τὰ μὲν πολλὰ οὐκ ἀγεννές, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τούτου ἐναντίον ἀνελεύθερον, ἔστι δὲ ὅτε ἀναγκαῖον, οἷον καὶ νῦν ἀνάγκη ἐπιλαβέσθαι τῆς ἀποκρίσεως ἣν ἀποκρίνῃ, ᾗ οὐκ ὀρθή. σκόπει γάρ· ἀπόκρισις ποτέρα ὀρθοτέρα, ᾧ ὁρῶμεν τοῦτο εἶναι ὀφθαλμούς, ἢ διʼ οὗ ὁρῶμεν, καὶ ᾧ ἀκούομεν ὦτα, ἢ διʼ οὗ ἀκούομεν;
ΘΕΑΙ. διʼ ὧν ἕκαστα αἰσθανόμεθα, ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, μᾶλλον ἢ οἷς.
184dSokrates: Çünkü, evlat, içimizde Truva atının karnındaki askerler gibi birbirinden ayrı pek çok his oturuyor da bunların hepsi tek bir idea'da — ister psykhē diyelim, ister ona ne ad vermek gerekiyorsa — birleşmiyorsa, bu garip olurdu. Oysa hissedilebilen her şeyi, bu hisler aracılığıyla, sanki aletler aracılığıyla, işte o tek şeyle hissederiz.
Theaitetos: Evet, bana da böylesi öbüründen daha doğru görünüyor.
Sokrates: Bunları seninle bu kadar inceden inceye ele almamın sebebi şu: Acaba kendimizdeki aynı bir şeyle gözler aracılığıyla beyaza ve siyaha, başka organlar aracılığıyla da başka şeylere mi ulaşıyoruz; ve sana sorulursa, bütün bu organları bedene bağlayabilecek misin?
ΣΩ. δεινὸν γάρ που, ὦ παῖ, εἰ πολλαί τινες ἐν ἡμῖν ὥσπερ ἐν δουρείοις ἵπποις αἰσθήσεις ἐγκάθηνται, ἀλλὰ μὴ εἰς μίαν τινὰ ἰδέαν, εἴτε ψυχὴν εἴτε ὅτι δεῖ καλεῖν, πάντα ταῦτα συντείνει, ᾗ διὰ τούτων οἷον ὀργάνων αἰσθανόμεθα ὅσα αἰσθητά.
ΘΕΑΙ. ἀλλά μοι δοκεῖ οὕτω μᾶλλον ἢ ἐκείνως.
ΣΩ. τοῦδέ τοι ἕνεκα αὐτά σοι διακριβοῦμαι, εἴ τινι ἡμῶν αὐτῶν τῷ αὐτῷ διὰ μὲν ὀφθαλμῶν ἐφικνούμεθα λευκῶν τε
184eAma belki cevapları senin söylemen, benim senin yerine uğraşıp durmamdan daha iyi olur. Söyle bana: Sıcağı, serti, hafifi ve tatlıyı hangi organlar aracılığıyla hissediyorsan, onların her birini bedenin parçası saymaz mısın? Yoksa başka bir şeyin mi?
Theaitetos: Başka hiçbir şeyin değil.
Sokrates: Peki şunu da kabul eder misin: Bir yeti aracılığıyla hissettiğin şeyleri başka bir yeti aracılığıyla hissetmen imkânsızdır; mesela işiterek hissettiklerini görerek, görerek hissettiklerini de işiterek hissedemezsin?
καὶ μελάνων, διὰ δὲ τῶν ἄλλων ἑτέρων αὖ τινῶν· καὶ ἕξεις ἐρωτώμενος πάντα τὰ τοιαῦτα εἰς τὸ σῶμα ἀναφέρειν; ἴσως δὲ βέλτιον σὲ λέγειν αὐτὰ ἀποκρινόμενον μᾶλλον ἢ ἐμὲ ὑπὲρ σοῦ πολυπραγμονεῖν. καί μοι λέγε· θερμὰ καὶ σκληρὰ καὶ κοῦφα καὶ γλυκέα διʼ ὧν αἰσθάνῃ, ἆρα οὐ τοῦ σώματος ἕκαστα τίθης; ἢ ἄλλου τινός;
ΘΕΑΙ. οὐδενὸς ἄλλου.
ΣΩ. ἦ καὶ ἐθελήσεις ὁμολογεῖν ἃ διʼ ἑτέρας δυνάμεως
185aTheaitetos: Nasıl kabul etmem?
Sokrates: Demek ki ikisi hakkında birden bir şey düşünüyorsan, ikisini birden ilgilendiren bu şeyi ne birinin aleti ne de öbürününki aracılığıyla hissedebilirsin.
Theaitetos: Elbette hissedemem.
Sokrates: Şimdi ses ile renk hakkında: Önce ikisi hakkında şunu düşünüyorsun, değil mi: İkisi de vardır?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ve her birinin öbüründen farklı, kendisiyle ise aynı olduğunu?
αἰσθάνῃ, ἀδύνατον εἶναι διʼ ἄλλης ταῦτʼ αἰσθέσθαι, οἷον ἃ διʼ ἀκοῆς, διʼ ὄψεως, ἢ ἃ διʼ ὄψεως, διʼ ἀκοῆς;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὐκ ἐθελήσω;
ΣΩ. εἴ τι ἄρα περὶ ἀμφοτέρων διανοῇ, οὐκ ἂν διά γε τοῦ ἑτέρου ὀργάνου, οὐδʼ αὖ διὰ τοῦ ἑτέρου περὶ ἀμφοτέρων αἰσθάνοιʼ ἄν.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. περὶ δὴ φωνῆς καὶ περὶ χρόας πρῶτον μὲν αὐτὸ τοῦτο περὶ ἀμφοτέρων ἦ διανοῇ, ὅτι ἀμφοτέρω ἐστόν;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ὅτι ἑκάτερον ἑκατέρου μὲν ἕτερον, ἑαυτῷ δὲ ταὐτόν;
185bTheaitetos: Elbette.
Sokrates: İkisinin birlikte iki, her birinin ise bir olduğunu da?
Theaitetos: Onu da.
Sokrates: Birbirlerine benzeyip benzemediklerini de inceleyebilirsin, değil mi?
Theaitetos: Herhalde.
Sokrates: Peki bütün bunları onlar hakkında neyin aracılığıyla düşünüyorsun? Çünkü ikisinde ortak olanı ne işiterek ne görerek kavramak mümkün. Söylediğimize bir delil daha: İkisinin de tuzlu olup olmadığını incelemek mümkün olsaydı, bunu neyle inceleyeceğini söyleyebilirdin, biliyorum; bu da ne görme ne işitme olurdu, başka bir şey olurdu.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. καὶ ὅτι ἀμφοτέρω δύο, ἑκάτερον δὲ ἕν;
ΘΕΑΙ. καὶ τοῦτο.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ εἴτε ἀνομοίω εἴτε ὁμοίω ἀλλήλοιν, δυνατὸς εἶ ἐπισκέψασθαι;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΣΩ. ταῦτα δὴ πάντα διὰ τίνος περὶ αὐτοῖν διανοῇ; οὔτε γὰρ διʼ ἀκοῆς οὔτε διʼ ὄψεως οἷόν τε τὸ κοινὸν λαμβάνειν περὶ αὐτῶν. ἔτι δὲ καὶ τόδε τεκμήριον περὶ οὗ λέγομεν· εἰ γὰρ δυνατὸν εἴη ἀμφοτέρω σκέψασθαι ἆρʼ ἐστὸν ἁλμυρὼ ἢ οὔ,
185cTheaitetos: Başka ne olacak? Dil aracılığıyla işleyen yeti elbette.
Sokrates: Güzel söylüyorsun. Peki hangi şey aracılığıyla işleyen yeti sana hem her şeyde ortak olanı hem de bu ikisinde ortak olanı gösteriyor — "var" ve "yok" diye adlandırdığın şeyi ve az önce onlar hakkında sorduklarımızı? Bütün bunlar için, içimizde hisseden şeyin her birini hissettiği aletler olarak hangilerini göstereceksin?
Theaitetos: Ousia'yı, yani varlığı ve var olmamayı, benzerliği ve benzemezliği, aynıyı ve farklıyı, bir de onlara ait biri ve öteki sayıları kastediyorsun.
οἶσθʼ ὅτι ἕξεις εἰπεῖν ᾧ ἐπισκέψῃ, καὶ τοῦτο οὔτε ὄψις οὔτε ἀκοὴ φαίνεται, ἀλλά τι ἄλλο.
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὐ μέλλει, ἥ γε διὰ τῆς γλώττης δύναμις;
ΣΩ. καλῶς λέγεις. ἡ δὲ δὴ διὰ τίνος δύναμις τό τʼ ἐπὶ πᾶσι κοινὸν καὶ τὸ ἐπὶ τούτοις δηλοῖ σοι, ᾧ τὸ ἔστιν ἐπονομάζεις καὶ τὸ οὐκ ἔστι καὶ ἃ νυνδὴ ἠρωτῶμεν περὶ αὐτῶν; τούτοις πᾶσι ποῖα ἀποδώσεις ὄργανα διʼ ὧν αἰσθάνεται ἡμῶν τὸ αἰσθανόμενον ἕκαστα;
ΘΕΑΙ. οὐσίαν λέγεις καὶ τὸ μὴ εἶναι, καὶ ὁμοιότητα καὶ ἀνομοιότητα, καὶ τὸ ταὐτόν τε καὶ [τὸ] ἕτερον, ἔτι δὲ
185dBelli ki çifti ve teki, bunlara bağlı öteki her şeyi de soruyorsun: Psykhē'yle bunları bedenin hangi organı aracılığıyla hissediyoruz?
Sokrates: Beni pek güzel izliyorsun, Theaitetos; sorduğum tam da bunlar.
Theaitetos: Ama Zeus adına, Sokrates, söyleyemem. Yalnız bana öyle geliyor ki bunlar için ötekilerdeki gibi özel bir alet hiç yok; psykhē her şeyde ortak olanları kendi kendine, kendi aracılığıyla inceliyor gibi görünüyor.
ἕν τε καὶ τὸν ἄλλον ἀριθμὸν περὶ αὐτῶν. δῆλον δὲ ὅτι καὶ ἄρτιόν τε καὶ περιττὸν ἐρωτᾷς, καὶ τἆλλα ὅσα τούτοις ἕπεται, διὰ τίνος ποτὲ τῶν τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ αἰσθανόμεθα.
ΣΩ. ὑπέρευ, ὦ Θεαίτητε, ἀκολουθεῖς, καὶ ἔστιν ἃ ἐρωτῶ αὐτὰ ταῦτα.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὰ Δία, ὦ Σώκρατες, ἔγωγε οὐκ ἂν ἔχοιμι εἰπεῖν, πλήν γʼ ὅτι μοι δοκεῖ τὴν ἀρχὴν οὐδʼ εἶναι τοιοῦτον οὐδὲν τούτοις ὄργανον ἴδιον ὥσπερ ἐκείνοις, ἀλλʼ
185eSokrates: Çünkü sen güzelsin, Theaitetos, Theodoros'un dediği gibi çirkin değilsin; güzel konuşan güzel ve iyidir. Hem güzelsin hem de beni pek uzun bir konuşmadan kurtararak bana iyilik ettin — tabii psykhē sana bazı şeyleri kendi kendine, kendi aracılığıyla, bazılarını da bedenin yetileri aracılığıyla inceliyor gibi görünüyorsa. Çünkü bana da öyle görünüyordu, ama sana da öyle görünmesini istiyordum.
αὐτὴ διʼ αὑτῆς ἡ ψυχὴ τὰ κοινά μοι φαίνεται περὶ πάντων ἐπισκοπεῖν.
ΣΩ. καλὸς γὰρ εἶ, ὦ Θεαίτητε, καὶ οὐχ, ὡς ἔλεγε Θεόδωρος, αἰσχρός· ὁ γὰρ καλῶς λέγων καλός τε καὶ ἀγαθός. πρὸς δὲ τῷ καλῷ εὖ ἐποίησάς με μάλα συχνοῦ λόγου ἀπαλλάξας, εἰ φαίνεταί σοι τὰ μὲν αὐτὴ διʼ αὑτῆς ἡ ψυχὴ ἐπισκοπεῖν, τὰ δὲ διὰ τῶν τοῦ σώματος δυνάμεων. τοῦτο γὰρ ἦν ὃ καὶ αὐτῷ μοι ἐδόκει, ἐβουλόμην δὲ καὶ σοὶ δόξαι.
186aTheaitetos: Öyle görünüyor, gerçekten.
Sokrates: Peki ousia'yı hangilerinden sayıyorsun? Çünkü her şeye en çok eşlik eden odur.
Theaitetos: Ben onu psykhē'nin kendi başına uzandığı şeylerden sayıyorum.
Sokrates: Benzeri ve benzemeyeni, aynıyı ve farklıyı da mı?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ya güzel ve çirkin, iyi ve kötü?
Theaitetos: Bana öyle geliyor ki psykhē bunların ousia'sını da her şeyden çok birbirine göre inceler; geçmişi ve şimdiyi kendi içinde geleceğe göre tartarak.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὴν φαίνεταί γε.
ΣΩ. ποτέρων οὖν τίθης τὴν οὐσίαν; τοῦτο γὰρ μάλιστα ἐπὶ πάντων παρέπεται.
ΘΕΑΙ. ἐγὼ μὲν ὧν αὐτὴ ἡ ψυχὴ καθʼ αὑτὴν ἐπορέγεται.
ΣΩ. ἦ καὶ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ ἕτερον;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δέ; καλὸν καὶ αἰσχρὸν καὶ ἀγαθὸν καὶ κακόν;
ΘΕΑΙ. καὶ τούτων μοι δοκεῖ ἐν τοῖς μάλιστα πρὸς ἄλληλα σκοπεῖσθαι τὴν οὐσίαν, ἀναλογιζομένη ἐν ἑαυτῇ τὰ
186bSokrates: Dur bakalım. Psykhē sertin sertliğini dokunma yoluyla, yumuşağın yumuşaklığını da aynı biçimde hissetmeyecek mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Ama onların ousia'sını, ikisinin de var olduğunu, birbirlerine zıtlıklarını ve bu zıtlığın ousia'sını psykhē'nin kendisi, onlara tekrar tekrar dönüp birbirleriyle karşılaştırarak bizim için yargılamaya çalışır.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse bazı şeyleri hem insanlar hem hayvanlar doğar doğmaz tabiatça hissedebilir: beden aracılığıyla psykhē'ye ulaşan hâlleri. Bunlar üzerine ousia ve fayda bakımından yapılan hesaplar ise, kimde olacaksa, ancak güçlükle, zamanla, çok uğraş ve terbiyeyle edinilir, değil mi?
γεγονότα καὶ τὰ παρόντα πρὸς τὰ μέλλοντα.
ΣΩ. ἔχε δή· ἄλλο τι τοῦ μὲν σκληροῦ τὴν σκληρότητα διὰ τῆς ἐπαφῆς αἰσθήσεται, καὶ τοῦ μαλακοῦ τὴν μαλακότητα ὡσαύτως;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τὴν δέ γε οὐσίαν καὶ ὅτι ἐστὸν καὶ τὴν ἐναντιότητα πρὸς ἀλλήλω καὶ τὴν οὐσίαν αὖ τῆς ἐναντιότητος αὐτὴ ἡ ψυχὴ ἐπανιοῦσα καὶ συμβάλλουσα πρὸς ἄλληλα κρίνειν πειρᾶται ἡμῖν.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν τὰ μὲν εὐθὺς γενομένοις πάρεστι φύσει
186cTheaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Peki ousia'ya ulaşamayan, hakikate ulaşabilir mi?
Theaitetos: İmkânsız.
Sokrates: Bir şeyin hakikatine ulaşamayan, o şeyi hiç bilebilir, o şey hakkında epistēmē sahibi olabilir mi?
αἰσθάνεσθαι ἀνθρώποις τε καὶ θηρίοις, ὅσα διὰ τοῦ σώματος παθήματα ἐπὶ τὴν ψυχὴν τείνει· τὰ δὲ περὶ τούτων ἀναλογίσματα πρός τε οὐσίαν καὶ ὠφέλειαν μόγις καὶ ἐν χρόνῳ διὰ πολλῶν πραγμάτων καὶ παιδείας παραγίγνεται οἷς ἂν καὶ παραγίγνηται;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. οἷόν τε οὖν ἀληθείας τυχεῖν, ᾧ μηδὲ οὐσίας;
ΘΕΑΙ. ἀδύνατον.
ΣΩ. οὗ δὲ ἀληθείας τις ἀτυχήσει, ποτὲ τούτου ἐπιστήμων ἔσται;
186dTheaitetos: Nasıl olsun, Sokrates?
Sokrates: Demek ki epistēmē hâllerde değil, onlar üzerine yürütülen kıyastadır; çünkü anlaşılan, ousia'ya ve hakikate burada dokunmak mümkün, orada değil.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki aralarında bu kadar fark olan bu ikisine aynı adı mı vereceksin?
Theaitetos: Bu hiç doğru olmaz.
Sokrates: Öyleyse öbürüne — görmeye, işitmeye, koklamaya, üşümeye, ısınmaya — hangi adı veriyorsun?
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς ἄν, ὦ Σώκρατες;
ΣΩ. ἐν μὲν ἄρα τοῖς παθήμασιν οὐκ ἔνι ἐπιστήμη, ἐν δὲ τῷ περὶ ἐκείνων συλλογισμῷ· οὐσίας γὰρ καὶ ἀληθείας ἐνταῦθα μέν, ὡς ἔοικε, δυνατὸν ἅψασθαι, ἐκεῖ δὲ ἀδύνατον.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. ἦ οὖν ταὐτὸν ἐκεῖνό τε καὶ τοῦτο καλεῖς, τοσαύτας διαφορὰς ἔχοντε;
ΘΕΑΙ. οὔκουν δὴ δίκαιόν γε.
ΣΩ. τί οὖν δὴ ἐκείνῳ ἀποδίδως ὄνομα, τῷ ὁρᾶν ἀκούειν ὀσφραίνεσθαι ψύχεσθαι θερμαίνεσθαι;
186eTheaitetos: Hissetmek derim; başka ne diyeyim?
Sokrates: Hepsine birden de his diyorsun, öyle mi?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Sokrates: Hani hakikate dokunmakta payı olmadığını söylediğimiz şeye; çünkü ousia'ya da dokunamıyor.
Theaitetos: Elbette dokunamıyor.
Sokrates: Öyleyse epistēmē'ye de dokunamaz.
Theaitetos: Dokunamaz.
Sokrates: O hâlde, Theaitetos, his ile epistēmē hiçbir zaman aynı şey olamaz.
Theaitetos: Olamayacağı anlaşılıyor, Sokrates. Hele şimdi epistēmē'nin histen başka bir şey olduğu her zamankinden açık hâle geldi.
ΘΕΑΙ. αἰσθάνεσθαι ἔγωγε· τί γὰρ ἄλλο;
ΣΩ. σύμπαν ἄρʼ αὐτὸ καλεῖς αἴσθησιν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ὧι γε, φαμέν, οὐ μέτεστιν ἀληθείας ἅψασθαι· οὐδὲ γὰρ οὐσίας.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. οὐδʼ ἄρʼ ἐπιστήμης.
ΘΕΑΙ. οὐ γάρ.
ΣΩ. οὐκ ἄρʼ ἂν εἴη ποτέ, ὦ Θεαίτητε, αἴσθησίς τε καὶ ἐπιστήμη ταὐτόν.
ΘΕΑΙ. οὐ φαίνεται, ὦ Σώκρατες. καὶ μάλιστά γε νῦν καταφανέστατον γέγονεν ἄλλο ὂν αἰσθήσεως ἐπιστήμη.
187aSokrates: Ama biz bu sohbete epistēmē'nin ne olmadığını bulmak için değil, ne olduğunu bulmak için başlamıştık. Yine de şu kadar ilerledik: Onu artık histe hiç aramayacağız; psykhē varlıklarla kendi başına uğraştığında içinde bulunduğu duruma ne ad veriliyorsa, onda arayacağız.
Theaitetos: Sokrates, sanırım buna kanaat beslemek deniyor.
Sokrates: Doğru düşünüyorsun, dostum. Şimdi önceki her şeyi silip yeniden baştan bak; madem buraya kadar ilerledin, bakalım şimdi daha iyi görebiliyor musun.
ΣΩ. ἀλλʼ οὔ τι μὲν δὴ τούτου γε ἕνεκα ἠρχόμεθα διαλεγόμενοι, ἵνα εὕρωμεν τί ποτʼ οὐκ ἔστʼ ἐπιστήμη, ἀλλὰ τί ἔστιν. ὅμως δὲ τοσοῦτόν γε προβεβήκαμεν, ὥστε μὴ ζητεῖν αὐτὴν ἐν αἰσθήσει τὸ παράπαν ἀλλʼ ἐν ἐκείνῳ τῷ ὀνόματι, ὅτι ποτʼ ἔχει ἡ ψυχή, ὅταν αὐτὴ καθʼ αὑτὴν πραγματεύηται περὶ τὰ ὄντα.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε καλεῖται, ὦ Σώκρατες, ὡς ἐγᾦμαι, δοξάζειν.
ΣΩ. ὀρθῶς γὰρ οἴει, ὦ φίλε. καὶ ὅρα δὴ νῦν πάλιν ἐξ
187bVe epistēmē'nin ne olduğunu yeniden söyle.
Theaitetos: Her kanaat epistēmē'dir demek imkânsız, Sokrates, çünkü yanlış kanaat de var. Ama doğru kanaat epistēmē olabilir; cevabım bu olsun. İlerledikçe bu da şimdiki gibi yanlış çıkarsa, başka bir şey söylemeye çalışırız.
Sokrates: İşte böyle, Theaitetos, böyle istekle konuşmak gerek, başta yaptığın gibi cevap vermekten çekinerek değil. Böyle yaparsak iki şeyden biri olur: Ya peşine düştüğümüz şeyi buluruz ya da hiç bilmediğimiz şeyi bildiğimizi daha az sanırız.
ἀρχῆς, πάντα τὰ πρόσθεν ἐξαλείψας, εἴ τι μᾶλλον καθορᾷς, ἐπειδὴ ἐνταῦθα προελήλυθας. καὶ λέγε αὖθις τί ποτʼ ἐστὶν ἐπιστήμη.
ΘΕΑΙ. δόξαν μὲν πᾶσαν εἰπεῖν, ὦ Σώκρατες, ἀδύνατον, ἐπειδὴ καὶ ψευδής ἐστι δόξα· κινδυνεύει δὲ ἡ ἀληθὴς δόξα ἐπιστήμη εἶναι, καί μοι τοῦτο ἀποκεκρίσθω. ἐὰν γὰρ μὴ φανῇ προϊοῦσιν ὥσπερ τὸ νῦν, ἄλλο τι πειρασόμεθα λέγειν.
ΣΩ. οὕτω μέντοι χρή, ὦ Θεαίτητε, λέγειν προθύμως μᾶλλον, ἢ ὡς τὸ πρῶτον ὤκνεις ἀποκρίνεσθαι. ἐὰν γὰρ
187cBu da küçümsenecek bir kazanç sayılmaz. Peki şimdi ne diyorsun? Kanaatin iki türü olduğuna göre, biri doğru, öbürü yanlış, sen doğru kanaati epistēmē diye mi tarif ediyorsun?
Theaitetos: Evet; şimdi bana bu doğru görünüyor.
Sokrates: Peki kanaat konusunda şunu yeniden ele almaya hâlâ değer mi...
Theaitetos: Neyi kastediyorsun?
οὕτω δρῶμεν, δυοῖν θάτερα, ἢ εὑρήσομεν ἐφʼ ὃ ἐρχόμεθα, ἢ ἧττον οἰησόμεθα εἰδέναι ὃ μηδαμῇ ἴσμεν· καίτοι οὐκ ἂν εἴη μεμπτὸς μισθὸς ὁ τοιοῦτος. καὶ δὴ καὶ νῦν τί φῄς; δυοῖν ὄντοιν ἰδέαιν δόξης, τοῦ μὲν ἀληθινοῦ, ψευδοῦς δὲ τοῦ ἑτέρου, τὴν ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην ὁρίζῃ;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε· τοῦτο γὰρ αὖ νῦν μοι φαίνεται.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ἔτʼ ἄξιον περὶ δόξης ἀναλαβεῖν πάλιν—
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δὴ λέγεις;
187dSokrates: Bir şey şimdi de, daha önce de sık sık kafamı kurcalamıştır; öyle ki hem kendi kendime hem başkasıyla büyük bir aporia içine düştüm: İçimizdeki bu hâlin ne olduğunu, nasıl meydana geldiğini söyleyemiyorum.
Theaitetos: Hangi hâlin?
Sokrates: Birinin yanlış kanaat beslemesinin. Şimdi de hâlâ tereddütle düşünüyorum: Bunu bir kenara mı bırakalım, yoksa biraz önceki yoldan başka bir yoldan mı inceleyelim?
Theaitetos: Elbette inceleyelim, Sokrates, birazcık bile gerekli görünüyorsa. Az önce sen ve Theodoros boş vakit hakkında hiç de fena konuşmuyordunuz: Böyle işlerde hiçbir şeyin acelesi yok demiştiniz.
ΣΩ. θράττει μέ πως νῦν τε καὶ ἄλλοτε δὴ πολλάκις, ὥστʼ ἐν ἀπορίᾳ πολλῇ πρὸς ἐμαυτὸν καὶ πρὸς ἄλλον γεγονέναι, οὐκ ἔχοντα εἰπεῖν τί ποτʼ ἐστὶ τοῦτο τὸ πάθος παρʼ ἡμῖν καὶ τίνα τρόπον ἐγγιγνόμενον.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;
ΣΩ. τὸ δοξάζειν τινὰ ψευδῆ. σκοπῶ δὴ καὶ νῦν ἔτι διστάζων, πότερον ἐάσωμεν αὐτὸ ἢ ἐπισκεψώμεθα ἄλλον τρόπον ἢ ὀλίγον πρότερον.
ΘΕΑΙ. τί μήν, ὦ Σώκρατες, εἴπερ γε καὶ ὁπῃτιοῦν φαίνεται δεῖν; ἄρτι γὰρ οὐ κακῶς γε σὺ καὶ Θεόδωρος ἐλέγετε σχολῆς πέρι, ὡς οὐδὲν ἐν τοῖς τοιοῖσδε κατεπείγει.
187eSokrates: İyi hatırlattın. Belki de geri dönüp bir izi sürer gibi yeniden izlemenin tam zamanıdır. Çünkü azını iyi bitirmek, çoğunu yarım yamalak bitirmekten iyidir.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Peki ne diyoruz? Her seferinde yanlış bir kanaatin bulunduğunu, birimizin yanlış, öbürünün doğru kanaat beslediğini, sanki tabiatça böyleymiş gibi söylüyoruz, değil mi?
Theaitetos: Evet, öyle söylüyoruz.
ΣΩ. ὀρθῶς ὑπέμνησας· ἴσως γὰρ οὐκ ἀπὸ καιροῦ πάλιν ὥσπερ ἴχνος μετελθεῖν. κρεῖττον γάρ που σμικρὸν εὖ ἢ πολὺ μὴ ἱκανῶς περᾶναι.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. πῶς οὖν; τί δὴ καὶ λέγομεν; ψευδῆ φαμεν ἑκάστοτε εἶναι δόξαν, καί τινα ἡμῶν δοξάζειν ψευδῆ, τὸν δʼ αὖ ἀληθῆ, ὡς φύσει οὕτως ἐχόντων;
ΘΕΑΙ. φαμὲν γὰρ δή.
188aSokrates: Bütün şeyler hakkında da, tek tek her biri hakkında da şu durum geçerli değil mi: Ya biliriz ya bilmeyiz. Öğrenmeyi ve unutmayı, bu ikisinin arasında kaldıkları için şimdilik bir kenara bırakıyorum; şu anda konumuzla bir ilgileri yok.
Theaitetos: Elbette, Sokrates, her bir şey hakkında bilmek ya da bilmemekten başka bir şey kalmıyor.
Sokrates: Öyleyse kanaat besleyen, ya bildiği ya da bilmediği şeylerden biri hakkında kanaat beslemek zorunda değil mi?
Theaitetos: Zorunda.
Sokrates: Ama aynı şeyi bilen biri onu bilmiyor olamaz, bilmeyen biri de onu biliyor olamaz.
ΣΩ. οὐκοῦν τόδε γʼ ἔσθʼ ἡμῖν περὶ πάντα καὶ καθʼ ἕκαστον, ἤτοι εἰδέναι ἢ μὴ εἰδέναι; μανθάνειν γὰρ καὶ ἐπιλανθάνεσθαι μεταξὺ τούτων ὡς ὄντα χαίρειν λέγω ἐν τῷ παρόντι· νῦν γὰρ ἡμῖν πρὸς λόγον ἐστὶν οὐδέν.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μήν, ὦ Σώκρατες, ἄλλο γʼ οὐδὲν λείπεται περὶ ἕκαστον πλὴν εἰδέναι ἢ μὴ εἰδέναι.
ΣΩ. οὐκοῦν ἤδη ἀνάγκη τὸν δοξάζοντα δοξάζειν ἢ ὧν τι οἶδεν ἢ μὴ οἶδεν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. καὶ μὴν εἰδότα γε μὴ εἰδέναι τὸ αὐτὸ ἢ μὴ εἰδότα
188bTheaitetos: Elbette olamaz.
Sokrates: Peki yanlış kanaat besleyen kişi, bildiği şeyleri onlar değil de bildiği başka şeyler mi sanıyor; böylece ikisini de bildiği hâlde ikisini de bilmiyor mu oluyor?
Theaitetos: Bu imkânsız, Sokrates.
Sokrates: Yoksa bilmediği şeyleri bilmediği başka şeyler mi sanıyor? Yani ne Theaitetos'u ne Sokrates'i tanıyan biri, Sokrates'in Theaitetos, Theaitetos'un da Sokrates olduğunu mu aklına getiriyor?
εἰδέναι ἀδύνατον.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ὁ τὰ ψευδῆ δοξάζων, ἃ οἶδε, ταῦτα οἴεται οὐ ταῦτα εἶναι ἀλλὰ ἕτερα ἄττα ὧν οἶδε, καὶ ἀμφότερα εἰδὼς ἀγνοεῖ αὖ ἀμφότερα;
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἀδύνατον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλʼ ἆρα, ἃ μὴ οἶδεν, ἡγεῖται αὐτὰ εἶναι ἕτερα ἄττα ὧν μὴ οἶδε, καὶ τοῦτʼ ἔστι τῷ μήτε Θεαίτητον μήτε Σωκράτη εἰδότι εἰς τὴν διάνοιαν λαβεῖν ὡς ὁ Σωκράτης Θεαίτητος ἢ [ὁ] Θεαίτητος Σωκράτης;
188cTheaitetos: Nasıl olur?
Sokrates: İnsan bildiği şeyleri bilmediği şeyler sanmaz herhalde; bilmediği şeyleri de bildiği şeyler sanmaz.
Theaitetos: Bu, akıl almaz bir şey olurdu.
Sokrates: O hâlde insan nasıl olur da yanlış kanaat besleyebilir? Bunların dışında kanaat beslemek imkânsızdır herhalde, çünkü her şeyi ya biliriz ya bilmeyiz; bunların içinde ise yanlış kanaat beslemek hiçbir yerde mümkün görünmüyor.
Theaitetos: Çok doğru.
Sokrates: Öyleyse aradığımızı bu yoldan, bilmek ve bilmemek üzerinden ilerleyerek değil de, var olmak ve olmamak üzerinden mi incelemeliyiz?
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς ἄν;
ΣΩ. ἀλλʼ οὐ μήν, ἅ γέ τις οἶδεν, οἴεταί που ἃ μὴ οἶδεν αὐτὰ εἶναι, οὐδʼ αὖ ἃ μὴ οἶδεν, ἃ οἶδεν.
ΘΕΑΙ. τέρας γὰρ ἔσται.
ΣΩ. πῶς οὖν ἂν ἔτι ψευδῆ δοξάσειεν; ἐκτὸς γὰρ τούτων ἀδύνατόν που δοξάζειν, ἐπείπερ πάντʼ ἢ ἴσμεν ἢ οὐκ ἴσμεν, ἐν δὲ τούτοις οὐδαμοῦ φαίνεται δυνατὸν ψευδῆ δοξάσαι.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν οὐ ταύτῃ σκεπτέον ὃ ζητοῦμεν, κατὰ τὸ
188dTheaitetos: Ne demek istiyorsun?
Sokrates: Mesele belki de basittir: Herhangi bir şey hakkında var olmayan şeyleri zanneden, düşüncesi başka bakımlardan nasıl olursa olsun, yanlış kanaat beslemekten kurtulamaz.
Theaitetos: Bu da akla yatkın, Sokrates.
Sokrates: Peki ne olacak? Biri bizi sorguya çekip, "Söylediğiniz şey herhangi biri için mümkün mü; bir insan, ister var olan şeylerden biri hakkında ister kendi başına, var olmayanı zannedebilir mi?" derse, ne cevap vereceğiz, Theaitetos? Galiba buna şöyle diyeceğiz: "Evet, zannederken doğru olmayan bir şeyi zannettiğinde." Yoksa nasıl diyeceğiz?
εἰδέναι καὶ μὴ εἰδέναι ἰόντας, ἀλλὰ κατὰ τὸ εἶναι καὶ μή;
ΘΕΑΙ. πῶς λέγεις;
ΣΩ. μὴ ἁπλοῦν ᾖ ὅτι ὁ τὰ μὴ ὄντα περὶ ὁτουοῦν δοξάζων οὐκ ἔσθʼ ὡς οὐ ψευδῆ δοξάσει, κἂν ὁπωσοῦν ἄλλως τὰ τῆς διανοίας ἔχῃ.
ΘΕΑΙ. εἰκός γʼ αὖ, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. πῶς οὖν; τί ἐροῦμεν, ὦ Θεαίτητε, ἐάν τις ἡμᾶς ἀνακρίνῃ· δυνατὸν δὲ ὁτῳοῦν ὃ λέγεται, καί τις ἀνθρώπων τὸ μὴ ὂν δοξάσει, εἴτε περὶ τῶν ὄντων του εἴτε αὐτὸ καθʼ αὑτό; καὶ ἡμεῖς δή, ὡς ἔοικεν, πρὸς ταῦτα φήσομεν· ὅταν
188eTheaitetos: Öyle diyeceğiz.
Sokrates: Peki bu türden bir şey başka bir yerde de olur mu?
Theaitetos: Ne gibi?
Sokrates: Birinin bir şey görmesi, ama hiçbir şey görmemesi.
Theaitetos: Nasıl olur bu?
Sokrates: Ama biri tek bir şey bile görüyorsa, var olanlardan birini görüyordur. Yoksa sen "bir"in var olmayanlar arasında bulunabileceğini mi sanıyorsun?
Theaitetos: Hayır.
Sokrates: Demek ki bir şey gören, var olan bir şey görür.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
γε μὴ ἀληθῆ οἴηται οἰόμενος· ἢ πῶς ἐροῦμεν;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. ἦ οὖν καὶ ἄλλοθί που τὸ τοιοῦτόν ἐστιν;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. εἴ τις ὁρᾷ μέν τι, ὁρᾷ δὲ οὐδέν.
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς;
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν εἰ ἕν γέ τι ὁρᾷ, τῶν ὄντων τι ὁρᾷ. ἢ σὺ οἴει ποτὲ τὸ ἓν ἐν τοῖς μὴ οὖσιν εἶναι;
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. ὁ ἄρα ἕν γέ τι ὁρῶν ὄν τι ὁρᾷ.
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
189aSokrates: Bir şey işiten de bir şey, yani var olan bir şey işitir.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bir şeye dokunan da bir şeye dokunur; bir şeyse, var olan bir şeye.
Theaitetos: Bu da öyle.
Sokrates: Peki zanneden de bir şeyi zannetmez mi?
Theaitetos: Zorunlu olarak.
Sokrates: Bir şeyi zanneden de var olan bir şeyi zannetmez mi?
Theaitetos: Kabul ediyorum.
Sokrates: Öyleyse var olmayanı zanneden, hiçbir şeyi zannetmiyordur.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Ama hiçbir şeyi zannetmeyen, hiç zannetmiyor demektir.
Theaitetos: Açık, anlaşılan.
ΣΩ. καὶ ὁ ἄρα τι ἀκούων ἕν γέ τι ἀκούει καὶ ὂν [ἀκούει].
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ ὁ ἁπτόμενος δή του ἑνός γέ του ἅπτεται καὶ ὄντος, εἴπερ ἑνός;
ΘΕΑΙ. καὶ τοῦτο.
ΣΩ. ὁ δὲ δὴ δοξάζων οὐχ ἕν γέ τι δοξάζει;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ὁ δʼ ἕν τι δοξάζων οὐκ ὄν τι;
ΘΕΑΙ. συγχωρῶ.
ΣΩ. ὁ ἄρα μὴ ὂν δοξάζων οὐδὲν δοξάζει.
ΘΕΑΙ. οὐ φαίνεται.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν ὅ γε μηδὲν δοξάζων τὸ παράπαν οὐδὲ δοξάζει.
ΘΕΑΙ. δῆλον, ὡς ἔοικεν.
189bSokrates: Demek ki var olmayanı zannetmek mümkün değil; ne var olanlar hakkında ne de kendi başına.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: O hâlde yanlış kanaat beslemek, var olmayanı zannetmekten başka bir şeydir.
Theaitetos: Başka bir şey, anlaşılan.
Sokrates: Demek ki yanlış kanaat içimizde ne bu yoldan ne de biraz önce incelediğimiz yoldan meydana geliyor.
Theaitetos: Elbette gelmiyor.
Sokrates: Peki şöyle meydana gelen bir şeye mi bu adı veriyoruz?
Theaitetos: Nasıl?
Sokrates: Biri var olan bir şeyi, düşüncesinde var olan başka bir şeyle değiş tokuş edip onun o başka şey olduğunu söylediğinde, yanlış kanaatin bir tür bir şeyi başka bir şey sanma (allodoxia) olduğunu söylüyoruz.
ΣΩ. οὐκ ἄρα οἷόν τε τὸ μὴ ὂν δοξάζειν, οὔτε περὶ τῶν ὄντων οὔτε αὐτὸ καθʼ αὑτό.
ΘΕΑΙ. οὐ φαίνεται.
ΣΩ. ἄλλο τι ἄρʼ ἐστὶ τὸ ψευδῆ δοξάζειν τοῦ τὰ μὴ ὄντα δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. ἄλλο ἔοικεν.
ΣΩ. οὔτʼ ἄρʼ οὕτως οὔτε ὡς ὀλίγον πρότερον ἐσκοποῦμεν, ψευδής ἐστι δόξα ἐν ἡμῖν.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν δή.
ΣΩ. ἀλλʼ ἆρα ὧδε γιγνόμενον τοῦτο προσαγορεύομεν;
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΣΩ. ἀλλοδοξίαν τινὰ οὖσαν ψευδῆ φαμεν εἶναι δόξαν,
189cÇünkü böylece her zaman var olan bir şeyi zanneder, ama birini öbürünün yerine koyar; hedeflediği şeyi ıskaladığı için de ona haklı olarak yanlış kanaat besliyor denir.
Theaitetos: Bence şimdi çok doğru söyledin. Çünkü biri güzelin yerine çirkini ya da çirkinin yerine güzeli zannettiğinde, işte o zaman gerçekten yanlış kanaat besler.
Sokrates: Benden hiç çekinmediğin, beni hafife aldığın belli, Theaitetos.
Theaitetos: Neden öyle diyorsun?
Sokrates: Sanırım "gerçekten yanlış" sözüne takılmayacağımı düşünüyorsun; hızlı olanın yavaşça, hafif olanın ağırca ya da zıt olan başka herhangi bir şeyin kendi tabiatına göre değil de zıddının tabiatına göre, yani kendine zıt bir biçimde meydana gelip gelemeyeceğini sormayacağımı.
ὅταν τίς ⟨τι⟩ τῶν ὄντων ἄλλο αὖ τῶν ὄντων ἀνταλλαξάμενος τῇ διανοίᾳ φῇ εἶναι. οὕτω γὰρ ὂν μὲν ἀεὶ δοξάζει, ἕτερον δὲ ἀνθʼ ἑτέρου, καὶ ἁμαρτάνων οὗ ἐσκόπει δικαίως ἂν καλοῖτο ψευδῆ δοξάζων.
ΘΕΑΙ. ὀρθότατά μοι νῦν δοκεῖς εἰρηκέναι. ὅταν γάρ τις ἀντὶ καλοῦ αἰσχρὸν ἢ ἀντὶ αἰσχροῦ καλὸν δοξάζῃ, τότε ὡς ἀληθῶς δοξάζει ψευδῆ.
ΣΩ. δῆλος εἶ, ὦ Θεαίτητε, καταφρονῶν μου καὶ οὐ δεδιώς.
ΘΕΑΙ. τί μάλιστα;
ΣΩ. οὐκ ἂν οἶμαι σοὶ δοκῶ τοῦ ἀληθῶς ψευδοῦς ἀντιλαβέσθαι,
189dAma cesaretin boşa gitmesin diye bunu geçiyorum. Söylediğine göre, yanlış kanaat beslemenin bir şeyi başka bir şey sanmak olması hoşuna gidiyor, öyle mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Öyleyse senin kanaatine göre bir şeyi düşüncede kendisi olarak değil, başka bir şey olarak koymak mümkün.
Theaitetos: Mümkün elbette.
ἐρόμενος εἰ οἷόν τε ταχὺ βραδέως ἢ κοῦφον βαρέως ἢ ἄλλο τι ἐναντίον μὴ κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ ἐναντίου γίγνεσθαι ἑαυτῷ ἐναντίως. τοῦτο μὲν οὖν, ἵνα μὴ μάτην θαρρήσῃς, ἀφίημι. ἀρέσκει δέ, ὡς φῄς, τὸ τὰ ψευδῆ δοξάζειν ἀλλοδοξεῖν εἶναι;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε.
ΣΩ. ἔστιν ἄρα κατὰ τὴν σὴν δόξαν ἕτερόν τι ὡς ἕτερον καὶ μὴ ὡς ἐκεῖνο τῇ διανοίᾳ τίθεσθαι.
ΘΕΑΙ. ἔστι μέντοι.
189eSokrates: Peki birinin düşüncesi bunu yaptığında, ya ikisini birden ya da birini düşünmesi zorunlu değil mi?
Theaitetos: Zorunlu; ya aynı anda ya da sırayla.
Sokrates: Çok güzel. Düşünmek dediğin şeye sen de benim verdiğim adı veriyor musun?
Theaitetos: Ne adını?
Sokrates: Psykhē'nin incelediği şeyler hakkında kendi kendine yürüttüğü bir logos. Bunu sana bilmeyen biri olarak söylüyorum, ama bana öyle görünüyor ki psykhē düşünürken kendi kendisiyle konuşmaktan başka bir şey yapmıyor: Kendine soruyor, cevap veriyor, evet diyor, hayır diyor.
ΣΩ. ὅταν οὖν τοῦθʼ ἡ διάνοιά του δρᾷ, οὐ καὶ ἀνάγκη αὐτὴν ἤτοι ἀμφότερα ἢ τὸ ἕτερον διανοεῖσθαι;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη μὲν οὖν· ἤτοι ἅμα γε ἢ ἐν μέρει.
ΣΩ. κάλλιστα. τὸ δὲ διανοεῖσθαι ἆρʼ ὅπερ ἐγὼ καλεῖς;
ΘΕΑΙ. τί καλῶν;
ΣΩ. λόγον ὃν αὐτὴ πρὸς αὑτὴν ἡ ψυχὴ διεξέρχεται περὶ ὧν ἂν σκοπῇ. ὥς γε μὴ εἰδώς σοι ἀποφαίνομαι. τοῦτο γάρ μοι ἰνδάλλεται διανοουμένη οὐκ ἄλλο τι ἢ διαλέγεσθαι, αὐτὴ
190aBir karara varıp — ister ağır ağır ister birden atılarak — artık aynı şeyi söylediğinde ve tereddüt etmediğinde, buna onun kanaati deriz. Böylece ben kanaat beslemeye konuşmak, kanaate de söylenmiş bir logos diyorum; ama başkasına ve sesle değil, sessizce kendine söylenmiş bir logos. Sen ne dersin?
Theaitetos: Ben de öyle derim.
Sokrates: Öyleyse biri bir şeyi başka bir şey sandığında, anlaşılan kendi kendine o şeyin o başka şey olduğunu da söylüyordur.
ἑαυτὴν ἐρωτῶσα καὶ ἀποκρινομένη, καὶ φάσκουσα καὶ οὐ φάσκουσα. ὅταν δὲ ὁρίσασα, εἴτε βραδύτερον εἴτε καὶ ὀξύτερον ἐπᾴξασα, τὸ αὐτὸ ἤδη φῇ καὶ μὴ διστάζῃ, δόξαν ταύτην τίθεμεν αὐτῆς. ὥστʼ ἔγωγε τὸ δοξάζειν λέγειν καλῶ καὶ τὴν δόξαν λόγον εἰρημένον, οὐ μέντοι πρὸς ἄλλον οὐδὲ φωνῇ, ἀλλὰ σιγῇ πρὸς αὑτόν· σὺ δὲ τί;
ΘΕΑΙ. κἀγώ.
ΣΩ. ὅταν ἄρα τις τὸ ἕτερον ἕτερον δοξάζῃ, καὶ φησίν, ὡς ἔοικε, τὸ ἕτερον ἕτερον εἶναι πρὸς ἑαυτόν.
190bTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Hatırla bakalım: Hiç kendi kendine "güzel olan kesinlikle çirkindir" ya da "adil olmayan kesinlikle adildir" dedin mi? Ya da en önemlisi, kendini "bir şey kesinlikle başka bir şeydir" diye ikna etmeye hiç kalkıştın mı? Yoksa tam tersine, uykunda bile kendi kendine "tek sayılar düpedüz çifttir" ya da buna benzer bir şey söylemeye hiç cüret etmedin mi?
Theaitetos: Doğru söylüyorsun.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ἀναμιμνῄσκου δὴ εἰ πώποτʼ εἶπες πρὸς σεαυτὸν ὅτι παντὸς μᾶλλον τό τοι καλὸν αἰσχρόν ἐστιν ἢ τὸ ἄδικον δίκαιον. ἢ καί, τὸ πάντων κεφάλαιον, σκόπει εἴ ποτʼ ἐπεχείρησας σεαυτὸν πείθειν ὡς παντὸς μᾶλλον τὸ ἕτερον ἕτερόν ἐστιν, ἢ πᾶν τοὐναντίον οὐδʼ ἐν ὕπνῳ πώποτε ἐτόλμησας εἰπεῖν πρὸς σεαυτὸν ὡς παντάπασιν ἄρα τὰ περιττὰ ἄρτιά ἐστιν ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ λέγεις.
190cSokrates: Peki başka birinin, ister aklı başında ister deli olsun, kendi kendine ciddi ciddi "öküz zorunlu olarak attır" ya da "iki birdir" diyerek kendini ikna etmeye cüret edeceğini düşünüyor musun?
Theaitetos: Zeus adına, hayır.
Sokrates: Öyleyse kendi kendine konuşmak kanaat beslemekse, iki şeyi birden söyleyen, ikisi hakkında kanaat besleyen ve psykhē'siyle ikisine birden dokunan hiç kimse birinin öbürü olduğunu ne söyler ne de öyle kanaat besler. Sen de bu deyişe takılmamalısın; onu şu anlamda söylüyorum: Hiç kimse çirkinin güzel olduğuna ya da buna benzer bir şeye kanaat getirmez.
ΣΩ. ἄλλον δέ τινα οἴει ὑγιαίνοντα ἢ μαινόμενον τολμῆσαι σπουδῇ πρὸς ἑαυτὸν εἰπεῖν ἀναπείθοντα αὑτὸν ὡς ἀνάγκη τὸν βοῦν ἵππον εἶναι ἢ τὰ δύο ἕν;
ΘΕΑΙ. μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγε.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰ τὸ λέγειν πρὸς ἑαυτὸν δοξάζειν ἐστίν, οὐδεὶς ἀμφότερά γε λέγων καὶ δοξάζων [καὶ] ἐφαπτόμενος ἀμφοῖν τῇ ψυχῇ εἴποι ἂν καὶ δοξάσειεν ὡς τὸ ἕτερον ἕτερόν ἐστιν. ἐατέον δὲ καὶ σοὶ τὸ ῥῆμα [περὶ τοῦ ἑτέρου]· λέγω
190dTheaitetos: Takılmıyorum, Sokrates; bana da senin dediğin gibi görünüyor.
Sokrates: Demek ki ikisini birden aklında tutup kanaat besleyen biri, birini öbürü sanamaz.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Ama yalnız birini aklında tutup öbürünü hiç tutmayan da, birinin öbürü olduğuna hiçbir zaman kanaat getirmez.
Theaitetos: Doğru söylüyorsun; çünkü aklında olmayan şeye de dokunmak zorunda kalırdı.
Sokrates: Demek ki ne ikisini ne birini aklında tutan için bir şeyi başka bir şey sanmak mümkün.
γὰρ αὐτὸ τῇδε, μηδένα δοξάζειν ὡς τὸ αἰσχρὸν καλὸν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ, ὦ Σώκρατες, ἐῶ τε καί μοι δοκεῖ ὡς λέγεις.
ΣΩ. ἄμφω μὲν ἄρα δοξάζοντα ἀδύνατον τό γε ἕτερον ἕτερον δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. ἀλλὰ μὴν τὸ ἕτερόν γε μόνον δοξάζων, τὸ δὲ ἕτερον μηδαμῇ, οὐδέποτε δοξάσει τὸ ἕτερον ἕτερον εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ λέγεις· ἀναγκάζοιτο γὰρ ἂν ἐφάπτεσθαι καὶ οὗ μὴ δοξάζει.
ΣΩ. οὔτʼ ἄρʼ ἀμφότερα οὔτε τὸ ἕτερον δοξάζοντι ἐγχωρεῖ
190eBu durumda yanlış kanaati "bir şeyi başka bir şey sanmak" diye tarif eden boş konuşmuş olur. Çünkü yanlış kanaatin içimizde bulunduğu ne bu yoldan ne de önceki yoldan görünüyor.
Theaitetos: Görünmüyor.
Sokrates: Ama yine de, Theaitetos, eğer bunun var olduğu ortaya çıkmazsa, pek çok tuhaf şeyi kabul etmek zorunda kalacağız.
Theaitetos: Ne gibi şeyleri?
Sokrates: Her yönden inceleyip denemeden sana söylemeyeceğim. Çünkü aporia içindeyken söylediğim türden şeyleri kabul etmeye zorlandığımızı görsem, ikimiz adına utanırdım.
ἀλλοδοξεῖν. ὥστʼ εἴ τις ὁριεῖται δόξαν εἶναι ψευδῆ τὸ ἑτεροδοξεῖν, οὐδὲν ἂν λέγοι· οὔτε γὰρ ταύτῃ οὔτε κατὰ τὰ πρότερα φαίνεται ψευδὴς ἐν ἡμῖν οὖσα δόξα.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔοικεν.
ΣΩ. ἀλλὰ μέντοι, ὦ Θεαίτητε, εἰ τοῦτο μὴ φανήσεται ὄν, πολλὰ ἀναγκασθησόμεθα ὁμολογεῖν καὶ ἄτοπα.
ΘΕΑΙ. τὰ ποῖα δή;
ΣΩ. οὐκ ἐρῶ σοι πρὶν ἂν πανταχῇ πειραθῶ σκοπῶν. αἰσχυνοίμην γὰρ ἂν ὑπὲρ ἡμῶν, ἐν ᾧ ἀποροῦμεν, ἀναγκαζομένων
191aAma bulur ve kurtulursak, o zaman bu duruma düşen başkaları hakkında, kendimiz gülünç olmanın dışında durarak konuşuruz. Her yönden çıkmaza düşersek de, sanırım deniz tutmuş yolcuların tayfaya yaptığı gibi boyun eğip kendimizi logos'a bırakacağız: Bizi ayaklar altına alsın, dilediği gibi kullansın. Şimdi bu araştırmada hâlâ nerede bir çıkış yolu gördüğümü dinle.
Theaitetos: Söyle yeter.
Sokrates: İnsanın bildiği şeyleri bilmediği şeyler sanıp yanılmasının imkânsız olduğunu kabul ettiğimizde doğru bir şeyi kabul etmediğimizi söyleyeceğim; bu bir bakıma mümkün.
ὁμολογεῖν οἷα λέγω. ἀλλʼ ἐὰν εὕρωμεν καὶ ἐλεύθεροι γενώμεθα, τότʼ ἤδη περὶ τῶν ἄλλων ἐροῦμεν ὡς πασχόντων αὐτὰ ἐκτὸς τοῦ γελοίου ἑστῶτες· ἐὰν δὲ πάντῃ ἀπορήσωμεν, ταπεινωθέντες οἶμαι τῷ λόγῳ παρέξομεν ὡς ναυτιῶντες πατεῖν τε καὶ χρῆσθαι ὅτι ἂν βούληται. ᾗ οὖν ἔτι πόρον τινὰ εὑρίσκω τοῦ ζητήματος ἡμῖν, ἄκουε.
ΘΕΑΙ. λέγε μόνον.
ΣΩ. οὐ φήσω ἡμᾶς ὀρθῶς ὁμολογῆσαι, ἡνίκα ὡμολογήσαμεν ἅ τις οἶδεν, ἀδύνατον δοξάσαι ἃ μὴ οἶδεν εἶναι αὐτὰ
191bTheaitetos: O vakit, bunun böyle olduğunu söylediğimizde benim de sezdiğim şeyi mi kastediyorsun? Bazen Sokrates'i tanıdığım hâlde, uzaktan tanımadığım başka birini görüp onu tanıdığım Sokrates sanmışımdır. Böyle bir durumda senin dediğin şey oluyor.
Sokrates: Ama bundan vazgeçmiştik, çünkü bildiğimiz şeyleri bildiğimiz hâlde bize bilmiyormuşuz gibi gösteriyordu, değil mi?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse bunu böyle değil, şöyle koyalım; belki bize bir bakıma boyun eğer, belki de direnir.
καὶ ψευσθῆναι· ἀλλά πῃ δυνατόν.
ΘΕΑΙ. ἆρα λέγεις ὃ καὶ ἐγὼ τότε ὑπώπτευσα, ἡνίκʼ αὐτὸ ἔφαμεν τοιοῦτον εἶναι, ὅτι ἐνίοτʼ ἐγὼ γιγνώσκων Σωκράτη, πόρρωθεν δὲ ὁρῶν ἄλλον ὃν οὐ γιγνώσκω, ᾠήθην εἶναι Σωκράτη ὃν οἶδα; γίγνεται γὰρ δὴ ἐν τῷ τοιούτῳ οἷον λέγεις.
ΣΩ. οὐκοῦν ἀπέστημεν αὐτοῦ, ὅτι ἃ ἴσμεν ἐποίει ἡμᾶς εἰδότας μὴ εἰδέναι;
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. μὴ γὰρ οὕτω τιθῶμεν, ἀλλʼ ὧδε· ἴσως πῃ ἡμῖν
191cAma öyle bir durumdayız ki her logos'u evirip çevirip sınamamız gerekiyor. Bak bakalım bir şey söylüyor muyum: Önceden bilmediği bir şeyi insanın sonradan öğrenmesi mümkün müdür?
Theaitetos: Mümkün elbette.
Sokrates: Sonra da birini daha, birini daha?
Theaitetos: Neden olmasın?
Sokrates: Şimdi, söz gelişi, psykhē'lerimizde balmumundan bir levha bulunduğunu varsay: kiminde daha büyük, kiminde daha küçük; kiminde daha temiz, kiminde daha kirli bir mumdan; kiminde daha sert, bazılarında daha yumuşak, bazılarında da tam kıvamında.
συγχωρήσεται, ἴσως δὲ ἀντιτενεῖ. ἀλλὰ γὰρ ἐν τοιούτῳ ἐχόμεθα, ἐν ᾧ ἀνάγκη πάντα μεταστρέφοντα λόγον βασανίζειν. σκόπει οὖν εἰ τὶ λέγω. ἆρα ἔστιν μὴ εἰδότα τι πρότερον ὕστερον μαθεῖν;
ΘΕΑΙ. ἔστι μέντοι.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ αὖθις ἕτερον καὶ ἕτερον;
ΘΕΑΙ. τί δʼ οὔ;
ΣΩ. θὲς δή μοι λόγου ἕνεκα ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐνὸν κήρινον ἐκμαγεῖον, τῷ μὲν μεῖζον, τῷ δʼ ἔλαττον, καὶ τῷ μὲν καθαρωτέρου κηροῦ, τῷ δὲ κοπρωδεστέρου, καὶ σκληροτέρου,
191dTheaitetos: Varsaydım.
Sokrates: Diyelim ki bu, Musaların annesi Mnemosyne'nin armağanıdır. Gördüğümüz, işittiğimiz ya da kendi aklımıza gelen şeylerden hatırlamak istediğimiz her neyse, bu mumu hislerimizin ve düşüncelerimizin altına tutarak onların izini üzerine bastırırız, tıpkı mühür yüzüklerinin işaretini basar gibi. Mumda iz bırakan şeyi, sureti orada durdukça hatırlar ve biliriz; silinen ya da iz bırakamayan şeyi ise unutmuş oluruz, artık bilmeyiz.
ἐνίοις δὲ ὑγροτέρου, ἔστι δʼ οἷς μετρίως ἔχοντος.
ΘΕΑΙ. τίθημι.
ΣΩ. δῶρον τοίνυν αὐτὸ φῶμεν εἶναι τῆς τῶν Μουσῶν μητρὸς Μνημοσύνης, καὶ εἰς τοῦτο ὅτι ἂν βουληθῶμεν μνημονεῦσαι ὧν ἂν ἴδωμεν ἢ ἀκούσωμεν ἢ αὐτοὶ ἐννοήσωμεν, ὑπέχοντας αὐτὸ ταῖς αἰσθήσεσι καὶ ἐννοίαις, ἀποτυποῦσθαι, ὥσπερ δακτυλίων σημεῖα ἐνσημαινομένους· καὶ ὃ μὲν ἂν ἐκμαγῇ, μνημονεύειν τε καὶ ἐπίστασθαι ἕως ἂν ἐνῇ τὸ εἴδωλον αὐτοῦ· ὃ δʼ ἂν ἐξαλειφθῇ ἢ μὴ οἷόν τε γένηται
191eTheaitetos: Öyle olsun.
Sokrates: Şimdi bunları bilen, ama gördüğü ya da işittiği bir şeyi inceleyen birinin şu tarzda yanlış kanaat besleyip besleyemeyeceğine bak.
Theaitetos: Ne tarzda?
Sokrates: Bildiği şeyleri kimi zaman bildiği şeyler, kimi zaman da bilmediği şeyler sanarak. Önceki konuşmada bunların imkânsız olduğunu kabul ederken iyi etmemiştik.
Theaitetos: Peki şimdi ne diyorsun?
ἐκμαγῆναι, ἐπιλελῆσθαί τε καὶ μὴ ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. ἔστω οὕτως.
ΣΩ. ὁ τοίνυν ἐπιστάμενος μὲν αὐτά, σκοπῶν δέ τι ὧν ὁρᾷ ἢ ἀκούει, ἄθρει εἰ ἄρα τοιῷδε τρόπῳ ψευδῆ ἂν δοξάσαι.
ΘΕΑΙ. ποίῳ δή τινι;
ΣΩ. ἃ οἶδεν, οἰηθεὶς εἶναι τοτὲ μὲν ἃ οἶδε, τοτὲ δὲ ἃ μή. ταῦτα γὰρ ἐν τοῖς πρόσθεν οὐ καλῶς ὡμολογήσαμεν ὁμολογοῦντες ἀδύνατα.
ΘΕΑΙ. νῦν δὲ πῶς λέγεις;
192aSokrates: Bu konuda baştan ayrımlar yaparak şöyle konuşmak gerekir: Bir şeyi bilen, psykhē'sinde onun hatıra izini taşıyan ama onu o an hissetmeyen kimsenin, onu bildiği başka bir şey sanması —ki o şeyin de izi kendisinde vardır ama onu da hissetmemektedir— imkânsızdır. Bildiği bir şeyi, bilmediği ve mühür izi kendisinde bulunmayan bir şey sanması da imkânsızdır; bilmediği bir şeyi bilmediği başka bir şey sanması da; bilmediği bir şeyi bildiği bir şey sanması da; hissettiği bir şeyi hissettiği başka bir şey sanması da; hissettiği bir şeyi hissetmediği bir şey sanması da; hissetmediği bir şeyi hissetmediği başka bir şey sanması da; hissetmediği bir şeyi hissettiği bir şey sanması da.
ΣΩ. δεῖ ὧδε λέγεσθαι περὶ αὐτῶν ἐξ ἀρχῆς διοριζομένους ὅτι ὃ μέν τις οἶδεν, σχὼν αὐτοῦ μνημεῖον ἐν τῇ ψυχῇ, αἰσθάνεται δὲ αὐτὸ μή, οἰηθῆναι ἕτερόν τι ὧν οἶδεν, ἔχοντα καὶ ἐκείνου τύπον, αἰσθανόμενον δὲ μή, ἀδύνατον. καὶ ὅ γε οἶδεν αὖ, οἰηθῆναι εἶναι ὃ μὴ οἶδε μηδʼ ἔχει αὐτοῦ σφραγῖδα· καὶ ὃ μὴ οἶδεν, ὃ μὴ οἶδεν αὖ· καὶ ὃ μὴ οἶδεν, ὃ οἶδε· καὶ ὃ αἰσθάνεταί γε, ἕτερόν τι ὧν αἰσθάνεται οἰηθῆναι εἶναι· καὶ ὃ αἰσθάνεται, ὧν τι μὴ αἰσθάνεται· καὶ
192bDahası, bir şeyi hem bilen hem hisseden ve işaretini hissine uygun biçimde taşıyan kimsenin, onu yine hem bildiği hem hissettiği ve işaretini yine hissine uygun biçimde taşıdığı başka bir şey sanması, mümkünse öncekilerden de imkânsızdır. Bir şeyi bilen, hisseden ve hatıra izini doğru biçimde taşıyan kimsenin, onu bildiği başka bir şey sanması imkânsızdır; aynı durumdaki birinin onu hissettiği başka bir şey sanması da imkânsızdır. Yine, hem bilmediği hem hissetmediği bir şeyi hem bilmediği hem hissetmediği başka bir şey sanmak da; hem bilmediği hem hissetmediği bir şeyi yalnızca bilmediği bir şey sanmak da; yalnızca hissetmediği bir şey sanmak da imkânsızdır. Bütün bu durumlarda insanın yanlış kanaat beslemesi son derece imkânsızdır.
ὃ μὴ αἰσθάνεται, ὧν μὴ αἰσθάνεται· καὶ ὃ μὴ αἰσθάνεται, ὧν αἰσθάνεται. καὶ ἔτι γε αὖ καὶ ὃ οἶδε καὶ αἰσθάνεται καὶ ἔχει τὸ σημεῖον κατὰ τὴν αἴσθησιν, οἰηθῆναι αὖ ἕτερόν τι ὧν οἶδε καὶ αἰσθάνεται καὶ ἔχει αὖ καὶ ἐκείνου τὸ σημεῖον κατὰ τὴν αἴσθησιν, ἀδυνατώτερον ἔτι ἐκείνων, εἰ οἷόν τε. καὶ ὃ οἶδε καὶ [ὃ] αἰσθάνεται ἔχων τὸ μνημεῖον ὀρθῶς, ὃ οἶδεν οἰηθῆναι ἀδύνατον· καὶ ὃ οἶδε καὶ αἰσθάνεται ἔχων
192cDemek ki böyle bir şey, başka bir yerde olacaksa, geriye kalan şu tür durumlarda olur.
Theaitetos: Hangilerinde? Belki onlardan biraz daha bir şey anlarım; çünkü şimdilik takip edemiyorum.
Sokrates: Bildiği şeyleri, bildiği ve hissettiği başka şeyler sanmakta; ya da bilmediği ama hissettiği şeyler sanmakta; ya da bildiği ve hissettiği şeyleri, yine bildiği ve hissettiği başka şeyler sanmakta.
κατὰ ταὐτά, ὃ αἰσθάνεται· καὶ ὃ αὖ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται, ὃ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται· καὶ ὃ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται, ὃ μὴ οἶδε· καὶ ὃ μὴ οἶδε μηδὲ αἰσθάνεται, ὃ μὴ αἰσθάνεται· πάντα ταῦτα ὑπερβάλλει ἀδυναμίᾳ τοῦ ἐν αὐτοῖς ψευδῆ τινα δοξάσαι. λείπεται δὴ ἐν τοῖς τοιοῖσδε, εἴπερ που ἄλλοθι, τὸ τοιοῦτον γενέσθαι.
ΘΕΑΙ. ἐν τίσι δή; ἐὰν ἄρα ἐξ αὐτῶν τι μᾶλλον μάθω· νῦν μὲν γὰρ οὐχ ἕπομαι.
ΣΩ. ἐν οἷς οἶδεν, οἰηθῆναι αὐτὰ ἕτερʼ ἄττα εἶναι ὧν οἶδε καὶ αἰσθάνεται· ἢ ὧν μὴ οἶδεν, αἰσθάνεται δέ· ἢ ὧν
192dTheaitetos: Şimdi öncekinden de çok geride kaldım.
Sokrates: Öyleyse bir de şöyle, öbür taraftan dinle. Ben Theodoros'u biliyorum ve nasıl biri olduğunu içimde hatırlıyorum; Theaitetos'u da öyle. Onları bazen görüyorum, bazen görmüyorum; bazen onlara dokunuyorum, bazen dokunmuyorum; bazen sesinizi işitiyorum ya da sizi başka bir hisle hissediyorum, bazen de sizinle ilgili hiçbir hissim olmuyor, ama yine de sizi hatırlıyor ve içimde biliyorum. Öyle değil mi?
οἶδε καὶ αἰσθάνεται, ὧν οἶδεν αὖ καὶ αἰσθάνεται.
ΘΕΑΙ. νῦν πολὺ πλέον ἀπελείφθην ἢ τότε.
ΣΩ. ὧδε δὴ ἀνάπαλιν ἄκουε. ἐγὼ εἰδὼς Θεόδωρον καὶ ἐν ἐμαυτῷ μεμνημένος οἷός ἐστι, καὶ Θεαίτητον κατὰ ταὐτά, ἄλλο τι ἐνίοτε μὲν ὁρῶ αὐτούς, ἐνίοτε δὲ οὔ, καὶ ἅπτομαί ποτʼ αὐτῶν, τοτὲ δʼ οὔ, καὶ ἀκούω ἤ τινα ἄλλην αἴσθησιν αἰσθάνομαι, τοτὲ δʼ αἴσθησιν μὲν οὐδεμίαν ἔχω περὶ ὑμῶν, μέμνημαι δὲ ὑμᾶς οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπίσταμαι αὐτὸς ἐν ἐμαυτῷ;
192eTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse göstermek istediklerimden ilk olarak şunu öğren: İnsanın bildiği şeyleri bazen hissetmemesi, bazen de hissetmesi mümkündür.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Bilmediği şeyleri de çoğu zaman hissetmemesi, çoğu zaman da yalnızca hissetmesi mümkün değil mi?
Theaitetos: Bu da mümkün.
Sokrates: Bak bakalım, şimdi biraz daha takip edebilecek misin? Sokrates Theodoros'u ve Theaitetos'u tanıyor ama ikisini de görmüyorsa ve onlarla ilgili başka bir hissi de yoksa, Theaitetos'un Theodoros olduğu kanaatini içinde asla edinmez. Bir şey söylüyor muyum, yoksa boş mu konuşuyorum?
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. τοῦτο τοίνυν πρῶτον μάθε ὧν βούλομαι δηλῶσαι, ὅτι ἔστι μὲν ἃ οἶδε μὴ αἰσθάνεσθαι, ἔστιν δὲ αἰσθάνεσθαι.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. οὐκοῦν καὶ ἃ μὴ οἶδε, πολλάκις μὲν ἔστι μηδὲ αἰσθάνεσθαι, πολλάκις δὲ αἰσθάνεσθαι μόνον;
ΘΕΑΙ. ἔστι καὶ τοῦτο.
ΣΩ. ἰδὲ δὴ ἐάν τι μᾶλλον νῦν ἐπίσπῃ. Σωκράτης
193aTheaitetos: Evet, doğru söylüyorsun.
Sokrates: İşte söylediğim durumlardan ilki buydu.
Theaitetos: Öyleydi.
Sokrates: İkincisi şu: Birinizi tanıyıp ötekini tanımıyorsam ve ikinizi de hissetmiyorsam, tanıdığımı tanımadığım biri asla sanmam.
Theaitetos: Doğru.
εἰ γιγνώσκει Θεόδωρον καὶ Θεαίτητον, ὁρᾷ δὲ μηδέτερον, μηδὲ ἄλλη αἴσθησις αὐτῷ πάρεστι περὶ αὐτῶν, οὐκ ἄν ποτε ἐν ἑαυτῷ δοξάσειεν ὡς ὁ Θεαίτητός ἐστι Θεόδωρος. λέγω τὶ ἢ οὐδέν;
ΘΕΑΙ. ναί, ἀληθῆ γε.
ΣΩ. τοῦτο μὲν τοίνυν ἐκείνων πρῶτον ἦν ὧν ἔλεγον.
ΘΕΑΙ. ἦν γάρ.
ΣΩ. δεύτερον τοίνυν, ὅτι τὸν μὲν γιγνώσκων ὑμῶν, τὸν δὲ μὴ γιγνώσκων, αἰσθανόμενος δὲ μηδέτερον, οὐκ ἄν ποτε αὖ οἰηθείην ὃν οἶδα εἶναι ὃν μὴ οἶδα.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς.
193bSokrates: Üçüncüsü: İkinizi de ne tanıyor ne hissediyorsam, tanımadığım birini tanımadığım başka biri sanmam. Öncekilerin geri kalanını da sırayla yeniden işitmiş say: Bu durumların hiçbirinde senin ve Theodoros'un hakkında yanlış kanaat beslemem; ne ikinizi de tanırken ne ikinizi de tanımazken ne de birinizi tanıyıp ötekini tanımazken. Hisler için de durum aynıdır; tabii takip edebiliyorsan.
Theaitetos: Takip ediyorum.
Sokrates: O hâlde yanlış kanaat beslemek geriye şu durumda kalıyor: Seni de Theodoros'u da tanıyorum ve o balmumu levhada ikinizin izleri, yüzüklerin bıraktığı izler gibi duruyor. Sizi uzaktan ve yeterince seçemeden görünce, her birinizin kendi izini kendi görüntüsüne vermeye, görüntüyü kendi izine yerleştirip oturtmaya çalışıyorum ki tanıma gerçekleşsin. Sonra bunu beceremiyorum ve ayakkabılarını ters ayağa giyenler gibi ikinizin görüntüsünü yer değiştirip her birini ötekinin izine uyduruyorum; ya da aynalarda görmenin başına gelen —sağın sola kayması— benim de başıma geliyor ve yanılıyorum. İşte o zaman bir şeyi başka bir şey sanmak, yani yanlış kanaat beslemek ortaya çıkar.
ΣΩ. τρίτον δέ, μηδέτερον γιγνώσκων μηδὲ αἰσθανόμενος οὐκ ἂν οἰηθείην ὃν μὴ οἶδα ἕτερόν τινʼ εἶναι ὧν μὴ οἶδα. καὶ τἆλλα τὰ πρότερα πάνθʼ ἑξῆς νόμιζε πάλιν ἀκηκοέναι, ἐν οἷς οὐδέποτʼ ἐγὼ περὶ σοῦ καὶ Θεοδώρου τὰ ψευδῆ δοξάσω, οὔτε γιγνώσκων οὔτε ἀγνοῶν ἄμφω, οὔτε τὸν μέν, τὸν δʼ οὐ γιγνώσκων· καὶ περὶ αἰσθήσεων κατὰ ταὐτά, εἰ ἄρα ἕπῃ.
ΘΕΑΙ. ἕπομαι.
ΣΩ. λείπεται τοίνυν τὰ ψευδῆ δοξάσαι ἐν τῷδε, ὅταν γιγνώσκων σὲ καὶ Θεόδωρον, καὶ ἔχων ἐν ἐκείνῳ τῷ κηρίνῳ
ὥσπερ δακτυλίων σφῷν ἀμφοῖν τὰ σημεῖα, διὰ μακροῦ καὶ μὴ ἱκανῶς ὁρῶν ἄμφω προθυμηθῶ, τὸ οἰκεῖον ἑκατέρου σημεῖον ἀποδοὺς τῇ οἰκείᾳ ὄψει, ἐμβιβάσας προσαρμόσαι εἰς τὸ ἑαυτῆς ἴχνος, ἵνα γένηται ἀναγνώρισις, εἶτα τούτων ἀποτυχὼν καὶ ὥσπερ οἱ ἔμπαλιν ὑποδούμενοι παραλλάξας προσβάλω τὴν ἑκατέρου ὄψιν πρὸς τὸ ἀλλότριον σημεῖον, ἢ καὶ οἷα τὰ ἐν τοῖς κατόπτροις τῆς ὄψεως πάθη, δεξιὰ εἰς
193dTheaitetos: Öyle görünüyor, Sokrates. Kanaatin başına geleni harika anlatıyorsun.
Sokrates: Bir de şu durum var: İkinizi de tanıyorum, ama birinizi tanımanın yanı sıra hissediyorum, ötekini hissetmiyorum; o ötekinin bilgisini de hisse uygun düşürmüyorum. Önceden bunu böyle anlatmıştım ve o zaman beni anlamamıştın.
Theaitetos: Hayır, anlamamıştım.
Sokrates: Şunu söylüyordum: Birini tanıyan ve hisseden, ona dair bilgisini de hissine uygun biçimde taşıyan kimse, onu, yine hem tanıdığı hem hissettiği ve bilgisini yine hissine uygun biçimde taşıdığı başka biri asla sanmaz, öyle değil miydi?
ἀριστερὰ μεταρρεούσης, ταὐτὸν παθὼν διαμάρτω· τότε δὴ συμβαίνει ἡ ἑτεροδοξία καὶ τὸ ψευδῆ δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. ἔοικε γάρ, ὦ Σώκρατες. θαυμασίως ὡς λέγεις τὸ τῆς δόξης πάθος.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν καὶ ὅταν ἀμφοτέρους γιγνώσκων τὸν μὲν πρὸς τῷ γιγνώσκειν αἰσθάνωμαι, τὸν δὲ μή, τὴν δὲ γνῶσιν τοῦ ἑτέρου μὴ κατὰ τὴν αἴσθησιν ἔχω, ὃ ἐν τοῖς πρόσθεν οὕτως ἔλεγον καί μου τότε οὐκ ἐμάνθανες.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
ΣΩ. τοῦτο μὴν ἔλεγον, ὅτι γιγνώσκων τὸν ἕτερον καὶ
193eTheaitetos: Evet.
Sokrates: Geriye kalan, şimdi söylediğimiz durumdu; yanlış kanaatin işte onda doğduğunu söylüyoruz: İkisini de tanıyan, ikisini de gören ya da ikisi hakkında başka bir hisse sahip olan kimse, iki izin her birini kendi hissine uygun biçimde tutmaz; kötü bir okçu gibi yanlış atar ve hedefi ıskalar. Zaten yanılgı denen şey de budur.
αἰσθανόμενος, καὶ τὴν γνῶσιν κατὰ τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ ἔχων, οὐδέποτε οἰήσεται εἶναι αὐτὸν ἕτερόν τινα ὃν γιγνώσκει τε καὶ αἰσθάνεται καὶ τὴν γνῶσιν αὖ καὶ ἐκείνου ἔχει κατὰ τὴν αἴσθησιν. ἦν γὰρ τοῦτο;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. παρελείπετο δέ γέ που τὸ νῦν λεγόμενον, ἐν ᾧ δή φαμεν τὴν ψευδῆ δόξαν γίγνεσθαι τὸ ἄμφω γιγνώσκοντα
194aTheaitetos: Hem de haklı olarak.
Sokrates: Yine, izlerden birinin hissi mevcutken ötekininki mevcut değilse ve kişi, mevcut olmayan hisse ait izi mevcut olan hisse uydurursa, düşünce bu durumda tamamen yanılır. Tek sözle: İnsanın hiç bilmediği ve hiç hissetmediği şeyler hakkında, görünüşe göre, ne yanılmak ne de yanlış kanaat mümkündür; tabii şimdi sağlam bir şey söylüyorsak.
καὶ ἄμφω ὁρῶντα ἤ τινα ἄλλην αἴσθησιν ἔχοντα ἀμφοῖν τὼ σημείω μὴ κατὰ τὴν αὐτοῦ αἴσθησιν ἑκάτερον ἔχειν, ἀλλʼ οἷον τοξότην φαῦλον ἱέντα παραλλάξαι τοῦ σκοποῦ καὶ ἁμαρτεῖν, ὃ δὴ καὶ ψεῦδος ἄρα ὠνόμασται.
ΘΕΑΙ. εἰκότως γε.
ΣΩ. καὶ ὅταν τοίνυν τῷ μὲν παρῇ αἴσθησις τῶν σημείων, τῷ δὲ μή, τὸ δὲ τῆς ἀπούσης αἰσθήσεως τῇ παρούσῃ προσαρμόσῃ, πάντῃ ταύτῃ ψεύδεται ἡ διάνοια. καὶ ἑνὶ λόγῳ, περὶ ὧν μὲν μὴ οἶδέ τις μηδʼ ἐπῄσθετο πώποτε, οὐκ ἔστιν,
194bBildiğimiz ve hissettiğimiz şeylere gelince, kanaat tam da bunların arasında dönüp dolaşır, kâh yanlış kâh doğru olur: Birbirine ait izleri ve kalıpları dosdoğru, karşı karşıya getirdiğinde doğru; yan yana ve eğri getirdiğinde yanlış.
Theaitetos: Güzel söylenmiş değil mi, Sokrates?
ὡς ἔοικεν, οὔτε ψεύδεσθαι οὔτε ψευδὴς δόξα, εἴ τι νῦν ἡμεῖς ὑγιὲς λέγομεν· περὶ δὲ ὧν ἴσμεν τε καὶ αἰσθανόμεθα, ἐν αὐτοῖς τούτοις στρέφεται καὶ ἑλίττεται ἡ δόξα ψευδὴς καὶ ἀληθὴς γιγνομένη, καταντικρὺ μὲν καὶ κατὰ τὸ εὐθὺ τὰ οἰκεῖα συνάγουσα ἀποτυπώματα καὶ τύπους ἀληθής, εἰς πλάγια δὲ καὶ σκολιὰ ψευδής.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν καλῶς, ὦ Σώκρατες, λέγεται;
194cSokrates: Şunları da duyunca bunu daha da çok söyleyeceksin. Doğru kanaat beslemek güzeldir, yanılmak ise çirkin.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Bunların şuradan ileri geldiğini söylüyorlar. Birinin psykhē'sindeki balmumu derin, bol, pürüzsüz ve kıvamında yoğrulmuşsa, hisler yoluyla gelen şeyler psykhē'nin bu “kear”ına basılır —Homeros bu kelimeyle balmumuna (kēros) olan benzerliği ima eder—; o zaman bunlarda oluşan işaretler temiz olur, yeterince derine iner ve uzun süre kalır. Böyle insanlar önce kolay öğrenir, sonra iyi hatırlar, sonra da hislerin işaretlerini birbirine karıştırmaz, doğru kanaat beslerler.
ΣΩ. ἔτι τοίνυν καὶ τάδε ἀκούσας μᾶλλον αὐτὸ ἐρεῖς. τὸ μὲν γὰρ τἀληθὲς δοξάζειν καλόν, τὸ δὲ ψεύδεσθαι αἰσχρόν.
ΘΕΑΙ. πῶς δʼ οὔ;
ΣΩ. ταῦτα τοίνυν φασὶν ἐνθένδε γίγνεσθαι. ὅταν μὲν ὁ κηρός του ἐν τῇ ψυχῇ βαθύς τε καὶ πολὺς καὶ λεῖος καὶ μετρίως ὠργασμένος ᾖ, τὰ ἰόντα διὰ τῶν αἰσθήσεων, ἐνσημαινόμενα εἰς τοῦτο τὸ τῆς ψυχῆς κέαρ, ὃ ἔφη Ὅμηρος αἰνιττόμενος τὴν τοῦ κηροῦ ὁμοιότητα, τότε μὲν καὶ τούτοις
194dÇünkü bu işaretler net ve geniş bir yerde bulunduğundan, gelen her şeyi hızla kendi kalıbına dağıtırlar; bu kalıplara “olan şeyler” denir, bu insanlara da bilge. Sana öyle gelmiyor mu?
Theaitetos: Hem de nasıl.
καθαρὰ τὰ σημεῖα ἐγγιγνόμενα καὶ ἱκανῶς τοῦ βάθους ἔχοντα πολυχρόνιά τε γίγνεται καὶ εἰσὶν οἱ τοιοῦτοι πρῶτον μὲν εὐμαθεῖς, ἔπειτα μνήμονες, εἶτα οὐ παραλλάττουσι τῶν αἰσθήσεων τὰ σημεῖα ἀλλὰ δοξάζουσιν ἀληθῆ. σαφῆ γὰρ καὶ ἐν εὐρυχωρίᾳ ὄντα ταχὺ διανέμουσιν ἐπὶ τὰ αὑτῶν ἕκαστα ἐκμαγεῖα, ἃ δὴ ὄντα καλεῖται, καὶ σοφοὶ δὴ οὗτοι καλοῦνται. ἢ οὐ δοκεῖ σοι;
ΘΕΑΙ. ὑπερφυῶς μὲν οὖν.
194eSokrates: Ama birinin “kear”ı kıllıysa —her şeyi bilen şair bunu övmüştür— ya da çamurluysa ve mumu saf değilse, yahut pek yumuşak ya da sertse, yumuşak olanlar kolay öğrenir ama unutkan olur; sert olanlarda bunun tersi olur. Kıllı, pürüzlü, taşlı, ya da toprak veya pislik karışmış bir mumu olanların izleri belirsiz olur. Sert mumu olanlarınki de belirsizdir, çünkü derinlik yoktur. Yumuşak olanlarınki de belirsizdir, çünkü izler birbirine karışarak çabucak silikleşir.
ΣΩ. ὅταν τοίνυν λάσιόν του τὸ κέαρ ᾖ, ὃ δὴ ἐπῄνεσεν ὁ πάσσοφος ποιητής, ἢ ὅταν κοπρῶδες καὶ μὴ καθαροῦ τοῦ κηροῦ, ἢ ὑγρὸν σφόδρα ἢ σκληρόν, ὧν μὲν ὑγρὸν εὐμαθεῖς μέν, ἐπιλήσμονες δὲ γίγνονται, ὧν δὲ σκληρόν, τἀναντία. οἱ δὲ δὴ λάσιον καὶ τραχὺ λιθῶδές τι ἢ γῆς ἢ κόπρου συμμιγείσης ἔμπλεων ἔχοντες ἀσαφῆ τὰ ἐκμαγεῖα ἴσχουσιν.
ΣΩ. ἀσαφῆ δὲ καὶ οἱ τὰ σκληρά· βάθος γὰρ οὐκ ἔνι. ἀσαφῆ
195aBütün bunlara ek olarak, birinin küçücük bir psykhē'si varsa ve izler darlık yüzünden üst üste binmişse, bunlar ötekilerden de belirsiz olur. İşte bu insanların hepsi yanlış kanaat beslemeye yatkındır. Çünkü bir şey görür, işitir ya da düşünürken her birini hızla kendi izine yerleştiremedikleri için ağır kalırlar; şeyleri yanlış yerlere yerleştirerek çoğunu yanlış görür, yanlış işitir, yanlış düşünürler. Bunlara da olan şeyler hakkında yanılmış ve cahil denir.
δὲ καὶ οἱ τὰ ὑγρά· ὑπὸ γὰρ τοῦ συγχεῖσθαι ταχὺ γίγνεται ἀμυδρά. ἐὰν δὲ πρὸς πᾶσι τούτοις ἐπʼ ἀλλήλων συμπεπτωκότα ᾖ ὑπὸ στενοχωρίας, ἐάν του σμικρὸν ᾖ τὸ ψυχάριον, ἔτι ἀσαφέστερα ἐκείνων. πάντες οὖν οὗτοι γίγνονται οἷοι δοξάζειν ψευδῆ. ὅταν γάρ τι ὁρῶσιν ἢ ἀκούωσιν ἢ ἐπινοῶσιν, ἕκαστα ἀπονέμειν ταχὺ ἑκάστοις οὐ δυνάμενοι βραδεῖς τέ εἰσι καὶ ἀλλοτριονομοῦντες παρορῶσί τε καὶ παρακούουσι καὶ παρανοοῦσι πλεῖστα, καὶ καλοῦνται αὖ οὗτοι ἐψευσμένοι τε δὴ τῶν ὄντων καὶ ἀμαθεῖς.
195bTheaitetos: Bundan daha doğru söylenemez, Sokrates.
Sokrates: O hâlde içimizde yanlış kanaatler bulunduğunu söyleyelim mi?
Theaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Doğruları da mı?
Theaitetos: Doğruları da.
Sokrates: Demek artık bu iki tür kanaatin de her şeyden çok var olduğunda yeterince anlaştığımızı düşünüyoruz?
Theaitetos: Hem de nasıl.
Sokrates: Ah Theaitetos, geveze bir adam gerçekten de korkunç ve tatsız bir şey olsa gerek.
Theaitetos: Ne oldu? Bunu neden söyledin?
ΘΕΑΙ. ὀρθότατα ἀνθρώπων λέγεις, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. φῶμεν ἄρα ἐν ἡμῖν ψευδεῖς δόξας εἶναι;
ΘΕΑΙ. σφόδρα γε.
ΣΩ. καὶ ἀληθεῖς δή;
ΘΕΑΙ. καὶ ἀληθεῖς.
ΣΩ. ἤδη οὖν οἰόμεθα ἱκανῶς ὡμολογῆσθαι ὅτι παντὸς μᾶλλον ἐστὸν ἀμφοτέρα τούτω τὼ δόξα;
ΘΕΑΙ. ὑπερφυῶς μὲν οὖν.
ΣΩ. δεινόν τε, ὦ Θεαίτητε, ὡς ἀληθῶς κινδυνεύει καὶ ἀηδὲς εἶναι ἀνὴρ ἀδολέσχης.
ΘΕΑΙ. τί δέ; πρὸς τί τοῦτʼ εἶπες;
195cSokrates: Kendi kalın kafalılığıma, gerçek anlamda gevezeliğime sinirlendiğim için. Biri kafasının ağırlığından ikna olamayıp sözleri aşağı yukarı çekiştiriyor ve hiçbirinden bir türlü kopamıyorsa, buna başka ne ad verilebilir?
Theaitetos: Peki sen neye sinirleniyorsun?
Sokrates: Yalnız sinirlenmiyorum, biri bana soracak olursa ne cevap vereceğimden de korkuyorum. Biri “Sokrates, demek yanlış kanaati buldun: Ne hislerin birbirleriyle ilişkisinde ne de düşüncelerdeymiş, hissin düşünceyle birleşmesindeymiş, öyle mi?” diye sorarsa, ben de sanırım güzel bir şey bulmuşuz gibi böbürlenerek “evet” diyeceğim.
ΣΩ. τὴν ἐμαυτοῦ δυσμαθίαν δυσχεράνας καὶ ὡς ἀληθῶς ἀδολεσχίαν. τί γὰρ ἄν τις ἄλλο θεῖτο ὄνομα, ὅταν ἄνω κάτω τοὺς λόγους ἕλκῃ τις ὑπὸ νωθείας οὐ δυνάμενος πεισθῆναι, καὶ ᾖ δυσαπάλλακτος ἀφʼ ἑκάστου λόγου;
ΘΕΑΙ. σὺ δὲ δὴ τί δυσχεραίνεις;
ΣΩ. οὐ δυσχεραίνω μόνον ἀλλὰ καὶ δέδοικα ὅτι ἀποκρινοῦμαι ἄν τις ἔρηταί με· ὦ Σώκρατες, ηὕρηκας δὴ ψευδῆ δόξαν, ὅτι οὔτε ἐν ταῖς αἰσθήσεσίν ἐστι πρὸς ἀλλήλας οὔτʼ
195dTheaitetos: Bana öyle geliyor ki Sokrates, şimdi gösterdiğimiz şey hiç de fena değil.
Sokrates: “O hâlde,” diyecek, “yalnızca düşündüğümüz ama görmediğimiz bir insanı, yine ne gördüğümüz ne dokunduğumuz, yalnızca düşündüğümüz ve hakkında başka hiçbir şey hissetmediğimiz bir at asla sanmayacağımızı mı söylüyorsun?” Sanırım evet, bunu söylüyorum diyeceğim.
Theaitetos: Doğru da diyeceksin.
ἐν ταῖς διανοίαις ἀλλʼ ἐν τῇ συνάψει αἰσθήσεως πρὸς διάνοιαν; φήσω δὲ ἐγὼ οἶμαι καλλωπιζόμενος ὥς τι ηὑρηκότων ἡμῶν καλόν.
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, οὐκ αἰσχρὸν εἶναι τὸ νῦν ἀποδεδειγμένον.
ΣΩ. οὐκοῦν, φησί, λέγεις ὅτι αὖ τὸν ἄνθρωπον ὃν διανοούμεθα μόνον, ὁρῶμεν δʼ οὔ, ἵππον οὐκ ἄν ποτε οἰηθείημεν εἶναι, ὃν αὖ οὔτε ὁρῶμεν οὔτε ἁπτόμεθα, διανοούμεθα δὲ μόνον καὶ ἄλλʼ οὐδὲν αἰσθανόμεθα περὶ αὐτοῦ; ταῦτα οἶμαι φήσω λέγειν.
ΘΕΑΙ. καὶ ὀρθῶς γε.
195eSokrates: “Peki,” diyecek, “bu söze göre, insanın yalnızca düşündüğü on biri, yine yalnızca düşündüğü on iki sanması asla mümkün olmaz, öyle mi?” Haydi, sen cevap ver.
Theaitetos: Şöyle cevap vereceğim: Gören ya da dokunan biri on biri on iki sanabilir; ama düşüncesinde tuttuğu sayılar hakkında asla böyle bir kanaat edinmez.
Sokrates: Peki? Hiç kimse kendi içinde beş ile yediyi incelememiş midir sence? Yedi insanla beş insanı ya da benzeri bir şeyi önüne koyup incelemeyi değil, beş ile yedinin kendisini kastediyorum; hani mum kalıpta hatıra izleri olarak durduklarını ve onlar hakkında yanlış kanaat olmadığını söylediğimiz şeyleri. Kimse bunları kendi kendine konuşarak, kaç ettiklerini sorarak incelememiş midir; ve biri on bir sanıp “on bir”, öteki “on iki” dememiş midir? Yoksa herkes on iki deyip on iki mi sanar?
ΣΩ. τί οὖν, φησί, τὰ ἕνδεκα ἃ μηδὲν ἄλλο ἢ διανοεῖταί τις, ἄλλο τι ἐκ τούτου τοῦ λόγου οὐκ ἄν ποτε οἰηθείη δώδεκα εἶναι ἃ μόνον αὖ διανοεῖται; ἴθι οὖν δή, σὺ ἀποκρίνου.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἀποκρινοῦμαι ὅτι ὁρῶν μὲν ἄν τις ἢ ἐφαπτόμενος οἰηθείη τὰ ἕνδεκα δώδεκα εἶναι, ἃ μέντοι ἐν τῇ διανοίᾳ ἔχει, οὐκ ἄν ποτε περὶ αὐτῶν ταῦτα δοξάσειεν οὕτως.
ΣΩ. τί οὖν; οἴει τινὰ πώποτε αὐτὸν ἐν αὑτῷ πέντε καὶ
ἑπτά, λέγω δὲ μὴ ἀνθρώπους ἑπτὰ καὶ πέντε προθέμενον σκοπεῖν μηδʼ ἄλλο τοιοῦτον, ἀλλʼ αὐτὰ πέντε καὶ ἑπτά, ἅ φαμεν ἐκεῖ μνημεῖα ἐν τῷ ἐκμαγείῳ εἶναι καὶ ψευδῆ ἐν αὐτοῖς οὐκ εἶναι δοξάσαι, ταῦτα αὐτὰ εἴ τις ἀνθρώπων ἤδη πώποτε ἐσκέψατο λέγων πρὸς αὑτὸν καὶ ἐρωτῶν πόσα ποτʼ ἐστίν, καὶ ὁ μέν τις εἶπεν οἰηθεὶς ἕνδεκα αὐτὰ εἶναι, ὁ δὲ δώδεκα, ἢ πάντες λέγουσί τε καὶ οἴονται δώδεκα αὐτὰ εἶναι;
196bTheaitetos: Hayır, Zeus adına; birçoğu on bir de der. Daha büyük bir sayıda inceleme yapılırsa insan daha da çok yanılır. Çünkü sanırım sen her sayı için konuşuyorsun.
Sokrates: Doğru düşünüyorsun. Şimdi bir düşün: O zaman olan şey, mum kalıptaki on ikinin kendisini on bir sanmaktan başka bir şey midir?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Peki bu bizi ilk söylediklerimize geri götürmüyor mu? Çünkü bunu yaşayan kişi, bildiği bir şeyi yine bildiği başka bir şey sanıyor; biz bunun imkânsız olduğunu söylemiştik ve tam bu yüzden, aynı kişi aynı şeyleri aynı anda hem bilip hem bilmemeye mecbur kalmasın diye, yanlış kanaatin olmadığını kabule mecbur olmuştuk.
ΘΕΑΙ. οὐ μὰ τὸν Δία, ἀλλὰ πολλοὶ δὴ καὶ ἕνδεκα· ἐὰν δέ γε ἐν πλείονι ἀριθμῷ τις σκοπῆται, μᾶλλον σφάλλεται. οἶμαι γάρ σε περὶ παντὸς [μᾶλλον] ἀριθμοῦ λέγειν.
ΣΩ. ὀρθῶς γὰρ οἴει· καὶ ἐνθυμοῦ μή τι τότε γίγνεται ἄλλο ἢ αὐτὰ τὰ δώδεκα τὰ ἐν τῷ ἐκμαγείῳ ἕνδεκα οἰηθῆναι.
ΘΕΑΙ. ἔοικέ γε.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰς τοὺς πρώτους πάλιν ἀνήκει λόγους; ὁ γὰρ τοῦτο παθών, ὃ οἶδεν, ἕτερον αὐτὸ οἴεται εἶναι ὧν αὖ οἶδεν, ὃ ἔφαμεν ἀδύνατον, καὶ τούτῳ αὐτῷ ἠναγκάζομεν μὴ εἶναι
196cTheaitetos: Çok doğru.
Sokrates: O hâlde yanlış kanaat beslemenin, düşüncenin hisle yanlış eşleşmesinden başka bir şey olduğunu göstermemiz gerekiyor. Çünkü öyle olsaydı, düşüncelerin kendi içinde asla yanılmazdık. Oysa şimdi ya yanlış kanaat yoktur ya da insanın bildiği şeyi bilmemesi mümkündür. Bunlardan hangisini seçiyorsun?
Theaitetos: Çıkışı olmayan bir seçim sunuyorsun, Sokrates.
ψευδῆ δόξαν, ἵνα μὴ τὰ αὐτὰ ὁ αὐτὸς ἀναγκάζοιτο εἰδὼς μὴ εἰδέναι ἅμα.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα.
ΣΩ. οὐκοῦν ἄλλʼ ὁτιοῦν δεῖ ἀποφαίνειν τὸ τὰ ψευδῆ δοξάζειν ἢ διανοίας πρὸς αἴσθησιν παραλλαγήν. εἰ γὰρ τοῦτʼ ἦν, οὐκ ἄν ποτε ἐν αὐτοῖς τοῖς διανοήμασιν ἐψευδόμεθα. νῦν δὲ ἤτοι οὐκ ἔστι ψευδὴς δόξα, ἢ ἅ τις οἶδεν, οἷόν τε μὴ εἰδέναι. καὶ τούτων πότερα αἱρῇ;
ΘΕΑΙ. ἄπορον αἵρεσιν προτίθης, ὦ Σώκρατες.
196dSokrates: Ama söz, ikisine de razı olmamıza izin vermeyecek gibi. Yine de —her şeye cüret etmek gerek— ya utanmazlığa kalkışsak?
Theaitetos: Nasıl?
Sokrates: Bilmenin ne olduğunu söylemeye girişerek.
Theaitetos: Bunda utanmazlık ne var?
Sokrates: Anlaşılan, konuşmamızın baştan beri bütünüyle epistēmē'yi aramak olduğunu, hem de onun ne olduğunu bilmeyen kimseler olarak aradığımızı düşünmüyorsun.
Theaitetos: Düşünüyorum elbette.
Sokrates: Peki epistēmē'yi bilmeden bilmenin ne olduğunu açıklamaya kalkmak arsızlık gibi görünmüyor mu? Ama doğrusu, Theaitetos, çoktandır temiz olmayan bir konuşma tarzına bulanmış durumdayız.
ΣΩ. ἀλλὰ μέντοι ἀμφότερά γε κινδυνεύει ὁ λόγος οὐκ ἐάσειν. ὅμως δέ—πάντα γὰρ τολμητέον—τί εἰ ἐπιχειρήσαιμεν ἀναισχυντεῖν;
ΘΕΑΙ. πῶς;
ΣΩ. ἐθελήσαντες εἰπεῖν ποῖόν τί ποτʼ ἐστὶ τὸ ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. καὶ τί τοῦτο ἀναίσχυντον;
ΣΩ. ἔοικας οὐκ ἐννοεῖν ὅτι πᾶς ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ὁ λόγος ζήτησις γέγονεν ἐπιστήμης ὡς οὐκ εἰδόσι τί ποτʼ ἐστίν.
ΘΕΑΙ. ἐννοῶ μὲν οὖν.
ΣΩ. ἔπειτʼ οὐκ ἀναιδὲς δοκεῖ μὴ εἰδότας ἐπιστήμην ἀποφαίνεσθαι τὸ ἐπίστασθαι οἷόν ἐστιν; ἀλλὰ γάρ, ὦ
196eBinlerce kez “tanıyoruz” ve “tanımıyoruz”, “biliyoruz” ve “bilmiyoruz” dedik; sanki epistēmē'nin ne olduğunu hâlâ bilmezken birbirimizi anlıyormuşuz gibi. İstersen şu anda da yine “bilmemek” ve “anlamak” kelimelerini kullandık; sanki epistēmē'den yoksunken bunları kullanmak bize yakışırmış gibi.
Theaitetos: Peki bunlardan uzak durursan nasıl konuşacaksın, Sokrates?
Θεαίτητε, πάλαι ἐσμὲν ἀνάπλεῳ τοῦ μὴ καθαρῶς διαλέγεσθαι. μυριάκις γὰρ εἰρήκαμεν τὸ γιγνώσκομεν καὶ οὐ γιγνώσκομεν, καὶ ἐπιστάμεθα καὶ οὐκ ἐπιστάμεθα, ὥς τι συνιέντες ἀλλήλων ἐν ᾧ ἔτι ἐπιστήμην ἀγνοοῦμεν· εἰ δὲ βούλει, καὶ νῦν ἐν τῷ παρόντι κεχρήμεθʼ αὖ τῷ ἀγνοεῖν τε καὶ συνιέναι, ὡς προσῆκον αὐτοῖς χρῆσθαι εἴπερ στερόμεθα ἐπιστήμης.
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ τίνα τρόπον διαλέξῃ, ὦ Σώκρατες, τούτων ἀπεχόμενος;
197aSokrates: Ben olduğum gibi kaldıkça hiçbir şekilde; ama bir münazaracı olsaydım başka. Öyle bir adam şimdi burada olsaydı, bunlardan uzak durmamız gerektiğini söyler, benim söylediklerimden dolayı da bizi sert biçimde azarlardı. Madem değersiz kimseleriz, bilmenin ne olduğunu söylemeye cüret edeyim mi? Bunun bir faydası olabilir gibi geliyor bana.
Theaitetos: Cüret et öyleyse, Zeus adına. Bu kelimelerden uzak durmasan da sana pek hoş görülecek.
Sokrates: Bugün bilmeye ne dediklerini duydun mu?
Theaitetos: Belki; ama şu an hatırlamıyorum.
ΣΩ. οὐδένα ὤν γε ὃς εἰμί, εἰ μέντοι ἦ ἀντιλογικός· οἷος ἀνὴρ εἰ καὶ νῦν παρῆν, τούτων τʼ ἂν ἔφη ἀπέχεσθαι καὶ ἡμῖν σφόδρʼ ἂν ἃ ἐγὼ λέγω ἐπέπληττεν. ἐπειδὴ οὖν ἐσμεν φαῦλοι, βούλει τολμήσω εἰπεῖν οἷόν ἐστι τὸ ἐπίστασθαι; φαίνεται γάρ μοι προὔργου τι ἂν γενέσθαι.
ΘΕΑΙ. τόλμα τοίνυν νὴ Δία. τούτων δὲ μὴ ἀπεχομένῳ σοι ἔσται πολλὴ συγγνώμη.
ΣΩ. ἀκήκοας οὖν ὃ νῦν λέγουσιν τὸ ἐπίστασθαι;
ΘΕΑΙ. ἴσως· οὐ μέντοι ἔν γε τῷ παρόντι μνημονεύω.
197bSokrates: Bilmenin, epistēmē'yi elde tutmak (hexis) olduğunu söylüyorlar galiba.
Theaitetos: Doğru.
Sokrates: Biz azıcık değiştirip epistēmē'ye sahip olmak (ktēsis) diyelim.
Theaitetos: Peki bunun ötekinden ne farkı olduğunu söyleyeceksin?
Sokrates: Belki hiçbir farkı yoktur; ama bana nasıl göründüğünü dinle ve sen de sına.
Theaitetos: Elimden gelirse.
Sokrates: Bana elde tutmak ile sahip olmak aynı şey görünmüyor. Mesela biri bir harmani satın alıp onun sahibi olsa ama giymese, onu üzerinde taşıdığını değil, ona sahip olduğunu söyleriz.
Theaitetos: Doğru.
ΣΩ. ἐπιστήμης που ἕξιν φασὶν αὐτὸ εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. ἡμεῖς τοίνυν σμικρὸν μεταθώμεθα καὶ εἴπωμεν ἐπιστήμης κτῆσιν.
ΘΕΑΙ. τί οὖν δὴ φήσεις τοῦτο ἐκείνου διαφέρειν;
ΣΩ. ἴσως μὲν οὐδέν· ὃ δʼ οὖν δοκεῖ ἀκούσας συνδοκίμαζε.
ΘΕΑΙ. ἐάνπερ γε οἷός τʼ ὦ.
ΣΩ. οὐ τοίνυν μοι ταὐτὸν φαίνεται τῷ κεκτῆσθαι τὸ ἔχειν. οἷον ἱμάτιον πριάμενός τις καὶ ἐγκρατὴς ὢν μὴ φορῶν, ἔχειν μὲν οὐκ ἂν αὐτὸν αὐτό, κεκτῆσθαί γε μὴν φαῖμεν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς γε.
197cSokrates: Bak bakalım, epistēmē'ye de böyle sahip olup onu elde tutmamak mümkün mü? Tıpkı birinin yabani kuşlar —güvercin ya da başka bir kuş— avlayıp evinde bir güvercinlik kurarak onları beslemesi gibi. Bir bakıma onları her zaman elde tuttuğunu söyleyebiliriz, çünkü onlara sahiptir. Öyle değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Başka bir bakıma ise hiçbirini elde tutmuyordur; ama onları kendi çitinin içinde elinin altına aldığı için onlar üzerinde bir güç kazanmıştır: Canı istedikçe, her seferinde dilediğini avlayıp yakalayabilir, sonra yine salıverebilir; bunu da istediği kadar yapabilir.
ΣΩ. ὅρα δὴ καὶ ἐπιστήμην εἰ δυνατὸν οὕτω κεκτημένον μὴ ἔχειν, ἀλλʼ ὥσπερ εἴ τις ὄρνιθας ἀγρίας, περιστερὰς ἤ τι ἄλλο, θηρεύσας οἴκοι κατασκευασάμενος περιστερεῶνα τρέφοι, τρόπον μὲν [γὰρ] ἄν πού τινα φαῖμεν αὐτὸν αὐτὰς ἀεὶ ἔχειν, ὅτι δὴ κέκτηται. ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τρόπον δέ γʼ ἄλλον οὐδεμίαν ἔχειν, ἀλλὰ δύναμιν μὲν αὐτῷ περὶ αὐτὰς παραγεγονέναι, ἐπειδὴ ἐν οἰκείῳ περιβόλῳ ὑποχειρίους ἐποιήσατο, λαβεῖν καὶ σχεῖν ἐπειδὰν
197dTheaitetos: Öyle.
Sokrates: Önceki konuşmada psykhē'lerin içine balmumundan bir şey, ne olduğunu ben de bilmediğim bir yapı kurmuştuk; şimdi de her psykhē'de her türden kuşun bulunduğu bir güvercinlik yapalım: Kimi kuşlar sürü hâlinde ötekilerden ayrı duruyor, kimileri küçük gruplar hâlinde, kimileri de tek başına, hepsinin arasında rastgele uçuşuyor.
βούληται, θηρευσαμένῳ ἣν ἂν ἀεὶ ἐθέλῃ, καὶ πάλιν ἀφιέναι, καὶ τοῦτο ἐξεῖναι ποιεῖν ὁποσάκις ἂν δοκῇ αὐτῷ.
ΘΕΑΙ. ἔστι ταῦτα.
ΣΩ. πάλιν δή, ὥσπερ ἐν τοῖς πρόσθεν κήρινόν τι ἐν ταῖς ψυχαῖς κατεσκευάζομεν οὐκ οἶδʼ ὅτι πλάσμα, νῦν αὖ ἐν ἑκάστῃ ψυχῇ ποιήσωμεν περιστερεῶνά τινα παντοδαπῶν ὀρνίθων, τὰς μὲν κατʼ ἀγέλας οὔσας χωρὶς τῶν ἄλλων, τὰς δὲ κατʼ ὀλίγας, ἐνίας δὲ μόνας διὰ πασῶν ὅπῃ ἂν τύχωσι πετομένας.
197eTheaitetos: Yapılmış olsun. Peki sonra?
Sokrates: Çocukken bu kabın boş olduğunu söylemek, kuşların yerine de epistēmē'leri düşünmek gerekir. Kişi hangi epistēmē'yi edinip çitin içine kapatırsa, o epistēmē'nin konusu olan şeyi öğrendiğini ya da bulduğunu söylemeliyiz; bilmek de budur.
Theaitetos: Öyle olsun.
ΘΕΑΙ. πεποιήσθω δή. ἀλλὰ τί τοὐντεῦθεν;
ΣΩ. παιδίων μὲν ὄντων φάναι χρὴ εἶναι τοῦτο τὸ ἀγγεῖον κενόν, ἀντὶ δὲ τῶν ὀρνίθων ἐπιστήμας νοῆσαι· ἣν δʼ ἂν ἐπιστήμην κτησάμενος καθείρξῃ εἰς τὸν περίβολον, φάναι αὐτὸν μεμαθηκέναι ἢ ηὑρηκέναι τὸ πρᾶγμα οὗ ἦν αὕτη ἡ ἐπιστήμη, καὶ τὸ ἐπίστασθαι τοῦτʼ εἶναι.
ΘΕΑΙ. ἔστω.
198aSokrates: Şimdi, epistēmē'lerden istediğini yeniden avlamak, yakalayıp tutmak ve tekrar salıvermek için hangi adlara ihtiyaç olduğuna bak: İlk edindiği zamanki adlara mı, yoksa başkalarına mı? Ne demek istediğimi şuradan daha açık anlayacaksın. Aritmetiğe bir tekhnē diyorsun, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bunu, bütün tek ve çift sayıların epistēmē'lerinin avı olarak düşün.
Theaitetos: Düşünüyorum.
Sokrates: Sanırım bu tekhnē sayesinde insan sayıların epistēmē'lerini hem kendi elinin altında tutar hem de, aktaran kişi olarak, başkasına aktarır.
ΣΩ. τὸ τοίνυν πάλιν ἣν ἂν βούληται τῶν ἐπιστημῶν θηρεύειν καὶ λαβόντα ἴσχειν καὶ αὖθις ἀφιέναι σκόπει τίνων δεῖται ὀνομάτων, εἴτε τῶν αὐτῶν ὧν τὸ πρῶτον ὅτε ἐκτᾶτο εἴτε ἑτέρων. μαθήσῃ δʼ ἐνθένδε σαφέστερον τί λέγω. ἀριθμητικὴν μὲν γὰρ λέγεις τέχνην;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. ταύτην δὴ ὑπόλαβε θήραν ἐπιστημῶν ἀρτίου τε καὶ περιττοῦ παντός.
ΘΕΑΙ. ὑπολαμβάνω.
ΣΩ. ταύτῃ δὴ οἶμαι τῇ τέχνῃ αὐτός τε ὑποχειρίους τὰς
198bTheaitetos: Evet.
Sokrates: Aktarana “öğretiyor”, alana “öğreniyor” deriz; onlara sahip olduğu için onları o güvercinlikte bulunduran kişiye de “biliyor” deriz.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Şimdi bundan sonrasına dikkat et. Tam bir aritmetikçi bütün sayıları bilmez mi? Çünkü bütün sayıların epistēmē'leri psykhē'sinde bulunur.
Theaitetos: Elbette.
ἐπιστήμας τῶν ἀριθμῶν ἔχει καὶ ἄλλῳ παραδίδωσιν ὁ παραδιδούς.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ καλοῦμέν γε παραδιδόντα μὲν διδάσκειν, παραλαμβάνοντα δὲ μανθάνειν, ἔχοντα δὲ δὴ τῷ κεκτῆσθαι ἐν τῷ περιστερεῶνι ἐκείνῳ ἐπίστασθαι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. τῷ δὲ δὴ ἐντεῦθεν ἤδη πρόσσχες τὸν νοῦν. ἀριθμητικὸς γὰρ ὢν τελέως ἄλλο τι πάντας ἀριθμοὺς ἐπίσταται; πάντων γὰρ ἀριθμῶν εἰσιν αὐτῷ ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστῆμαι.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
198cSokrates: Peki böyle biri hiç sayı saymaz mı: ya sayıların kendilerini kendi içinde, ya da dışarıdaki, sayısı olan başka bir şeyi?
Theaitetos: Sayar elbette.
Sokrates: Saymayı da, belli bir sayının kaç olduğunu incelemekten başka bir şey saymayacağız.
Theaitetos: Öyle.
Sokrates: Demek ki her sayıyı bildiğini kabul ettiğimiz kişi, bildiği şeyi bilmiyormuş gibi inceliyor görünüyor. Bu tür tartışmaları herhalde duyuyorsundur.
Theaitetos: Duyuyorum.
ΣΩ. ἦ οὖν ὁ τοιοῦτος ἀριθμοῖ ἄν ποτέ τι ἢ αὐτὸς πρὸς αὑτὸν αὐτὰ ἢ ἄλλο τι τῶν ἔξω ὅσα ἔχει ἀριθμόν;
ΘΕΑΙ. πῶς γὰρ οὔ;
ΣΩ. τὸ δὲ ἀριθμεῖν γε οὐκ ἄλλο τι θήσομεν τοῦ σκοπεῖσθαι πόσος τις ἀριθμὸς τυγχάνει ὤν.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. ὃ ἄρα ἐπίσταται, σκοπούμενος φαίνεται ὡς οὐκ εἰδώς, ὃν ὡμολογήκαμεν ἅπαντα ἀριθμὸν εἰδέναι. ἀκούεις γάρ που τὰς τοιαύτας ἀμφισβητήσεις.
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
198dSokrates: Biz de güvercinlere sahip olma ve onları avlama benzetmesine dayanarak diyeceğiz ki av iki türlüydü: Biri, sahip olmadan önce sahip olmak için yapılan; öteki, sahip olan kişinin, çoktandır sahip olduğu şeyleri yakalayıp elinde tutmak için yaptığı. Aynı şekilde, öğrendiği için çoktandır epistēmē'lerine sahip olduğu ve bildiği şeyleri de, her birinin epistēmē'sini yeniden yakalayıp tutarak yeniden öğrenmek mümkündür; o epistēmē'ye çoktandır sahipti, ama düşüncesinde elinin altında değildi. Öyle değil mi?
Theaitetos: Doğru.
ΣΩ. οὐκοῦν ἡμεῖς ἀπεικάζοντες τῇ τῶν περιστερῶν κτήσει τε καὶ θήρᾳ ἐροῦμεν ὅτι διττὴ ἦν ἡ θήρα, ἡ μὲν πρὶν ἐκτῆσθαι τοῦ κεκτῆσθαι ἕνεκα, ἡ δὲ κεκτημένῳ τοῦ λαβεῖν καὶ ἔχειν ἐν ταῖς χερσὶν ἃ πάλαι ἐκέκτητο. οὕτως δὲ καὶ ὧν πάλαι ἐπιστῆμαι ἦσαν αὐτῷ μαθόντι καὶ ἠπίστατο αὐτά, πάλιν ἔστι καταμανθάνειν ταὐτὰ ταῦτα ἀναλαμβάνοντα τὴν ἐπιστήμην ἑκάστου καὶ ἴσχοντα, ἣν ἐκέκτητο μὲν πάλαι, πρόχειρον δʼ οὐκ εἶχε τῇ διανοίᾳ;
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
198eSokrates: İşte demin şunu soruyordum: Aritmetikçi saymaya ya da okuma yazma bilen biri bir şey okumaya giriştiğinde, bundan hangi adları kullanarak söz etmeli? Böyle bir durumda, bilen kişi bildiği şeyleri kendinden yeniden öğrenmeye mi gidiyor?
Theaitetos: Ama bu saçma, Sokrates.
Sokrates: Peki, ona bütün harfleri ve bütün sayıları bildiğini kabul etmişken, bilmediği şeyleri okuyacağını ve sayacağını mı söyleyelim?
ΣΩ. τοῦτο δὴ ἄρτι ἠρώτων, ὅπως χρὴ τοῖς ὀνόμασι χρώμενον λέγειν περὶ αὐτῶν, ὅταν ἀριθμήσων ἴῃ ὁ ἀριθμητικὸς ἤ τι ἀναγνωσόμενος ὁ γραμματικός, ὡς ἐπιστάμενος ἄρα ἐν τῷ τοιούτῳ πάλιν ἔρχεται μαθησόμενος παρʼ ἑαυτοῦ ἃ ἐπίσταται;
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ ἄτοπον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλʼ ἃ οὐκ ἐπίσταται φῶμεν αὐτὸν ἀναγνώσεσθαι
199aTheaitetos: Bu da akla aykırı.
Sokrates: O hâlde şöyle mi diyelim: Adlar hiç umurumuzda değil, isteyen “bilmek”i ve “öğrenmek”i dilediği yöne çeksin; ama madem epistēmē'ye sahip olmayı bir şey, onu elde tutmayı başka bir şey olarak ayırdık, insanın sahip olduğu şeye sahip olmamasının imkânsız olduğunu söylüyoruz; öyle ki insanın bildiği şeyi bilmemesi asla olmaz, ama onun hakkında yanlış bir kanaate kapılması mümkündür?
καὶ ἀριθμήσειν, δεδωκότες αὐτῷ πάντα μὲν γράμματα πάντα δὲ ἀριθμὸν ἐπίστασθαι;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ καὶ τοῦτʼ ἄλογον.
ΣΩ. βούλει οὖν λέγωμεν ὅτι τῶν μὲν ὀνομάτων οὐδὲν ἡμῖν μέλει, ὅπῃ τις χαίρει ἕλκων τὸ ἐπίστασθαι καὶ μανθάνειν, ἐπειδὴ δὲ ὡρισάμεθα ἕτερον μέν τι τὸ κεκτῆσθαι τὴν ἐπιστήμην, ἕτερον δὲ τὸ ἔχειν, ὃ μέν τις ἔκτηται μὴ κεκτῆσθαι ἀδύνατόν φαμεν εἶναι, ὥστε οὐδέποτε συμβαίνει ὅ τις οἶδεν μὴ εἰδέναι, ψευδῆ μέντοι δόξαν οἷόν τʼ εἶναι περὶ αὐτοῦ λαβεῖν;
199bÇünkü o şeyin epistēmē'sini değil de onun yerine başka bir epistēmē'yi elde tutmak mümkündür: Kişi uçuşan epistēmē'lerden birini avlamaya çalışırken şaşırıp birinin yerine başkasını yakalarsa, işte o zaman on biri on iki sanmış olur; içindeki on ikinin epistēmē'si yerine on birinkini, deyim yerindeyse güvercin yerine bir tahtalıgüvercin yakalamıştır.
Theaitetos: Bu makul.
Sokrates: Yakalamaya çalıştığını yakaladığında ise yanılmaz ve olan şeyler hakkında olduğu gibi kanaat besler; böylece hem doğru hem yanlış kanaat var olur ve önceki konuşmada bizi sıkan şeylerin hiçbiri buna engel olmaz; buna belki sen de katılırsın, yoksa başka türlü mü düşünüyorsun?
ΣΩ. μὴ γὰρ ἔχειν τὴν ἐπιστήμην τούτου οἷόν τε, ἀλλʼ ἑτέραν ἀντʼ ἐκείνης, ὅταν θηρεύων τινά πού ποτʼ ἐπιστήμην διαπετομένων ἀνθʼ ἑτέρας ἑτέραν ἁμαρτὼν λάβῃ, τότε ἄρα τὰ ἕνδεκα δώδεκα ᾠήθη εἶναι, τὴν τῶν ἕνδεκα ἐπιστήμην ἀντὶ τῆς τῶν δώδεκα λαβὼν τὴν ἐν ἑαυτῷ οἷον φάτταν ἀντὶ περιστερᾶς.
ΘΕΑΙ. ἔχει γὰρ οὖν λόγον.
ΣΩ. ὅταν δέ γε ἣν ἐπιχειρεῖ λαβεῖν λάβῃ, ἀψευδεῖν τε καὶ τὰ ὄντα δοξάζειν τότε, καὶ οὕτω δὴ εἶναι ἀληθῆ τε καὶ
199cTheaitetos: Katılıyorum.
Sokrates: Gerçekten de insanların bildikleri şeyleri bilmemesi derdinden kurtulduk; çünkü sahip olduğumuz şeylere sahip olmamak artık hiçbir durumda söz konusu değil, ister bir konuda yanılmış olalım ister olmayalım. Yine de başka, daha korkunç bir hâl beliriyor gibi geliyor bana.
Theaitetos: Hangisi?
Sokrates: Epistēmē'lerin yer değiştirmesinin bir gün yanlış kanaat olup olmayacağı.
Theaitetos: Nasıl yani?
ψευδῆ δόξαν, καὶ ὧν ἐν τοῖς πρόσθεν ἐδυσχεραίνομεν οὐδὲν ἐμποδὼν γίγνεσθαι; ἴσως οὖν μοι συμφήσεις· ἢ πῶς ποιήσεις;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. καὶ γὰρ τοῦ μὲν ἃ ἐπίστανται μὴ ἐπίστασθαι ἀπηλλάγμεθα· ἃ γὰρ κεκτήμεθα μὴ κεκτῆσθαι οὐδαμοῦ ἔτι συμβαίνει, οὔτε ψευσθεῖσί τινος οὔτε μή. δεινότερον μέντοι πάθος ἄλλο παραφαίνεσθαί μοι δοκεῖ.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. εἰ ἡ τῶν ἐπιστημῶν μεταλλαγὴ ψευδὴς γενήσεταί ποτε δόξα.
ΘΕΑΙ. πῶς δή;
199dSokrates: Önce şu: Bir şeyin epistēmē'sine sahip olan kişi, bunu anlayışsızlığından değil, tam da kendi epistēmē'si yüzünden bilmiyor; sonra da bu şeyi başka bir şey, başka şeyi de bu sanıyor. Epistēmē yanında olduğu hâlde psykhē'nin hiçbir şeyi tanımaması, her şeyi bilmemesi büyük bir saçmalık değil midir? Bu söze göre, cehaletin de insanın yanına gelip ona bir şey tanıtmasına, körlüğün de ona bir şey göstermesine hiçbir engel kalmaz; madem epistēmē de bir gün birini bilmez hâle getirebilecek.
ΣΩ. πρῶτον μὲν τό τινος ἔχοντα ἐπιστήμην τοῦτο αὐτὸ ἀγνοεῖν, μὴ ἀγνωμοσύνῃ ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ ἐπιστήμῃ· ἔπειτα ἕτερον αὖ τοῦτο δοξάζειν, τὸ δʼ ἕτερον τοῦτο, πῶς οὐ πολλὴ ἀλογία, ἐπιστήμης παραγενομένης γνῶναι μὲν τὴν ψυχὴν μηδέν, ἀγνοῆσαι δὲ πάντα; ἐκ γὰρ τούτου τοῦ λόγου κωλύει οὐδὲν καὶ ἄγνοιαν παραγενομένην γνῶναί τι ποιῆσαι καὶ τυφλότητα ἰδεῖν, εἴπερ καὶ ἐπιστήμη ἀγνοῆσαί ποτέ τινα ποιήσει.
199eTheaitetos: Belki de, Sokrates, kuşları yalnızca epistēmē'ler olarak koymakla iyi etmedik; psykhē'de onlarla birlikte uçuşan bilgisizlikler de koymalıydık. Böylece avlayan kişi bazen epistēmē'yi, bazen aynı şeyin bilgisizliğini yakalar; bilgisizlikle yanlış, epistēmē'yle doğru kanaat besler.
Sokrates: Seni övmemek kolay değil, Theaitetos. Ama söylediğine bir daha bak. Diyelim ki dediğin gibi olsun: Bilgisizliği yakalayan kişi, diyorsun, yanlış kanaat besleyecek, değil mi?
ΘΕΑΙ. ἴσως γάρ, ὦ Σώκρατες, οὐ καλῶς τὰς ὄρνιθας ἐτίθεμεν ἐπιστήμας μόνον τιθέντες, ἔδει δὲ καὶ ἀνεπιστημοσύνας τιθέναι ὁμοῦ συνδιαπετομένας ἐν τῇ ψυχῇ, καὶ τὸν θηρεύοντα τοτὲ μὲν ἐπιστήμην λαμβάνοντα, τοτὲ δʼ ἀνεπιστημοσύνην τοῦ αὐτοῦ πέρι ψευδῆ μὲν δοξάζειν τῇ ἀνεπιστημοσύνῃ, ἀληθῆ δὲ τῇ ἐπιστήμῃ.
ΣΩ. οὐ ῥᾴδιόν γε, ὦ Θεαίτητε, μὴ ἐπαινεῖν σε· ὃ μέντοι εἶπες πάλιν ἐπίσκεψαι. ἔστω μὲν γὰρ ὡς λέγεις· ὁ δὲ δὴ τὴν
200aTheaitetos: Evet.
Sokrates: Ama yanlış kanaat beslediğini elbette düşünmeyecek.
Theaitetos: Nasıl düşünsün?
Sokrates: Tersine, doğru kanaat beslediğini düşünecek; yanıldığı şeyler karşısında biliyormuş gibi bir tavır içinde olacak.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Demek ki avlayıp elde tuttuğu şeyin bilgisizlik değil, epistēmē olduğunu sanacak.
Theaitetos: Belli.
Sokrates: O hâlde uzun bir dolambaçtan sonra yine ilk aporia'mızın başına geldik. Çünkü o çürütmeci (elenktikos) gülerek diyecek ki:
ἀνεπιστημοσύνην λαβὼν ψευδῆ μέν, φῄς, δοξάσει. ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. οὐ δήπου καὶ ἡγήσεταί γε ψευδῆ δοξάζειν.
ΘΕΑΙ. πῶς γάρ;
ΣΩ. ἀλλʼ ἀληθῆ γε, καὶ ὡς εἰδὼς διακείσεται περὶ ὧν ἔψευσται.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. ἐπιστήμην ἄρα οἰήσεται τεθηρευκὼς ἔχειν ἀλλʼ οὐκ ἀνεπιστημοσύνην.
ΘΕΑΙ. δῆλον.
ΣΩ. οὐκοῦν μακρὰν περιελθόντες πάλιν ἐπὶ τὴν πρώτην πάρεσμεν ἀπορίαν. ὁ γὰρ ἐλεγκτικὸς ἐκεῖνος γελάσας φήσει·
200b“Ey değerli dostlar, hem epistēmē'yi hem bilgisizliği bilen biri, bildiği birini bildiği başka bir şey mi sanıyor? Yoksa ikisini de bilmeden, bilmediğini bilmediği başka bir şey mi sanıyor? Yoksa birini bilip ötekini bilmeden, bildiğini bilmediği mi sanıyor? Ya da bilmediğini bildiği mi sayıyor? Yoksa bana yine, epistēmē'lerin ve bilgisizliklerin de epistēmē'leri olduğunu, bunlara sahip olan kişinin onları başka birtakım gülünç güvercinliklere ya da balmumu yapılara kapattığını ve sahip olduğu sürece, psykhē'sinde elinin altında olmasalar bile onları bildiğini mi söyleyeceksiniz — böylece aynı yerde binlerce kez dönüp dolaşmak zorunda kalıp hiçbir şey kazanmayacak mısınız?”
πότερον, ὦ βέλτιστοι, ἀμφοτέρας τις εἰδώς, ἐπιστήμην τε καὶ ἀνεπιστημοσύνην, ἣν οἶδεν, ἑτέραν αὐτὴν οἴεταί τινα εἶναι ὧν οἶδεν; ἢ οὐδετέραν [αὐτὴν] εἰδώς, ἣν μὴ οἶδε, δοξάζει ἑτέραν ὧν οὐκ οἶδεν; ἢ τὴν μὲν εἰδώς, τὴν δʼ οὔ, ἣν οἶδεν, ἣν μὴ οἶδεν; ἢ ἣν μὴ οἶδεν, ἣν οἶδεν ἡγεῖται; ἢ πάλιν αὖ μοι ἐρεῖτε ὅτι τῶν ἐπιστημῶν καὶ ἀνεπιστημοσυνῶν εἰσὶν αὖ ἐπιστῆμαι, ἃς ὁ κεκτημένος ἐν ἑτέροις τισὶ γελοίοις
200cBuna ne cevap vereceğiz, Theaitetos?
Theaitetos: Zeus adına, Sokrates, ben ne söylemek gerektiğini bilmiyorum.
Sokrates: Öyleyse, evladım, söz bizi haklı olarak azarlıyor ve epistēmē'yi bir yana bırakıp ondan önce yanlış kanaati aramakla doğru yapmadığımızı gösteriyor olmasın?
περιστερεῶσιν ἢ κηρίνοις πλάσμασι καθείρξας, ἕωσπερ ἂν κεκτῆται ἐπίσταται, καὶ ἐὰν μὴ προχείρους ἔχῃ ἐν τῇ ψυχῇ; καὶ οὕτω δὴ ἀναγκασθήσεσθε εἰς ταὐτὸν περιτρέχειν μυριάκις οὐδὲν πλέον ποιοῦντες; τί πρὸς ταῦτα, ὦ Θεαίτητε, ἀποκρινούμεθα;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ μὰ Δίʼ, ὦ Σώκρατες, ἔγωγε οὐκ ἔχω τί χρὴ λέγειν.
ΣΩ. ἆρʼ οὖν ἡμῖν, ὦ παῖ, καλῶς ὁ λόγος ἐπιπλήττει καὶ ἐνδείκνυται ὅτι οὐκ ὀρθῶς ψευδῆ δόξαν προτέραν ζητοῦμεν
200dOysa epistēmē'nin ne olduğu yeterince kavranmadan yanlış kanaati bilmek imkânsızdır.
Theaitetos: Şu an için, Sokrates, söylediğin gibi düşünmek zorundayız.
Sokrates: Peki, baştan başlarsak epistēmē'ye ne diyecek insan? Çünkü herhalde henüz pes etmeyeceğiz, değil mi?
Theaitetos: Asla; tabii sen pes etmezsen.
Sokrates: Söyle öyleyse: Ona ne dersek kendimizle en az çelişmiş oluruz?
ἐπιστήμης, ἐκείνην ἀφέντες; τὸ δʼ ἐστὶν ἀδύνατον γνῶναι πρὶν ἄν τις ἐπιστήμην ἱκανῶς λάβῃ τί ποτʼ ἐστίν.
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη, ὦ Σώκρατες, ἐν τῷ παρόντι ὡς λέγεις οἴεσθαι.
ΣΩ. τί οὖν τις ἐρεῖ πάλιν ἐξ ἀρχῆς ἐπιστήμην; οὐ γάρ που ἀπεροῦμέν γέ πω;
ΘΕΑΙ. ἥκιστα, ἐάνπερ μὴ σύ γε ἀπαγορεύῃς.
ΣΩ. λέγε δή, τί ἂν αὐτὸ μάλιστα εἰπόντες ἥκιστʼ ἂν ἡμῖν αὐτοῖς ἐναντιωθεῖμεν;
200eTheaitetos: Daha önce denediğimiz şeyi, Sokrates; çünkü benim söyleyecek başka hiçbir şeyim yok.
Sokrates: Neyi?
Theaitetos: Doğru kanaatin epistēmē olduğunu. Doğru kanaat beslemek herhalde hatasızdır ve ondan doğan her şey güzel ve iyi olur.
Sokrates: Irmağın geçit yerini gösteren adam, Theaitetos, "suya girince kendisi gösterir" demiş. Biz de bunda yürüyüp araştırırsak, aradığımız şey belki ayağımıza takılıp kendini gösterir; yerimizde durursak hiçbir şey açığa çıkmaz.
ΘΕΑΙ. ὅπερ ἐπεχειροῦμεν, ὦ Σώκρατες, ἐν τῷ πρόσθεν· οὐ γὰρ ἔχω ἔγωγε ἄλλο οὐδέν.
ΣΩ. τὸ ποῖον;
ΘΕΑΙ. τὴν ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην εἶναι. ἀναμάρτητόν γέ πού ἐστιν τὸ δοξάζειν ἀληθῆ, καὶ τὰ ὑπʼ αὐτοῦ γιγνόμενα πάντα καλὰ καὶ ἀγαθὰ γίγνεται.
ΣΩ. ὁ τὸν ποταμὸν καθηγούμενος, ὦ Θεαίτητε, ἔφη ἄρα δείξειν αὐτό· καὶ τοῦτο ἐὰν ἰόντες ἐρευνῶμεν, τάχʼ ἂν
201aTheaitetos: Doğru söylüyorsun; haydi yürüyelim ve bakalım.
Sokrates: Bunun için uzun bir incelemeye gerek yok; koca bir tekhnē sana bunun epistēmē olmadığını gösteriyor.
Theaitetos: Nasıl? Hangi tekhnē bu?
Sokrates: Bilgelikte en büyük sayılanların, hatip ve dava vekili dedikleri adamların tekhnē'si. Bunlar kendi tekhnē'leriyle insanları ikna ederler; ama öğreterek değil, istedikleri şeye kanaat getirtmek suretiyle. Yoksa sence, birileri parası gasp edilirken ya da başka bir zorbalığa uğrarken orada bulunmamış olanlara olup bitenin hakikatini kısacık bir su saati süresi içinde yeterince öğretebilecek kadar usta öğretmenler var mıdır?
ἐμπόδιον γενόμενον αὐτὸ φήνειεν τὸ ζητούμενον, μένουσι δὲ δῆλον οὐδέν.
ΘΕΑΙ. ὀρθῶς λέγεις· ἀλλʼ ἴωμέν γε καὶ σκοπῶμεν.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτό γε βραχείας σκέψεως· τέχνη γάρ σοι ὅλη σημαίνει μὴ εἶναι ἐπιστήμην αὐτό.
ΘΕΑΙ. πῶς δή; καὶ τίς αὕτη;
ΣΩ. ἡ τῶν μεγίστων εἰς σοφίαν, οὓς δὴ καλοῦσιν ῥήτοράς τε καὶ δικανικούς. οὗτοι γάρ που τῇ ἑαυτῶν τέχνῃ πείθουσιν οὐ διδάσκοντες ἀλλὰ δοξάζειν ποιοῦντες ἃ ἂν βούλωνται. ἢ σὺ οἴει δεινούς τινας οὕτω διδασκάλους εἶναι,
201bTheaitetos: Hiç sanmam; ama ikna edebilirler.
Sokrates: İkna etmek derken kanaat getirtmeyi kastetmiyor musun?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Peki, ancak gözüyle görenin bilebileceği, başka türlü bilinemeyen şeyler hakkında yargıçlar haklı olarak ikna edilip bunları kulaktan duyduklarına dayanarak karara bağladıklarında, iyi yargılamışlarsa doğru şeye ikna edilmiş ve doğru bir kanaat edinmiş olarak, ama epistēmē olmadan hüküm vermiş olmazlar mı?
ὥστε οἷς μὴ παρεγένοντό τινες ἀποστερουμένοις χρήματα ἤ τι ἄλλο βιαζομένοις, τούτοις δύνασθαι πρὸς ὕδωρ σμικρὸν διδάξαι ἱκανῶς τῶν γενομένων τὴν ἀλήθειαν;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς ἔγωγε οἶμαι, ἀλλὰ πεῖσαι μέν.
ΣΩ. τὸ πεῖσαι δʼ οὐχὶ δοξάσαι λέγεις ποιῆσαι;
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. οὐκοῦν ὅταν δικαίως πεισθῶσιν δικασταὶ περὶ ὧν ἰδόντι μόνον ἔστιν εἰδέναι, ἄλλως δὲ μή, ταῦτα τότε ἐξ
201cTheaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Oysa dostum, doğru kanaatle epistēmē aynı şey olsaydı, mahkemelerde en usta yargıç bile epistēmē olmadan hiçbir zaman doğru kanaat besleyemezdi. Ama öyle görünüyor ki bunlar iki ayrı şey.
Theaitetos: Ben bunu, Sokrates, birinden duymuş ama unutmuştum; şimdi aklıma geldi. logos'la birlikte olan doğru kanaatin epistēmē olduğunu, logos'tan yoksun olanın ise epistēmē'nin dışında kaldığını söylüyordu. Logos'u olmayan şeylerin bilinemez olduğunu — onlara gerçekten de bu adı veriyordu — logos'u olanların ise bilinebilir olduğunu söylüyordu.
ἀκοῆς κρίνοντες, ἀληθῆ δόξαν λαβόντες, ἄνευ ἐπιστήμης ἔκριναν, ὀρθὰ πεισθέντες, εἴπερ εὖ ἐδίκασαν;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκ ἄν, ὦ φίλε, εἴ γε ταὐτὸν ἦν δόξα τε ἀληθὴς καὶ δικαστήρια καὶ ἐπιστήμη, ὀρθά ποτʼ ἂν δικαστὴς ἄκρος ἐδόξαζεν ἄνευ ἐπιστήμης· νῦν δὲ ἔοικεν ἄλλο τι ἑκάτερον εἶναι.
ΘΕΑΙ. ὅ γε ἐγώ, ὦ Σώκρατες, εἰπόντος του ἀκούσας ἐπελελήσμην, νῦν δʼ ἐννοῶ· ἔφη δὲ τὴν μὲν μετὰ λόγου
201dSokrates: Güzel söylüyorsun. Peki, bilinebilir olanlarla olmayanları nasıl ayırıyordu, söyle; bakalım sen de ben de aynı şeyi mi duymuşuz.
Theaitetos: Bulup çıkarabilir miyim bilmiyorum; ama başka biri anlatırsa, sanırım takip edebilirim.
Sokrates: Öyleyse dinle: rüyaya karşılık bir rüya. Ben de bazılarından şunu duyar gibi olmuştum: Bizim de geri kalan her şeyin de kendilerinden oluştuğu ilk şeylerin, bir bakıma unsurların, logos'u yokmuş.
ἀληθῆ δόξαν ἐπιστήμην εἶναι, τὴν δὲ ἄλογον ἐκτὸς ἐπιστήμης· καὶ ὧν μὲν μή ἐστι λόγος, οὐκ ἐπιστητὰ εἶναι, οὑτωσὶ καὶ ὀνομάζων, ἃ δʼ ἔχει, ἐπιστητά.
ΣΩ. ἦ καλῶς λέγεις. τὰ δὲ δὴ ἐπιστητὰ ταῦτα καὶ μὴ πῇ διῄρει, λέγε, εἰ ἄρα κατὰ ταὐτὰ σύ τε κἀγὼ ἀκηκόαμεν.
ΘΕΑΙ. ἀλλʼ οὐκ οἶδα εἰ ἐξευρήσω· λέγοντος μεντἂν ἑτέρου, ὡς ἐγᾦμαι, ἀκολουθήσαιμʼ ἄν.
ΣΩ. ἄκουε δὴ ὄναρ ἀντὶ ὀνείρατος. ἐγὼ γὰρ αὖ ἐδόκουν
201eHer biri kendi başına ancak adlandırılabilirmiş; ona başka hiçbir şey yüklenemezmiş, ne "vardır" ne de "yoktur". Çünkü o zaman ona ousia ya da ousia'nın yokluğu eklenmiş olurmuş; oysa yalnız o şeyin kendisini söyleyeceksek hiçbir şey eklememek gerekirmiş.
ἀκούειν τινῶν ὅτι τὰ μὲν πρῶτα οἱονπερεὶ στοιχεῖα, ἐξ ὧν ἡμεῖς τε συγκείμεθα καὶ τἆλλα, λόγον οὐκ ἔχοι.
ΣΩ. αὐτὸ γὰρ καθʼ αὑτὸ ἕκαστον ὀνομάσαι μόνον εἴη, προσειπεῖν δὲ οὐδὲν ἄλλο δυνατόν, οὔθʼ ὡς ἔστιν, οὔθʼ ὡς οὐκ ἔστιν· ἤδη γὰρ
202aHatta "kendisi", "o", "her biri", "yalnız", "bu" gibi sözler ve bunlara benzer başka birçokları da ona eklenmemeliymiş; çünkü bunlar ortalıkta dolaşıp her şeye eklenirmiş ve eklendikleri şeylerden başkaymış. Oysa o şeyin kendisi söylenebilseydi ve kendine özgü bir logos'u olsaydı, başka her şeyden bağımsız olarak söylenmesi gerekirmiş. Ama şimdi ilk şeylerden herhangi birinin logos'la ifade edilmesi imkânsızmış; ona yalnızca adlandırılmak düşermiş, çünkü yalnızca bir adı varmış.
ἂν οὐσίαν ἢ μὴ οὐσίαν αὐτῷ προστίθεσθαι, δεῖν δὲ οὐδὲν προσφέρειν, εἴπερ αὐτὸ ἐκεῖνο μόνον τις ἐρεῖ. ἐπεὶ οὐδὲ τὸ αὐτὸ οὐδὲ τὸ ἐκεῖνο οὐδὲ τὸ ἕκαστον οὐδὲ τὸ μόνον οὐδὲ τοῦτο προσοιστέον οὐδʼ ἄλλα πολλὰ τοιαῦτα· ταῦτα μὲν γὰρ περιτρέχοντα πᾶσι προσφέρεσθαι, ἕτερα ὄντα ἐκείνων οἷς προστίθεται, δεῖν δέ, εἴπερ ἦν δυνατὸν αὐτὸ λέγεσθαι καὶ εἶχεν οἰκεῖον αὑτοῦ λόγον, ἄνευ τῶν ἄλλων ἁπάντων λέγεσθαι. νῦν δὲ ἀδύνατον εἶναι
202bBunlardan oluşmuş şeylerde ise, şeyler nasıl birbirine örülmüşse adları da öyle birbirine örülerek logos olurmuş; çünkü logos'un ousia'sı adların birbirine örülmesiymiş. Böylece unsurlar logos'suz ve bilinemez, ama hissedilebilirmiş; heceler ise bilinebilir, söylenebilir ve doğru kanaatle kanaat konusu olabilirmiş. Demek biri bir şey hakkındaki doğru kanaati logos olmadan edinince, psykhē'si o şey hakkında doğruyu bulurmuş ama onu bilmezmiş.
ὁτιοῦν τῶν πρώτων ῥηθῆναι λόγῳ· οὐ γὰρ εἶναι αὐτῷ ἀλλʼ ἢ ὀνομάζεσθαι μόνον—ὄνομα γὰρ μόνον ἔχειν—τὰ δὲ ἐκ τούτων ἤδη συγκείμενα, ὥσπερ αὐτὰ πέπλεκται, οὕτω καὶ τὰ ὀνόματα αὐτῶν συμπλακέντα λόγον γεγονέναι· ὀνομάτων γὰρ συμπλοκὴν εἶναι λόγου οὐσίαν. οὕτω δὴ τὰ μὲν στοιχεῖα ἄλογα καὶ ἄγνωστα εἶναι, αἰσθητὰ δέ· τὰς δὲ συλλαβὰς γνωστάς τε καὶ ῥητὰς καὶ ἀληθεῖ δόξῃ δοξαστάς. ὅταν μὲν οὖν ἄνευ λόγου τὴν ἀληθῆ δόξαν τινός τις λάβῃ,
202cÇünkü logos verip logos alamayan kişi o konuda epistēmē sahibi değilmiş; logos'u da edinen ise bütün bunlara güç yetirir ve epistēmē bakımından eksiksiz bir hâle gelirmiş. Rüyayı sen böyle mi duydun, yoksa başka türlü mü?
Theaitetos: Tam olarak böyle.
Sokrates: Peki bu hoşuna gidiyor mu, böyle mi kabul ediyorsun: Logos'la birlikte doğru kanaat epistēmē'dir?
Theaitetos: Kesinlikle.
ἀληθεύειν μὲν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν περὶ αὐτό, γιγνώσκειν δʼ οὔ· τὸν γὰρ μὴ δυνάμενον δοῦναί τε καὶ δέξασθαι λόγον ἀνεπιστήμονα εἶναι περὶ τούτου· προσλαβόντα δὲ λόγον δυνατόν τε ταῦτα πάντα γεγονέναι καὶ τελείως πρὸς ἐπιστήμην ἔχειν. οὕτως σὺ τὸ ἐνύπνιον ἢ ἄλλως ἀκήκοας;
ΘΕΑΙ. οὕτω μὲν οὖν παντάπασιν.
ΣΩ. ἀρέσκει οὖν σε καὶ τίθεσαι ταύτῃ, δόξαν ἀληθῆ μετὰ λόγου ἐπιστήμην εἶναι;
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
202dSokrates: Demek, Theaitetos, nice bilgenin öteden beri arayıp da bulamadan yaşlandığı şeyi şimdi, şu bugün, böylece yakaladık mı?
Theaitetos: Bana kalırsa, Sokrates, şimdi söylenen güzel söylendi.
Sokrates: Bunun böyle olması da akla yakın; çünkü logos'la doğru kanaatten ayrı bir epistēmē daha ne olabilir ki? Ama söylenenlerden biri hoşuma gitmiyor.
Theaitetos: Hangisi?
Sokrates: En incelikli söylenmiş gibi görünen şey: unsurların bilinemez, hecelerin cinsinin ise bilinebilir olduğu.
ΣΩ. ἆρʼ, ὦ Θεαίτητε, νῦν οὕτω τῇδε τῇ ἡμέρᾳ εἰλήφαμεν ὃ πάλαι καὶ πολλοὶ τῶν σοφῶν ζητοῦντες πρὶν εὑρεῖν κατεγήρασαν;
ΘΕΑΙ. ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, καλῶς λέγεσθαι τὸ νῦν ῥηθέν.
ΣΩ. καὶ εἰκός γε αὐτὸ τοῦτο οὕτως ἔχειν· τίς γὰρ ἂν καὶ ἔτι ἐπιστήμη εἴη χωρὶς τοῦ λόγου τε καὶ ὀρθῆς δόξης; ἓν μέντοι τί με τῶν ῥηθέντων ἀπαρέσκει.
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον δή;
ΣΩ. ὃ καὶ δοκεῖ λέγεσθαι κομψότατα, ὡς τὰ μὲν
202eTheaitetos: Doğru değil mi?
Sokrates: Bunu anlamamız gerek; çünkü bütün bunları söyleyen kişinin kullandığı örnekler bu logos'un rehineleri gibi elimizde duruyor.
Theaitetos: Hangi örnekler?
Sokrates: Yazının unsurları, yani harfler, ve heceler. Yoksa söylediklerimizi söyleyen kişinin bunları başka bir yere bakarak söylediğini mi sanıyorsun?
Theaitetos: Hayır, bunlara bakarak söyledi.
στοιχεῖα ἄγνωστα, τὸ δὲ τῶν συλλαβῶν γένος γνωστόν.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν ὀρθῶς;
ΣΩ. ἰστέον δή· ὥσπερ γὰρ ὁμήρους ἔχομεν τοῦ λόγου τὰ παραδείγματα οἷς χρώμενος εἶπε πάντα ταῦτα.
ΘΕΑΙ. ποῖα δή;
ΣΩ. τὰ τῶν γραμμάτων στοιχεῖά τε καὶ συλλαβάς. ἢ οἴει ἄλλοσέ ποι βλέποντα ταῦτα εἰπεῖν τὸν εἰπόντα ἃ λέγομεν;
ΘΕΑΙ. οὔκ, ἀλλʼ εἰς ταῦτα.
203aSokrates: Öyleyse onları yeniden ele alıp sınayalım; daha doğrusu kendimizi sınayalım: Harfleri böyle mi öğrendik, yoksa başka türlü mü? Önce şu: Hecelerin logos'u var, harflerinse yok mu?
Theaitetos: Belki.
Sokrates: Bana da kesinlikle öyle görünüyor. Mesela biri "Sokrates"in ilk hecesini şöyle sorsa: "Theaitetos, söyle bakalım, SO nedir?" Ne cevap verirsin?
Theaitetos: S ile O derim.
Sokrates: Demek hecenin logos'u olarak elinde bu var?
Theaitetos: Evet.
ΣΩ. βασανίζωμεν δὴ αὐτὰ ἀναλαμβάνοντες, μᾶλλον δὲ ἡμᾶς αὐτούς, οὕτως ἢ οὐχ οὕτως γράμματα ἐμάθομεν. φέρε πρῶτον· ἆρʼ αἱ μὲν συλλαβαὶ λόγον ἔχουσι, τὰ δὲ στοιχεῖα ἄλογα;
ΘΕΑΙ. ἴσως.
ΣΩ. πάνυ μὲν οὖν καὶ ἐμοὶ φαίνεται. Σωκράτους γοῦν εἴ τις ἔροιτο τὴν πρώτην συλλαβὴν οὑτωσί· ὦ Θεαίτητε, λέγε τί ἐστι ΣΩ; τί ἀποκρινῇ;
ΘΕΑΙ. ὅτι σῖγμα καὶ ὦ.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτον ἔχεις λόγον τῆς συλλαβῆς;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
203bSokrates: Haydi öyleyse, aynı şekilde S'nin logos'unu da söyle.
Theaitetos: Bir unsurun unsurlarını nasıl söyleyebilir insan? Üstelik, Sokrates, S sesi olmayan harflerdendir; dilin ıslığı gibi yalnızca bir hışırtıdır. B'de ise ne ses vardır ne hışırtı; harflerin çoğunda da öyle. Bu yüzden onlara logos'suz denmesi pek yerindedir; en belirgin olanların, yedi ünlünün bile yalnızca sesi vardır, hiçbir logos'u yoktur.
Sokrates: Demek epistēmē konusunda bu noktayı doğru yakaladık, dostum.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
ΣΩ. ἴθι δή, οὕτως εἰπὲ καὶ τὸν τοῦ σῖγμα λόγον.
ΘΕΑΙ. καὶ πῶς τοῦ στοιχείου τις ἐρεῖ στοιχεῖα; καὶ γὰρ δή, ὦ Σώκρατες, τό τε σῖγμα τῶν ἀφώνων ἐστί, ψόφος τις μόνον, οἷον συριττούσης τῆς γλώττης· τοῦ δʼ αὖ βῆτα οὔτε φωνὴ οὔτε ψόφος, οὐδὲ τῶν πλείστων στοιχείων. ὥστε πάνυ εὖ ἔχει τὸ λέγεσθαι αὐτὰ ἄλογα, ὧν γε τὰ ἐναργέστατα αὐτὰ τὰ ἑπτὰ φωνὴν μόνον ἔχει, λόγον δὲ οὐδʼ ὁντινοῦν.
ΣΩ. τουτὶ μὲν ἄρα, ὦ ἑταῖρε, κατωρθώκαμεν περὶ ἐπιστήμης.
ΘΕΑΙ. φαινόμεθα.
203cSokrates: Peki? Bilinebilir olanın unsur değil de hece olduğunu doğru mu göstermiş olduk?
Theaitetos: Muhtemelen.
Sokrates: Bakalım: Hece derken iki unsurun ikisini birden, ikiden fazlaysa hepsini birden mi kastediyoruz, yoksa onlar bir araya gelince oluşan tek bir idea'yı mı?
Theaitetos: Bence hepsini birden kastediyoruz.
Sokrates: O hâlde iki unsura, S ile O'ya bak. Benim adımın ilk hecesi bu ikisidir. Onu bilen bu ikisini birden biliyor, değil mi?
ΣΩ. τί δέ; τὸ μὴ γνωστὸν εἶναι τὸ στοιχεῖον ἀλλὰ τὴν συλλαβὴν ἆρʼ ὀρθῶς ἀποδεδείγμεθα;
ΘΕΑΙ. εἰκός γε.
ΣΩ. φέρε δή, τὴν συλλαβὴν πότερον λέγομεν τὰ ἀμφότερα στοιχεῖα, καὶ ἐὰν πλείω ᾖ ἢ δύο, τὰ πάντα, ἢ μίαν τινὰ ἰδέαν γεγονυῖαν συντεθέντων αὐτῶν;
ΘΕΑΙ. τὰ ἅπαντα ἔμοιγε δοκοῦμεν.
ΣΩ. ὅρα δὴ ἐπὶ δυοῖν, σῖγμα καὶ ὦ. ἀμφότερά ἐστιν ἡ πρώτη συλλαβὴ τοῦ ἐμοῦ ὀνόματος. ἄλλο τι ὁ γιγνώσκων αὐτὴν τὰ ἀμφότερα γιγνώσκει;
203dTheaitetos: Elbette.
Sokrates: Demek S'yi ve O'yu biliyor.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? Her birini ayrı ayrı bilmiyor da, hiçbirini bilmeden ikisini birden mi biliyor?
Theaitetos: Ama bu tuhaf ve akla aykırı olur, Sokrates.
Sokrates: Oysa ikisini birden bilmek için her birini bilmek zorunluysa, bir gün bir heceyi bilecek olanın önce unsurlarını bilmesi kesinlikle zorunludur; böylece o güzel logos'umuz elimizden kaçıp gidecek.
ΘΕΑΙ. τί μήν;
ΣΩ. τὸ σῖγμα καὶ τὸ ὦ ἄρα γιγνώσκει.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δʼ; ἑκάτερον ἄρʼ ἀγνοεῖ καὶ οὐδέτερον εἰδὼς ἀμφότερα γιγνώσκει;
ΘΕΑΙ. ἀλλὰ δεινὸν καὶ ἄλογον, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. ἀλλὰ μέντοι εἴ γε ἀνάγκη ἑκάτερον γιγνώσκειν, εἴπερ ἀμφότερά τις γνώσεται, προγιγνώσκειν τὰ στοιχεῖα ἅπασα ἀνάγκη τῷ μέλλοντί ποτε γνώσεσθαι συλλαβήν, καὶ οὕτως ἡμῖν ὁ καλὸς λόγος ἀποδεδρακὼς οἰχήσεται.
203eTheaitetos: Hem de ne ani.
Sokrates: Çünkü onu iyi korumuyoruz. Belki de heceyi unsurlar olarak değil, onlardan oluşmuş tek bir eidos olarak koymamız gerekirdi: kendine ait tek bir idea'sı olan ve unsurlardan başka olan bir şey olarak.
Theaitetos: Elbette; hatta belki öyle olması öbür türlü olmasından daha muhtemel.
Sokrates: Bunu incelemeliyiz; böyle büyük ve saygıdeğer bir logos'u korkakça ele vermemeliyiz.
Theaitetos: Elbette vermemeliyiz.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα γε ἐξαίφνης.
ΣΩ. οὐ γὰρ καλῶς αὐτὸν φυλάττομεν. χρῆν γὰρ ἴσως τὴν συλλαβὴν τίθεσθαι μὴ τὰ στοιχεῖα ἀλλʼ ἐξ ἐκείνων ἕν τι γεγονὸς εἶδος, ἰδέαν μίαν αὐτὸ αὑτοῦ ἔχον, ἕτερον δὲ τῶν στοιχείων.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν· καὶ τάχα γʼ ἂν μᾶλλον οὕτως ἢ ʼκείνως ἔχοι.
ΣΩ. σκεπτέον καὶ οὐ προδοτέον οὕτως ἀνάνδρως μέγαν τε καὶ σεμνὸν λόγον.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν.
204aSokrates: O hâlde şimdi dediğimiz gibi olsun: Hece, birbirine uyan unsurların her birinden oluşan tek bir idea'dır; harflerde de başka her şeyde de aynı şekilde.
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: Öyleyse onun parçaları olmaması gerekir.
Theaitetos: Neden?
Sokrates: Çünkü bir şeyin parçaları varsa, bütün zorunlu olarak parçaların hepsidir. Yoksa sen, parçalardan oluşan bütünün de parçaların hepsinden başka tek bir eidos olduğunu mu söylüyorsun?
Theaitetos: Evet, öyle söylüyorum.
Sokrates: Peki "tüm" ile "bütün"e aynı şey mi diyorsun, yoksa her biri başka bir şey mi?
ΣΩ. ἐχέτω δὴ ὡς νῦν φαμεν, μία ἰδέα ἐξ ἑκάστων τῶν συναρμοττόντων στοιχείων γιγνομένη ἡ συλλαβή, ὁμοίως ἔν τε γράμμασι καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ἅπασι.
ΘΕΑΙ. πάνυ μὲν οὖν.
ΣΩ. οὐκοῦν μέρη αὐτῆς οὐ δεῖ εἶναι.
ΘΕΑΙ. τί δή;
ΣΩ. ὅτι οὗ ἂν ᾖ μέρη, τὸ ὅλον ἀνάγκη τὰ πάντα μέρη εἶναι. ἢ καὶ τὸ ὅλον ἐκ τῶν μερῶν λέγεις γεγονὸς ἕν τι εἶδος ἕτερον τῶν πάντων μερῶν;
ΘΕΑΙ. ἔγωγε.
ΣΩ. τὸ δὲ δὴ πᾶν καὶ τὸ ὅλον πότερον ταὐτὸν καλεῖς ἢ
204bTheaitetos: Açık bir fikrim yok; ama istekle cevap vermemi istediğin için göze alıp "başka" diyorum.
Sokrates: İsteğin doğru, Theaitetos; cevabın da doğru mu, ona bakmak gerek.
Theaitetos: Gerek elbette.
Sokrates: Demek, şimdiki logos'a göre bütün tümden farklı olacak?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? "Hepsi" ile "tüm" arasında bir fark var mı? Mesela "bir, iki, üç, dört, beş, altı" dediğimizde ya da "iki kere üç", "üç kere iki", "dört artı iki", "üç artı iki artı bir" dediğimizde, bütün bunlarda aynı şeyi mi söylüyoruz, başka başka şeyler mi?
ἕτερον ἑκάτερον;
ΘΕΑΙ. ἔχω μὲν οὐδὲν σαφές, ὅτι δὲ κελεύεις προθύμως ἀποκρίνασθαι, παρακινδυνεύων λέγω ὅτι ἕτερον.
ΣΩ. ἡ μὲν προθυμία, ὦ Θεαίτητε, ὀρθή· εἰ δὲ καὶ ἡ ἀπόκρισις, σκεπτέον.
ΘΕΑΙ. δεῖ γε δή.
ΣΩ. οὐκοῦν διαφέροι ἂν τὸ ὅλον τοῦ παντός, ὡς ὁ νῦν λόγος;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δὲ δή; τὰ πάντα καὶ τὸ πᾶν ἔσθʼ ὅτι διαφέρει; οἷον ἐπειδὰν λέγωμεν ἕν, δύο, τρία, τέτταρα, πέντε, ἕξ, καὶ
204cTheaitetos: Aynı şeyi.
Sokrates: Altıdan başka bir şey mi?
Theaitetos: Hayır.
Sokrates: Demek her söyleyişte altının hepsini söylemiş olduk?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki hepsini söylerken bir tüm söylemiş olmuyor muyuz?
Theaitetos: Zorunlu olarak oluyoruz.
Sokrates: Altıdan başka bir şey mi bu?
Theaitetos: Hayır.
ἐὰν δὶς τρία ἢ τρὶς δύο ἢ τέτταρά τε καὶ δύο ἢ τρία καὶ δύο καὶ ἕν, πότερον ἐν πᾶσι τούτοις τὸ αὐτὸ ἢ ἕτερον λέγομεν;
ΘΕΑΙ. τὸ αὐτό.
ΣΩ. ἆρʼ ἄλλο τι ἢ ἕξ;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐφʼ ἑκάστης λέξεως πάντα ἓξ εἰρήκαμεν;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. πᾶν δʼ οὐδὲν λέγομεν τὰ πάντα λέγοντες;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ἦ ἄλλο τι ἢ τὰ ἕξ;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
204dSokrates: Demek sayıdan oluşan şeylerde "tüm" dediğimizle "hepsi" dediğimiz aynı şeydir?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Şimdi onlar hakkında şöyle konuşalım: Bir pletronun sayısı ile pletron aynı şeydir, değil mi?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Stadionunki de aynı şekilde.
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Bir ordunun sayısı ile ordu da, bu türden her şey de aynı şekilde değil mi? Çünkü her birinin sayısının tümü, o şeyin varlığının tümüdür.
Theaitetos: Evet.
ΣΩ. ταὐτὸν ἄρα ἔν γε τοῖς ὅσα ἐξ ἀριθμοῦ ἐστι τό τε πᾶν προσαγορεύομεν καὶ τὰ ἅπαντα;
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. ὧδε δὴ περὶ αὐτῶν λέγωμεν. ὁ τοῦ πλέθρου ἀριθμὸς καὶ τὸ πλέθρον ταὐτόν· ἦ γάρ;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ ὁ τοῦ σταδίου δὴ ὡσαύτως.
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. καὶ μὴν καὶ ὁ τοῦ στρατοπέδου γε καὶ τὸ στρατόπεδον, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ὁμοίως; ὁ γὰρ ἀριθμὸς πᾶς τὸ ὂν πᾶν ἕκαστον αὐτῶν ἐστιν.
ΘΕΑΙ. ναί.
204eSokrates: Peki her birinin sayısı, parçalarından başka bir şey midir?
Theaitetos: Hayır.
Sokrates: Demek parçası olan her şey parçalardan oluşur?
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Parçaların hepsinin tüm olduğunu da kabul etmiştik, madem sayının tümü de tüm olacak.
Theaitetos: Öyle.
Sokrates: Öyleyse bütün parçalardan oluşmaz; çünkü parçaların hepsi olduğundan tüm olurdu.
Theaitetos: Öyle görünmüyor.
Sokrates: Peki parça, parça olarak, bütünden başka bir şeyin parçası olabilir mi?
Theaitetos: Tümün parçası olabilir.
ΣΩ. ὁ δὲ ἑκάστων ἀριθμὸς μῶν ἄλλο τι ἢ μέρη ἐστίν;
ΘΕΑΙ. οὐδέν.
ΣΩ. ὅσα ἄρα ἔχει μέρη, ἐκ μερῶν ἂν εἴη;
ΘΕΑΙ. φαίνεται.
ΣΩ. τὰ δέ γε πάντα μέρη τὸ πᾶν εἶναι ὡμολόγηται, εἴπερ καὶ ὁ πᾶς ἀριθμὸς τὸ πᾶν ἔσται.
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. τὸ ὅλον ἄρʼ οὐκ ἔστιν ἐκ μερῶν. πᾶν γὰρ ἂν εἴη τὰ πάντα ὂν μέρη.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔοικεν.
ΣΩ. μέρος δʼ ἔσθʼ ὅτου ἄλλου ἐστὶν ὅπερ ἐστὶν ἢ τοῦ ὅλου;
ΘΕΑΙ. τοῦ παντός γε.
205aSokrates: Yiğitçe dövüşüyorsun, Theaitetos. Peki tüm, hiçbir şeyi eksik olmadığında, tam da bu yüzden tüm değil midir?
Theaitetos: Zorunlu olarak öyle.
Sokrates: Bütün de aynı şey olmayacak mı, yani hiçbir yanından hiçbir şeyi eksik olmayan şey? Bir şeyi eksikse ne bütün olur ne tüm; ikisi de aynı sebepten aynı anda aynı şey olur.
Theaitetos: Şimdi bana tüm ile bütün arasında hiçbir fark yokmuş gibi geliyor.
Sokrates: Peki, bir şeyin parçaları varsa, bütünün de tümün de parçaların hepsi olacağını söylemiyor muyduk?
Theaitetos: Elbette.
Sokrates: O hâlde demin girişmeye çalıştığım şeye dönelim: Hece unsurlar değilse, unsurları kendi parçaları olarak içermemesi zorunlu değil mi? Ya da onlarla aynıysa, onlar kadar bilinebilir olması?
ΣΩ. ἀνδρικῶς γε, ὦ Θεαίτητε, μάχῃ. τὸ πᾶν δὲ οὐχ ὅταν μηδὲν ἀπῇ, αὐτὸ τοῦτο πᾶν ἐστιν;
ΘΕΑΙ. ἀνάγκη.
ΣΩ. ὅλον δὲ οὐ ταὐτὸν τοῦτο ἔσται, οὗ ἂν μηδαμῇ μηδὲν ἀποστατῇ; οὗ δʼ ἂν ἀποστατῇ, οὔτε ὅλον οὔτε πᾶν, ἅμα γενόμενον ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὸ αὐτό;
ΘΕΑΙ. δοκεῖ μοι νῦν οὐδὲν διαφέρειν πᾶν τε καὶ ὅλον.
ΣΩ. οὐκοῦν ἐλέγομεν ὅτι οὗ ἂν μέρη ᾖ, τὸ ὅλον τε καὶ πᾶν τὰ πάντα μέρη ἔσται;
ΘΕΑΙ. πάνυ γε.
ΣΩ. πάλιν δή, ὅπερ ἄρτι ἐπεχείρουν, οὐκ, εἴπερ ἡ
205bTheaitetos: Öyle.
Sokrates: Bu olmasın diye onu unsurlardan başka bir şey olarak koymadık mı?
Theaitetos: Evet.
Sokrates: Peki? Unsurlar hecenin parçaları değilse, hecenin parçası olup da onun unsuru olmayan başka şeyler söyleyebilir misin?
Theaitetos: Asla. Çünkü onun birtakım parçaları olduğunu kabul etsem, Sokrates, unsurları bırakıp başka şeylere yönelmek herhalde gülünç olurdu.
συλλαβὴ μὴ τὰ στοιχεῖά ἐστιν, ἀνάγκη αὐτὴν μὴ ὡς μέρη ἔχειν ἑαυτῆς τὰ στοιχεῖα, ἢ ταὐτὸν οὖσαν αὐτοῖς ὁμοίως ἐκείνοις γνωστὴν εἶναι;
ΘΕΑΙ. οὕτως.
ΣΩ. οὐκοῦν τοῦτο ἵνα μὴ γένηται, ἕτερον αὐτῶν αὐτὴν ἐθέμεθα;
ΘΕΑΙ. ναί.
ΣΩ. τί δʼ; εἰ μὴ τὰ στοιχεῖα συλλαβῆς μέρη ἐστίν, ἔχεις ἄλλʼ ἄττα εἰπεῖν ἃ μέρη μέν ἐστι συλλαβῆς, οὐ μέντοι στοιχεῖά γʼ ἐκείνης;
ΘΕΑΙ. οὐδαμῶς. εἰ γάρ, ὦ Σώκρατες, μόριʼ ἄττʼ αὐτῆς συγχωροίην, γελοῖόν που τὰ στοιχεῖα ἀφέντα ἐπʼ ἄλλα ἰέναι.
205cSokrates: Öyleyse, Theaitetos, şimdiki logos'a göre hece büsbütün parçasız, tek bir idea olmalı.
Theaitetos: Öyle görünüyor.
Sokrates: Hatırlıyor musun, dostum, az önce şunu yerinde bir söz sayıp kabul etmiştik: Başka şeylerin kendilerinden oluştuğu ilk şeylerin logos'u yoktur, çünkü her biri kendi başına birleşik değildir; ona "vardır" sözünü, hatta "bu" sözünü eklemek bile doğru olmaz, zira bunlar ondan başka ve ona yabancı şeyler olarak söylenir. İşte onu logos'suz ve bilinemez kılan sebep buydu.
Theaitetos: Hatırlıyorum.
ΣΩ. παντάπασι δή, ὦ Θεαίτητε, κατὰ τὸν νῦν λόγον μία τις ἰδέα ἀμέριστος συλλαβὴ ἂν εἴη.
ΘΕΑΙ. ἔοικεν.
ΣΩ. μέμνησαι οὖν, ὦ φίλε, ὅτι ὀλίγον ἐν τῷ πρόσθεν ἀπεδεχόμεθα ἡγούμενοι εὖ λέγεσθαι ὅτι τῶν πρώτων οὐκ εἴη λόγος ἐξ ὧν τἆλλα σύγκειται, διότι αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἕκαστον εἴη ἀσύνθετον, καὶ οὐδὲ τὸ εἶναι περὶ αὐτοῦ ὀρθῶς ἔχοι προσφέροντα εἰπεῖν, οὐδὲ τοῦτο, ὡς ἕτερα καὶ ἀλλότρια λεγόμενα, καὶ αὕτη δὴ ἡ αἰτία ἄλογόν τε καὶ ἄγνωστον αὐτὸ ποιοῖ;
ΘΕΑΙ. μέμνημαι.
205dSokrates: Peki onun tek biçimli ve parçasız olmasının sebebi bundan başka bir şey mi? Ben başka bir sebep görmüyorum.
Theaitetos: Gerçekten de başka bir sebep görünmüyor.
Sokrates: Öyleyse hece, madem parçaları yok ve tek bir idea, unsurla aynı eidos'a düşmüş olmuyor mu?
Theaitetos: Kesinlikle.
Sokrates: Demek, hece birçok unsur ve bir bütünse ve bunlar onun parçalarıysa, heceler de unsurlar da aynı ölçüde bilinebilir ve söylenebilir; çünkü parçaların hepsinin bütünle aynı olduğu ortaya çıktı.
ΣΩ. ἦ οὖν ἄλλη τις ἢ αὕτη ἡ αἰτία τοῦ μονοειδές τε καὶ ἀμέριστον αὐτὸ εἶναι; ἐγὼ μὲν γὰρ οὐχ ὁρῶ ἄλλην.
ΘΕΑΙ. οὐ γὰρ οὖν δὴ φαίνεται.
ΣΩ. οὐκοῦν εἰς ταὐτὸν ἐμπέπτωκεν ἡ συλλαβὴ εἶδος ἐκείνῳ, εἴπερ μέρη τε μὴ ἔχει καὶ μία ἐστὶν ἰδέα;
ΘΕΑΙ. παντάπασι μὲν οὖν.
ΣΩ. εἰ μὲν ἄρα πολλὰ στοιχεῖα ἡ συλλαβή ἐστιν καὶ ὅλον τι, μέρη δʼ αὐτῆς ταῦτα, ὁμοίως αἵ τε συλλαβαὶ γνωσταὶ καὶ ῥηταὶ καὶ τὰ στοιχεῖα, ἐπείπερ τὰ πάντα μέρη τῷ ὅλῳ ταὐτὸν ἐφάνη.
205eTheaitetos: Hem de nasıl.
Sokrates: Ama hece bir ve parçasızsa, hece de unsur da aynı şekilde logos'suz ve bilinemez olur; çünkü aynı sebep onları böyle kılacak.
Theaitetos: Başka türlü söyleyemem.
Sokrates: O hâlde heceyi bilinebilir ve söylenebilir, unsuru ise tersi sayan kişiyi kabul etmeyelim.
Theaitetos: Etmeyelim, eğer logos'a uyuyorsak.
ΘΕΑΙ. καὶ μάλα.
ΣΩ. εἰ δέ γε ἕν τε καὶ ἀμερές, ὁμοίως μὲν συλλαβή, ὡσαύτως δὲ στοιχεῖον ἄλογόν τε καὶ ἄγνωστον· ἡ γὰρ αὐτὴ αἰτία ποιήσει αὐτὰ τοιαῦτα.
ΘΕΑΙ. οὐκ ἔχω ἄλλως εἰπεῖν.
ΣΩ. τοῦτο μὲν ἄρα μὴ ἀποδεχώμεθα, ὃς ἂν λέγῃ συλλαβὴν μὲν γνωστὸν καὶ ῥητόν, στοιχεῖον δὲ τοὐναντίον.
ΘΕΑΙ. μὴ γάρ, εἴπερ τῷ λόγῳ πειθόμεθα.
206aSokrates: Peki tersini söyleyen birini, harfleri öğrenirken kendi yaşadıklarından bildiğine dayanarak daha kolay kabul etmez miydin?
Theaitetos: Neyi?
Sokrates: Öğrenirken hep şundan başka bir şey yapmadığını: unsurları, her birini kendi başına, hem görerek hem işiterek ayırt etmeye çalıştığını; söylenen ve yazılan sözlerde dizilişleri seni şaşırtmasın diye.
Theaitetos: Çok doğru söylüyorsun.
Sokrates: Lir hocasının yanında eksiksiz öğrenmiş olmak da her bir sesin hangi tele ait olduğunu takip edebilmekten başka bir şey miydi? Herkes bunların mousikē'nin unsurları diye anıldığını kabul eder.
ΣΩ. τί δʼ αὖ; τοὐναντίον λέγοντος ἆρʼ οὐ μᾶλλον ἂν ἀποδέξαιο ἐξ ὧν αὐτὸς σύνοισθα σαυτῷ ἐν τῇ τῶν γραμμάτων μαθήσει;
ΘΕΑΙ. τὸ ποῖον;
ΣΩ. ὡς οὐδὲν ἄλλο μανθάνων διετέλεσας ἢ τὰ στοιχεῖα ἔν τε τῇ ὄψει διαγιγνώσκειν πειρώμενος καὶ ἐν τῇ ἀκοῇ αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἕκαστον, ἵνα μὴ ἡ θέσις σε ταράττοι λεγομένων τε καὶ γραφομένων.
ΘΕΑΙ. ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩ. ἐν δὲ κιθαριστοῦ τελέως μεμαθηκέναι μῶν ἄλλο τι
206bTheaitetos: Başka bir şey değildi.
Sokrates: Demek kendi tecrübe ettiğimiz unsurlardan ve hecelerden başka şeyler hakkında da hüküm çıkarmak gerekirse, unsurların cinsinin hecelerden çok daha açık bir bilgi sunduğunu ve her bir öğrenim konusunu eksiksiz kavramak için çok daha belirleyici olduğunu söyleyeceğiz. Biri heceyi bilinebilir, unsuru ise tabiatça bilinemez sayıyorsa, isteyerek ya da istemeyerek şaka yaptığını düşüneceğiz.
Theaitetos: Kesinlikle.
ἦν ἢ τὸ τῷ φθόγγῳ ἑκάστῳ δύνασθαι ἐπακολουθεῖν, ποίας χορδῆς εἴη· ἃ δὴ στοιχεῖα πᾶς ἂν ὁμολογήσειε μουσικῆς λέγεσθαι;
ΘΕΑΙ. οὐδὲν ἄλλο.
ΣΩ. ὧν μὲν ἄρʼ αὐτοὶ ἔμπειροί ἐσμεν στοιχείων καὶ συλλαβῶν, εἰ δεῖ ἀπὸ τούτων τεκμαίρεσθαι καὶ εἰς τὰ ἄλλα, πολὺ τὸ τῶν στοιχείων γένος ἐναργεστέραν τε τὴν γνῶσιν ἔχειν φήσομεν καὶ κυριωτέραν τῆς συλλαβῆς πρὸς τὸ λαβεῖν τελέως ἕκαστον μάθημα, καὶ ἐάν τις φῇ συλλαβὴν μὲν γνωστόν, ἄγνωστον δὲ πεφυκέναι στοιχεῖον, ἑκόντα ἢ ἄκοντα παίζειν ἡγησόμεθʼ αὐτόν.
ΘΕΑΙ. κομιδῇ μὲν οὖν.
206cSokrates: Bana kalırsa bunun başka ispatları da bulunabilir. Ama bunlar yüzünden önümüzdeki asıl meseleyi görmeyi unutmayalım: Doğru kanaate logos eklenince en eksiksiz epistēmē'nin oluştuğu sözü ne anlama geliyor?
Theaitetos: Buna bakmak gerek.
Sokrates: Haydi öyleyse: Logos bize ne anlatmak istiyor? Bana öyle geliyor ki üç şeyden birini kastediyor.
Theaitetos: Hangi üç şeyden?
ΣΩ. ἀλλὰ δὴ τούτου μὲν ἔτι κἂν ἄλλαι φανεῖεν ἀποδείξεις, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ· τὸ δὲ προκείμενον μὴ ἐπιλαθώμεθα διʼ αὐτὰ ἰδεῖν, ὅτι δή ποτε καὶ λέγεται τὸ μετὰ δόξης ἀληθοῦς λόγον προσγενόμενον τὴν τελεωτάτην ἐπιστήμην γεγονέναι.
ΘΕΑΙ. οὐκοῦν χρὴ ὁρᾶν.
ΣΩ. φέρε δή, τί ποτε βούλεται τὸν λόγον ἡμῖν σημαίνειν; τριῶν γὰρ ἕν τί μοι δοκεῖ λέγειν.
ΘΕΑΙ. τίνων δή;
206dSokrates: Birincisi, insanın düşüncesini fiillerle ve isimlerle sesi aracılığıyla açığa vurması olsa gerek: kanaatini, aynaya ya da suya yansıtır gibi ağızdan akan söze yansıtması. Yoksa sence böyle bir şey logos değil mi?
Theaitetos: Bence logos. Bunu yapan kişi için "söz söylüyor" deriz zaten.
Sokrates: Peki, bunu da, yani her şey hakkında ne düşündüğünü göstermeyi, doğuştan dilsiz ya da sağır olmayan herkes, kimi daha çabuk kimi daha yavaş, yapabilir. Böylece doğru kanaat besleyenlerin hepsinin bunu logos'la birlikte taşıdığı görülecek ve epistēmē olmadan doğru kanaat artık hiçbir yerde bulunmayacak.
ΣΩ. τὸ μὲν πρῶτον εἴη ἂν τὸ τὴν αὑτοῦ διάνοιαν ἐμφανῆ ποιεῖν διὰ φωνῆς μετὰ ῥημάτων τε καὶ ὀνομάτων, ὥσπερ εἰς κάτοπτρον ἢ ὕδωρ τὴν δόξαν ἐκτυπούμενον εἰς τὴν διὰ τοῦ στόματος ῥοήν. ἢ οὐ δοκεῖ σοι τὸ τοιοῦτον λόγος εἶναι;
ΘΕΑΙ. ἔμοιγε. τὸν γοῦν αὐτὸ δρῶντα λέγειν φαμέν.
ΣΩ. οὐκοῦν αὖ τοῦτό γε πᾶς ποιεῖν δυνατὸς θᾶττον ἢ σχολαίτερον, τὸ ἐνδείξασθαι τί δοκεῖ περὶ ἑκάστου αὐτῷ, ὁ μὴ ἐνεὸς ἢ κωφὸς ἀπʼ ἀρχῆς· καὶ οὕτως ὅσοι τι ὀρθὸν
206eTheaitetos: Doğru.
Sokrates: Öyleyse epistēmē'nin şu an incelediğimiz şey olduğunu ileri süren kişinin hiçbir şey söylemediğine hemen hükmetmeyelim. Belki de o bunu kastetmiyordu; her bir şeyin ne olduğu sorulduğunda, soran kişiye unsurlar aracılığıyla cevap verebilmeyi kastediyordu.
δοξάζουσι, πάντες αὐτὸ μετὰ λόγου φανοῦνται ἔχοντες, καὶ οὐδαμοῦ ἔτι ὀρθὴ δόξα χωρὶς ἐπιστήμης γενήσεται.
ΘΕΑΙ. ἀληθῆ.
ΣΩ. μὴ τοίνυν ῥᾳδίως καταγιγνώσκωμεν τὸ μηδὲν εἰρηκέναι τὸν ἀποφηνάμενον ἐπιστήμην ὃ νῦν σκοποῦμεν. ἴσως γὰρ ὁ λέγων οὐ τοῦτο ἔλεγεν, ἀλλὰ τὸ ἐρωτηθέντα τί ἕκαστον δυνατὸν εἶναι τὴν ἀπόκρισιν διὰ τῶν στοιχείων
Theaitetos: Mesela ne demek istiyorsun, Sokrates?
Sokrates: Mesela Hesiodos'un araba hakkında söylediği gibi: "yüz parça tahtadır bir araba". Ben bunları sayamazdım, sanırım sen de sayamazsın; araba nedir diye sorulsa "tekerlekler, dingil, kasa, parmaklıklar, boyunduruk" diyebilsek buna razı olurduk.
Theaitetos: Elbette.