Kavram
Homoiōsis theōi (ὁμοίωσις θεῷ)
- Yunanca
- ὁμοίωσις θεῷ (homoiōsis theōi) · ὁμοιοῦσθαι θεῷ (homoiousthai theōi) · κατὰ τὸ δυνατόν (kata to dynaton)
- Latince
- similitudo Dei, assimilatio ad Deum; (Augustinus) imitatio Dei
- Almanca
- Angleichung an Gott, Verähnlichung mit Gott, Gottähnlichkeit
- Fransızca
- assimilation à Dieu, ressemblance à Dieu
- İngilizce
- likeness to god
- Türkçe
- tanrıya benzemek / tanrıya benzeme / tanrıya benzeşme
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde ὁμοιοῦσθαι "benzemek, benzer kılınmak" (resim ve modelleri için, Kratylos 432b–d homoiōma; Theaitetos 158e–159a hasta/sağlıklı Sokrates'in benzemezliği). "Tanrıya benzemek" düşüncesi Yunan dininde tehlikelidir: hybris ile sınırdaştır (Salmoneus, Niobe); Pindaros "tanrılara benzemeye çalışma" (Isth. V 14 μὴ μάτευε Ζεὺς γενέσθαι). Pythagorasçılıkta ise "tanrıyı izle" (ἕπου θεῷ) ilkesi ve psykhē'nin arınarak tanrısal olana dönüşü öğretisi vardır — Platon'un formülü bu geleneğe yaslanır (Phaidon 69c–d, 82b–c: filozof "tanrıların soyuna" gider). Platon 176a–c'de formülü üç kez bağlar: (1) kötülüğün zorunluluğu ve bu dünyaya bağlılığı → kaçış; (2) kaçış = benzeme; (3) benzeme = phronēsis'li adalet ve dindarlık, çünkü tanrı "hiçbir biçimde adaletsiz değil, olabildiğince adildir". Böylece Theaitetos'un filozof–hatip digression'ında (172c–177c) filozofun "boş vakti" ve "gökbilimle uğraşması" ahlaki bir telos'a bağlanır. Devlet 613a–b aynı formülü adil insanın tanrılar tarafından sevilmesiyle, Timaios 90c–d ise nous'un gök devinimlerini izleyerek "düzene benzemesi"yle (kozmolojik okuma) verir. Orta Platonculuk (Eudoros, Alkinoos Didask. 28) 176b'yi Platon felsefesinin telos'u ilan eder: "ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν" Stoacı "doğaya uygun yaşamak"ın Platoncu karşılığıdır. Plotinos Enn. I.2 (Aretē'ler üzerine) formülü arınma aretē'leriyle ve nous'a yükselişle birleştirir; oradan Hristiyan theōsis'e (Gregorios Nyssalı, Maksimos) geçer.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6.–5. yy | Pythagorasçılar | "tanrıyı izle" (ἕπου θεῷ); psykhē'nin arınarak tanrısala dönüşü | Iamblikhos VP 137; Phaidon 69c, 82b |
| MÖ 5. yy | Pindaros / geleneksel din | tanrıya benzemeye çalışmak = hybris; ölümlü ölçüsünü bilmeli | Isth. V 14; Pyth. III 59–62 |
| MÖ 4. yy | Platon | kaçış = gücün yettiğince tanrıya benzemek = phronēsis ile adil ve dindarca olmak; tanrı en adil olan | Theaitetos 176a–177a; Devlet 613a–b; Yasalar 716c–d; Timaios 90b–d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | theōria yaşamı "insanı aşan", tanrısal olana en yakın; "ölümsüz olanı elden geldiğince yaşamak" (ἀθανατίζειν) | EN X 7 1177b26–1178a2 |
| MÖ 1. yy – MS 2. yy | Orta Platonculuk (Eudoros, Alkinoos) | 176b Platon'un telos formülü; Stoacı "doğaya uygun yaşam"ın karşılığı | Stobaios II 49; Alkinoos Didask. 28 |
| MS 3. yy | Plotinos | arınma aretē'leriyle nous'a yükseliş; "tanrı olmak" değil "tanrıya benzemek" (I.2.6) | Enn. I.2 |
| MS 4.–7. yy | Kappadokyalılar, Maksimos | theōsis: lütufla tanrısallaşma; homoiōsis Tekvin 1:26 "benzeyiş" ile kaynaşır | Gregorios Nyss. De opif. hom. 16 |
Dönüşüm: Geleneksel dinde tanrıya benzemek yasak/tehlike (−); Pythagorasçılıkta ve Platon'da ahlaki-entelektüel ideal, ama "gücün yettiğince" sınırıyla (+, sınırlı); Orta Platonculukta felsefenin tanımlayıcı amacı (+); Plotinos ve Hristiyanlıkta sınır kalkar, benzeme "tanrısallaşma"ya (theōsis) dönüşür (+, sınırsız). Değer işareti bir kez tersine döner (yasak → ideal), sonra sınır kaydı düşer.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὁμοίωσις θεῷ (homoiōsis theōi) | ὁμοιόω "benzer kılmak", orta-edilgin ὁμοιοῦσθαι "benzemek, benzer hâle gelmek"; -σις eki süreç adı ("benzer hâle gelme"). ὅμοιος "benzer" kökü (→ Theaitetos 158e–159a homoion/anomoion, 185a–186a). Formül Theaitetos 176b'de: "φυγὴ δὲ ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν· ὁμοίωσις δὲ δίκαιον καὶ ὅσιον μετὰ φρονήσεως γενέσθαι". Paralel: Devlet X 613a–b (ὁμοιοῦσθαι θεῷ καθʼ ὅσον δυνατὸν ἀνθρώπῳ), Yasalar IV 716c–d ("tanrı her şeyin ölçüsüdür … tanrıya benzer olan ona sevgilidir"), Timaios 90b–d (nous'u besleyen, ölümsüz olana benzer — ἐξομοιῶσαι τῷ κατανοουμένῳ). Phaidros 248a, 252c–253c (âşığın kendi tanrısını taklit etmesi). |
| Latince | similitudo Dei / assimilatio ad Deum | Cicero'da doğrudan karşılık yok; Ambrosius ve Augustinus similitudo Dei (Tekvin 1:26 "imago et similitudo" ile kaynaşır); Boethius Cons. IV pr. 3 "beatos esse deos … participatione". Skolastikte assimilatio ad Deum (Thomas, ST I q.93). |
| Almanca / Fransızca | Angleichung an Gott / assimilation à Dieu | Schleiermacher "Verähnlichung mit Gott"; Alm. Angleichung (sürece vurgu) ile Gottähnlichkeit (duruma vurgu) ayrımı Türkçe "benzemek/benzerlik" ayrımına denk; Fr. assimilation (Diès) Türkçe "özümseme" çağrışımı verdiğinden alınmadı. |
| İngilizce | likeness to god |
Türkçe karşılığı
tanrıya benzemek / benzeme / benzeşme. tanrıya benzemek: fiilimsi; 176b'de phygē (kaçış) ile eşitlendiğinden bir eylem/yönelim olarak okunur; "gücün yettiğince" (kata to dynaton) kaydını doğal taşır — tercih budur. tanrıya benzeme: -me adı, sürecin adı olarak "homoiōsis"e en yakın; ama Türkçede olumsuzlukla ("benzeme!") karışır. tanrıya benzeşme: işteşlik eki karşılıklı benzemeyi ima eder — tanrı insana benzemez, yanıltıcı. tanrılaşma: theōsis/apotheōsis'tir, Platon'un formülü değil (Platon "benzemek" der, "olmak" demez). Tanrı büyük harf: 176c "θεὸς οὐδαμῇ οὐδαμῶς ἄδικος" özel bir tanrı değil "tanrı olan"ı anlatır; çeviride cümle başı dışında küçük harf, dipnotta transliterasyon homoiōsis theōi.
"Tanrılaşma" dersen Theaitetos 176b'yi Plotinos–Hristiyan theōsis üzerinden okumuş, "kata to dynaton" (gücün yettiğince) sınırını silmiş olursun — Platon'un metni insanla tanrı arasındaki mesafeyi korur (176a: kötülükler tanrılar arasına yerleşemez, ölümlü doğanın çevresinde dolanır). "Tanrıya benzeşme" dersen karşılıklılık ima edersin. "Tanrı gibi olmak" dersen "olmak"ı (einai) sokarsın; Yunanca genesthai "olmak/hâline gelmek" 176b'de dikaion kai hosion'un nesnesidir, "tanrı olmak"ın değil. "Tanrıya benzemek" dersen benzemenin içeriğini açık bırakırsın; Platon içeriği hemen verir: "phronēsis ile adil ve dindarca olmak" — yani benzeme ahlaki-entelektüeldir, kültik değildir (Yasalar 716d'de kurban ve duanın tanrıya benzeyen için "en güzel" olduğu ancak buna eklenir). Bir de "phronēsis ile" (meta phronēseōs) kaydı: adalet ve dindarlık phronēsis'siz benzeme sayılmaz (Phaidon 69a–b "phronēsis'siz aretē gölge resmidir" ile aynı çizgi); bunu "akıllıca" diye çevirmek phronēsis'i sıfatlaştırır, tercih transliterasyondur (phronesis).
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde ὁμοίωσις θεῷ = tanrıya benzemek, ilk geçişte parantezle homoiōsis theōi; κατὰ τὸ δυνατόν = "gücün yettiğince"; ὁμοιοῦσθαι = "benzemek", ἀνομοιοῦσθαι = "benzemez hâle gelmek" (177a). "Tanrılaşma" ve "benzeşme" kullanılmaz. Devlet 613a–b, Yasalar 716c–d ve Timaios 90b–d'ye gelince aynı karşılık korunacak; theōsis çıkarsa ayrı terim.
Atıf ve kaynak notu
Formül Theaitetos 176b'de Platon'undur, ama "Platon felsefesinin telos'u = homoiōsis theōi" tezi Orta Platoncu (Eudoros/Alkinoos) bir sistemleştirmedir; Platon'un diyaloglarında formül dört-beş yerde, farklı vurgularla geçer (Theaitetos: ahlaki; Timaios: kozmolojik-entelektüel; Yasalar: kültik-ahlaki) ve bir "sistem amacı" olarak sunulmaz. Theaitetos'ta formül bir digression içinde, Theodoros'a söylenir ve Sokrates hemen "yan işler" (177b) deyip konuyu kapatır — ana argümandaki ağırlığı yorumcuların verdiği kadar büyük değildir. Pythagorasçı "ἕπου θεῷ" kaynağı geç tanıklıklara (Iamblikhos) dayanır. Hristiyan theōsis ile eşitlemek anakronizmdir: Platon'da benzemenin öznesi insanın kendi çabası, ölçüsü "kata to dynaton"dur.
İlgili kavramlar
- imago Dei (Latince Hristiyan karşılığı: insanın Tanrı'nın suretinde yaratılması; Augustinus, De Genesi contra Manichaeos I 17)
- Theaitetos — filozof–hatip digression'ı (172c–177c): filozofun "boş vakti" (skholē) neye yarar? Adaletin ve mutluluğun kendisini incelemenin telos'u tanrıya benzemek midir? Kötülük neden yok edilemez (176a)?
- phronesis (benzemenin koşulu) · hosion (benzemenin içeriği: dindarca olmak — Euthyphron'da tanımlanamayan hosion burada tanrıya benzeme olarak içeriklendirilir) · arete (176c "gerçek aretē = tanrının adaletinin bilgisi") · psyche · katharsis (Phaidon'daki arınma çizgisi) · daimon (Timaios 90a: nous insandaki daimōn)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: homoiosis theoi, tanrıya benzemektir, benzetmeli
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.