Kavram
Katharsis (κάθαρσις)
- Yunanca
- κάθαρσις (katharsis); καθαρός (katharos); καθαίρειν (kathairein)
- Latince
- purgatio, purificatio, lustratio
- Almanca
- Katharsis, Reinigung, Läuterung
- Fransızca
- catharsis, purification
- İngilizce
- purification, catharsis
- Türkçe
- katharsis (çevrilmez); sıfat için arı / arınmış
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik ve dinsel dilde katharsis, kan dökmüş ya da ölüye dokunmuş kişinin yıkanma ve kurban yoluyla miasma'dan (kirlenmeden; bkz. Euthyphron 4c) kurtulmasıdır; gizem dinlerinde (Eleusis, Orpheusçuluk) inisiyasyon öncesi arınma töreni. Hippokrates tıbbında ise bedenin fazla sıvılardan boşaltılmasıdır. Platon Phaidon'da bu dinsel sözcüğü alır ve içeriğini değiştirir: arınma artık su ve kurbanla değil, psykhē'nin bedenden ayrılıp kendi başına düşünmeye alışmasıyla olur (67c–d). Felsefe, gerçek arınma töreni olarak sunulur; 69c–d'de "thyrsos taşıyanlar çok, Bakkhoslar az" sözüyle gizem dininin dili felsefeye aktarılır. Sofist 226d–231b'de katharsis mantıksal bir işlem olur: ruhtan yanlış kanıları ayıklayan çürütme (elenkhos) bir tür arınmadır. Aristoteles Poetika 1449b'de trajedinin acıma ve korku yoluyla "bu tür duyguların katharsis'ini" sağladığını söyler; bu cümlenin anlamı iki bin yıldır tartışmalıdır (tıbbi boşaltım mı, ahlaki arınma mı, entelektüel açıklık mı).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Fiziksel temizlik; kan ve kirden ritüel arınma | Homeros - İlyada 1.313 |
| MÖ 6.–5. yy | Orpheusçuluk, Pythagorasçılar | İnisiyasyon öncesi ruhun arınması; yaşam biçimi olarak arınma | Orpheusçu Altın Levhalar |
| MÖ 5. yy | Hippokrates külliyatı | Bedenin fazla sıvılardan boşaltılması (tıbbi) | Hippokrates - Aforizmalar |
| MÖ 4. yy | Platon | Psykhē'nin bedenden ayrılıp kendi başına toplanması; felsefe gerçek arınmadır (Phaidon); yanlış kanıların çürütmeyle ayıklanması (Sofist) | Platon - Phaidon 67c, Platon - Phaidon 69c, Platon - Sofist 230d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Trajedinin acıma ve korku yoluyla sağladığı katharsis; müziğin katharsis'i (Politika VIII) | Aristoteles - Poetika 1449b, Aristoteles - Politika 1341b |
| MS 3. yy | Plotinos | Arındırıcı erdemler (kathartikai aretai): ruhun bedenden dönüp Bir'e yükselişi | Plotinos - Enneadlar I.2 |
Dönüşüm: Dinsel ritüelden (Homeros, gizem dinleri) tıbbi işleme (Hippokrates), Platon'da epistemik-ontolojik yönteme (ruhun bedenden ayrılması), Aristoteles'te estetik-psikolojik etkiye, Plotinos'ta yeniden dinsel-mistik yükselişe. Değer işareti sabittir (arınma her katmanda iyidir) ama arınılan şey değişir: kirden → sıvılardan → bedenden ve duyumlardan → duygulardan → çokluktan.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | κάθαρσις (katharsis), fiil καθαίρειν (kathairein), sıfat καθαρός (katharos) | Kök kathar- "temiz, arı". Homeros'ta fiziksel temizlik ve dinsel arınma (kan lekesinden, miasma'dan kurtulma); Hippokrates külliyatında tıbbi boşaltım (kusturma, ishal). Phaidon 67c'de Sokrates terimi tanımlar: psykhē'yi bedenden olabildiğince ayırmak ve onu kendi başına toplanmaya alıştırmak. Aynı diyalogda 69c'de "arınmamış olarak Hades'e giden çamura yatar" biçiminde gizem dinleri diline göndermeyle geçer. |
| Latince | purgatio; purificatio; lustratio | Purgatio tıbbi ve hukuki (temize çıkma); lustratio kurban töreniyle arınma. Latince tek karşılık yoktur; Aristoteles'in Poetika'daki katharsis'i Rönesans yorumcularınca purgatio diye çevrilmiş, "boşaltım" okumasını pekiştirmiştir. |
| Almanca / Fransızca | Katharsis, Reinigung, Läuterung / catharsis, purification | Almanca Läuterung (Goethe, Schiller) ahlaki-estetik yükseltme anlamını taşır; Fransızca purgation Aristoteles çevirilerinde tıbbi okumayı sürdürür. Her iki dilde felsefe metinleri transliterasyonu yeğler. |
| İngilizce | purification, catharsis |
Türkçe karşılığı
katharsis (çevrilmez); sıfat için arı / arınmış. arınma: dinsel-ahlaki katmanı iyi taşır ama Phaidon'un "ayırma" (khōrizein) tanımını ve tıbbi "boşaltım" anlamını yitirir. temizlenme: fazla fiziksel, gündelik. arıtma: nesneye yönelik, öznenin kendi kendine yaptığı iş anlaşılmaz. katharsis: Türkçede Aristoteles yoluyla yerleşmiş; Phaidon'daki tanımı (ayırma + toplanma) hiçbir Türkçe sözcük tek başına vermediği için transliterasyon. Sıfat katharos ve ortaç kekatharmenos için "arı / arınmış" kullandım; isim ile sıfat arasındaki bağ kavram notundan izlenir.
"Arınma" dersen Phaidon'u Orpheusçu-Pythagorasçı bir dinsel metin olarak okumuş olursun: ruh günahtan, kirden temizlenir. "Ayrılma" dersen 67c'deki tanımı öne çıkarır, dinsel katmanı silersin: katharsis yalnızca epistemik bir yöntemdir, bedenin duyumlarından bağımsız düşünmedir. "Boşaltım" dersen Aristoteles'in Poetika'sını (1449b) ve tıbbi Hippokrates geleneğini geriye yansıtırsın. Transliterasyon, Platon'un tam da bu üç katmanı (dinsel arınma, epistemik ayrılma, tıbbi temizlenme) bilerek üst üste bindirdiğini açık bırakır: 67c'de dinsel sözcük felsefi yöntemin adı olur.
Atıf ve kaynak notu
Phaidon'daki katharsis Platon'a aittir ama Platon'un kendi buluşu değildir; Orpheusçu-Pythagorasçı gelenekten alınıp dönüştürülmüştür — Sokrates 61d–e'de bu öğretileri Philolaos'a ve "kulaktan duyduklarına" bağlar. Tehlike ters yöndedir: Aristoteles'in Poetika'sındaki estetik katharsis tartışması (Lessing, Bernays) Platon'a geri okunursa Phaidon'daki terim bir "duygu boşaltımı" sanılır. Phaidon'da duygu boşaltımı yoktur; tersine, ruhun hazdan ve acıdan uzaklaşması vardır. Ayrıca "Sokrates'in kendisi bir arınma öğretisi savundu" demek Phaidon'un Platoncu katmanını tarihsel Sokrates'e mal etmektir.
İlgili kavramlar
- purgatio (Latince karşılık; Porphyrios ve Augustinus)
- Ruh-Beden Ayrımı Problemi
- Felsefe ve Gizem Dinleri İlişkisi Problemi
- Trajik Katharsis Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: katharsis, arınma, arınmak, arındırma, katharmoi, arındırmanın
Metinlerde işaretlendiği yerler
18 yer · 14 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Diğer Presokratikler, Epimenides3B10
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B15
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Platon, Phaidon67c
- Platon, Kratylos405a
- Platon, Sofist226e
- Platon, Devlet364e 567c
- Platon, Timaios89a
- Platon, Kanunlar628d 735b 815c 845e
- Platon, Epinomis989c
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerB.54
- Nietzsche, Tragedyanın DoğuşuGT-22.2
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Alten-5
- Nietzsche, Ecce HomoEH-GT-3