Kavram
Elenkhos (ἔλεγχος)
- Yunanca
- ἔλεγχος (elenkhos)
- Latince
- refutatio, redargutio, probatio
- Almanca
- Widerlegung, Prüfung, Elenchos
- Fransızca
- réfutation, examen, elenchos
- İngilizce
- refutation, elenchus
- Türkçe
- elenkhos (çevrilmez); fiil elenkhein → çürütmek / hesaba çekmek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta elenkhos utançtır: sınavdan başarısız çıkanın rezilliği. Klasik Atina'da hukuki-retorik bir terim olur: bir iddiayı tanık ya da delille sınamak, yalanı ortaya çıkarmak. Sokrates bu hukuki işlemi felsefeye taşır: muhatabın bir tanım ya da sav ileri sürmesi, kendi kabul ettiği öncüllerden bu savla çelişen bir sonucun türetilmesi ve muhatabın bilgisizliğinin (kendisine) gösterilmesi. Savunma 39c'de Sokrates elenkhos'u yaşamın hesabını vermek olarak tanımlar; 38a'daki "sorgulanmamış (anexetastos) yaşam yaşanmaya değmez" sözü bu anlamın tamamlayıcısıdır. Aristoteles Sofistik Çürütmeler'de terimi mantığa yerleştirir: elenkhos, verilen sonucun çelişiğini sonuç veren tasımdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Utanç, rezillik; sınavdan başarısız çıkma | Homeros - İlyada II.235 |
| MÖ 5. yy | Parmenides | "Çok tartışmalı elenkhos" — savın akılla sınanması | Parmenides - DK 28B7 |
| MÖ 5. yy | Atina hitabeti | Hukuki sınama: tanığı ve iddiayı delille denetleme | Antiphon - Tetralogiler |
| MÖ 4. yy | Sokrates/Platon | Muhatabın kendi kabullerinden çelişki türetme; yaşamın hesabını sorma; bilgisizliğin farkına vardırma | Platon - Sokrates'in Savunması 39c, Platon - Sokrates'in Savunması 29e, Platon - Gorgias 471e |
| MÖ 4. yy | Platon (geç) | Sofist 230b–d: elenkhos, ruhu yanlış kanılardan arındıran "en büyük katharsis" | Platon - Sofist 230b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Mantıksal çürütme: sonucun çelişiğini veren tasım; sofistik çürütmelerin sınıflandırılması | Aristoteles - Sofistik Çürütmeler 1 |
| 20. yy | Vlastos | "Sokratik elenkhos problemi": çürütme, savın yanlışlığını nasıl kanıtlar? | Vlastos - Socratic Studies |
Dönüşüm: Utançtan (Homeros) hukuki sınamaya, Sokrates'te hem mantıksal hem varoluşsal bir yaşam sınavına, geç Platon'da ruhsal arınmaya, Aristoteles'te salt mantıksal işleme. Modern "Sokratik elenkhos" tartışması, Aristotelesçi mantıksal anlamı Sokrates'e geri götürüp "çürütme neden hakikati gösterir?" sorusunu doğurur — oysa Savunma'daki kullanım bu soruyu sormaz; elenkhos orada bilgisizliğin ve kötü yaşamın açığa çıkarılmasıdır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἔλεγχος (elenkhos); fiil ἐλέγχειν | Homeros'ta elenkhos "utanç, rezillik"tir (İlyada 2.235 "ey utançlar!"); klasik dönemde "sınama, hesap sorma, çürütme" anlamına geçer — mahkemede tanığın sorgulanması, iddianın sınanması. Savunma 39c'de Sokrates, Atinalıların onu öldürerek "yaşamlarının elenkhos'unu vermekten" (διδόναι ἔλεγχον τοῦ βίου) kurtulacaklarını sandığını söyler: burada terim yalnızca mantıksal çürütme değil, bir yaşamın hesabının sorulmasıdır. Fiil hâli Savunma 23a'da "çürütmek" olarak karara bağlanmıştı; 29e'de exetasō kai elenxō ikilisi "sınayacak ve çürütmeye çalışacağım". |
| Latince | refutatio; redargutio | Cicero ve Boethius'un karşılıkları terimi mantıksal çürütmeye daraltır; Homerosçu "utanç" katmanı ve Sokratik "hesap sorma" anlamı kaybolur. |
| Almanca / Fransızca | Widerlegung, Elenchos / réfutation, elenchos | Felsefe literatürü (Vlastos'tan beri) "the Socratic elenchus" transliterasyonunu terim olarak yerleştirmiştir; Almanca ve Fransızca da bunu izler. |
| İngilizce | refutation, elenchus |
Türkçe karşılığı
elenkhos (çevrilmez); fiil elenkhein → çürütmek / hesaba çekmek. çürütme: mantıksal anlamı karşılar, fiil için (23a) bu kullanılıyor; ama 39c'deki "yaşamın çürütülmesi" Türkçede anlamsız. sınama / sorgulama: exetasis için ayrıldı (22e); iki terimin 29e'deki yan yana kullanımı korunmalı. hesap sorma / hesaba çekme: 39c'nin bağlamına en yakını, ama argümantatif yapıyı gizler. Bu yüzden isim hâlini elenkhos olarak bırakıp ilk geçtiği 39c'de "yaşamınızın hesabını vermek (elenkhos)" diye açımladım; fiil için bağlama göre "çürütmek" (mantıksal) ya da "hesaba çekmek" (kişisel) kullanıyorum.
"Çürütme" dersen Sokratik yöntemi salt mantıksal bir işleme (öncüllerden çelişki türetme) indirgersin; oysa 39c'de çürütülen bir önerme değil bir yaşamdır. "Hesap sorma" dersen yöntemin argümantatif omurgasını (muhatabın kendi kabullerinden çelişki çıkarma) görünmez kılarsın. "Sınama" dersen exetasis ile birleştirir, Sokrates'in 29e'de iki ayrı fiil kullanmasını anlamsızlaştırırsın. Transliterasyon, elenkhos'un hem mantıksal hem varoluşsal bir işlem olduğunu — muhatabın hem savını hem yaşamını sınadığını — açık bırakır.
Atıf ve kaynak notu
"Sokratik yöntem = elenkhos" formülü büyük ölçüde 20. yüzyıl (Robinson, Vlastos) yorumudur; Platon'un erken diyaloglarında Sokrates yöntemine bu adı sistemli olarak vermez, exetazein, dialegesthai, skopein fiillerini de kullanır. Savunma'da isim yalnızca 39c'de geçer. Elenkhos'u tanımlanmış bir mantıksal prosedür olarak Sokrates'e mal etmek, Aristoteles'in ve modern yorumcuların terimini geriye yansıtmaktır; öte yandan hukuki "hesap sorma" anlamı Sokrates'in kendi kullanımına daha yakındır.
İlgili kavramlar
- refutatio (Latince karşılık; Quintilianus)
- Sokratik Elenkhos Problemi
- Sokratik Bilgisizlik Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: çürütmeye, elenkhos, sınamayı, kanıta, hesabını, elenktikos
Metinlerde işaretlendiği yerler
22 yer · 16 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Parmenides, Fragmanlar28B7
- Gorgias, Fragmanlar82B11a
- Platon, Sokrates'in Savunması39c
- Platon, Theaitetos200a
- Platon, Sofist216b 230d 259d
- Platon, Kharmides162c
- Platon, Lysis211b
- Platon, Euthydemos293e
- Platon, Protagoras331c 344b
- Platon, Gorgias457e 471e
- Platon, Devlet534b
- Platon, Kanunlar702b 890e 946c
- Platon, Epinomis991c
- Platon, Mektuplar314d
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler1
- Aristoteles, Metafizik1006a