Kavram
Refutatio
- Yunanca
- λύσις (lysis); ἔλεγχος (elenkhos); ἀντίρρησις (antirrhēsis)
- Latince
- refutatio; reprehensio; confutatio
- Almanca
- Widerlegung
- Fransızca
- réfutation
- İngilizce
- refutation
- Türkçe
- çürütme
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "geri itmek". Retorikte konuşmanın ispatla eş değerli kısmıdır; delillerin yeri doğrulamadakilerle aynıdır (5.13.1). Savunma suçlamadan daha zordur, tıpkı yarayı iyileştirmenin yara açmaktan zor olması gibi (5.13.3). Davaya özgü suçlamalar ya inkâr edilir, ya savunulur, ya da aktarılır (5.13.4). Kalabalık olduğu için güçlü olan deliller tek tek dağıtılır: büyük bir yığınla güçlenmiş alev, beslendiği şeyler dağıtılınca söner (5.13.12–13). Çürütme, entimemin iddiasını, ikinci önermesini ya da sonucunu yıkarak da yapılır (5.14.20–23).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | lysis: karşı tarafın entimemini karşı kıyasla ya da itirazla çözme | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | reprehensio: konuşmanın karşı tarafın doğrulamasını zayıflatan kısmı | Cicero, De inventione |
| MS 90'lar | Quintilianus | refutatio: savunmanın bütünü ve konuşmanın dördüncü kısmı; contradictio; entimemin kısımlarına karşı çıkış | Quintilianus, Institutio oratoria V |
Dönüşüm: Sokratesçi diyalogda hakikati arayan sınamadan (elenkhos), mahkemede karşı tarafın kanıtlarını dağıtan bir savunma tekniğine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | λύσις; ἔλεγχος | Aristoteles'te karşı tarafın entimemini çözme (lysis, Rhet. II 25). Sokratesçi elenkhos "sınayarak çürütme" ile akrabadır ama ondan farklı olarak mahkemede karşı tarafın kanıtlarını yıkmayı anlatır. Bkz. elenkhos. |
| Latince | refutatio; Cicero'da reprehensio; confutatio | refutare "geri itmek, püskürtmek". Quintilianus kelimenin iki anlamını ayırır: savunucunun bütün kısmı çürütmeye dayanır; ayrıca konuşmanın dördüncü kısmı olarak karşı tarafın söylediklerinin çözülmesi (5.13.1). Yanında contradictio "itiraz" (karşı tarafın ileri sürebileceği şeyin önceden dile getirilmesi) kullanılır (5.13.36–50). |
| Almanca / Fransızca | Widerlegung / réfutation | |
| İngilizce | refutation |
Türkçe karşılığı
çürütme. reddiye: bir yazı türünün adı olarak yerleşmiş. cerh: hukuk dilinde "tanığı cerh etmek" için yaşar ama dar. yalanlama: yalnız inkârı anlatır; Quintilianus'ta çürütme inkârın yanında savunmayı, aktarmayı, küçümsemeyi de kapsar. çürütme hem delilin çözülmesini hem de bütün savunma işini anlatabildiği için seçildi.
"Çürütme" mantıkta bir önermenin yanlışlığını göstermek anlamına gelir; Quintilianus'ta ise çürütme bir mantık işleminden çok bir savunma sanatıdır: savunucu "inkâr eder, savunur, aktarır, mazeret gösterir, af diler, yumuşatır, küçültür, dikkati başka yöne çevirir, küçümser, alay eder" (5.13.2).
Atıf ve kaynak notu
Konuşmanın kısımları arasında çürütmenin ayrı bir kısım sayılması Helenistik okul retoriğine aittir; Quintilianus onu "asıl anlamıyla" dördüncü kısım sayar (5.13.1), ama savunucu için bütün konuşmanın çürütme olduğunu da vurgular.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Çürütme, çürütme, çürütülmesine, çürütülmesi
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.