Kavram
Stoikheion (στοιχεῖον)
- Yunanca
- στοιχεῖον (stoikheion)
- Latince
- elementum
- Almanca
- Element
- Fransızca
- élément
- İngilizce
- element
- Türkçe
- öge / element
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada stoikheion, alfabenin bir harfidir — bir dizideki/sırada bir birim (bazı kullanımlarda güneş saatinin gölge çubuğu, gnomon, anlamına da gelir). Felsefede bu "en küçük, ayrıştırılamaz birim" fikri fiziğe (madde elementleri), matematiğe (Öklid'in ispatının temel önermeleri) ve dilbilgisine (ses/harf birimleri) aynı mantıkla taşınır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Empedokles | Dört "kök" (rhizōmata: ateş, hava, su, toprak) — kendisi "stoikheion" terimini kullanmaz, "rhizōmata" (kökler) der. | Empedokles - DK 31B6 |
| MÖ 4. yy | Platon | Timaios'ta dört cismi geometrik katılarla özdeşleştirirken "stoikheion" terimini kullanmaya başlar. | Platon - Timaios 48b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Dört elemente göksel cisimler için beşinci bir element (aithēr, "beşinci öz") ekler; sistematik element teorisi. | Aristoteles - Gökyüzü Üzerine I |
| MÖ 3. yy | Öklid | Stoikheia (Elementler) — geometrik ispatların temel/ayrıştırılamaz önermeleri; terim matematiğe taşınır. | Öklid - Elementler |
Dönüşüm: Terim, somut bir "alfabe harfi"nden, Empedokles'in kullanmadığı ama sonradan ona atfedilen bir fizik terimine, oradan Aristoteles'in sistematik kozmolojisine, son olarak Öklid'de tamamen soyut bir matematiksel kategoriye genişler — aynı "en küçük ayrıştırılamaz birim" mantığı üç farklı alana (fizik, dilbilgisi, matematik) uygulanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | στοιχεῖον (stoikheion) | stoichos (dizi, sıra) kökünden — asıl anlamı "alfabede bir harf, bir dizideki birim". Empedokles'in kendisi bu terimi kullanmaz (bkz. Atıf ve kaynak notu). |
| Latince | elementum | Kökeni tartışmalı — belki Latin alfabesindeki L-M-N harflerinin okunuşundan; Yunanca stoikheion ile paralel bir "harf → temel öge" anlam kaymasını yaşamış olabilir. |
| Almanca / Fransızca | Element / élément | Her iki dilde de kelime hem kimyasal hem felsefi bağlamda kullanılır — Türkçedeki "öge/element" ayrımının aksine, tek kelime iki alanı da kapsar. |
| İngilizce | element |
Türkçe karşılığı
öge / element. öge: Türkçe felsefe literatüründe yerleşik, "en küçük ayrıştırılamaz bileşen" vurgusu güçlü. element: modern bilimsel bağlamda (kimya) daha doğal duran alıntı kelime. Tarihsel-felsefi bağlamda **"öge"**yi tercih ediyorum.
"Element" dersen modern kimyanın (periyodik tablo) çağrışımını da beraberinde taşırsın; oysa Aristoteles'in dört elementi (ateş, hava, su, toprak) modern anlamda kimyasal element değildir, nitelik çiftlerinin (sıcak/soğuk, yaş/kuru) somutlaşmış hâlleridir.
Atıf ve kaynak notu
Empedokles'in kendisi kesinlikle "stoikheion" kelimesini kullanmamıştır — o "rhizōmata" (kökler) demiştir. "Dört element" ifadesi, tıpkı Anaksimandros'un "apeiron"u ve Presokratiklerin "arkhe"leri gibi, sonraki (Platoncu-Aristotelesçi) bir kavramsallaştırmanın geriye doğru Empedokles'e yansıtılmasıdır. Bu, peripatetic notuyla doğrudan bağlantılı, tekrar eden bir doksografi sorunudur.
İlgili kavramlar
- Arke Problemi
- Doksografi Problemi
- Latince karşılığı → elementum (Seneca, Naturales quaestiones)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: stoikheia, unsur, stoikheion, unsurları, harfleri, unsurun
Metinlerde işaretlendiği yerler
23 yer · 19 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Thales, Fragmanlar11B3
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a 58B22
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B6
- Diğer Presokratikler, Nausiphanes75B2
- Platon, Kratylos393d 422a 434a
- Platon, Theaitetos201d
- Platon, Sofist252b
- Platon, Devlet Adamı278c
- Platon, Philebos18b
- Platon, Devlet402a
- Platon, Timaios48b
- Platon, Kanunlar790c
- Aristoteles, Fizikgiriş_2
- Aristoteles, Gök Üzerine276a_2
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Meteorologika4.1
- Aristoteles, Ruh Üzerines164
- Aristoteles, Duyum ve Duyulurlar Üzerine2.1
- Aristoteles, Metafizik983b 1014a25