İçeriğe geç

Kavram

Stoikheion (στοιχεῖον)

Yunanca
στοιχεῖον (stoikheion)
Latince
elementum
Almanca
Element
Fransızca
élément
İngilizce
element
Türkçe
öge / element

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada stoikheion, alfabenin bir harfidir — bir dizideki/sırada bir birim (bazı kullanımlarda güneş saatinin gölge çubuğu, gnomon, anlamına da gelir). Felsefede bu "en küçük, ayrıştırılamaz birim" fikri fiziğe (madde elementleri), matematiğe (Öklid'in ispatının temel önermeleri) ve dilbilgisine (ses/harf birimleri) aynı mantıkla taşınır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Empedokles Dört "kök" (rhizōmata: ateş, hava, su, toprak) — kendisi "stoikheion" terimini kullanmaz, "rhizōmata" (kökler) der. Empedokles - DK 31B6
MÖ 4. yy Platon Timaios'ta dört cismi geometrik katılarla özdeşleştirirken "stoikheion" terimini kullanmaya başlar. Platon - Timaios 48b
MÖ 4. yy Aristoteles Dört elemente göksel cisimler için beşinci bir element (aithēr, "beşinci öz") ekler; sistematik element teorisi. Aristoteles - Gökyüzü Üzerine I
MÖ 3. yy Öklid Stoikheia (Elementler) — geometrik ispatların temel/ayrıştırılamaz önermeleri; terim matematiğe taşınır. Öklid - Elementler

Dönüşüm: Terim, somut bir "alfabe harfi"nden, Empedokles'in kullanmadığı ama sonradan ona atfedilen bir fizik terimine, oradan Aristoteles'in sistematik kozmolojisine, son olarak Öklid'de tamamen soyut bir matematiksel kategoriye genişler — aynı "en küçük ayrıştırılamaz birim" mantığı üç farklı alana (fizik, dilbilgisi, matematik) uygulanır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca στοιχεῖον (stoikheion) stoichos (dizi, sıra) kökünden — asıl anlamı "alfabede bir harf, bir dizideki birim". Empedokles'in kendisi bu terimi kullanmaz (bkz. Atıf ve kaynak notu).
Latince elementum Kökeni tartışmalı — belki Latin alfabesindeki L-M-N harflerinin okunuşundan; Yunanca stoikheion ile paralel bir "harf → temel öge" anlam kaymasını yaşamış olabilir.
Almanca / Fransızca Element / élément Her iki dilde de kelime hem kimyasal hem felsefi bağlamda kullanılır — Türkçedeki "öge/element" ayrımının aksine, tek kelime iki alanı da kapsar.
İngilizce element

Türkçe karşılığı

öge / element. öge: Türkçe felsefe literatüründe yerleşik, "en küçük ayrıştırılamaz bileşen" vurgusu güçlü. element: modern bilimsel bağlamda (kimya) daha doğal duran alıntı kelime. Tarihsel-felsefi bağlamda **"öge"**yi tercih ediyorum.

"Element" dersen modern kimyanın (periyodik tablo) çağrışımını da beraberinde taşırsın; oysa Aristoteles'in dört elementi (ateş, hava, su, toprak) modern anlamda kimyasal element değildir, nitelik çiftlerinin (sıcak/soğuk, yaş/kuru) somutlaşmış hâlleridir.

Atıf ve kaynak notu

Empedokles'in kendisi kesinlikle "stoikheion" kelimesini kullanmamıştır — o "rhizōmata" (kökler) demiştir. "Dört element" ifadesi, tıpkı Anaksimandros'un "apeiron"u ve Presokratiklerin "arkhe"leri gibi, sonraki (Platoncu-Aristotelesçi) bir kavramsallaştırmanın geriye doğru Empedokles'e yansıtılmasıdır. Bu, peripatetic notuyla doğrudan bağlantılı, tekrar eden bir doksografi sorunudur.

İlgili kavramlar

  • Arke Problemi
  • Doksografi Problemi
  • Latince karşılığı → elementum (Seneca, Naturales quaestiones)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: stoikheia, unsur, stoikheion, unsurları, harfleri, unsurun

Metinlerde işaretlendiği yerler

23 yer · 19 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.