İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Duyum ve Duyulurlar Üzerine

Περὶ αἰσθήσεως καὶ αἰσθητῶν

1.11. Bölüm

Duyum ve Duyulurlar Üzerine

Psykhē'nin kendisi ve onun her bir parçasının yetileri hakkında gereken belirlemeler yapıldığına göre, sırada hayvanlar ve hayat sahibi bütün varlıklar hakkında incelemeye girişmek var: onların kendilerine özgü ve ortak etkinlikleri nelerdir? Psykhē hakkında söylenenler temel kabul edilsin; şimdi geri kalanları konuşalım, önce de ilk gelenleri.

1.1

ἘΠΕΙ δὲ περὶ ψυχῆς καθ’ αὑτὴν διώρισται καὶ περὶ τῶν δυνάμεων ἑκάστης κατὰ μόριον αὐτῆς, ἐχόμενον ἐστι ποιήσασθαι τὴν ἐπίσκεψιν περὶ τῶν ζῴων καὶ τῶν ζωὴν ἐχόντων ἁπάντων, τίνες εἰσὶν ἴδιαι καὶ τίνες κοιναὶ πράξεις αὐτῶν. Τὰ μὲν οὖν εἰρημένα περὶ ψυχῆς ὑποκείσθω, περὶ δὲ τῶν λοιπῶν λέγωμεν, καὶ πρῶτον περὶ τῶν πρώτων.

1.2Hayvanların gerek ortak gerek kendilerine özgü en önemli nitelikleri, psykhē ile bedenin ortak nitelikleri olarak görünüyor: his, bellek, thymos, arzu ve genel olarak istek; bunlara ek olarak da haz ve acı. Bunlar hemen hemen bütün hayvanlarda bulunur.

1.2

Φαίνεται δὲ τὰ μέγιστα, καὶ τὰ κοινὰ καὶ τὰ ἴδια τῶν ζῴων, κοινὰ τῆς ψυχῆς ὄντα καὶ τοῦ σώματος, οἷον αἴσθησις καὶ μνήμη καὶ θυμὸς καὶ ἐπιθυμία καὶ ὅλως ὄρεξις, καὶ πρὸς τούτοις ἡδονή τε καὶ λύπη· καὶ γὰρ ταῦτα σχεδὸν ὑπάρχει πᾶσι τοῖς ζῴοις.

1.3Bunlardan başka, bazı nitelikler hayattan pay alan her şeyde ortaktır, bazıları ise yalnız bazı hayvanlarda bulunur. Bunların en önemlileri dört çifttir: uyanıklık ve uyku, gençlik ve yaşlılık, soluk alma ve soluk verme, hayat ve ölüm. Bunların her birinin ne olduğunu ve hangi sebeplerle meydana geldiğini incelemeliyiz.

1.3

Πρὸς δὲ τούτοις τὰ μὲν πάντων ἐστὶ τῶν μετεχόντων ζωῆς κοινά, τὰ δὲ τῶν ζῴων ἐνίοις. Τυγχάνουσι δὲ τούτων τὰ μέγιστα τέτταρες οὖσαι συζυγίαι τὸν ἀριθμόν, οἷον ἐγρήγορσις καὶ ὕπνος, καὶ νεότης καὶ γῆρας, καὶ ἀναπνοὴ καὶ ἐκπνοή, καὶ ζωὴ καὶ θάνατος· περὶ ὧν θεωρητέον, τί τε ἕκαστον αὐτῶν, καὶ διὰ τίνας αἰτίας συμβαίνει.

1.4Sağlığın ve hastalığın ilk ilkelerini görmek de tabiat bilginine düşer; çünkü hayattan yoksun olanlarda ne sağlık ne hastalık meydana gelebilir. Bu yüzden tabiat araştırmacılarının çoğu ile hekimlerden tekhnē'lerini daha felsefi biçimde sürdürenler aşağı yukarı aynı yerde buluşur: birinciler sonunda hekimliğe varır, ikinciler ise hekimliğe tabiat hakkındaki bilgilerden başlar.

1.4

Φυσικοῦ δὲ καὶ περὶ ὑγιείας καὶ νόσου τὰς πρώτας ἰδεῖν ἀρχάς· οὔτε γὰρ ὑγίειαν οὔτε νόσον οἷόν τε γίνεσθαι τοῖς ἐστερημένοις ζωῆς. Διὸ σχεδὸν τῶν τε περὶ φύσεως οἱ πλεῖστοι καὶ τῶν ἰατρῶν οἱ φιλοσοφωτέρως τὴν τέχνην μετιόντες, οἱ μὲν τελευτῶσιν εἰς τὰ περὶ ἰατρικῆς, οἱ δ’ ἐκ τῶν περὶ φύσεως ἄρχονται περὶ τῆς ἰατρικῆς.

1.5Sayılan şeylerin psykhē ile bedenin ortak nitelikleri olduğu açıktır. Çünkü hepsi ya hisle birlikte ya da his aracılığıyla meydana gelir: bazıları hissin hâlleri, bazıları melekeleri, bazıları onu koruyup sürdüren, bazıları da onu mahveden ve yok eden şeylerdir. Hissin psykhē'de beden aracılığıyla meydana geldiği ise hem akıl yürütmeyle hem de akıl yürütmeye gerek kalmadan açıktır.

1.5

Ὅτι δὲ τὰ λεχθέντα κοινὰ τῆς τε ψυχῆς ἐστὶ καὶ τοῦ σώματος, οὐκ ἄδηλον. Πάντα γὰρ τὰ μὲν μετ’ αἰσθήσεως συμβαίνει, τὰ δὲ δι’ αἰσθήσεως· ἔνια δὲ τὰ μὲν πάθη ταύτης ὄντα τυγχάνει, τὰ δ’ ἕξεις, τὰ δὲ φυλακαὶ καὶ σωτηρίαι, τὰ δὲ φθοραὶ καὶ στερήσεις. Ἡ δ’ αἴσθησις ὅτι διὰ σώματος γίνεται τῇ ψυχῇ, δῆλον καὶ διὰ τοῦ λόγου καὶ τοῦ λόγου χωρίς.

1.6His ve hissetme hakkında, ne olduğu ve bu hâlin hayvanlarda neden meydana geldiği konusunda daha önce psykhē üzerine yazdıklarımızda konuştuk. Her hayvanda, hayvan olması bakımından, hissin bulunması zorunludur; çünkü hayvan olanı hayvan olmayandan bununla ayırırız.

1.6

Ἀλλὰ περὶ μὲν αἰσθήσεως καὶ τοῦ αἰσθάνεσθαι, τί ἐστι καὶ διὰ τί συμβαίνει τοῖς ζῴοις τοῦτο τὸ πάθος, εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς. Τοῖς δὲ ζῴοις, ᾗ μὲν ζῷον ἕκαστον, ἀνάγκη ὑπάρχειν αἴσθησιν· τούτῳ γὰρ τὸ ζῷον εἶναι καὶ μὴ ζῷον διορίζομεν.

1.7Tek tek hislere gelince, dokunma ve tatma bütün hayvanlarda zorunlu olarak bulunur: dokunma psykhē üzerine yazdıklarımızda söylenen sebepten, tatma ise besin yüzünden. Çünkü besin konusunda hoşa gideni ve acı vereni ayırt eden tatmadır; böylece hayvan birinden kaçar, ötekinin peşine düşer. Genel olarak tat, beslenme yetisinin bir hâlidir.

1.7

Ἰδίᾳ δ’ ἤδη καθ’ ἕκαστον ἡ μὲν ἁφὴ καὶ γεῦσις ἀκολουθεῖ πᾶσιν ἐξ ἀνάγκης, ἡ μὲν ἁφὴ διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς, ἡ δὲ γεῦσις διὰ τὴν τροφήν· τὸ γὰρ ἡδὺ διακρίνει καὶ τὸ λυπηρὸν αὕτη περὶ τὴν τροφήν, ὥστε τὸ μὲν φεύγειν τὸ δὲ διώκειν, καὶ ὅλως ὁ χυμός ἐστι τοῦ θρεπτικοῦ μορίου πάθος.

1.8Dış ortam aracılığıyla işleyen hisler, yani koku alma, işitme ve görme ise hayvanların yer değiştirebilenlerinde bulunur. Bunlara sahip olanların hepsinde yaşamlarını sürdürmeleri için vardır: besini önceden hissedip peşine düşsünler, kötü ve mahvedici şeylerden de kaçsınlar diye. Phronēsis sahibi olanlarda ise iyi yaşamak için vardır; çünkü pek çok fark haber verirler ve bu farklardan hem düşünülebilir şeylere hem yapılabilecek şeylere dair phronēsis doğar.

1.8

Αἱ δὲ διὰ τῶν ἔξωθεν αἰσθήσεις τοῖς πορευτικοῖς αὐτῶν, οἷον ὄσφρησις καὶ ἀκοὴ καὶ ὄψις, πᾶσι μὲν τοῖς ἔχουσι σωτηρίας ἕνεκεν ὑπάρχουσιν, ὅπως διώκωσί τε προαισθανόμενα τὴν τροφὴν καὶ τὰ φαῦλα καὶ τὰ φθαρτικὰ φεύγωσι, τοῖς δὲ καὶ φρονήσεως τυγχάνουσι τοῦ εὖ ἕνεκα· πολλὰς γὰρ εἰσαγγέλλουσι διαφοράς, ἐξ ὧν ἥ τε τῶν νοητῶν ἐγγίνεται φρόνησις καὶ ἡ τῶν πρακτῶν.

1.9Bunlardan görme, zorunlu ihtiyaçlar bakımından ve kendi başına daha üstündür; işitme ise nous bakımından ve araz olarak.

1.9

Αὐτῶν δὲ τούτων πρὸς μὲν τὰ ἀναγκαῖα κρείττων ἡ ὄψις καὶ καθ’ αὑτήν, πρὸς δὲ νοῦν καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ἡ ἀκοή.

1.10Görme yetisi pek çok ve her türden fark haber verir, çünkü bütün cisimler renkten pay alır; dolayısıyla ortak hissedilenler de en çok onun aracılığıyla hissedilir (ortak hissedilenler derken şekli, büyüklüğü, hareketi ve sayıyı kastediyorum). İşitme ise yalnız sesin farklarını, az sayıda hayvanda da canlı sesinin farklarını haber verir.

1.10

Διαφορὰς μὲν γὰρ πολλὰς εἰσαγγέλλει καὶ παντοδαπὰς ἡ τῆς ὄψεως δύναμις διὰ τὸ πάντα τὰ σώματα μετέχειν χρώματος, ὥστε καὶ τὰ κοινὰ διὰ ταύτης αἰσθάνεσθαι μάλιστα (λέγω δὲ κοινὰ σχῆμα, μέγεθος, κίνησιν, ἀριθμόν)· ἡ δ’ ἁκοὴ τὰ τοῦ ψόφου διαφορὰς μόνον, ὀλίγοις δὲ καὶ τὰς τῆς φωνῆς.

1.11Araz olarak ise phronēsis'e en büyük katkıyı işitme yapar. Çünkü logos, yani söz, işitilebilir olduğu için öğrenmenin sebebidir; ama kendi başına değil, araz olarak: söz kelimelerden oluşur, kelimelerin her biri de bir semboldür.

1.11

Κατὰ συμβεβηκὸς δὲ πρὸς φρόνησιν ἡ ἀκοὴ πλεῖστον συμβάλλεται μέρος. Ὁ γὰρ λόγος αἴτιός ἐστι τῆς μαθήσεως ἀκουστὸς ὤν, οὐ καθ’ αὑτὸν ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· ἐξ ὀνομάτων γὰρ σύγκειται, τῶν δ’ ὀνομάτων ἕκαστον σύμβολόν ἐστιν.

1.12Bu yüzden doğuştan bu iki histen birinden yoksun olanlar arasında körler, dilsizlerden ve sağırlardan daha anlayışlıdır. Hislerin her birinin sahip olduğu yeti hakkında daha önce konuşuldu.

1.12

Διόπερ φρονιμώτεροι τῶν ἐκ γενετῆς ἐστερημένων εἰσὶν ἑκατέρας τῆς αἰσθήσεως οἱ τυφλοὶ τῶν ἐνεῶν καὶ κωφῶν. Περὶ μὲν οὖν τῆς δυνάμεως ἣν ἔχει τῶν αἰσθήσεων ἑκάστη, πρότερον εἴρηται.

2.12. Bölüm

Bedenin hangi duyu organlarında hislerin doğal olarak meydana geldiğini bazıları cisimlerin unsurlarına göre araştırır; ama beş olan hisleri dört unsura bağlamakta zorlandıkları için beşinci his konusunda çırpınıp dururlar.

2.1

Τοῦ δὲ σώματος ἐν οἷς ἐγγίγνεσθαι πέφυκεν αἰσθητηρίοις, ἔνιοι μὲν ζητοῦσι κατὰ τὰ στοιχεῖα τῶν σωμάτων· οὐκ εὐποροῦντες δὲ πρὸς τέτταρα πέντ’ οὔσας συνάγειν, γλίχονται περὶ τῆς πέμπτης.

2.2Hepsi görmeyi ateşten sayar, çünkü bir hâlin sebebini bilmezler: göz bastırılıp hareket ettirildiğinde içinden ateş parlıyormuş gibi görünür. Bu da karanlıkta ya da göz kapakları kapalıyken olur; çünkü o zaman da karanlık olur. Ama bu durum bir aporia daha doğurur.

2.2

Ποιοῦσι δὲ πάντες τὴν ὄψιν πυρὸς διὰ τὸ πάθους τινὸς ἀγνοεῖν τὴν αἰτίαν· θλιβομένου γὰρ καὶ κινουμένου τοῦ ὀφθαλμοῦ φαίνεται πῦρ ἐκλάμπειν· τοῦτο δ’ ἐν τῷ σκότει πέφυκε συμβαίνειν, ἢ τῶν βλεφάρων ἐπικεκαλυμμένων· γίνεται γὰρ καὶ τότε σκότος. Ἔχει δ’ ἀπορίαν τοῦτο καὶ ἑτέραν.

2.3Hisseden ve gören biri, görülen bir şeyi fark etmeden duramıyorsa, gözün kendini görmesi gerekir. Peki göz hareketsizken bu neden olmuyor?

2.3

Εἰ γὰρ μὴ ἔστι λανθάνειν αἰσθανόμενον καὶ ὁρῶντα ὁρώμενόν τι, ἀνάγκη ἄρ’ αὐτὸν ἑαυτὸν ὁρᾶν τὸν ὀφθαλμόν. Διὰ τί οὖν ἠρεμοῦντι τοῦτ’ οὐ συμβαίνει;

2.4Bunun da, aporia'nın da, görmenin ateş olduğu kanaatinin de sebebini şuradan çıkarmalıyız. Pürüzsüz şeyler karanlıkta doğal olarak parlar, ama ışık meydana getirmez; gözün siyah denen orta kısmı da pürüzsüz görünür. Bu parlama göz hareket ettiğinde görünür, çünkü tek olan şey sanki iki oluyor. Bunu hareketin hızı yapar: gören ile görülen başka başka şeylermiş gibi gelir.

2.4

Τὰ δ’ αἴτια τούτου, καὶ τῆς ἀπορίας καὶ τοῦ δοκεῖν πῦρ εἶναι τὴν ὄψιν, ἐντεῦθεν ληπτέον. Τὰ γὰρ λεῖα πέφυκεν ἐν τῷ σκότει λάμπειν, οὐ μέντοι φῶς γε ποιεῖ, τοῦ δ’ ὀφθαλμοῦ τὸ καλούμενον μέλαν καὶ μέσον λεῖον φαίνεται. Φαίνεται δὲ τοῦτο κινουμένου τοῦ ὄμματος διὰ τὸ συμβαίνειν ὥσπερ δύο γίνεσθαι τὸ ἕν. Τοῦτο δ’ ἡ ταχυτὴς ποιεῖ τῆς κινήσεως, ὥστε δοκεῖν ἕτερον εἶναι τὸ ὁρῶν καὶ τὸ ὁρώμενον.

2.5Bu yüzden bu, hızlı ve karanlıkta olmadıkça meydana gelmez. Çünkü pürüzsüz olan karanlıkta doğal olarak parlar; bazı balıkların başları ve mürekkep balığının mürekkebi gibi. Göz yavaş hareket ettiğinde de gören ile görülenin aynı anda hem bir hem iki olduğu izlenimi doğmaz.

2.5

Διὸ καὶ οὐ γίνεται, ἂν μὴ ταχέως καὶ ἐν σκότει τοῦτο συμβῇ· τὸ γὰρ λεῖον ἐν τῷ σκότει πέφυκε λάμπειν, οἷον κεφαλαὶ ἰχθύων τινῶν καὶ ὁ τῆς σηπίας θολός· καὶ βραδέως μεταβάλλοντος τοῦ ὄμματος οὐ συμβαίνει ὥστε δοκεῖν ἅμα ἓν καὶ δύο εἶναι τό θ’ ὁρῶν καὶ τὸ ὁρώμενον.

2.6Göz kendini bu şekilde, yansımada olduğu gibi görür. Çünkü göz, Empedokles'in söylediği ve Timaios'ta yazıldığı gibi ateş olsaydı ve görme, ışığın bir fenerden çıkar gibi gözden çıkmasıyla gerçekleşseydi, görme neden karanlıkta da göremesin?

2.6

Ἐκείνως δ’ αὐτὸς αὑτὸν ὁρᾷ ὁ ὀφθαλμός, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ ἀνακλάσει, ἐπεὶ εἴ γε πῦρ ἦν, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησὶ καὶ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραπται, καὶ συνέβαινε τὸ ὁρᾶν ἐξιόντος ὥσπερ ἐκ λαμπτῆρος τοῦ φωτός, διὰ τί οὐ καὶ ἐν τῷ σκότει ἑώρα ἂν ἡ ὄψις;

2.7Timaios'un dediği gibi, gözden çıkan görmenin karanlıkta söndüğünü söylemek ise büsbütün boş bir sözdür. Işığın sönmesi de ne demek? Sıcak ve kuru olan, nemle ya da soğukla söner; közdeki ateş de alev de böyle görünür; oysa ışıkta sıcaklığın da kuruluğun da bulunmadığı görülüyor.

2.7

Τὸ δ’ ἀποσβέννυσθαι φάναι ἐν τῷ σκότει ἐξιοῦσαν, ὥσπερ ὁ Τίμαιος λέγει, κενόν ἐστι παντελῶς· τίς γὰρ ἀπόσβεσις φωτός ἐστιν; Σβέννυται γὰρ ἢ ὑγρῷ ἢ ψυχρῷ τὸ θερμὸν καὶ ξηρόν, οἷον δοκεῖ τό τ’ ἐν τοῖς ἀνθρακώδεσιν εἶναι πῦρ καὶ ἡ φλόξ, ὧν τῷ φωτὶ οὐδέτερον φαίνεται ὑπάρχον.

2.8Yok eğer ışıkta bunlar bulunuyor da zayıf oldukları için fark edilmiyorsa, ışığın gündüz ve suda da sönmesi, ayazda ise karanlığın daha çok artması gerekirdi; nitekim alevin ve kızgın cisimlerin başına bu gelir. Oysa böyle bir şey olmaz.

2.8

Εἰ δ’ ἄρα ὑπάρχει μὲν ἀλλὰ διὰ τὸ ἠρέμα λανθάνει ἡμᾶς, ἔδει μεθ’ ἡμέραν τε καὶ ἐν τῷ ὕδατι ἀποσβέννυσθαι τὸ φῶς, καὶ ἐν τοῖς πάγοις μᾶλλον γίνεσθαι σκότον· ἡ γοῦν φλὸξ καὶ τὰ πεπυρωμένα σώματα πάσχει τοῦτο· νῦν δ’ οὐδὲν συμβαίνει τοιοῦτον.

2.9Empedokles ise bazen, daha önce söylendiği gibi, ışığın gözden çıkmasıyla gördüğümüzü düşünüyor gibidir. Nitekim şöyle der: Nasıl ki yola çıkmayı düşünen biri, kış gecesinde yanan ateşin parıltısı için bir fener hazırlar, her yandan esen rüzgârlara karşı fenerin kılıflarını geçirir; bunlar esen rüzgârların soluğunu dağıtır, ışık ise, daha ince olduğu için, dışarı sıçrar ve eşiğin ötesinde yorulmaz ışınlarla parlar; öyle de o zaman zarlar içine kapatılmış kadim ateş ince örtüler içinde yuvarlak göz bebeğine sindi; örtüler çevresinde akan suyun derinliğini dışarıda tutar, *ateş ise, daha ince olduğu için, dışarı sıçrar.*

2.9

Ἐμπεδοκλῆς δ’ ἔοικε νομίζοντι ὁτὲ μὲν ἐξιόντος τοῦ φωτός, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, βλέπειν· λέγει γοῦν οὕτως. Ὡς δ’ ὅτε τις πρόοδον νοέων ὡπλίσσατο λύχνον, χειμερίην διὰ νύκτα πυρὸς σέλας αἰθομένοιο, ἅψας παντοίων ἀνέμων λαμπτῆρας ἀμουργούς, οἵτ’ ἀνέμων μὲν πνεῦμα διασκιδνᾶσιν ἀέντων, φῶς δ’ ἔξω διαθρῶσκον, ὅσον ταναώτερον ἦεν, λάμπεσκεν κατὰ βηλὸν ἀτειρέσιν ἀκτίνεσσιν· ὢς δὲ τότ’ ἐν μήνιγξιν ἐεργμένον ὠγύγιον πῦρ λεπτῇσιν ὀθόνῃσι λοχάζετο κύκλοπα κούρην· αἱ δ’ ὕδατος μὲν βένθος ἀπέστεγον ἀμφινάοντος, πῦρ δ’ ἔξω διαθρῶσκον, ὅσον ταναώτερον ἦεν.

2.10Demek ki bazen böyle gördüğümüzü söyler, bazen de görülen şeylerden gelen akıntılarla. Demokritos ise gözün su olduğunu söylerken doğru söyler, ama görmenin görüntünün gözde belirmesi olduğunu düşünürken yanılır. Çünkü bu görüntü gözün pürüzsüz olmasından ileri gelir ve gözde değil, gözü görende bulunur; zira bu hâl bir yansımadır.

2.10

Ὁτε μὲν οὖν οὕτως ὁρᾶν φησίν, ὁτὲ δὲ ταῖς ἀπορροίαις ταῖς ἀπὸ τῶν ὁρωμένων. Δημόκριτος δ’ ὅτι μὲν ὕδωρ εἶναί φησι, λέγει καλῶς, ὅτι δ’ οἴεται τὸ ὁρᾶν εἶναι τὴν ἔμφασιν, οὐ καλῶς· τοῦτο μὲν γὰρ συμβαίνει ὅτι τὸ ὄμμα λεῖον, καὶ ἔστιν οὐκ ἐν ἐκείνῳ ἀλλ’ ἐν τῷ ὁρῶντι· ἀνάκλασις γὰρ τὸ πάθος.

2.11Ama görünüşe bakılırsa, beliren görüntüler ve yansıma hakkında o zamanlar genel olarak hiçbir şey açık değildi. Demokritos'un aklına, neden yalnız gözün gördüğü, görüntülerin belirdiği öteki şeylerin hiçbirinin görmediği sorusunu sormak gelmemesi de tuhaftır. Görmenin sudan olduğu doğrudur; ama görme, su olması bakımından değil, saydam olması bakımından gerçekleşir; saydamlık ise havada da ortaktır.

2.11

Ἀλλὰ καθόλου περὶ τῶν ἐμφαινομένων καὶ ἀνακλάσεως οὐδέν πω δῆλον ἦν, ὡς ἔοικεν. Ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μὴ ἐπελθεῖν αὐτῷ ἀπορῆσαι διὰ τί ὁ ὀφθαλμὸς ὁρᾷ μόνον, τῶν δ’ ἄλλων οὐδὲν ἐν οἷς ἐμφαίνεται τὰ εἴδωλα. Τὸ μὲν οὖν τὴν ὄψιν εἶναι ὕδατος ἀληθὲς μέν, οὐ μέντοι συμβαίνει τὸ ὁρᾶν ᾗ ὕδωρ ἀλλ’ ᾗ διαφανές· ὃ καὶ ἐπὶ τοῦ ἀέρος κοινόν ἐστιν.

2.12Ama su havadan daha kolay korunur ve daha kolay yoğunlaşır; bu yüzden göz bebeği de göz de sudandır. Bu, olgulardan da açıktır: göz bozulduğunda dışarı akan şeyin su olduğu görülür; henüz tam oluşmamış yavrularda da su, soğukluğu ve parlaklığıyla göze çarpar.

2.12

Ἀλλ’ εὐφυλακτότερον καὶ εὐπιλητότερον τὸ ὕδωρ τοῦ ἀέρος· διόπερ ἡ κόρη καὶ τὸ ὄμμα ὕδατός ἐστιν. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν ἔργων δῆλον· φαίνεται γὰρ ὕδωρ τὸ ἐκρέον διαφθειρομένων, καὶ ἔν γε τοῖς πάμπαν ἐμβρύοις τῇ ψυχρότητι ὑπερβάλλον καὶ τῇ λαμπρότητι.

2.13Kanlı hayvanlarda gözün beyazı yağlı ve semizdir; bu da içindeki sıvının donmadan kalması içindir. Bu yüzden göz, bedenin soğuğa en dayanıklı yeridir; kimse göz kapaklarının iç tarafında üşümemiştir. Kansız hayvanların gözleri ise sert kabukludur; bu kabuk da onları korur.

2.13

Καὶ τὸ λευκὸν τοῦ ὄμματος ἐν τοῖς ἔχουσιν αἷμα πῖον καὶ λιπαρόν· ὅπερ διὰ τοῦτ’ ἐστί, πρὸς τὸ διαμένειν τὸ ὑγρὸν ἄπηκτον. Καὶ διὰ τοῦτο τοῦ σώματος ἀρριγότατον ὁ ὀφθαλμός ἐστιν· οὐδεὶς γάρ πω τὸ ἐντὸς τῶν βλεφάρων ἐρρίγωσεν. Τῶν δ’ ἀναίμων σκληρόδερμοι οἱ ὀφθαλμοί εἰσι, καὶ τοῦτο ποιεῖ τὴν σκέπην.

2.14Genel olarak, görmenin gözden çıkan bir şeyle gördüğünü, bu şeyin yıldızlara kadar uzandığını ya da bazılarının dediği gibi belli bir yere kadar gidip orada dışarıdaki ışıkla kaynaştığını söylemek akla aykırıdır. Böyle söylemektense kaynaşmanın daha gözün başında olduğunu söylemek daha iyidir. Ama bu da saçmadır: ışığın ışıkla kaynaşması ne demek? Ya da bu nasıl mümkün olabilir? Rastgele bir şey rastgele bir şeyle kaynaşmaz.

2.14

Ἄλογον δὲ ὅλως τὸ ἐξιόντι τινὶ τὴν ὄψιν ὁρᾶν, καὶ ἀποτείνεσθαι μέχρι τῶν ἄστρων, ἢ μέχρι τινὸς ἐξιοῦσαν συμφύεσθαι, καθάπερ λέγουσί τινες. Τούτου μὲν γὰρ βέλτιον τὸ ἐν ἀρχῇ συμφύεσθαι τοῦ ὄμματος. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο εὔηθες· τό τε γὰρ συμφύεσθαι τί ἐστι φωτὶ πρὸς φῶς; Ἣ πῶς οἷόν θ’ ὑπάρχειν; Οὐ γὰρ τῷ τυχόντι συμφύεται τὸ τυχόν.

2.15İçerideki ışık dışarıdakiyle nasıl kaynaşacak? Arada zar var. Işık olmadan görülmediği başka yerde söylendi; ama görülen şey ile göz arasındaki ister ışık ister hava olsun, görmeyi meydana getiren, bunun aracılığıyla gelen harekettir. Gözün iç kısmının sudan olması da makuldür, çünkü su saydamdır.

2.15

Τό τ’ ἐντὸς τῷ ἐκτὸς πῶς; Ἡ γὰρ μῆνιγξ μεταξύ ἐστιν. Περὶ μὲν οὖν τοῦ ἄνευ φωτὸς μὴ ὁρᾶν εἴρηται ἐν ἄλλοις· ἀλλ’ εἴτε φῶς εἴτ’ ἀήρ ἐστι τὸ μεταξὺ τοῦ ὁρωμένου καὶ τοῦ ὄμματος, ἡ διὰ τούτου κίνησίς ἐστιν ἡ ποιοῦσα τὸ ὁρᾶν. Καὶ εὐλόγως τὸ ἐντός ἐστιν ὕδατος· διαφανὲς γὰρ τὸ ὕδωρ.

2.16Dışarıda ışık olmadan görülmediği gibi, içeride de görülmez; demek ki iç kısım saydam olmalıdır. Hava olmadığına göre de su olması zorunludur. Çünkü psykhē ya da psykhē'nin duyu organı gözün en dış yüzeyinde değil, belli ki içeridedir; bu yüzden gözün iç kısmının saydam olması ve ışığı alabilmesi zorunludur.

2.16

Ὁρᾶται δὲ ὥσπερ καὶ ἔξω οὐκ ἄνευ φωτός, οὕτω καὶ ἐντός· διαφανὲς ἄρα δεῖ εἶναι. Καὶ ἀνάγκη ὕδωρ εἶναι, ἐπειδὴ οὐκ ἀήρ. Οὐ γὰρ ἐπὶ τοῦ ἐσχάτου ὄμματος ἡ ψυχὴ ἢ τῆς ψυχῆς τὸ αἰσθητήριόν ἐστιν, ἀλλὰ δῆλον ὅτι ἐντός· διόπερ ἀνάγκη διαφανὲς εἶναι καὶ δεκτικὸν φωτὸς τὸ ἐντὸς τοῦ ὄμματος.

2.17Bu, olup bitenlerden de açıktır: savaşta şakaklarından, gözün kanalları kesilecek şekilde yaralanan bazı kimseler, sanki bir kandil sönmüş gibi her yanı karanlık basmış sanmıştır; çünkü bir tür fener olan saydam kısım, göz bebeği denen şey, kesilip ayrılmıştır.

2.17

Καὶ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν συμβαινόντων δῆλον· ἤδη γάρ τισι πληγεῖσιν ἐν πολέμῳ παρὰ τὸν κρόταφον οὕτως ὥστ’ ἐκτμηθῆναι τοὺς πόρους τοῦ ὄμματος, ἔδοξε γενέσθαι σκότος ὥσπερ λύχνου ἀποσβεσθέντος, διὰ τὸ οἷον λαμπτῆρά τινα ἀποτμηθῆναι τὸ διαφανές, τὴν καλουμένην κόρην.

2.18Dolayısıyla bunlardan biri söylediğimiz gibi gerçekleşiyorsa, her duyu organını bu şekilde açıklayıp unsurlardan birine bağlamak gerektiği açıktır: gözün görme kısmını sudan, seslerin hissedildiği kısmı havadan, koku almayı ise ateşten saymalıyız.

2.18

Ὤστ’ εἴπερ τούτων τι συμβαίνει, καθάπερ λέγομεν, φανερὸν ὡς δεῖ τοῦτον τὸν τρόπον ἀποδιδόναι καὶ προσάπτειν ἕκαστον τῶν αἰσθητηρίων ἑνὶ τῶν στοιχείων. Τοῦ μὲν ὄμματος τὸ ὁρατικὸν ὕδατος ὑποληπτέον, ἀέρος δὲ τὸ τῶν ψόφων αἰσθητικόν, πυρὸς δὲ τὴν ὄσφρησιν.

2.19Çünkü koku alma fiil hâlinde ne ise, koku alma organı kuvve hâlinde odur; zira hissedilen şey hissi fiil hâline getirir, dolayısıyla hissin önceden kuvve hâlinde bulunması zorunludur. Koku ise dumanımsı bir buğudur, dumanımsı buğu da ateşten gelir.

2.19

Ὃ γὰρ ἐνεργείᾳ ἡ ὄσφρησις, τοῦτο δυνάμει τὸ ὀσφραντικόν· τὸ γὰρ αἰσθητὸν ἐνεργεῖν ποιεῖ τὴν αἴσθησιν, ὥσθ’ ὑπάρχειν ἀνάγκη αὐτὴν δυνάμει πρότερον. Ἡ δ’ ὀσμὴ καπνώδης τίς ἐστιν ἀναθυμίασις, ἡ δ’ ἀναθυμίασις ἡ καπνώδης ἐκ πυρός.

2.20Bu yüzden koku alma organının beyin çevresinde bulunması yerindedir; çünkü soğuğun maddesi kuvve hâlinde sıcaktır. Gözün oluşumu da aynı biçimdedir: göz beyinden meydana gelir; çünkü beyin, bedendeki uzuvların en nemlisi ve en soğuğudur.

2.20

Διὸ καὶ τῷ περὶ τὸν ἐγκέφαλον τόπῳ τὸ τῆς ὀσφρήσεως αἰσθητήριόν ἐστιν ἴδιον· δυνάμει γὰρ θερμὴ ἡ τοῦ ψυχροῦ ὕλη ἐστίν. Καὶ ἡ τοῦ ὄμματος γένεσις τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον· ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου γὰρ συνέστηκεν· οὗτος γὰρ ὑγρότατος καὶ ψυχρότατος τῶν ἐν τῷ σώματι μορίων ἐστίν.

2.21Dokunma organı topraktandır; tatma ise dokunmanın bir türüdür. Bu yüzden tatmanın ve dokunmanın duyu organı kalbin yanındadır; çünkü kalp beynin karşı kutbudur ve uzuvların en sıcağıdır. Bedenin hisseden uzuvları hakkında bu kadar belirleme yapılmış olsun.

2.21

Τὸ δ’ ἁπτικὸν γῆς. Τὸ δὲ γευστικὸν εἶδός τι ἁφῆς ἐστίν. Καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τῇ καρδίᾳ τὸ αἰσθητήριον αὐτῶν, τῆς τε γεύσεως καὶ τῆς ἁφῆς· ἀντίκειται γὰρ τῷ ἐγκεφάλῳ αὕτη, καὶ ἔστι θερμότατον τῶν μορίων. Καὶ περὶ μὲν τῶν αἰσθητικῶν τοῦ σώματος μορίων ἔστω τοῦτον τὸν τρόπον διωρισμένα.

3.13. Bölüm

Her duyu organına ait hissedilenler hakkında, yani renk, ses, koku, tat ve dokunulabilir nitelikler hakkında, bunların işinin ne olduğu ve her bir duyu organında fiil hâline geçmenin ne olduğu, genel olarak psykhē üzerine yazdıklarımızda söylendi. Şimdi bunların her birini ne diye tanımlamak gerektiğini, yani rengin, sesin, kokunun ya da tadın ne olduğunu, aynı şekilde dokunulabilir olanı incelemeliyiz; önce de rengi.

3.1

Περὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν τῶν καθ’ ἕκαστον αἰσθητήριον, οἷον λέγω χρώματος καὶ ψόφου καὶ ὀσμῆς καὶ χυμοῦ καὶ ἁφῆς, καθόλου μὲν εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς, τί τὸ ἔργον αὐτῶν καὶ τί τὸ ἐνεργεῖν καθ’ ἕκαστον τῶν αἰσθητηρίων· τί δέ ποτε δεῖ λέγειν ὁτιοῦν αὐτῶν, οἷον τί χρῶμα ἢ τί ψόφον ἢ τί ὀσμὴν ἢ χυμόν, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ἁφῆς, ἐπισκεπτέον, καὶ πρῶτον περὶ χρώματος.

3.2Bunların her biri iki anlamda söylenir: biri fiil hâlinde, öteki kuvve hâlinde. Fiil hâlindeki renk ve sesin, fiil hâlindeki hislerle, yani görme ve işitmeyle nasıl aynı ya da farklı olduğu psykhē üzerine yazdıklarımızda söylendi; şimdi her birinin ne olduğu için hissi ve fiili meydana getireceğini söyleyelim.

3.2

Ἔστι μὲν οὖν ἕκαστον διχῶς λεγόμενον, τὸ μὲν ἐνεργείᾳ τὸ δὲ δυνάμει. Τὸ μὲν οὖν ἐνεργείᾳ χρῶμα καὶ ὁ ψόφος πῶς ἐστὶ τὸ αὐτὸ ἢ ἕτερον ταῖς κατ’ ἐνέργειαν αἰσθήσεσιν, οἷον ὁράσει καὶ ἀκούσει, εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς· τί δὲ ἕκαστον αὐτῶν ὂν ποιήσει τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, νῦν λέγωμεν.

3.3Orada ışık hakkında söylendiği gibi, ışık saydamın rengidir, ama araz olarak: çünkü saydamda ateşimsi bir şey bulunduğunda, bunun varlığı ışık, yokluğu ise karanlıktır.

3.3

Ὥσπερ οὖν εἴρηται περὶ φωτὸς ἐν ἐκείνοις, ὅτι ἐστὶ χρῶμα τοῦ διαφανοῦς κατὰ συμβεβηκός· ὅταν γὰρ ἐνῇ τι πυρῶδες ἐν διαφανεῖ, ἡ μὲν παρουσία φῶς, ἡ δὲ στέρησίς ἐστι σκότος.

3.4Saydam dediğimiz şey havaya, suya ya da böyle adlandırılan başka bir cisme özgü değildir; ortak bir tabiat ve kuvvedir. Ayrı olarak var değildir, ama bu cisimlerde vardır, öteki cisimlerde de kiminde daha çok kiminde daha az bulunur. Cisimlerin nasıl bir ucu olması zorunluysa, saydamın da bir ucu olması zorunludur.

3.4

Ὃ δὲ λέγομεν διαφανές, οὐκ ἔστιν ἴδιον ἀέρος ἢ ὕδατος οὐδ’ ἄλλου τῶν οὕτω λεγομένων σωμάτων, ἀλλά τίς ἐστι κοινὴ φύσις καὶ δύναμις, ἣ χωριστὴ μὲν οὐκ ἔστιν, ἐν τούτοις δ’ ἐστί, καὶ τοῖς ἄλλοις σώμασιν ἐνυπάρχει, τοῖς μὲν μᾶλλον τοῖς δ’ ἧττον. Ὥσπερ οὖν καὶ τῶν σωμάτων ἀνάγκη τι εἶναι ἔσχατον, καὶ ταύτης.

3.5Işığın tabiatı sınırsız saydamdadır. Cisimlerdeki saydamın da bir ucu olacağı açıktır; bu ucun renk olduğu ise olgulardan belli. Çünkü renk ya sınırdadır ya da sınırın kendisidir; bu yüzden Pythagorasçılar da yüzeye khroia, yani renk derlerdi.

3.5

Ἡ μὲν οὖν τοῦ φωτὸς φύσις ἐν ἀορίστῳ τῷ διαφανεῖ ἐστίν· τοῦ δ’ ἐν τοῖς σώμασι διαφανοῦς τὸ ἔσχατον, ὅτι μὲν εἴη ἄν τι, δῆλον, ὅτι δὲ τοῦτ’ ἐστὶ τὸ χρῶμα, ἐκ τῶν συμβαινόντων φανερόν. Τὸ γὰρ χρῶμα ἢ ἐν τῷ πέρατί ἐστιν ἢ πέρας· διὸ καὶ οἱ Πυθαγόρειοι τὴν ἐπιφάνειαν χροιὰν ἐκάλουν.

3.6Renk cismin sınırındadır, ama cismin sınırının kendisi değildir; dışarıda renk alan tabiatın içeride de aynı olduğunu düşünmek gerekir. Hava ve su da renk alıyor görünür; güneşin parıltısı da böyle bir şeydir.

3.6

Ἔστι μὲν γὰρ ἐν τῷ τοῦ σώματος πέρατι, ἀλλ’ οὔ τι τὸ τοῦ σώματος πέρας, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν φύσιν δεῖ νομίζειν, ἥπερ καὶ ἔξω χρωματίζεται, ταύτην καὶ ἐντός. Φαίνεται δὲ καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ χρωματιζόμενα· καὶ γὰρ ἡ αὐγὴ τοιοῦτόν ἐστιν.

3.7Ama orada, sınırsız bir ortamda olduğu için, ne hava ne deniz yakından bakanlara ve yaklaşanlara uzaktan göründüğü renkte görünür; cisimlerde ise, çevreleyen ortam bir değişiklik yapmadıkça, rengin görünüşü de belirlidir. Demek ki rengi alan şey hem orada hem burada aynıdır.

3.7

Ἀλλ’ ἐκεῖ μὲν διὰ τὸ ἐν ἀορίστῳ οὐ τὴν αὐτὴν ἐγγύθεν καὶ προσιοῦσι καὶ πόρρωθεν ἔχει χροιὰν οὔθ’ ὁ ἀὴρ οὔθ’ ἡ θάλαττα· ἐν δὲ τοῖς σώμασιν ἐὰν μὴ τὸ περιέχον ποιῇ τὸ μεταβάλλειν, ὥρισται καὶ ἡ φαντασία τῆς χρόας. Δῆλον ἄρα ὅτι τὸ αὐτὸ κἀκεῖ κἀνθάδε δεκτικὸν τῆς χρόας ἐστίν.

3.8Şu hâlde saydam, cisimlerde bulunduğu ölçüde (kiminde daha çok kiminde daha az, ama hepsinde bulunur) onları renkten pay alır hâle getirir. Renk sınırda olduğuna göre, saydamın sınırında olacaktır. Dolayısıyla renk, belirli sınırları olan bir cisimdeki saydamın sınırıdır.

3.8

Τὸ ἄρα διαφανὲς καθ’ ὅσον ὑπάρχει ἐν τοῖς σώμασιν (ὑπάρχει δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐν πᾶσι) χρώματος ποιεῖ μετέχειν. Ἐπεὶ δ’ ἐν πέρατι ἡ χρόα, τούτου ἂν ἐν πέρατι εἴη. Ὥστε χρῶμα ἂν εἴη τὸ τοῦ διαφανοῦς ἐν σώματι ὡρισμένῳ πέρας.

3.9Su gibi ya da bu türden başka bir şey gibi saydam şeylerin kendilerinde de, uç kısımlarında kendine özgü bir renk bulunuyor görünen bütün şeylerde de durum aynıdır. Saydamda, havada ışığı meydana getiren şey bulunabilir de, bulunmayıp ondan yoksun da kalabilir. Orada nasıl biri ışık, öteki karanlıksa, cisimlerde de beyaz ve siyah öyle meydana gelir.

3.9

Καὶ αὐτῶν δὲ τῶν διαφανῶν, οἷον ὕδατος καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον, καὶ ὅσοις φαίνεται χρῶμα ἴδιον ὑπάρχειν κατὰ τὸ ἔσχατον, ὁμοίως πᾶσιν ὑπάρχει. Ἔστι μὲν οὖν ἐνεῖναι ἐν τῷ διαφανεῖ τοῦθ’ ὅπερ καὶ ἐν τῷ ἀέρι ποιεῖ φῶς, ἔστι δὲ μή, ἀλλ’ ἐστερῆσθαι. Ὥσπερ οὖν ἐκεῖ τὸ μὲν φῶς τὸ δὲ σκότος. οὕτως ἐν τοῖς σώμασιν ἐγγίνεται τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν.

3.10Öteki renklere gelince, kaç şekilde meydana gelebileceklerini ayırt ederek konuşmalıyız. Beyaz ve siyah yan yana konabilir; öyle ki her biri küçüklüğünden dolayı görünmez olur, ikisinden meydana gelen ise görünür hâle gelir.

3.10

Περὶ δὲ τῶν ἄλλων χρωμάτων ἤδη διελομένους ποσαχῶς ἐνδέχεται γίγνεσθαι λεκτέον. Ἐνδέχεται μὲν γὰρ παρ’ ἄλληλα τιθέμενα τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, ὥσθ’ ἑκάτερον μὲν εἶναι ἀόρατον διὰ σμικρότητα, τὸ δ’ ἐξ ἀμφοῖν ὁρατὸν οὕτω γίνεσθαι.

3.11Çünkü bu ne beyaz ne siyah görünebilir. Bir rengi olması zorunlu, ama ikisinden biri olması imkânsız olduğuna göre, karışık bir şey, renkte başka bir tür olması zorunludur.

3.11

Τοῦτο γὰρ οὔτε λευκὸν οἷόν τε φαίνεσθαι οὔτε μέλαν· ἐπεὶ δ’ ἀνάγκη μέν τι ἔχειν χρῶμα, τούτων δ’ οὐδέτερον δυνατόν, ἀνάγκη μικτόν τι εἶναι καὶ εἶδός τι χρόας ἕτερον.

3.12Böylece beyaz ve siyahın yanında başka birçok renk olduğunu, bunların da oranlar yüzünden çok olduğunu kabul edebiliriz: çünkü ikiye karşı üç, dörde karşı üç ya da başka sayılara göre yan yana konabilirler; bazıları ise hiçbir orana göre değil, ölçüşmez bir fazlalık ve eksikliğe göre. Bu renkler de ses uyumlarıyla aynı durumdadır: hesaplanması kolay sayılarla oluşan renkler, oradaki uyumlu aralıklar gibi, en hoş görünen renklerdir; mor, kırmızı ve buna benzer birkaç renk. Uyumlu aralıkların az olmasının sebebi de aynıdır. Sayılarla oluşmayanlar ise öteki renklerdir. Ya da bütün renkler sayılarla oluşur, ama bazıları düzenli, bazıları düzensizdir; düzenli olanlar da saf olmadıklarında, sayılarla oluşmadıkları için böyle olur.

3.12

Ἔστι μὲν οὖν οὕτως ὑπολαβεῖν πλείους εἶναι χρόας παρὰ τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, πολλὰς δὲ τῷ λόγῳ· τρία γὰρ πρὸς δύο, καὶ τρία πρὸς τέτταρα, καὶ κατ’ ἄλλους ἀριθμοὺς ἔστι παρ’ ἄλληλα κεῖσθαι, τὰ δ’ ὅλως κατὰ μὲν λόγον μηδένα, καθ’ ὑπεροχὴν δέ τινα καὶ ἔλλειψιν ἀσύμμετρον, καὶ τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἔχειν ταῦτα ταῖς συμφωνίαις· τὰ μὲν γὰρ ἐν ἀριθμοῖς εὐλογίστοις χρώματα, καθάπερ ἐκεῖ τὰς συμφωνίας, τὰ ἥδιστα τῶν χρωμάτων εἶναι δοκοῦντα, οἷον τὸ ἁλουργὸν καὶ φοινικοῦν καὶ ὀλίγ’ ἄττα τοιαῦτα, δι’ ἥνπερ αἰτίαν καὶ αἱ συμφωνίαι ὀλίγαι, τὰ δὲ μὴ ἐν ἀριθμοῖς τἆλλα χρώματα, ἢ καὶ πάσας τὰς χρόας ἐν ἀριθμοῖς εἶναι, τὰς μὲν τεταγμένας τὰς δὲ ἀτάκτους, καὶ αὐτὰς ταύτας, ὅταν μὴ καθαραὶ ὦσι, διὰ τὸ μὴ ἐν ἀριθμοῖς εἶναι τοιαύτας γίνεσθαι.

3.13Renklerin oluşmasının bir yolu budur; bir başka yolu da birbirinin içinden görünmeleridir. Ressamlar bazen böyle yapar, bir rengi daha canlı bir rengin üzerine sürerler; mesela suda ya da havada bir şey görünüyormuş gibi yapmak istediklerinde. Güneş de kendi başına beyaz görünür, ama sis ve dumanın içinden kırmızı görünür.

3.13

Εἷς μὲν οὖν τρόπος τῆς γενέσεως τῶν χρωμάτων οὗτος, εἷς δὲ τὸ φαίνεσθαι δι’ ἀλλήλων, οἷον ἐνίοτε οἱ γραφῆς ποιοῦσιν, ἑτέραν χρόαν ἐφ’ ἑτέραν ἐναργεστέραν ἐπαλείφουσιν, ὥσπερ ὅταν ἐν ὕδατί τι ἢ ἐν ἀέρι βούλωνται ποιῆσαι φαινόμενον, καὶ οἷον ὁ ἥλιος καθ’ αὑτὸν μὲν λευκὸς φαίνεται, διὰ δ’ ἀχλύος καὶ καπνοῦ φοινικοῦς.

3.14Bu şekilde de, daha önce söylenen biçimde birçok renk olacaktır: üstteki renklerle derindekiler arasında bir oran olabilir, bazıları ise hiçbir orana uymayabilir.

3.14

Πολλαὶ δὲ καὶ οὕτως ἔσονται χρόαι τὸν αὐτὸν τρόπον τῷ πρότερον εἰρημένῳ· λόγος γὰρ ἂν εἴη τις τῶν ἐπιπολῆς πρὸς τὰ ἐν βάθει, τὰ δὲ καὶ ὅλως οὐκ ἐν λόγῳ.

3.15Eskilerin yaptığı gibi, renklerin akıntılar olduğunu ve böyle bir sebeple görüldüğünü söylemek ise saçmadır. Çünkü onlar hissi her hâlükârda dokunma yoluyla açıklamak zorundadır; dolayısıyla hemen şöyle demek daha iyidir: his, hissedilen şeyin, his ile kendisi arasındaki ortamı hareket ettirmesiyle meydana gelir; akıntılarla değil, temasla.

3.15

Τὸ μὲν οὖν, ὥσπερ καὶ οἱ ἀρχαῖοι, λέγειν ἀπορροίας εἶναι τὰς χροίας καὶ ὁρᾶσθαι διὰ τοιαύτην αἰτίαν ἄτοπον· πάντως γὰρ δι’ ἁφῆς ἀναγκαῖον αὐτοῖς ποιεῖν τὴν αἴσθησιν, ὥστ’ εὐθὺς κρεῖττον φάναι τῷ κινεῖσθαι τὸ μεταξὺ τῆς αἰσθήσεως ὑπὸ τοῦ αἰσθητοῦ γίνεσθαι τὴν αἴσθησιν, ἁφῇ καὶ μὴ ταῖς ἀπορροίαις.

3.16Yan yana konan renklerde, görünmez bir büyüklük kabul etmek gerektiği gibi, hissedilemez bir zaman da kabul etmek gerekir; ki gelen hareketler fark edilmesin ve aynı anda göründükleri için tek bir renk sanılsın. Burada ise böyle bir zorunluluk yoktur: üstteki renk, kendisi hareketsizken ve alttaki tarafından hareket ettirildiğinde aynı hareketi meydana getirmeyecektir. Bu yüzden başka bir renk olarak görünür, ne beyaz ne siyah.

3.16

Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν παρ’ ἄλληλα κειμένων ἀνάγκη ὥσπερ καὶ μέγεθος λαμβάνειν ἀόρατον, οὕτω καὶ χρόνον ἀναίσθητον, ἵνα λάθωσιν αἱ κινήσεις ἀφικνούμεναι καὶ ἓν δοκῇ εἶναι διὰ τὸ ἅμα φαίνεσθαι. Ἐνταῦθα δὲ οὐδεμία ἀνάγκη, ἀλλὰ τὸ ἐπιπολῆς χρῶμα ἀκίνητον ὂν καὶ κινούμενον ὑπὸ τοῦ ὑποκειμένου οὐχ ὁμοίαν ποιήσει τὴν κίνησιν. Διὸ καὶ ἕτερον φαίνεται καὶ οὔτε λευκὸν οὔτε μέλαν.

3.17Dolayısıyla hiçbir büyüklük görünmez olamıyorsa, her şey belli bir uzaklıktan görülebiliyorsa, bu da bir tür renk karışımı olacaktır. Öteki yolda da bazı renklerin uzaktan bakanlara ortak bir renk olarak görünmesine hiçbir engel yoktur. Hiçbir büyüklüğün görünmez olmadığını ise ileride incelemeliyiz.

3.17

Ὥστ’ εἰ μὴ ἐνδέχεται μηδὲν εἶναι μέγεθος ἀόρατον, ἀλλὰ πᾶν ἔκ τινος ἀποστήματος ὁρατόν, καὶ αὕτη τις ἂν εἴη χρωμάτων μίξις. Κἀκείνως δ’ οὐδὲν κωλύει φαίνεσθαί τινα χρόαν κοινὴν τοῖς πόρρωθεν· ὅτι γὰρ οὐκ ἔστιν οὐδὲν μέγεθος ἀόρατον, ἐν τοῖς ὕστερον ἐπισκεπτέον.

3.18Ama cisimlerin karışımı yalnız bazılarının sandığı biçimde, yani en küçük parçaların yan yana konmasıyla ve his yoluyla bize fark edilmeyecek şekilde olmaz; karışım üzerine yazdıklarımızda bütün karışımlar için genel olarak söylendiği gibi, baştan başa her yönden de olur.

3.18

Εἰ δ’ ἐστὶ μίξις τῶν σωμάτων μὴ μόνον τὸν τρόπον τοῦτον ὅνπερ οἴονταί τινες, παρ’ ἄλληλα τῶν ἐλαχίστων τιθεμένων, ἀδήλων δ’ ἡμῖν διὰ τὴν αἴσθησιν, ἀλλ’ ὅλως πάντῃ πάντως, ὥσπερ ἐν τοῖς περὶ μίξεως εἴρηται καθόλου περὶ πάντων.

3.19O ilk biçimde yalnız en küçük parçalara bölünebilen şeyler karışır; insanlar, atlar ya da tohumlar gibi. İnsanların en küçük parçası bir insandır, atlarınki bir at; dolayısıyla bunlar yan yana konunca ikisinin toplamından oluşan kalabalık karışmış olur. Ama tek bir insanın tek bir atla karıştığını söylemeyiz.

3.19

Ἐκείνως μὲν γὰρ μίγνυται ταῦτα μόνον ὅσα ἐνδέχεται διελεῖν εἰς τὰ ἐλάχιστα, καθάπερ ἀνθρώπους ἵππους ἢ τὰ σπέρματα· τῶν μὲν γὰρ ἀνθρώπων ἄνθρωπος ἐλάχιστος, τῶν δ’ ἵππων ἵππος· ὥστε τῇ τούτων παρ’ ἄλληλα θέσει τὸ πλῆθος μέμικται τῶν συναμφοτέρων· ἄνθρωπον δὲ ἕνα ἑνὶ ἵππῳ οὐ λέγομεν μεμῖχθαι.

3.20En küçük parçalara bölünmeyen şeylerin ise bu biçimde karışması mümkün değildir; baştan başa karışarak karışırlar, zaten en çok karışmaya elverişli olanlar da bunlardır. Bunun nasıl mümkün olduğu daha önce karışım üzerine yazdıklarımızda söylendi.

3.20

Ὅσα δὲ μὴ διαιρεῖται εἰς τὸ ἐλάχιστον, τούτων οὐκ ἐνδέχεται μίξιν γενέσθαι τὸν τρόπον τοῦτον ἀλλὰ τῷ πάντῃ μεμῖχθαι, ἅπερ καὶ μάλιστα μίγνυσθαι πέφυκεν. Πῶς δὲ τοῦτο γίγνεσθαι δυνατόν, ἐν τοῖς περὶ μίξεως εἴρηται πρότερον.

3.21Ama cisimler karıştığında renklerin de karışmasının zorunlu olduğu ve rengin çok çeşitli olmasının asıl sebebinin bu olduğu açıktır; üst üste binme ya da yan yana konma değil. Çünkü karışmış şeylerin rengi uzaktan tek, yakından başka türlü görünmez; her yerden tek görünür.

3.21

Ἀλλ’ ὅτι ἀνάγκη μιγνυμένων καὶ τὰς χρόας μίγνυσθαι, δῆλον, καὶ ταύτην τὴν αἰτίαν εἶναι κυρίαν τοῦ πολλὰς εἶναι χροίας, ἀλλὰ μὴ τὴν ἐπιπόλασιν μηδὲ τὴν παρ’ ἄλληλα θέσιν· οὐ γὰρ πόρρωθεν μὲν ἐγγύθεν δ’ οὒ φαίνεται μία χρόα τῶν μεμιγμένων, ἀλλὰ πάντοθεν.

3.22Karışan şeyler birbirleriyle birçok oranda karışabildiği için birçok renk olacaktır; bazıları sayılara göre, bazıları yalnız bir fazlalığa göre karışmış.

3.22

Πολλαὶ δ’ ἔσονται χρόαι διὰ τὸ κατὰ πολλοὺς λόγους ἐνδέχεσθαι μίγνυσθαι ἀλλήλοις τὰ μιγνύμενα, καὶ τὰ μὲν ἐν ἀριθμοῖς τὰ δὲ καθ’ ὑπεροχὴν μόνον.

3.23Yan yana konan ya da üst üste binen renkler hakkında söylenen öteki şeyleri karışan renkler hakkında da aynı şekilde söyleyebiliriz. Renklerin, tatların ve seslerin türlerinin neden belirli sayıda olup sonsuz olmadığını ise ileride söyleyeceğiz.

3.23

Καὶ τἆλλα δὴ τὸν αὐτὸν τρόπον ὅν περ ἐπὶ τῶν παρ’ ἄλληλα τιθεμένων χρωμάτων ἢ ἐπιπολῆς, ἐνδέχεται λέγειν καὶ περὶ τῶν μιγνυμένων· διὰ τίνα δ’ αἰτίαν εἴδη τῶν χρωμάτων ἐστὶν ὡρισμένα καὶ οὐκ ἄπειρα, καὶ χυμῶν καὶ ψόφων, ὕστερον ἐροῦμεν.

4.14. Bölüm

Rengin ne olduğu ve neden birçok renk bulunduğu söylendi; ses ve canlı sesi hakkında daha önce psykhē üzerine yazdıklarımızda konuşuldu. Şimdi koku ve tat hakkında konuşmalıyız. İkisi aşağı yukarı aynı hâldir, ama her biri aynı şeylerde meydana gelmez.

4.1

Τί μὲν οὖν ἐστὶ χρῶμα καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν πολλαὶ χροιαί εἰσιν, εἴρηται· περὶ δὲ ψόφου καὶ φωνῆς εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς· περὶ δὲ ὀσμῆς καὶ χυμοῦ νῦν λεκτέον. Σχεδὸν γάρ ἐστι τὸ αὐτὸ πάθος, οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς δ’ ἐστὶν ἑκάτερον αὐτῶν.

4.2Tatların cinsi bize kokununkinden daha açıktır. Bunun sebebi, koku alma hissimizin öteki hayvanlarınkinden ve kendi öteki hislerimizden daha kötü, dokunma hissimizin ise öteki hayvanlarınkinden daha keskin olmasıdır. Tatma da bir tür dokunmadır.

4.2

Ἐναργέστερον δ’ ἐστὶν ἡμῖν τὸ τῶν χυμῶν γένος ἢ τὸ τῆς ὀσμῆς. Τούτου δ’ αἴτιον ὅτι χειρίστην ἔχομεν τῶν ἄλλων ζῴων τὴν ὄσφρησιν καὶ τῶν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς αἰσθήσεως, τὴν δ’ ἁφὴν ἀκριβεστάτην τῶν ἄλλων ζῴων. Ἢ δὲ γεῦσις ἁφή τις ἐστίν.

4.3Suyun tabiatı tatsız olmak ister. O hâlde şu üç ihtimalden biri zorunludur: ya su, Empedokles'in dediği gibi, küçüklükleri yüzünden hissedilmeyen tat cinslerini kendinde barındırır; ya içinde bütün tatların tohumlarını taşıyan bir madde vardır da her tat sudan, ama her biri ayrı bir parçasından meydana gelir; ya da suyun hiçbir farkı yoktur da sebep, ona etki eden bir şeydir; mesela biri sıcaklık ya da güneş diyebilir.

4.3

Ἢ μὲν οὖν τοῦ ὕδατος φύσις βούλεται ἄχυμος εἶναι· ἀνάγκη δ’ ἢ ἐν αὑτῷ τὸ ὕδωρ ἔχειν τὰ γένη τῶν χυμῶν ἀναίσθητα διὰ μικρότητα, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησίν, ἢ ὕλην τοιαύτην ἐνεῖναι οἷον πανσπερμίαν χυμῶν, καὶ ἅπαντα μὲν ἐξ ὕδατος γίγνεσθαι, ἄλλα δ’ ἐξ ἄλλου μέρους, ἢ μηδεμίαν ἔχοντος διαφορὰν τοῦ ὕδατος τὸ ποιοῦν αἴτιον εἶναι, οἷον εἰ τὸ θερμὸν καὶ τὸν ἥλιον φαίη τις.

4.4Bunlardan Empedokles'in dediğinin yanlışlığı pek kolay görülür: meyveleri koparıp güneşe koyduğumuzda ya da ateşe tuttuğumuzda tatlarının sıcağın etkisiyle değiştiğini görürüz; demek ki tatlar sudan bir şey çektikleri için böyle olmaz, meyvenin kendi içinde değişir. Meyveler suyunu kaybedip bir süre bekletildiğinde de zamanla tatlıyken buruk, acı ve her türlü tatta olur; kaynatıldıklarında da hemen hemen bütün tat cinslerine dönüşür.

4.4

Τούτων δ’, ὡς μὲν Ἐμπεδοκλῆς λέγει, λίαν εὐσύνοπτον τὸ ψεῦδος· ὁρῶμεν γὰρ μεταβάλλοντας ὑπὸ τοῦ θερμοῦ τοὺς χυμοὺς ἀφαιρουμένων τῶν περικαρπίων εἰς τὸν ἥλιον καὶ πυρουμένων, ὡς οὐ τῷ ἐκ τοῦ ὕδατος ἕλκειν τοιούτους γινομένους, ἀλλ’ ἐν αὐτῷ τῷ περικαρπίῳ μεταβάλλοντας, καὶ ἐξικμαζομένους δὲ καὶ κειμένους, διὰ τὸν χρόνον, αὐστηροὺς ἐκ γλυκέων καὶ πικροὺς καὶ παντοδαποὺς γινομένους, καὶ ἑψομένους, εἰς πάντα τὰ γένη τῶν χυμῶν ὡς εἰπεῖν μεταβάλλοντας.

4.5Aynı şekilde suyun her türlü tatın tohumunu barındıran bir madde olması da imkânsızdır; çünkü aynı şeyden, yani aynı besinden farklı tatların meydana geldiğini görüyoruz. Geriye suyun bir şeyden etkilenerek değiştiği ihtimali kalıyor.

4.5

Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ πανσπερμίας εἶναι τὸ ὕδωρ ὕλην ἀδύνατον· ἐκ τοῦ αὐτοῦ γὰρ ὁρῶμεν ὡς ἐκ τῆς αὐτῆς τροφῆς γινομένους ἑτέρους χυμούς. Λείπεται δὴ τῷ πάσχειν τι τὸ ὕδωρ μεταβάλλειν.

4.6Tat dediğimiz bu niteliği yalnız sıcağın kuvvesiyle almadığı açıktır; çünkü su bütün sıvıların en incesidir, yağdan bile incedir. Yağ ise yapışkan olduğu için sudan daha çok yayılır. Su dağılgandır; bu yüzden avuçta suyu tutmak yağı tutmaktan daha zordur.

4.6

Ὅτι μὲν τοίνυν οὐχ ὑπὸ τῆς τοῦ θερμοῦ δυνάμεως λαμβάνει ταύτην τὴν δύναμιν ἣν καλοῦμεν χυμόν, φανερόν· λεπτότατον γὰρ τῶν πάντων ὑγρῶν τὸ ὕδωρ ἐστί, καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐλαίου. Ἀλλ’ ἐπεκτείνεται ἐπὶ πλεῖον τοῦ ὕδατος τὸ ἔλαιον διὰ τὴν γλισχρότητα. Τὸ δ’ ὕδωρ ψαθυρόν ἐστι· διὸ καὶ χαλεπώτερον φυλάξαι ἐν τῇ χειρὶ ὕδωρ ἢ ἔλαιον.

4.7Su tek başına ısıtıldığında hiç koyulaşmadığına göre, sebebin başka bir şey olduğu açıktır; çünkü bütün tatlar daha koyudur. Sıcak ise yardımcı sebeptir. Meyvelerde bulunan tatların hepsinin toprakta da bulunduğu görülüyor.

4.7

Ἐπεὶ δὲ θερμαινόμενον οὐδὲν φαίνεται παχυνόμενον τὸ ὕδωρ αὐτὸ μόνον, δῆλον ὅτι ἑτέρα τις ἂν εἴη αἰτία· οἱ γὰρ χυμοὶ πάντες πάχος ἔχουσι μᾶλλον· τὸ δὲ θερμὸν συναίτιον. Φαίνονται δ’ οἱ χυμοὶ ὅσοιπερ καὶ ἐν τοῖς περικαρπίοις, οὗτοι ὑπάρχοντες καὶ ἐν τῇ γῇ.

4.8Bu yüzden eski tabiat filozoflarının çoğu, suyun içinden geçtiği toprak nasılsa öyle olduğunu söyler. Bu en çok tuzlu sularda açıktır; çünkü tuz bir tür topraktır. Acı olan külün içinden süzülen sular da acı bir tat alır.

4.8

Διὸ καὶ πολλοί φασι τῶν ἀρχαίων φυσιολόγων τοιοῦτον εἶναι τὸ ὕδωρ δι’ οἵας ἂν γῆς πορεύηται. Καὶ τοῦτο δῆλόν ἐστιν ἐπὶ τῶν ἁλμυρῶν ὑδάτων μάλιστα· οἱ γὰρ ἅλες γῆς τι εἶδός εἰσιν. Καὶ τὰ διὰ τῆς τέφρας διηθούμενα πικρᾶς οὔσης πικρὸν ποιεῖ τὸν χυμόν.

4.9Kimi acı, kimi ekşi, kimi de her türlü başka tatta olan birçok pınar vardır. Tatların cinsinin en çok bitkilerde meydana gelmesi de makuldür. Çünkü sıvı da, öteki şeyler gibi, doğal olarak zıddından etkilenir; zıddı da kurudur. Bu yüzden ateşten de bir ölçüde etkilenir; çünkü ateşin tabiatı kurudur.

4.9

Εἰσί τε κρῆναι πολλαὶ αἱ μὲν πικραί, αἱ δ’ ὀξεῖαι, αἱ δὲ παντοδαποὺς ἔχουσαι χυμοὺς ἄλλους. Εὐλόγως δ’ ἐν τοῖς φυομένοις τὸ τῶν χυμῶν γίνεται γένος μάλιστα. Πάσχειν γὰρ πέφυκε τὸ ὑγρόν, ὥσπερ καὶ τἆλλα, ὑπὸ τοῦ ἐναντίου· ἐναντίον δὲ τὸ ξηρόν. Διὸ καὶ ὑπὸ τοῦ πυρὸς πάσχει τι· ξηρὰ γὰρ ἡ τοῦ πυρὸς φύσις.

4.10Ama unsurlar üzerine yazdıklarımızda söylendiği gibi, ateşe özgü olan sıcak, toprağa özgü olan kurudur. Ateş, ateş olması bakımından, toprak da toprak olması bakımından hiçbir şey yapmaz ve hiçbir şeyden etkilenmez; başka hiçbir şey de öyle değildir. Her şey, kendinde bir zıtlık bulunduğu ölçüde etki eder ve etkilenir.

4.10

Ἀλλ’ ἴδιον τοῦ πυρὸς τὸ θερμόν ἐστι, γῆς δὲ τὸ ξηρόν, ὥσπερ εἴρηται ἐν τοῖς περὶ στοιχείων. Ἧι μὲν οὖν πῦρ καὶ ᾗ γῆ, οὐδὲν πέφυκε ποιεῖν ἢ πάσχειν, οὐδ’ ἄλλο οὐδέν· ᾗ δ’ ὑπάρχει ἐναντιότης ἐν ἐκάστῳ, ταύτῃ πάντα καὶ ποιοῦσι καὶ πάσχουσιν.

4.11Nasıl renkleri ve tat veren maddeleri sıvıda yıkayıp çözenler suyu o renge ve tada büründürüyorsa, tabiat da kuru ve topraksı olanla aynısını yapar: sıvıyı kuru ve topraksı olanın içinden süzüp sıcakla hareket ettirerek ona belli bir keyfiyet kazandırır.

4.11

Ὥσπερ οὖν οἱ ἐναποπλύνοντες ἐν τῷ ὑγρῷ τὰ χρώματα καὶ τοὺς χυμοὺς τοιοῦτον ἔχειν ποιοῦσι τὸ ὕδωρ, οὕτω καὶ ἡ φύσις τὸ ξηρὸν καὶ τὸ γεῶδες, καὶ διὰ τοῦ ξηροῦ καὶ γεώδους διηθοῦσα καὶ κινοῦσα τῷ θερμῷ ποιόν τι τὸ ὑγρὸν παρασκευάζει.

4.12Tat da budur: sözü edilen kurunun sıvıda meydana getirdiği ve kuvve hâlindeki tatmayı fiil hâline geçirecek şekilde değiştiren hâl. Çünkü önceden kuvve hâlinde var olan his yetisini fiil hâline getirir; hissetmek öğrenmeye değil, bilineni temaşa etmeye benzer.

4.12

Καὶ ἔστι τοῦτο χυμὸς τὸ γιγνόμενον ὑπὸ τοῦ εἰρημένου ξηροῦ πάθος ἐν τῷ ὑγρῷ τῆς γεύσεως τῆς κατὰ δύναμιν ἀλλοιωτικὸν εἰς ἐνέργειαν· ἄγει γὰρ τὸ αἰσθητικὸν εἰς τοῦτο δυνάμει προϋπάρχον· οὐ γὰρ κατὰ τὸ μανθάνειν ἀλλὰ κατὰ τὸ θεωρεῖν ἐστὶ τὸ αἰσθάνεσθαι.

4.13Tatların her kurunun değil, besleyici kurunun ya hâli ya da yoksunluğu olduğunu şuradan anlamalıyız: ne sıvı olmadan kuru ne de kuru olmadan sıvı tek başına hayvanlar için besindir; besin ikisinin karışımıdır.

4.13

Ὅτι δ’ οὐ παντὸς ξηροῦ ἀλλὰ τοῦ τροφίμου οἱ χυμοὶ ἢ πάθος εἰσὶν ἢ στέρησις, δεῖ λαβεῖν ἐντεῦθεν, ὅτι οὔτε τὸ ξηρὸν ἄνευ τοῦ ὑγροῦ οὔτε τὸ ὑγρὸν ἄνευ τοῦ ξηροῦ· τροφὴ γὰρ οὐδὲν αὐτῶν τοῖς ζῴοις, ἀλλὰ τὸ μεμιγμένον.

4.14Hayvanların aldığı besinin hissedilen nitelikleri arasında dokunulabilir olanlar büyüme ve küçülmeyi sağlar; çünkü bunların sebebi alınan besinin sıcak ve soğuk olmasıdır, büyümeyi de küçülmeyi de bunlar yapar. Alınan besin ise tadı alınabilir olduğu ölçüde besler; çünkü her şey, ister yalın ister karışık olsun, tatlıyla beslenir.

4.14

Καὶ ἔστι τῆς προσφερομένης τροφῆς τοῖς ζῴοις τὰ μὲν ἁπτὰ τῶν αἰσθητῶν αὔξησιν ποιοῦντα καὶ φθίσιν· τούτων μὲν γὰρ αἴτιον ᾗ θερμὸν καὶ ψυχρὸν τὸ προσφερόμενον· ταῦτα γὰρ ποιεῖ καὶ αὔξησιν καὶ φθίσιν· τρέφει δὲ ᾗ γευστὸν τὸ προσφερόμενον· πάντα γὰρ τρέφεται τῷ γλυκεῖ, ἢ ἁπλῶς ἢ μεμιγμένως.

4.15Bunları oluş üzerine yazdıklarımızda ayrıntılı olarak belirlemek gerekir; şimdilik gerektiği kadarına değinelim. Sıcak besini büyütür ve işler; hafif olanı çeker, tuzluyu ve acıyı ise ağırlıkları yüzünden geride bırakır. Dış sıcağın dıştaki cisimlerde yaptığını, hayvanların ve bitkilerin tabiatındaki sıcak da yapar; bu yüzden tatlıyla beslenirler.

4.15

Δεῖ μὲν οὖν διορίζειν περὶ τούτων ἐν τοῖς περὶ γενέσεως, νῦν δ’ ὅσον ἀναγκαῖον ἅψασθαι αὐτῶν. Τὸ γὰρ θερμὸν αὐξάνει καὶ δημιουργεῖ τὴν τροφήν, καὶ τὸ μὲν κοῦφον ἕλκει, τὸ δ’ ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν καταλείπει διὰ βάρος. Ὃ δὴ ἐν τοῖς ἔξω σώμασι ποιεῖ τὸ ἔξω θερμόν, τοῦτο ἐν τῇ φύσει τῶν ζῴων καὶ φυτῶν· διὸ τρέφεται τῷ γλυκεῖ.

4.16Öteki tatlar ise besine, tuzlu ve ekşi gibi, katık olarak karışır. Bunlar, tatlı olan aşırı besleyici olduğu ve mideye ağır geldiği için onu dengeler. Renkler nasıl beyazla siyahın karışımından oluşuyorsa, tatlar da tatlıyla acının karışımından oluşur.

4.16

Συμμίγνυνται δ’ οἱ ἄλλοι χυμοὶ εἰς τὴν τροφὴν τὸν αὐτὸν τρόπον τῷ ἁλμυρῷ καὶ ὀξεῖ, ἀντὶ ἡδύσματος. Ταῦτα δὲ διὰ τὸ ἀντισπᾶν τῷ λίαν τρόφιμον εἶναι τὸ γλυκὺ καὶ ἐπιπολαστικόν. Ὥσπερ δὲ τὰ χρώματα ἐκ λευκοῦ καὶ μέλανος μίξεώς ἐστιν, οὕτως οἱ χυμοὶ ἐκ γλυκέος καὶ πικροῦ.

4.17Her tat, karışımın daha çok ya da daha az oluşuna göre bir oranla meydana gelir; bu oran ister belirli sayılara ve hareketlere göre olsun, ister belirsiz olsun. Karışarak haz veren tatlar ise yalnız sayılarla oluşanlardır. Yağlı tat tatlının bir türüdür; tuzlu ile acı aşağı yukarı aynıdır; buruk, yakıcı, kekre ve ekşi ise ikisinin arasındadır.

4.17

Καὶ κατὰ λόγον δὴ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον ἕκαστοί εἰσιν, εἴτε κατ’ ἀριθμούς τινας τῆς μίξεως καὶ κινήσεις, εἴτε καὶ ἀορίστως. Οἱ δὲ τὴν ἡδονὴν ποιοῦντες μιγνύμενοι, οὗτοι ἐν ἀριθμοῖς μόνον. Ὁ μὲν οὖν λιπαρὸς τοῦ γλυκέος ἐστὶ χυμός, τὸ δ’ ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν σχεδὸν τὸ αὐτό, ὁ δὲ αὐστηρὸς καὶ δριμὺς καὶ στρυφνὸς καὶ ὀξὺς ἀνὰ μέσον.

4.18Çünkü tatların türleri de renklerin türleri de hemen hemen eşit sayıdadır. Makul olduğu gibi kurşuniyi bir tür siyah sayarsak, ikisinin de yedi türü vardır. Geriye sarının, yağlının tatlıya ait olması gibi, beyaza ait olması kalır; kırmızı, mor, yeşil ve lacivert beyazla siyah arasındadır; ötekiler ise bunlardan karışmadır.

4.18

Σχεδὸν γὰρ ἴσα καὶ τὰ τῶν χυμῶν εἴδη καὶ τὰ τῶν χρωμάτων ἐστίν. Ἑπτὰ γὰρ ἀμφοτέρων εἴδη, ἄν τις τιθῇ, ὥσπερ εὔλογον, τὸ φαιὸν μέλαν τι εἶναι· λείπεται γὰρ τὸ ξανθὸν μὲν τοῦ λευκοῦ εἶναι ὥσπερ τὸ λιπαρὸν τοῦ γλυκέος, τὸ φοινικοῦν δὲ καὶ ἁλουργὸν καὶ πράσινον καὶ κυανοῦν μεταξὺ τοῦ λευκοῦ καὶ μέλανος, τὰ δ’ ἄλλα μικτὰ ἐκ τούτων.

4.19Saydamda siyah nasıl beyazın yokluğuysa, besleyici sıvıda da tuzlu ve acı tatlının yokluğudur. Bu yüzden yakılan her şeyin külü acıdır; çünkü içlerindeki içilebilir nem buharlaşıp gitmiştir. Demokritos ve tabiat filozoflarından his hakkında konuşanların çoğu ise pek saçma bir şey yapar: bütün hissedilenleri dokunulabilir sayarlar.

4.19

Καὶ ὥσπερ τὸ μέλαν στέρησις ἐν τῷ διαφανεῖ τοῦ λευκοῦ, οὕτω τὸ ἁλμυρὸν καὶ πικρὸν τοῦ γλυκέος ἐν τῷ τροφίμῳ ὑγρῷ. Διὸ καὶ ἡ τέφρα τῶν κατακαομένων πικρὰ πάντων· ἐξίκμασται γὰρ τὸ πότιμον ἐξ αὐτῶν. Δημόκριτος δὲ καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν φυσιολόγων, ὅσοι λέγουσι περὶ αἰσθήσεως, ἀτοπώτατόν τι ποιοῦσιν· πάντα γὰρ τὰ αἰσθητὰ ἁπτὰ ποιοῦσιν.

4.20Oysa durum böyleyse, öteki hislerin her birinin de bir tür dokunma olduğu açıktır; bunun imkânsız olduğunu görmek de zor değildir. Ayrıca bütün hislerin ortak hissedilenlerini, her hissin özel hissedilenleriymiş gibi kullanırlar. Büyüklük, şekil, pürüzlü ve pürüzsüz, bir de cisimlerdeki sivri ve küt, hislerin ortak hissedilenleridir; hepsinin değilse bile, en azından görme ile dokunmanın.

4.20

Καίτοι εἰ οὕτω τοῦτ’ ἔχει, δῆλον ὡς καὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων ἑκάστη ἁφή τις ἐστίν· τοῦτο δ’ ὅτι ἀδύνατον, οὐ χαλεπὸν συνιδεῖν. Ἔτι δὲ τοῖς κοινοῖς τῶν αἰσθήσεων πασῶν χρῶνται ὡς ἰδίοις· μέγεθος γὰρ καὶ σχῆμα καὶ τὸ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον, ἔτι δὲ τὸ ὀξὺ καὶ τὸ ἀμβλὺ τὸ ἐν τοῖς ὄγκοις κοινὰ τῶν αἰσθήσεών ἐστιν, εἰ δὲ μὴ πασῶν, ἀλλ’ ὄψεώς γε καὶ ἁφῆς.

4.21Bu yüzden hisler bunlar hakkında yanılır, kendi özel hissedilenleri hakkında ise yanılmaz; mesela görme renk hakkında, işitme sesler hakkında. Onlar ise özel hissedilenleri bu ortak olanlara indirger; Demokritos gibi: beyaz ile siyahtan birinin pürüzlü, ötekinin pürüzsüz olduğunu söyler, tatları da şekillere indirger. Oysa ortak hissedilenleri tanımak ya hiçbir hissin işi değildir ya da en çok görmenin işidir.

4.21

Διὸ καὶ περὶ μὲν τούτων ἀπατῶνται, περὶ δὲ τῶν ἰδίων οὐκ ἀπατῶνται, οἷον ὄψις περὶ χρώματος καὶ ἀκοὴ περὶ ψόφων. Οἱ δὲ τὰ ἴδια εἰς ταῦτα ἀνάγουσιν, ὥσπερ Δημόκριτος· τὸ γὰρ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν τὸ μὲν τραχύ φησιν εἶναι τὸ δὲ λεῖον, εἰς δὲ τὰ σχήματα ἀνάγει τοὺς χυμούς. Καίτοι ἢ οὐδεμιᾶς ἢ μᾶλλον τῆς ὄψεως τὰ κοινὰ γνωρίζειν.

4.22Yok eğer daha çok tatmanın işiyse, en azından her cinste en küçük farkları ayırt etmek en keskin hissin işidir; dolayısıyla tatmanın öteki ortak hissedilenleri de en iyi hissetmesi ve şekilleri en iyi ayırt etmesi gerekirdi.

4.22

Εἰ δ’ ἄρα τῆς γεύσεως μᾶλλον, τὰ γοῦν ἐλάχιστα τῆς ἀκριβεστάτης ἐστὶν αἰσθήσεως διακρίνειν περὶ ἕκαστον γένος, ὥστε ἐχρῆν τὴν γεῦσιν καὶ τῶν ἄλλων κοινῶν αἰσθάνεσθαι μάλιστα καὶ τῶν σχημάτων εἶναι κριτικωτάτην.

4.23Ayrıca bütün hissedilenlerde bir zıtlık vardır: renkte beyaz siyaha, tatlarda tatlı acıya zıttır. Oysa bir şeklin bir şekle zıt olduğu düşünülmez: yuvarlak, çokgenlerden hangisine zıttır?

4.23

Ἔτι τὰ μὲν αἰσθητὰ πάντα ἔχει ἐναντίωσιν, οἷον ἐν χρώματι τῷ μέλανι τὸ λευκὸν καὶ ἐν χυμοῖς τῷ γλυκεῖ τὸ πικρόν· σχῆμα δὲ σχήματι οὐ δοκεῖ εἶναι ἐναντίον· τίνι γὰρ τῶν πολυγώνων περιφερὲς ἐναντίον;

4.24Ayrıca şekiller sonsuz olduğuna göre tatların da sonsuz olması zorunlu olurdu; çünkü neden bir şekil his meydana getirsin de öteki getirmesin? Tadı alınabilen ve tat hakkında bu kadar söylendi; tatların öteki hâllerinin incelenmesi ise bitkiler hakkındaki tabiat araştırmasına aittir.

4.24

Ἔτι ἀπείρων ὄντων τῶν σχημάτων ἀναγκαῖον καὶ τοὺς χυμοὺς εἶναι ἀπείρους· διὰ τί γὰρ ὁ μὲν ἂν ποιήσειεν αἴσθησιν, ὁ δ’ οὐκ ἂν ποιήσειεν; Καὶ περὶ μὲν τοῦ γευστοῦ καὶ χυμοῦ εἴρηται· τὰ γὰρ ἄλλα πάθη τῶν χυμῶν οἰκείαν ἔχει τὴν σκέψιν ἐν τῇ φυσιολογίᾳ τῇ περὶ τῶν φυτῶν.

5.15. Bölüm

Kokular hakkında da aynı şekilde düşünmek gerekir: kurunun sıvıda yaptığını, tat taşıyan sıvı başka bir cinste, havada ve suda aynı şekilde yapar. Bunlardaki ortak niteliğe şimdi saydam diyoruz; ama bir şey saydam olması bakımından değil, tat taşıyan kuruluğu yıkayıp arındırabilmesi bakımından kokuyu iletir. Çünkü koku alma yalnız havada değil, suda da olur.

5.1

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον δεῖ νοῆσαι καὶ περὶ τὰς ὀσμάς· ὅπερ γὰρ ποιεῖ ἐν τῷ ὑγρῷ τὸ ξηρόν, τοῦτο ποιεῖ ἐν ἄλλῳ γένει τὸ ἔγχυμον ὑγρόν, ἐν ἀέρι καὶ ὕδατι ὁμοίως. Κοινὸν δὲ κατὰ τούτων νῦν μὲν λέγομεν τὸ διαφανές, ἔστι δ’ ὀσφραντὸν οὐχ ᾗ διαφανές, ἀλλ’ ᾗ πλυντικὸν ἢ ῥυπτικὸν ἐγχύμου ξηρότητος· οὐ γὰρ μόνον ἐν ἀέρι ἀλλὰ καὶ ἐν ὕδατι τὸ τῆς ὀσφρήσεώς ἐστιν.

5.2Bu, balıklarda ve kabuklularda açıktır: suda hava bulunmadığı (hava suya girince yüzeye çıkar) ve kendileri de soluk almadığı hâlde koku aldıkları görülüyor. Hem havayı hem suyu nemli sayarsak, koku tat taşıyan kurunun nemli ortamdaki tabiatı olur; koklanabilir olan da böyle bir şeydir.

5.2

Δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν ἰχθύων καὶ τῶν ὀστρακοδέρμων· φαίνονται γὰρ ὀσφραινόμενα οὔτε ἀέρος ὄντος ἐν τῷ ὕδατι (ἐπιπολάζει γὰρ ὁ ἀήρ, ὅταν ἐγγένηται) οὔτ’ αὐτὰ ἀναπνέοντα. Εἰ οὖν τις θείη καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὸ ὕδωρ ἄμφω ὑγρά, εἴη ἂν ἡ ἐν ὑγρῷ τοῦ ἐγχύμου ξηροῦ φύσις ὀσμή, καὶ ὀσφραντὸν τὸ τοιοῦτον.

5.3Kokunun bütünüyle tada bağlı bir hâl olduğu, kokusu olan ve olmayan şeylerden belli. Unsurlar, yani ateş, hava, su ve toprak kokusuzdur; çünkü kuru olanları da nemli olanları da tatsızdır, içlerine karışan bir şey tat vermedikçe.

5.3

Ὅτι δ’ ἅπαν χυμοῦ ἐστὶ τὸ πάθος, δῆλον ἐκ τῶν ἐχόντων καὶ μὴ ἐχόντων ὀσμήν· τά τε γὰρ στοιχεῖα ἄοσμα, οἷον πῦρ ἀὴρ ὕδωρ γῆ, διὰ τὸ τά τε ξηρὰ αὐτῶν καὶ τὰ ὑγρὰ ἄχυμα εἶναι, ἐὰν μή τι μιγνύμενον ποιῇ.

5.4Bu yüzden denizin kokusu vardır, çünkü tadı ve kuruluğu vardır. Tuz da natrondan daha kokuludur; bunu tuzdan sızan yağ gösterir; natron ise daha çok topraksıdır. Ayrıca taş kokusuzdur, çünkü tatsızdır; odunların ise kokusu vardır, çünkü tat taşırlar; bunların da sulu olanları daha az kokar.

5.4

Διὸ καὶ ἡ θάλαττα ἔχει ὀσμήν· ἔχει γὰρ χυμὸν καὶ ξηρότητα. Καὶ ἅλες μᾶλλον λίτρου ὀσμώδεις· δηλοῖ δὲ τὸ ἐξικμαζόμενον ἐξ αὐτῶν ἔλαιον· τὸ δὲ λίτρον γῆς ἐστὶ μᾶλλον. Ἔτι λίθος μὲν ἄοσμον, ἄχυμον γάρ, τὰ δὲ ξύλα ὀσμώδη, ἔγχυμα γάρ· καὶ τοῦτων τὰ ὑδατώδη ἧττον.

5.5Madenlerden altın kokusuzdur, çünkü tatsızdır; bakır ve demirin ise kokusu vardır. İçlerindeki nem yakılıp atıldığında hepsinin cürufu daha kokusuz olur. Gümüş ve kalay ise kiminden daha çok, kiminden daha az kokar; çünkü sulu madenlerdir.

5.5

Ἔτι τῶν μεταλλευομένων χρυσὸς ἄοσμον, ἄχυμον γάρ, ὁ δὲ χαλκὸς καὶ ὁ σίδηρος ὀσμώδη. Ὅταν δ’ ἐκκαυθῇ τὸ ὑγρόν, ἀοσμότεραι αἱ σκωρίαι γίγνονται πάντων. Ἄργυρος δὲ καὶ καττίτερος τῶν μὲν μᾶλλον ὀσμώδη τῶν δ’ ἧττον· ὑδατώδη γάρ.

5.6Bazılarına göre koku, toprakla havanın ortak ürünü olan dumanımsı buğudur. Herkes koku hakkında bu görüşe yönelir; bu yüzden Herakleitos da şöyle demiştir: var olan her şey duman olsaydı, burunlar onları ayırt ederdi.

5.6

Δοκεῖ δ’ ἐνίοις ἡ καπνώδης ἀναθυμίασις εἶναι ὀσμή, οὖσα κοινὴ γῆς τε καὶ ἀέρος. Καὶ πάντες ἐπιφέρονται ἐπὶ τοῦτο περὶ ὀσμῆς· διὸ καὶ Ἡράκλειτος οὕτως εἴρηκεν, ὡς εἰ πάντα τὰ ὄντα καπνὸς γένοιτο, ῥῖνες ἂν διαγνοῖεν.

5.7Herkes kokuyu ya buhar ya buğu ya da ikisi birden sayar. Buhar bir tür nemdir; dumanımsı buğu ise, söylendiği gibi, havayla toprağın ortak ürünüdür; birincisinden su, ikincisinden bir tür toprak oluşur.

5.7

Ἐπὶ δὲ τὴν ὀσμὴν πάντες ἐπιφέρονται οἱ μὲν ὡς ἀτμίδα, οἱ δ’ ὡς ἀναθυμίασιν, οἱ δ’ ὡς ἄμφω ταῦτα. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ἀτμὶς ὑγρότης τις, ἡ δὲ καπνώδης ἀναθυμίασις, ὥσπερ εἴρηται, κοινὸν ἀέρος καὶ γῆς· καὶ συνίσταται ἐκ μὲν ἐκείνης ὕδωρ, ἐκ δὲ ταύτης γῆς τι εἶδος.

5.8Ama koku bunların hiçbirine benzemiyor: buhar sudandır, dumanımsı buğu ise suda meydana gelemez; oysa daha önce söylendiği gibi, suda yaşayanlar da koku alır. Ayrıca buğudan da akıntılardan söz edilir gibi söz edilir; o anlatım doğru değilse, bu da doğru değildir.

5.8

Ἀλλ’ οὐδέτερον τούτων ἔοικεν· ἡ μὲν γὰρ ἀτμίς ἐστιν ὕδατος, ἡ δὲ καπνώδης ἀναθυμίασις ἀδύνατος ἐν ὕδατι γενέσθαι. Ὀσμᾶται δὲ καὶ τὰ ἐν τῷ ὕδατι, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. Ἔτι ἡ ἀναθυμίασις ὁμοίως λέγεται ταῖς ἀπορροίαις. Εἰ οὖν μηδ’ ἐκείνη καλῶς, οὐδ’ αὕτη καλῶς.

5.9Nemlinin, hem havadaki hem sudaki nemlinin, tat taşıyan kuruluktan bir şey alıp ondan etkilenebileceği açıktır; çünkü hava da tabiatça nemlidir. Kurunun, sıvılarda olduğu gibi havada da sanki yıkanıp çözülürcesine etki ettiği de açıktır. Ayrıca kokuların tatlara karşılık düşmesi gerekir.

5.9

Ὅτι μὲν οὖν ἐνδέχεται ἀπολαύειν τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ ἐν τῷ πνεύματι καὶ τὸ ἐν τῷ ὕδατι καὶ πάσχειν τι ὑπὸ τῆς ἐγχύμου ξηρότητος, οὐκ ἄδηλον· καὶ γὰρ ὁ ἀὴρ ὑγρὸν τὴν φύσιν ἐστίν. Ὅτι δ’ ὁμοίως ἐν τοῖς ὑγροῖς ποιεῖ καὶ ἐν τῷ ἀέρι οἷον ἀποπλυνόμενον τὸ ξηρόν, φανερόν. Ἔτι δεῖ ἀνάλογον εἶναι τὰς ὀσμὰς τοῖς χυμοῖς.

5.10Nitekim bazılarında durum budur: kokular da yakıcı, tatlı, buruk, kekre ve yağlı olur; çürük kokuların da acı tatlara karşılık düştüğü söylenebilir. Bu yüzden acı şeyler nasıl zor yutulursa, çürük kokular da zor solunur. Demek ki tat suda neyse, koku da havada ve suda odur.

5.10

Ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε ἐπ’ ἐνίων συμβέβηκεν· καὶ γὰρ δριμεῖαι καὶ γλυκεῖαί εἰσιν ὀσμαὶ καὶ αὐστηραὶ καὶ στρυφναὶ καὶ λιπαραί, καὶ τοῖς πικροῖς τὰς σαπρὰς ἄν τις ἀνάλογον εἴποι. Διὸ ὥσπερ ἐκεῖνα δυσκατάποτα, τὰ σαπρὰ δυσανάπνευστά ἐστιν. Δῆλον ἄρα ὅτι ὅπερ ἐν τῷ ὕδατι ὁ χυμός, τοῦτ’ ἐν τῷ ἀέρι καὶ ὕδατι ἡ ὀσμή.

5.11Bu yüzden soğuk ve donma hem tatları köreltir hem kokuları yok eder; çünkü soğuma ve donma, hareket ettiren ve işleyen sıcağı yok eder. Koklanabilir olanın iki türü vardır; bazılarının dediği gibi koklanabilir olanın türleri yok değildir, vardır.

5.11

Καὶ διὰ τοῦτο τὸ ψυχρὸν καὶ ἡ πῆξις καὶ τοὺς χυμοὺς ἀμβλύνει καὶ τὰς ὀσμὰς ἀφανίζει· τὸ γὰρ θερμὸν τὸ κινοῦν καὶ δημιουργοῦν ἀφανίζουσιν ἡ ψύξις καὶ ἡ πῆξις. Εἴδη δὲ τοῦ ὀσφραντοῦ δύο ἐστίν· οὐ γὰρ ὥσπερ τινές φασιν, οὐκ ἔστιν εἴδη τοῦ ὀσφραντοῦ, ἀλλ’ ἔστιν.

5.12Ama hangi anlamda var olduklarını, hangi anlamda olmadıklarını belirlemek gerekir. Bir türü, söylediğimiz gibi, tatlara göre düzenlenmiştir ve hoşluğu da nahoşluğu da araz olarak taşır: beslenme yetisinin hâlleri oldukları için bu kokular arzu duyanlara hoş gelir, karnı tok olan ve hiçbir şeye ihtiyacı olmayanlara hoş gelmez; bu kokuları taşıyan besini hoş bulmayanlara da hoş gelmez.

5.12

Διοριστέον δὲ πῶς ἔστι καὶ πῶς οὐκ ἔστιν· τὸ μὲν γάρ ἐστι κατὰ τοὺς χυμοὺς τεταγμένον αὐτῶν, ὥσπερ εἴπομεν, καὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ λυπηρὸν κατὰ συμβεβηκὸς ἔχουσιν· διὰ γὰρ τὸ τοῦ θρεπτικοῦ πάθη εἶναι, ἐπιθυμούντων μὲν ἡδεῖαι αἱ ὀσμαὶ τούτων εἰσί, πεπληρωμένοις δὲ καὶ μηδὲν δεομένοις οὐχ ἡδεῖαι, οὐδ’ ὅσοις μὴ καὶ ἡ τροφὴ ἡ ἔχουσα τὰς ὀσμὰς ἡδεῖα, οὐδὲ τούτοις.

5.13Dolayısıyla bunlar, dediğimiz gibi, hoşluğu ve nahoşluğu araz olarak taşır; bu yüzden bütün hayvanlarda ortaktır. Öteki kokular ise kendi başlarına hoştur; çiçeklerin kokuları gibi. Çünkü bunlar besine ne daha çok ne daha az çeker, arzuya da hiçbir katkıda bulunmaz, olsa olsa tersine etki eder. Strattis'in Euripides'le alay ederken söylediği söz doğrudur: “Mercimek pişirirken üstüne güzel koku dökmeyin.”

5.13

Ὥστε αὗται μέν, καθάπερ εἴπομεν, κατὰ συμβεβηκὸς ἔχουσι τὸ ἡδὺ καὶ λυπηρόν, διὸ καὶ πάντων εἰσὶ κοιναὶ τῶν ζῴων· αἱ δὲ καθ’ αὑτὰς ἡδεῖαι τῶν ὀσμῶν εἰσίν, οἷον αἱ τῶν ἀνθῶν· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον οὐδ’ ἦττον πρὸς τὴν τροφὴν παρακαλοῦσιν, οὐδὲ συμβάλλεται πρὸς ἐπιθυμίαν οὐδέν, ἀλλὰ τοὐναντίον μᾶλλον· ἀληθὲς γὰρ ὅπερ Εὐριπίδην σκώπτων εἶπε Στράττις, ὅταν φακῆν ἕψητε, μὴ ἐπιχεῖν μύρον.

5.14Bugün içkilere bu tür kokular katanlar ise hazzı alışkanlıkla zorlar; ta ki iki histen doğan hoşluk, tek bir histen geliyormuş gibi tek bir hoşluk olsun.

5.14

Οἱ δὲ νῦν μιγνύντες εἰς τὰ πόματα τὰς τοιαύτας δυνάμεις βιάζονται τῇ συνηθείᾳ τὴν ἡδονήν, ἕως ἂν ἐκ δύ’ αἰσθήσεων γένηται τὸ ἡδὺ ὡς ἓν καὶ ἀπὸ μιᾶς.

5.15Bu koklanabilir tür insana özgüdür; tatlara göre düzenlenen tür ise, daha önce söylendiği gibi, öteki hayvanlarda da vardır. O türün kokuları, hoşluğu araz olarak taşıdıkları için tatlara göre türlere ayrılmıştır; bu türün kokuları ise ayrılmaz, çünkü tabiatları kendi başına hoş ya da nahoştur. Böyle bir kokunun insana özgü olmasının sebebi beyin çevresindeki soğukluktur.

5.15

Τοῦτο μὲν οὖν τὸ ὀσφραντὸν ἴδιον ἀνθρώπου ἐστίν, ἡ δὲ κατὰ τοὺς χυμοὺς τεταγμένη καὶ τῶν ἄλλων ζῴων, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· κἀκείνων μέν, διὰ τὸ κατὰ συμβεβηκὸς ἔχειν τὸ ἡδύ, διῄρηται τὰ εἴδη κατὰ τοὺς χυμούς, ταύτης δ’ οὐκέτι, διὰ τὸ τὴν φύσιν αὐτῆς εἶναι καθ’ αὑτὴν ἡδεῖαν ἢ λυπηράν. Αἴτιον δὲ τοῦ ἴδιον εἶναι ἀνθρώπου τὴν τοιαύτην ὀσμὴν διὰ τὴν ψύξιν τὴν περὶ τὸν ἐγκέφαλον.

5.16Beyin tabiatça soğuk olduğu, çevresindeki damarcıklarda bulunan kan da ince ve saf ama kolay soğuyan bir kan olduğu için (bu yüzden besinden yükselen buğu da bu bölgede soğuyarak hastalık yapan akıntılara yol açar), insanlarda sağlığa yardım etmek üzere bu tür bir koku meydana gelmiştir; bu kokunun başka hiçbir işi yoktur.

5.16

Ψυχροῦ γὰρ ὄντος τὴν φύσιν τοῦ ἐγκεφάλου, καὶ τοῦ αἵματος τοῦ περὶ αὐτὸν ἐν τοῖς φλεβίοις ὄντος λεπτοῦ μὲν καὶ καθαροῦ, εὐψύκτου δέ (διὸ καὶ ἡ τῆς τροφῆς ἀναθυμίασις ψυχομένη διὰ τὸν τόπον τὰ νοσηματικὰ ῥεύματα ποιεῖ), τοῖς ἀνθρώποις πρὸς βοήθειαν ὑγιείας γέγονε τὸ τοιοῦτον εἶδος τῆς ὀσμῆς· οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἔργον ἐστὶν αὐτῆς ἢ τοῦτο.

5.17Bu işi de açıkça görür: besin hoş olduğu hâlde, ister kuru ister nemli olsun, çoğu zaman sağlığa zararlıdır; kendi başına güzel kokan kokudan gelen ise, insan hangi durumda olursa olsun, hemen her zaman yararlıdır.

5.17

Τοῦτο δὲ ποιεῖ φανερῶς· ἡ μὲν γὰρ τροφὴ ἡδεῖα οὖσα, καὶ ἡ ξηρὰ καὶ ἡ ὑγρά, πολλάκις νοσώδης ἐστίν, ἡ δ’ ἀπὸ τῆς ὀσμῆς τῆς καθ’ αὑτὴν εὐώδους ὁπωσοῦν ἔχουσιν ὠφέλιμος ὡς εἰπεῖν ἀεί.

5.18Bu yüzden bu koku soluk alma yoluyla alınır; bütün hayvanlarda değil, insanlarda ve kanlı hayvanlardan, dört ayaklılar gibi, havanın tabiatından daha çok pay alanlarda. Çünkü kokular, içlerindeki sıcaklığın hafifliği sayesinde beyne yükseldiğinde bu bölge daha sağlıklı olur; zira kokunun kuvvesi tabiatça sıcaktır.

5.18

Καὶ διὰ τοῦτο γίνεται διὰ τῆς ἀναπνοῆς, οὐ πᾶσιν ἀλλὰ τοῖς ἀνθρώποις καὶ τῶν ἐναίμων οἷον τοῖς τετράποσι καὶ ὅσα μετέχει μᾶλλον τῆς τοῦ ἀέρος φύσεως· ἀναφερομένων γὰρ τῶν ὀσμῶν πρὸς τὸν ἐγκέφαλον διὰ τὴν ἐν αὐταῖς τῆς θερμότητος κουφότητα, ὑγιεινοτέρως ἔχει τὰ περὶ τὸν τόπον τοῦτον· ἡ γὰρ τῆς ὀσμῆς δύναμις θερμὴ τὴν φύσιν ἐστίν.

5.19Tabiat soluk almayı iki iş için kullanmıştır: asıl iş olarak göğse yardım için, yan iş olarak da koku için; çünkü hayvan soluk alırken koku, sanki yol üstünde, burun delikleri aracılığıyla hareketini gerçekleştirir.

5.19

Κατακέχρηται δ’ ἡ φύσις τῇ ἀναπνοῇ ἐπὶ δύο, ὡς ἔργῳ μὲν ἐπὶ τὴν εἰς τὸν θώρακα βοήθειαν, ὡς παρέργῳ δ’ ἐπὶ τὴν ὀσμήν· ἀναπνέοντος γὰρ ὥσπερ ἐκ παρόδου ποιεῖται διὰ τῶν μυκτήρων τὴν κίνησιν.

5.20Bu koku cinsi insanın tabiatına özgüdür, çünkü insan, büyüklüğüne oranla hayvanlar arasında en büyük ve en nemli beyne sahiptir. Bu yüzden hayvanlardan hemen hemen yalnız insan çiçeklerin ve bu türden şeylerin kokularını hisseder ve onlardan hoşlanır; çünkü bu kokuların sıcaklığı ve hareketi, o bölgedeki nemin ve soğukluğun aşırılığına denk düşer.

5.20

Ἴδιον δὲ τῆς τοῦ ἀνθρώπου φύσεώς ἐστι τὸ τῆς ὀσμῆς τῆς τοιαύτης γένος διὰ τὸ πλεῖστον ἐγκέφαλον καὶ ὑγρότατον ἔχειν τῶν ζῴων ὡς κατὰ μέγεθος· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ μόνον ὡς εἰπεῖν αἰσθάνεται τῶν ζῴων ἄνθρωπος καὶ χαίρει ταῖς τῶν ἀνθῶν καὶ ταῖς τῶν τοιούτων ὀσμαῖς· σύμμετρος γὰρ αὐτῶν ἡ θερμότης καὶ ἡ κίνησις πρὸς τὴν ὑπερβολὴν τῆς ἐν τῷ τόπῳ ὑγρότητος καὶ ψυχρότητός ἐστιν.

5.21Akciğeri olan öteki hayvanlara ise tabiat, soluk aldıkları için, kokunun öteki cinsinin hissini vermiştir; iki ayrı duyu organı yapmamak için. Çünkü onlar da zaten soluk aldıklarına göre, insanlarda iki türün hissi bulunduğu gibi, onlarda da yalnız öteki türün hissinin bulunması yeter.

5.21

Τοῖς δ’ ἄλλοις ὅσα πλεύμονα ἔχει διὰ τὸ ἀναπνεῖν τοῦ ἑτέρου γένους τῆς ὀσμῆς τὴν αἴσθησιν ἀποδέδωκεν ἡ φύσις, ὅπως μὴ δύο αἰσθητήρια ποιῇ· ἀπόχρη γάρ, ἐπείπερ καὶ ὣς ἀναπνέουσιν, ὥσπερ τοῖς ἀνθρώποις ἀμφοτέρων τῶν ὀσφραντῶν, τούτοις τῶν ἑτέρων μόνων ὑπάρχουσα ἡ αἴσθησις.

5.22Soluk almayan hayvanların da koklanabilir olanı hissettiği açıktır: balıklar ve bütün böcek cinsi, kendi besinlerinden çok uzakta oldukları hâlde, kokunun besleyici türü sayesinde onu keskin biçimde ve uzaktan hisseder. Mesela arılar bala karşı böyledir, bazılarının knips dediği küçük karıncaların cinsi de, deniz hayvanlarından boyar salyangozlar da; bu türden öteki hayvanların birçoğu da besinini kokusundan keskin biçimde hisseder.

5.22

Τὰ δὲ μὴ ἀναπνέοντα ὅτι μὲν ἔχει αἴσθησιν τοῦ ὀσφραντοῦ, φανερόν· καὶ γὰρ ἰχθύες καὶ τὸ τῶν ἐντόμων γένος πᾶν ἀκριβῶς καὶ πόρρωθεν αἰσθάνεται, διὰ τὸ θρεπτικὸν εἶδος τῆς ὀσμῆς, ἀπέχοντα πολὺ τῆς οἰκείας τροφῆς, οἷον αἵ τε μέλιτται ποιοῦσι πρὸς τὸ μέλι καὶ τὸ τῶν μικρῶν μυρμήκων γένος, οὓς καλοῦσί τινες κνίπας, καὶ τῶν θαλαττίων αἱ πορφύραι, καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ζῴων ὀξέως αἰσθάνεται τῆς τροφῆς διὰ τὴν ὀσμήν.

5.23Ama neyle hissettikleri aynı ölçüde açık değildir. Bu yüzden şu aporia doğabilir: koku almak yalnız soluk alanlarda gerçekleşiyorsa, bunlar kokuyu neyle hisseder? Çünkü soluk alan bütün hayvanlarda durumun böyle olduğu görülüyor; oysa bunlardan hiçbiri soluk almaz, yine de hisseder; meğer ki beş hissin dışında başka bir his olsun.

5.23

Ὅτῳ δὲ αἰσθάνεται, οὐχ ὁμοίως φανερόν. Διὸ κἂν ἀπορήσειέ τις τίνι αἰσθάνονται τῆς ὀσμῆς, εἴπερ ἀναπνέουσι μὲν γίνεται τὸ ὀσμᾶσθαι μοναχῶς· τοῦτο γὰρ φαίνεται ἐπὶ τῶν ἀναπνεόντων συμβαῖνον πάντων, ἐκείνων δ’ οὐθὲν ἀναπνεῖ αἰσθάνεται μέντοι, εἰ μή τις παρὰ τὰς πέντε αἰσθήσεις ἑτέρα.

5.24Bu ise imkânsızdır; çünkü koklanabilir olanın hissi koku almadır, onlar da bunu hisseder. Ama belki aynı şekilde değil: soluk alanlarda soluk, üstte duran şeyi bir kapak gibi kaldırır (bu yüzden soluk almadıklarında hissetmezler); soluk almayanlarda ise bu kapak zaten kaldırılmıştır. Gözlerde de böyledir: bazı hayvanların göz kapakları vardır ve bunlar açılmadıkça göremezler; sert gözlü olanların ise göz kapağı yoktur, dolayısıyla onları açacak bir şeye ihtiyaç duymazlar, görebildikleri anda hemen görürler.

5.24

Τοῦτο δ’ ἀδύνατον· τοῦ γὰρ ὀσφραντοῦ ὄσφρησις, ἐκεῖνα δὲ τούτου αἰσθάνονται, ἀλλ’ οὐ τὸν αὐτὸν ἴσως τρόπον, ἀλλὰ τοῖς μὲν ἀναπνέουσι τὸ πνεῦμα ἀφαιρεῖ τὸ ἐπικείμενον ὥσπερ πῶμά τι (διὸ οὐκ αἰσθάνεται μὴ ἀναπνέοντα), τοῖς δὲ μὴ ἀναπνέουσιν ἀφῄρηται τοῦτο, καθάπερ ἐπὶ τῶν ὀφθαλμῶν τὰ μὲν ἔχει βλέφαρα τῶν ζῴων, ὧν μὴ ἀνακαλυφθέντων οὐ δύναται ὁρᾶν, τὰ δὲ σκληρόφθαλμα οὐκ ἔχει, διόπερ οὐ προσδεῖται οὐδενὸς τοῦ ἀνακαλύψοντος, ἀλλ’ ὁρᾷ ἐκ τοῦ δυνατοῦ ὁρᾶν αὐτῷ εὐθύς.

5.25Aynı şekilde öteki hayvanlardan hiçbiri, kendi başına kötü kokan şeylerin kokusundan, o şey mahvedici olmadıkça, rahatsız olmaz. Ama mahvedici olanlardan onlar da mahvolur: insanların kömür buharından başlarının ağırlaşması ve çoğu zaman ölmesi gibi, öteki hayvanlar da kükürdün ve ziftli maddelerin kuvvesinden mahvolur ve bu etki yüzünden onlardan kaçar.

5.25

Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ὁτιοῦν οὐδὲν δυσχεραίνει τῶν καθ’ αὑτὰ δυσωδῶν τὴν ὀσμήν, ἂν μή τι τύχῃ φθαρτικὸν ὄν. Ὑπὸ τούτων δ’ ὁμοίως φθείρεται καθάπερ καὶ οἱ ἄνθρωποι ὑπὸ τῆς τῶν ἀνθράκων ἀτμίδος καρηβαροῦσι καὶ φθείρονται πολλάκις· οὕτως ὑπὸ τῆς τοῦ θείου δυνάμεως καὶ τῶν ἀσφαλτωδῶν φθείρεται τἆλλα ζῷα, καὶ φεύγει διὰ τὸ πάθος.

5.26Kötü kokunun kendisine ise hiç aldırmazlar; oysa bitkilerin birçoğunun kokusu kötüdür. Meğer ki bu koku tat almalarına ya da yemelerine bir katkıda bulunsun.

5.26

Αὐτῆς δὲ καθ’ αὑτὴν τῆς δυσωδίας οὐδὲν φροντίζουσιν, καίτοι πολλὰ τῶν φυομένων δυσώδεις ἔχει τὰς ὀσμάς, ἐὰν μή τι συμβάλληται πρὸς τὴν γεῦσιν ἢ τὴν ἐδωδὴν αὐτοῖς.

5.27Görünüşe göre, hisler tek sayıda olduğuna ve tek sayının bir ortası bulunduğuna göre, koku alma hissi de ortadadır: bir yanda dokunma ve tatma gibi dokunarak hissedenler, öbür yanda görme ve işitme gibi başka bir şey aracılığıyla hissedenler vardır.

5.27

Ἔοικε δ’ ἡ αἴσθησις ἡ τοῦ ὀσφραίνεσθαι περιττῶν οὐσῶν τῶν αἰσθήσεων καὶ τοῦ ἀριθμοῦ ἔχοντος μέσον τοῦ περιττοῦ καὶ αὐτὴ μέση εἶναι τῶν τε ἁπτικῶν, οἷον ἁφῆς καὶ γεύσεως καὶ τῶν δι’ ἄλλου αἰσθητικῶν, οἷον ὄψεως καὶ ἀκοῆς.

5.28Bu yüzden koklanabilir olan hem besleyici şeylerin bir hâlidir (bunlar dokunulabilir cinstendir) hem de işitilebilir ve görülebilir olanın bir hâlidir; bu yüzden hem havada hem suda koku alınır. Dolayısıyla koklanabilir olan, bu iki tarafın ortak bir şeyidir; hem dokunulabilirde hem işitilebilirde hem saydamda bulunur. Bu yüzden kokunun, kuruluğun nemli ve akışkan bir ortamda bir tür boyanması ve yıkanması olduğuna benzetilmesi yerindedir.

5.28

Διὸ καὶ τὸ ὀσφραντὸν τῶν θρεπτικῶν ἐστὶ πάθος τι (ταῦτα δ’ ἐν τῷ ἁπτῷ γένει), καὶ τοῦ ἀκουστοῦ δὲ καὶ τοῦ ὁρατοῦ, διὸ καὶ ἐν ἀέρι καὶ ἐν ὕδατι ὀσμῶνται. Ὤστ’ ἐστὶ τὸ ὀσφραντὸν κοινόν τι τούτων ἀμφοτέρων, ὃ καὶ τῷ ἁπτῷ ὑπάρχει καὶ τῷ ἀκουστῷ καὶ τῷ διαφανεῖ· διὸ εὐλόγως παρείκασται ξηρότητος ἐν ὑγρῷ καὶ χυτῷ οἷον βαφή τις εἶναι καὶ πλύσις.

5.29Koklanabilir olanın türlerinden hangi anlamda söz etmek gerektiği ve hangi anlamda gerekmediği hakkında bu kadar söylenmiş olsun. Pythagorasçılardan bazılarının söylediği ise makul değildir: bazı hayvanların kokularla beslendiğini söylerler.

5.29

Πῶς μὲν οὖν εἴδη δεῖ λέγειν καὶ πῶς οὐ δεῖ τοῦ ὀσφραντοῦ, ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω. Ὃ δὲ λέγουσί τινες τῶν Πυθαγορείων, οὐκ ἔστιν εὔλογον· τρέφεσθαι γάρ φασιν ἔνια ζῷα ταῖς ὀσμαῖς.

5.30Önce, besinin bileşik olması gerektiğini görüyoruz; çünkü beslenenler de basit değildir; bu yüzden besinden ya içlerinde ya da, bitkilerde olduğu gibi, dışarıda artıklar meydana gelir. Ayrıca su bile katışıksız ve tek başına beslemek istemez; çünkü bedeni oluşturacak şeyin cisimli bir şey olması gerekir. Havanın cisim kazanması ise çok daha az makuldür.

5.30

Πρῶτον μὲν γὰρ ὁρῶμεν ὅτι τὴν τροφὴν δεῖ εἶναι σύνθετον· καὶ γὰρ τὰ τρεφόμενα οὐχ ἁπλᾶ ἐστίν, διὸ καὶ περιττώματα γίνεται τῆς τροφῆς, ἢ ἐν αὐτοῖς ἢ ἔξω, ὥσπερ τοῖς φυτοῖς. Ἔτι δ’ οὐδὲ τὸ ὕδωρ ἐθέλει αὐτὸ μόνον ἄμικτον ὂν τρέφειν· σωματῶδες γάρ τι δεῖ εἶναι τὸ συστησόμενον. Ἔτι πολὺ ἧττον εὔλογον τὸν ἀέρα σωματοῦσθαι.

5.31Bunlara ek olarak, bütün hayvanlarda besini alan bir yer vardır, beden besini oradan çekerek alır. Koklanabilir olanın duyu organı ise baştadır ve koku soluğa karışık bir buğuyla içeri girer; dolayısıyla soluk alma bölgesine gider.

5.31

Πρὸς δὲ τούτοις, ὅτι πᾶσίν ἐστι τοῖς ζῴοις τόπος δεκτικὸς τῆς τροφῆς, ἐξ οὗ ἕλκον λαμβάνει τὸ σῶμα· τοῦ δ’ ὀσφραντοῦ ἐν τῇ κεφαλῇ τὸ αἰσθητήριον, καὶ μετὰ πνευματώδους εἰσέρχεται ἀναθυμιάσεως, ὥστ’ εἰς τὸν ἀναπνευστικὸν βαδίζοι ἂν τόπον.

5.32Şu hâlde koklanabilir olanın, koklanabilir olması bakımından beslenmeye katkıda bulunmadığı açıktır; ama sağlığa katkıda bulunduğu hem histen hem söylenenlerden belli. Dolayısıyla tat beslenme yetisinde ve beslenen şeyler için neyse, koklanabilir olan da sağlık için odur. Her bir duyu organı hakkında bu şekilde belirleme yapılmış olsun.

5.32

Ὅτι μὲν οὖν οὐ συμβάλλεται εἰς τροφὴν τὸ ὀσφραντόν, ᾗ ὀσφραντόν, δῆλον· ὅτι μέντοι εἰς ὑγίειαν, καὶ ἐκ τῆς αἰσθήσεως καὶ ἐκ τῶν εἰρημένων φανερόν, ὥστε ὅπερ ὁ χυμὸς ἐν τῷ θρεπτικῷ καὶ πρὸς τὰ τρεφόμενα, τοῦτ’ ἐστὶ πρὸς ὑγίειαν τὸ ὀσφραντόν. Καθ’ ἕκαστον μὲν οὖν αἰσθητήριον διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.

6.16. Bölüm

Şöyle bir aporia doğabilir: her cisim sonsuza kadar bölünebiliyorsa, hissedilen hâller de, yani renk, tat, koku, ağırlık, ses, soğuk ve sıcak, hafif, sert ve yumuşak da öyle mi bölünür? Yoksa bu imkânsız mı? Çünkü bunların her biri hissi meydana getirir; hepsine bu ad, hissi hareket ettirebildikleri için verilir.

6.1

Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις, εἰ πᾶν σῶμα εἰς ἄπειρον διαιρεῖται, ἆρα καὶ τὰ παθήματα τὰ αἰσθητά, οἷον χρῶμα καὶ χυμὸς καὶ ὀσμὴ καὶ βάρος καὶ ψόφος καὶ ψυχρὸν καὶ θερμὸν καὶ κοῦφον καὶ σκληρὸν καὶ μαλακόν; ἢ ἀδύνατον; ποιητικὸν γάρ ἐστιν ἕκαστον αὐτῶν τῆς αἰσθήσεως· τῷ δύνασθαι γὰρ κινεῖν αὐτὴν λέγεται πάντα.

6.2Dolayısıyla his de sonsuz parçaya bölünmeli ve her büyüklük hissedilebilir olmalıdır; çünkü beyazı görüp de belli bir büyüklükte görmemek imkânsızdır. Böyle olmasaydı, hiçbir rengi, ağırlığı ya da bu türden başka bir hâli olmayan bir cisim olabilirdi; dolayısıyla hiç hissedilemezdi de; çünkü hissedilenler bunlardır.

6.2

Ὤστ’ ἀνάγκη τήν τε αἴσθησιν εἰς ἄπειρα διαιρεῖσθαι καὶ πᾶν εἶναι μέγεθος αἰσθητόν· ἀδύνατον γὰρ λευκὸν μὲν ὁρᾶν, μὴ ποσὸν δέ. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως, ἐνδέχοιτ’ ἂν εἶναί τι σῶμα μηδὲν ἔχον χρῶμα μηδὲ βάρος μηδ’ ἄλλο τι τοιοῦτον πάθος. Ὤστ’ οὐδ’ αἰσθητὸν ὅλως· ταῦτα γὰρ τὰ αἰσθητά.

6.3O hâlde hissedilen şey, hissedilmeyen şeylerden bileşmiş olacaktır. Oysa hissedilenlerden bileşmesi zorunludur; çünkü matematik nesnelerinden bileşmediği kesindir. Ayrıca bunları neyle ayırt edecek ya da tanıyacağız? nous ile mi? Ama bunlar düşünülebilir şeyler değildir; nous da dışarıdaki şeyleri his olmadan düşünmez. Durum böyleyse, bu aynı zamanda bölünmez büyüklükler kabul edenleri doğruluyor gibidir; çünkü sorun ancak böyle çözülebilirdi.

6.3

Τὸ ἄρ’ αἰσθητὸν ἔσται συγκείμενον οὐκ ἐξ αἰσθητῶν. Ἀλλ’ ἀναγκαῖον· οὐ γὰρ δὴ ἔκ γε τῶν μαθηματικῶν. Ἔτι τίνι κρινοῦμεν ταῦτα ἢ γνωσόμεθα; ἢ τῷ νῷ; Ἀλλ’ οὐ νοητά, οὐδὲ νοεῖ ὁ νοῦς τὰ ἐκτὸς μὴ μετ’ αἰσθήσεως ὄντα. Ἅμα δ’ εἰ ταῦτ’ ἔχει οὕτως, ἔοικε μαρτυρεῖν τοῖς τὰ ἄτομα ποιοῦσι μεγέθη· οὕτω γὰρ ἂν λύοιτο ὁ λόγος.

6.4Ama bölünmez büyüklükler imkânsızdır; bunlar hakkında hareket üzerine yazdıklarımızda konuşuldu. Bu aporia'ların çözümüyle birlikte, rengin, tadın, ses perdelerinin ve öteki hissedilenlerin türlerinin neden sınırlı olduğu da açık olacaktır. Çünkü uçları olan şeylerde, uçlar arasındakilerin sınırlı olması zorunludur; zıtlar da uçlardır.

6.4

Ἀλλ’ ἀδύνατα· εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς λόγοις τοῖς περὶ κινήσεως. Περὶ δὲ τῆς λύσεως αὐτῶν ἅμα δῆλον ἔσται, καὶ διὰ τί πεπέρανται τὰ εἴδη καὶ χρώματος καὶ χυμοῦ καὶ φθόγγων καὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν. Ὧν μὲν γάρ ἐστιν ἔσχατα, ἀνάγκη πεπεράνθαι τὰ ἐντός· τὰ δ’ ἐναντία ἔσχατα.

6.5Her hissedilende bir zıtlık vardır: renkte beyaz ve siyah, tatta tatlı ve acı gibi; öteki hissedilenlerin hepsinde de zıtlar uçlardır. Sürekli olan, eşit olmayan parçalara bölündüğünde sonsuz sayıda, eşit parçalara bölündüğünde sınırlı sayıda parçaya ayrılır; kendi başına sürekli olmayan ise sınırlı sayıda türe ayrılır.

6.5

Πᾶν δὲ τὸ αἰσθητὸν ἔχει ἐναντίωσιν, οἷον ἐν χρώματι τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, ἐν χυμῷ γλυκὺ καὶ πικρόν· καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις δὴ πᾶσίν ἐστιν ἔσχατα τὰ ἐναντία. Τὸ μὲν οὖν συνεχὲς εἰς ἄπειρα τέμνεται ἄνισα, εἰς δ’ ἴσα πεπερασμένα· τὸ δὲ μὴ καθ’ αὑτὸ συνεχὲς εἰς πεπερασμένα εἴδη.

6.6Hâller türler olarak ele alınmalı, ama bunlarda daima bir süreklilik bulunduğuna göre, kuvve hâlinde olanla fiil hâlinde olanın farklı olduğunu kabul etmeliyiz. Bu yüzden bir darı tanesine bakarken onun on binde biri fark edilmez, oysa görme onun üzerinden de geçmiştir; çeyrek ton aralığındaki ses de fark edilmez, oysa ezgi sürekli olduğu için insan ezginin bütününü işitir.

6.6

Ἐπεὶ οὖν τὰ μὲν πάθη ὡς εἴδη λεκτέον, ὑπάρχει δὲ συνέχεια ἀεὶ ἐν τούτοις, ληπτέον ὅτι τὸ δυνάμει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ἕτερον· καὶ διὰ τοῦτο τὸ μυριοστημόριον λανθάνει τῆς κέγχρου ὁρωμένης, καίτοι ἡ ὄψις ἐπελήλυθεν, καὶ ὁ ἐν τῇ διέσει φθόγγος λανθάνει, καίτοι συνεχοῦς ὄντος ἀκούει τοῦ μέλους παντός.

6.7Uç sesler karşısında aradaki aralık fark edilmez. Öteki hissedilenlerde de pek küçük olanlar aynı durumdadır: kuvve hâlinde görülebilirler, fiil hâlinde ise ayrılmadıkça görülemezler. Nitekim bir ayaklık uzunluk iki ayaklık uzunlukta kuvve hâlinde bulunur, fiil hâlinde ise ancak bölündükten sonra bulunur.

6.7

Τὸ δὲ διάστημα τὸ τοῦ μεταξὺ πρὸς τοὺς ἐσχάτους λανθάνει. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις αἰσθητοῖς τὰ μικρὰ πάμπαν· δυνάμει γὰρ ὁρατά, ἐνεργείᾳ δ’ οὔ, ὅταν χωρισθῇ· καὶ γὰρ ἐνυπάρχει δυνάμει ἡ ποδιαία τῇ δίποδι, ἐνεργείᾳ δ’ ἤδη διαιρεθεῖσα.

6.8Bu kadar küçük parçalar ayrıldıklarında çevrelerindeki şeylerin içinde dağılıp da gidebilir; denize dökülen bir damla tat gibi.

6.8

Χωριζόμεναι δ’ αἱ τηλικαῦται ὑπεροχαὶ εὐλόγως μὲν ἂν καὶ διαλύοιντο εἰς τὰ περιέχοντα, ὥσπερ καὶ ἀκαριαῖος χυμὸς εἰς τὴν θάλατταν ἐκχυθείς.

6.9Ama hissin yakaladığı en küçük fark da kendi başına hissedilmez ve ayrı değildir (bu fark daha keskin bir hissin içinde kuvve hâlinde bulunur); o kadar küçük bir hissedilen de ayrı olduğunda fiil hâlinde hissedilemez. Yine de hissedilebilir olacaktır: çünkü kuvve hâlinde zaten hissedilebilirdir, bir şey eklendiğinde de fiil hâlinde hissedilebilir olacaktır.

6.9

Οὐ μὴν ἀλλ’ ἐπειδὴ οὐδ’ ἡ τῆς αἰσθήσεως ὑπεροχὴ καθ’ αὑτὴν αἰσθητὴ οὐδὲ χωριστή (δυνάμει γὰρ ἐνυπάρχει ἐν τῇ ἀκριβεστέρᾳ ἡ ὑπεροχή), οὐδὲ τὸ τηλικοῦτον αἰσθητὸν χωριστὸν ἔσται ἐνεργείᾳ αἰσθέσθαι, ἀλλ’ ὅμως ἔσται αἰσθητόν· δυνάμει τε γάρ ἐστιν ἤδη, καὶ ἐνεργείᾳ ἔσται προσγενόμενον.

6.10Demek ki bazı büyüklüklerin ve hâllerin neden fark edilmediği, nasıl hissedilebilir olup nasıl olmadığı söylendi. Ama bunlar bütünün içinde fiil hâlinde de hissedilebilecek şekilde bulunduğunda ve yalnız bütünün içinde değil, ayrı olarak da var olduğunda, renklerin, tatların ve ses perdelerinin sayıca sınırlı olması zorunludur.

6.10

Ὅτι μὲν οὖν ἔνια μεγέθη καὶ πάθη λανθάνει, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν, καὶ πῶς αἰσθητὰ καὶ πῶς οὔ, εἴρηται. Ὅταν δὲ δὴ ἐνυπάρχοντα οὕτω πως ἄττα ᾖ ὥστε καὶ ἐνεργείᾳ αἰσθητὰ εἶναι, καὶ μὴ μόνον ἐν τῷ ὅλῳ ἀλλὰ καὶ χωρὶς ᾖ πεπερασμένα, ἀνάγκη εἶναι τὸν ἀριθμὸν καὶ χρώματα καὶ χυμοὺς καὶ φθόγγους.

6.11Şöyle bir aporia da doğabilir: his hangi şekilde meydana gelirse gelsin, hissedilen şeyler ya da onlardan gelen hareketler, fiil hâline geçtiklerinde önce aradaki ortama mı varır? Koku ve ses böyle yapıyor görünüyor: yakındaki kişi kokuyu daha önce hisseder, ses de darbeden sonra varır.

6.11

Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις, ἆρ’ ἀφικνοῦνται ἢ τὰ αἰσθητὰ ἢ αἱ κινήσεις αἱ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν, ὁποτέρως ποτὲ γίνεται ἡ αἴσθησις, ὅταν ἐνεργῶσιν, εἰς τὸ μέσον πρῶτον, οἷον ἥ τε ὀσμὴ φαίνεται ποιοῦσα καὶ ὁ ψόφος· πρότερον γὰρ ὁ ἐγγὺς αἰσθάνεται τῆς ὀσμῆς, καὶ ὁ ψόφος ὕστερον ἀφικνεῖται τῆς πληγῆς.

6.12Görülen şey ve ışık da böyle midir? Empedokles de güneşten gelen ışığın göze ya da yeryüzüne varmadan önce aradaki ortama vardığını söyler.

6.12

Ἆρ’ οὖν οὕτω καὶ τὸ ὁρώμενον καὶ τὸ φῶς; Καθάπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς φησὶν ἀφικνεῖσθαι πρότερον τὸ ἀπὸ τοῦ ἡλίου φῶς εἰς τὸ μεταξὺ πρὶν πρὸς τὴν ὄψιν ἢ ἐπὶ τὴν γῆν.

6.13Bunun böyle olması makul görünebilir; çünkü hareket eden bir yerden bir yere hareket eder, dolayısıyla birinden ötekine hareket ettiği belli bir zaman olması zorunludur. Her zaman bölünebilir olduğuna göre, ışının henüz görülmeyip hâlâ aradaki ortamda ilerlediği bir an olmuştur.

6.13

Δόξειε δ’ ἂν εὐλόγως τοῦτο συμβαίνειν· τὸ γὰρ κινούμενον κινεῖταί ποθέν ποι, ὥστ’ ἀνάγκη εἶναί τινα καὶ χρόνον ἐν ᾧ κινεῖται ἐκ θατέρου πρὸς θάτερον· ὁ δὲ χρόνος πᾶς διαιρετός, ὥστε ἦν ὅτε οὔπω ἑωρᾶτο ἀλλ’ ἔτ’ ἐφέρετο ἡ ἀκτὶς ἐν τῷ μεταξύ.

6.14Her şey aynı anda hem işitip hem işitmiş, genel olarak hem hissedip hem hissetmiş oluyorsa, yani hissetmenin bir oluşu yoksa, bunlar oluşa uğramadan var oluyorlarsa bile, durum yine aynıdır: tıpkı darbe gerçekleştiği hâlde sesin henüz kulağa varmamış olması gibi.

6.14

Καὶ εἰ ἅπαν ἅμα ἀκούει καὶ ἀκήκοε καὶ ὅλως αἰσθάνεται καὶ ᾔσθηται, καὶ μή ἐστι γένεσις αὐτῶν, ἀλλ’ εἰσὶν ἄνευ τοῦ γίνεσθαι ὅμως οὐδὲν ἧττον, ὥσπερ ὁ ψόφος ἤδη γεγενημένης τῆς πληγῆς οὔπω πρὸς τῇ ἀκοῇ.

6.15Harflerin şekil değiştirmesi de bunu gösterir; demek ki taşınma aradaki ortamda gerçekleşiyor: taşınan hava şekil değiştirdiği için insanlar söylenenden başka bir şey işitmiş olur. Peki renk ve ışık da böyle midir?

6.15

Δηλοῖ δὲ τοῦτο καὶ ἡ τῶν γραμμάτων μετασχημάτισις, ὡς γιγνομένης τῆς φορᾶς ἐν τῷ μεταξύ· οὐ γὰρ τὸ λεχθὲν φαίνονται ἀκηκοότες διὰ τὸ μετασχηματίζεσθαι φερόμενον τὸν ἀέρα. Ἆρ’ οὖν οὕτω καὶ τὸ χρῶμα καὶ τὸ φῶς;

6.16Çünkü birinin görmesi, ötekinin görülmesi, eşit iki şey gibi belli bir durumda bulunmalarıyla olmaz; öyle olsaydı her birinin belli bir yerde bulunması gerekmezdi, zira eşit hâle gelen şeyler için birbirine yakın ya da uzak olmanın hiçbir farkı yoktur.

6.16

Οὐ γὰρ δὴ τῷ πῶς ἔχειν τὸ μὲν ὁρᾷ τὸ δ’ ὁρᾶται, ὥσπερ ἴσα ἐστίν· οὐθὲν γὰρ ἔδει που ἑκάτερον εἶναι· τοῖς γὰρ ἴσοις γινομένοις οὐδὲν διαφέρει ἢ ἐγγὺς ἢ πόρρω ἀλλήλων εἶναι.

6.17Yoksa ses ve koku için bunun böyle olması makul mü? Çünkü hava ve su süreklidir, ama yine de ikisindeki hareket parçalara bölünmüştür. Bu yüzden önde olan ile sonra gelen bir bakıma aynı şeyi işitir ve koklar, bir bakıma işitmez ve koklamaz.

6.17

Ἣ περὶ μὲν τὸν ψόφον καὶ τὴν ὀσμὴν τοῦτο συμβαίνειν εὔλογον· ὥσπερ γὰρ ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ συνεχῆ μέν, ἀλλ’ ὅμως μεμέρισται ἀμφοτέρων ἡ κίνησις. Διὸ καὶ ἔστι μὲν ὡς τὸ αὐτὸ ἀκούει ὁ πρῶτος καὶ ὁ ὕστερος καὶ ὀσφραίνεται, ἔστι δ’ ὡς οὔ.

6.18Bazılarına göre bu konuda da bir aporia vardır: bazıları, birinin başka biriyle aynı şeyi işitmesinin, görmesinin ya da koklamasının imkânsız olduğunu söyler; çünkü birbirinden ayrı olan birçok kişinin aynı şeyi işitmesi ya da koklaması mümkün değildir, yoksa tek bir şey kendi kendinden ayrı olurdu.

6.18

Δοκεῖ δέ τισιν εἶναι ἀπορία καὶ περὶ τούτων· ἀδύνατον γάρ φασί τινες ἄλλον ἄλλῳ τὸ αὐτὸ ἀκούειν ἢ ὁρᾶν καὶ ὀσφραίνεσθαι· οὐ γὰρ οἷόν τ’ εἶναι πολλοὺς καὶ χωρὶς ὄντας ἀκούειν ἢ ὀσφραίνεσθαι· τὸ γὰρ ἓν χωρὶς ἂν αὐτὸ αὑτοῦ εἶναι.

6.19Yoksa hepsi, hareketi ilk başlatanı, mesela çanı, tütsüyü ya da ateşi, aynı ve sayıca tek bir şey olarak hisseder; her birinin kendi hissettiğini ise sayıca farklı, türce aynı bir şey olarak hisseder; bu yüzden birçok kişi aynı anda görür, koklar ve işitir. Bunlar cisim değildir, bir hâl ve bir tür harekettir (yoksa bu olmazdı); ama cisim olmadan da değildir.

6.19

Ἢ τοῦ μὲν κινήσαντος πρῶτον, οἷον τῆς κώδωνος ἢ λιβανωτοῦ ἢ πυρός, τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς ἀριθμῷ αἰσθάνονται πάντες, τοῦ δὲ δὴ ἰδίου ἑτέρου ἀριθμῷ, εἴδει δὲ τοῦ αὑτοῦ, διὸ ἅμα πολλοὶ ὁρῶσι καὶ ὀσμῶνται καὶ ἀκούουσιν. Ἔστι δ’ οὔτε σώματα ταῦτα, ἀλλὰ πάθος καὶ κίνησίς τις (οὐ γὰρ ἂν τοῦτο συνέβαινεν), οὔτ’ ἄνευ σώματος.

6.20Işık ise başka bir konudur: çünkü ışık bir şeyin var olmasıyla ışıktır, bir hareket değildir. Genel olarak nitelik değişiminde ve yer değiştirmede durum aynı değildir: yer değiştirmelerin önce aradaki ortama varması makuldür (ses de taşınan bir şeyin hareketi gibi görünür); ama nitelik değiştiren şeylerde artık böyle değildir. Çünkü bir şey, yarısı önce değişmeksizin toptan değişebilir; mesela suyun hepsi birden donabilir.

6.20

Περὶ δὲ τοῦ φωτὸς ἄλλος λόγος· τῷ εἶναι γάρ τι φῶς ἐστίν, ἀλλ’ οὐ κίνησίς τις. Ὅλως δὲ οὐδὲ ὁμοίως ἐπί τε ἀλλοιώσεως ἔχει καὶ φορᾶς· αἱ μὲν γὰρ φοραὶ εὐλόγως εἰς τὸ μεταξὺ πρῶτον ἀφικνοῦνται (δοκεῖ δ’ ὁ ψόφος εἶναι φερομένου τινὸς κίνησις), ὅσα δ’ ἀλλοιοῦται, οὐκέτι ὁμοίως· ἐνδέχεται γὰρ ἀθρόον ἀλλοιοῦσθαι, καὶ μὴ τὸ ἥμισυ πρότερον, οἷον τὸ ὕδωρ ἅμα πᾶν πήγνυσθαι.

6.21Yine de ısınan ya da donan şey büyükse, her parça komşusundan etkilenir; ilk parçalar ise değiştiren şeyin kendisi tarafından değiştirilir; aynı anda ve toptan değişmesi zorunlu değildir.

6.21

Οὐ μὴν ἀλλ’ ἂν ᾖ πολὺ τὸ θερμαινόμενον ἢ πηγνύμενον, τὸ ἐχόμενον ὑπὸ τοῦ ἐχομένου πάσχει, τὰ δὲ πρῶτον ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀλλοιοῦντος μεταβάλλει, καὶ οὐκ ἀνάγκη ἅμα ἀλλοιοῦσθαι καὶ ἀθρόον.

6.22Biz sıvı bir ortamda olsaydık ve bir şeye dokunmadan önce onu daha uzaktan hissetseydik, tatma da koku gibi olurdu. Duyu organıyla arasında bir ortam bulunan şeylerin hepsinin aynı anda etkilenmemesi makuldür; söylenen sebepten dolayı ışık müstesna. Görmede de aynı sebepten durum böyledir; çünkü görmeyi ışık meydana getirir.

6.22

Ἦν δ’ ἂν καὶ τὸ γεύεσθαι ὥσπερ ἡ ὀσμή, εἰ ἐν ὑγρῷ ἦμεν καὶ πορρωτέρω ἔτι πρὶν θιγεῖν αὐτοῦ ᾐσθανόμεθα. Εὐλόγως δ’ ὧν ἐστὶ μεταξὺ τοῦ αἰσθητηρίου, οὐχ ἅμα πάντα πάσχει, πλὴν ἐπὶ τοῦ φωτὸς διὰ τὸ εἰρημένον. Διὰ τὸ αὐτὸ δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ὁρᾶν· τὸ γὰρ φῶς ποιεῖ τὸ ὁρᾶν.

7.17. Bölüm

His hakkında şöyle bir aporia daha var: iki şeyi aynı ve bölünmez zamanda hissetmek mümkün müdür, değil midir? Daha büyük hareket her zaman daha küçüğü bastırıyorsa mümkün değildir. Bu yüzden insanlar, çok yoğun bir şey düşünürken, korkarken ya da büyük bir gürültü işitirken gözlerinin önüne getirilen şeyleri fark etmez.

7.1

Ἔστι δέ τις ἀπορία καὶ ἄλλη τοιάδε περὶ αἰσθήσεως, πότερον ἐνδέχεται δυεῖν ἅμα αἰσθάνεσθαι ἐν τῷ αὐτῷ καὶ ἀτόμῳ χρόνῳ, ἢ οὔ, εἰ δὴ ἀεὶ ἡ μείζων κίνησις τὴν ἐλάττω ἐκκρούει· διὸ ἐπιφερομένων ἐπὶ τὰ ὄμματα οὐκ αἰσθάνονται, ἐὰν τύχωσι σφόδρα τι ἐννοοῦντες ἢ φοβούμενοι ἢ ἀκούοντες πολὺν ψόφον.

7.2Bunu temel kabul edelim; bir de her şeyin karışık olduğundan çok yalın olduğunda daha iyi hissedildiğini: mesela sulandırılmamış şarabın sulandırılmış olandan, balın, rengin, tek başına çalınan en tiz telin oktav içinde çalınandan daha iyi hissedildiğini; çünkü birbirlerini silikleştirirler.

7.2

Τοῦτο δὴ ὑποκείσθω, καὶ ὅτι ἑκάστου μᾶλλον ἔστιν αἰσθάνεσθαι ἁπλοῦ ὄντος ἢ κεκραμένου, οἷον οἴνου ἀκράτου ἢ κεκραμένου, καὶ μέλιτος, καὶ χρόας, καὶ τῆς νήτης μόνης ἢ ἐν τῷ διὰ πασῶν, διὰ τὸ ἀφανίζειν ἄλληλα.

7.3Bunu, kendilerinden tek bir şeyin meydana geldiği şeyler yapar. Daha büyük hareket daha küçüğü bastırıyorsa, ikisi bir aradayken daha büyüğün de tek başına olduğundan daha az hissedilebilir olması zorunludur; çünkü bütün yalın şeyler daha iyi hissedildiğine göre, ona karışan küçük hareket ondan bir şey eksiltir. Şu hâlde farklı iki hareket eşitse, hiçbiri hissedilmeyecektir; çünkü biri ötekini aynı ölçüde silikleştirecektir. Oysa ikisinden birini yalın olarak hissetmek mümkün değildir.

7.3

Τοῦτο δὲ ποιεῖ ἐξ ὧν ἕν τι γίνεται. Εἰ δὴ ἡ μείζων τὴν ἐλάττω κίνησιν ἐκκρούει, ἀνάγκη, ἂν ἅμα ὦσι, καὶ αὐτὴν ἧττον αἰσθητὴν εἶναι ἢ εἰ μόνη ἦν· ἀφαιρεῖται γάρ τι ἡ ἐλάττων μιγνυμένη, εἴπερ ἅπαντα τὰ ἁπλᾶ μᾶλλον αἰσθητά ἐστίν. Ἐὰν ἄρα ἴσαι ὦσιν ἕτεραι οὖσαι, οὐδετέρας ἔσται αἴσθησις· ἀφανιεῖ γὰρ ἡ ἑτέρα ὁμοίως τὴν ἑτέραν. Ἁπλῆς δ’ οὐκ ἔστιν αἰσθάνεσθαι.

7.4Dolayısıyla ya hiçbir his olmayacak ya da ikisinden meydana gelen başka bir his olacaktır. Birbirine katılan şeylerde de, hangi ortamda karışırlarsa karışsınlar, olan budur.

7.4

Ὥστε ἢ οὐδεμία ἔσται αἴσθησις ἢ ἄλλη ἐξ ἀμφοῖν. Ὅπερ καὶ γίνεσθαι δοκεῖ ἐκ τῶν κεραννυμένων ἐν ᾧ ἂν μιχθῶσιν.

7.5Bazı şeylerden tek bir şey meydana gelir, bazılarından gelmez; meydana gelmeyenler de farklı hislere ait olanlardır. Çünkü uçları tek olan şeyler karışır; beyazla tiz sesten ise, araz olarak olmadıkça, tek bir şey meydana gelemez; tiz ile pesten bir uyumun meydana gelmesi gibi değil. O hâlde bunları aynı anda hissetmek de mümkün değildir.

7.5

Ἐπεὶ οὖν ἐκ μὲν ἐνίων γίνεταί τι, ἐκ δ’ ἐνίων οὐ γίνεται, τοιαῦτα δὲ τὰ ὑφ’ ἑτέραν αἴσθησιν· μίγνυνται γὰρ ὧν τὰ ἔσχατα ἕν· οὐκ ἔστι δ’ ἐκ λευκοῦ καὶ ὀξέος ἓν γενέσθαι ἀλλ’ ἢ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἐξ ὀξέος καὶ βαρέος συμφωνία· οὐκ ἄρα οὐδ’ αἰσθάνεσθαι ἐνδέχεται αὐτῶν ἅμα.

7.6Çünkü hareketler eşitse birbirlerini silikleştirir, zira onlardan tek bir hareket meydana gelmez. Eşit değillerse, güçlü olan bir his meydana getirir. Oysa psykhē, tek bir hissin konusu olan iki şeyi, mesela tiz ile pesi, tek bir hisle aynı anda hissetmeye daha yatkın olurdu; çünkü bu tek hissin hareketi, iki ayrı hissin, mesela görme ile işitmenin hareketlerinden daha kolay aynı anda olabilir.

7.6

Ἴσαι μὲν γὰρ οὖσαι αἱ κινήσεις ἀφανιοῦσιν ἀλλήλας, ἐπεὶ μία οὐ γίνεται ἐξ αὐτῶν. Ἐὰν δ’ ἄνισοι, ἡ κρείττων αἴσθησιν ἐμποιήσει, ἐπεὶ μᾶλλον ἅμα δυεῖν αἴσθοιτ’ ἂν ἡ ψυχὴ τῇ μιᾷ αἰσθήσει ὧν μία αἴσθησις, οἷον ὀξέος καὶ βαρέος· μᾶλλον γὰρ ἅμα ἡ κίνησις τῆς μιᾶς ταύτης ἢ τοῖν δυοῖν, οἷον ὄψεως καὶ ἀκοῆς.

7.7Tek bir hisle iki şeyi, karışmadıkça, aynı anda hissetmek mümkün değildir: çünkü karışım tek olmak ister, tek şeyin de tek bir hissi olur, tek his de kendisiyle aynı anda olur. Dolayısıyla karışmış şeyler zorunlu olarak aynı anda hissedilir, çünkü fiil hâlindeki tek bir hisle hissedilirler. Fiil hâlindeki tek his sayıca tek bir şeye aittir, kuvve hâlindeki tek his ise türce tek bir şeye. Fiil hâlindeki his tekse, o şeylerin tek olduğunu söyleyecektir.

7.7

Τῇ μιᾷ δὲ ἅμα δυοῖν οὐκ ἔστιν αἰσθάνεσθαι ἂν μὴ μιχθῇ· τὸ γὰρ μῖγμα ἓν βούλεται εἶναι, τοῦ δ’ ἑνὸς μία αἴσθησις, ἡ δὲ μία ἅμα αὑτῇ. Ὥστ’ ἐξ ἀνάγκης τῶν μεμιγμένων ἅμα αἰσθάνεται, ὅτι μιᾷ αἰσθήσει κατ’ ἐνέργειαν αἰσθάνεται· ἑνὸς μὲν γὰρ ἀριθμῷ ἡ κατ’ ἐνέργειαν μία, εἴδει δὲ ἡ κατὰ δύναμιν μία. Καὶ εἰ μία τοίνυν ἡ αἴσθησις ἡ κατ’ ἐνέργειαν, ἓν ἐκεῖνα ἐρεῖ.

7.8Demek ki onların karışmış olması zorunludur. Karışmamış olduklarında ise fiil hâlinde iki his olacaktır. Ama tek bir kuvveye göre ve bölünmez bir zamanda fiilin tek olması zorunludur; çünkü tek bir kuvvenin bir seferde tek bir hareketi ve kullanımı vardır, kuvve de tektir. Şu hâlde tek bir hisle iki şeyi aynı anda hissetmek mümkün değildir.

7.8

Μεμῖχθαι ἄρα ἀνάγκη αὐτά. Ὅταν ἄρα μὴ ᾖ μεμιγμένα, δύο ἔσονται αἰσθήσεις αἱ κατ’ ἐνέργειαν. Ἀλλὰ κατὰ μίαν δύναμιν καὶ ἄτομον χρόνον μίαν ἀνάγκη εἶναι τὴν ἐνέργειαν· μιᾶς γὰρ εἰσάπαξ μία κίνησις καὶ χρῆσις, μία δὲ ἡ δύναμις. Οὐκ ἄρα ἐνδέχεται δυεῖν ἅμα αἰσθάνεσθαι τῇ μιᾷ αἰσθήσει.

7.9Aynı hisse ait iki şeyi aynı anda hissetmek imkânsızsa, iki ayrı hisse ait şeyleri, mesela beyaz ile tatlıyı aynı anda hissetmenin daha da az mümkün olduğu açıktır. Çünkü görünüşe göre psykhē bir şeye sayıca tek derken bunu yalnız aynı anda olmasına dayanarak söyler; türce tek derken ise ayırt eden hisse ve ayırt etme tarzına dayanarak.

7.9

Ἀλλὰ μὴν εἰ τὰ ὑπὸ τὴν αὐτὴν αἴσθησιν ἅμα ἀδύνατον, ἐὰν ᾖ δύο, δῆλον ὅτι ἧττον ἔτι τὰ κατὰ δύο αἰσθήσεις ἐνδέχεται ἅμα αἰσθάνεσθαι, οἷον λευκὸν καὶ γλυκύ. Φαίνεται γὰρ τὸ μὲν τῷ ἀριθμῷ ἓν ἡ ψυχὴ οὐδενὶ ἑτέρῳ λέγειν ἀλλ’ ἢ τῷ ἅμα, τὸ δὲ τῷ εἴδει ἓν τῇ κρινούσῃ αἰσθήσει καὶ τῷ τρόπῳ.

7.10Şunu demek istiyorum: belki türce farklı olan beyazı ve siyahı aynı his ayırt eder; tatlıyı ve acıyı da kendisiyle aynı kalan ama o histen başka olan bir his ayırt eder. Yine de her his zıtlardan her birini farklı biçimde ayırt eder; aynı sıradaki şeyleri ise birbirine benzer biçimde: tatma tatlıyı nasıl ayırt ediyorsa görme de beyazı öyle ayırt eder; görme siyahı nasıl ayırt ediyorsa tatma da acıyı öyle ayırt eder.

7.10

Λέγω δὲ τοῦτο, ὅτι ἴσως τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, ἕτερον τῷ εἴδει ὄν, ἡ αὐτὴ κρίνει, καὶ τὸ γλυκὺ καὶ τὸ πικρόν, ἡ αὐτὴ μὲν ἑαυτῇ, ἐκείνης δ’ ἄλλη, ἀλλ’ ἑτέρως ἑκάτερον τῶν ἐναντίων, ὡς δ’ αὕτως ἑαυταῖς τὰ σύστοιχα, οἷον ὡς ἡ γεῦσις τὸ γλυκύ, οὕτως ἡ ὄψις τὸ λευκόν· ὡς δ’ αὕτη τὸ μέλαν, οὕτως ἐκείνη τὸ πικρόν.

7.11Ayrıca zıtların hareketleri zıtsa, zıtlar da aynı ve bölünmez şeyde aynı anda bulunamazsa, tek bir hissin konusu olan şeyler arasında da zıtlar varsa, mesela tatlı ile acı gibi, bunları aynı anda hissetmek mümkün olmayacaktır.

7.11

Ἔτι εἰ αἱ τῶν ἐναντίων κινήσεις ἐναντίαι, ἅμα δὲ τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ καὶ ἀτόμῳ οὐκ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ὑπὸ δὲ τὴν αἴσθησιν τὴν μίαν ἐναντία ἐστίν, οἷον γλυκὺ πικρῷ, τούτων οὐκ ἂν ἐνδέχοιτο αἰσθάνεσθαι ἅμα.

7.12Aynı şekilde zıt olmayanların da aynı anda hissedilemeyeceği açıktır: çünkü bunların bazıları beyaz tarafına, bazıları siyah tarafına aittir; ötekilerde de öyledir, mesela tatların bazıları tatlı, bazıları acı tarafındadır. Karışık olanlar da aynı anda hissedilemez; çünkü bunlar karşıt şeylerin oranlarıdır, oktav ve beşli gibi; meğer ki tek bir şey olarak hissedilsinler.

7.12

Ὁμοίως δὲ δῆλον ὅτι οὐδὲ τὰ μὴ ἐναντία· τὰ μὲν γὰρ τοῦ λευκοῦ τὰ δὲ τοῦ μέλανός ἐστιν, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὁμοίως, οἷον τῶν χυμῶν οἱ μὲν τοῦ γλυκέος οἱ δὲ τοῦ πικροῦ. Οὐδὲ τὰ μεμιγμένα ἅμα· λόγοι γάρ εἰσιν ἀντικειμένων, οἷον τὸ διὰ πασῶν καὶ τὸ διὰ πέντε, ἂν μὴ ὡς ἓν αἰσθάνηται.

7.13Ancak bu şekilde uçların oranı tek bir oran olur, başka türlü olmaz: yoksa aynı anda biri çoğun aza ya da tekin çifte, öteki azın çoğa ya da çiftin teke oranı olacaktır.

7.13

Οὕτως δ’ εἶς λόγος ὁ τῶν ἄκρων γίνεται, ἄλλως δ’ οὔ· ἔσται γὰρ ἅμα ὁ μὲν πολλοῦ πρὸς ὀλίγον ἢ περιττοῦ πρὸς ἄρτιον, ὁ δ’ ὀλίγου πρὸς πολὺ ἢ ἀρτίου πρὸς περιττόν.

7.14Aynı sırada sayılan ama farklı cinste olan şeyler, aynı cinsteki şeylerden daha da çok birbirinden uzaksa ve farklıysa (mesela tatlıya ve beyaza aynı sıradaki şeyler diyorum, ama cinsleri farklıdır; tatlı siyahtan türce, beyazın siyahtan farklı olduğundan daha da fazla farklıdır), bunları aynı anda hissetmek, cinsçe aynı olanları hissetmekten de az mümkün olur.

7.14

Εἰ οὖν πλεῖον ἔτι ἀπέχει ἀλλήλων καὶ διαφέρει τὰ συστοίχως μὲν λεγόμενα ἐν ἄλλῳ δὲ γένει τῶν ἐν τῷ αὐτῷ γένει (λέγω δ’ οἷον τὸ γλυκὺ καὶ τὸ λευκὸν καλῶ σύστοιχα, γένει δ’ ἕτερα· τὸ γλυκὺ δὲ τοῦ μέλανος πλεῖον ἔτι τῷ εἴδει διαφέρει ἢ τὸ λευκόν), ἔτι ἂν ἧττον ἅμα ἐνδέχοιτο αὐτὰ αἰσθάνεσθαι ἢ τὰ τῷ γένει ταὐτά.

7.15Dolayısıyla bunlar mümkün değilse, onlar da mümkün değildir. Ses uyumlarıyla uğraşanlardan bazılarının söylediğine gelince —sesler aynı anda varmaz ama öyle görünür, aradaki zaman hissedilemeyecek kadar kısa olduğunda bu fark edilmez—, bu doğru mu, değil mi?

7.15

Ὥστ’ εἰ μὴ ταῦτα, οὐδ’ ἐκεῖνα. Ὃ δὲ λέγουσί τινες τῶν περὶ τὰς συμφωνίας, ὅτι οὐχ ἅμα μὲν ἀφικνοῦνται οἱ ψόφοι, φαίνονται δέ, καὶ λανθάνει, ὅταν ὁ χρόνος ᾖ ἀναίσθητος, πότερον ὀρθῶς λέγεται ἢ οὔ;

7.16Biri belki şimdi de aynı anda görüp işittiğimizi sanmamızın sebebinin aradaki zamanların fark edilmemesi olduğunu söyleyebilir. Yoksa bu doğru değil mi; hiçbir zaman hissedilemez olamaz, fark edilmeden geçemez, her zaman hissedilebilir mi?

7.16

Τάχα γὰρ ἂν φαίη τις καὶ νῦν παρὰ τοῦτο δοκεῖν ἅμα ὁρᾶν καὶ ἀκούειν, ὅτι οἱ μεταξὺ χρόνοι λανθάνουσιν. Ἢ τοῦτ’ οὐκ ἀληθές, οὐδ’ ἐνδέχεται χρόνον εἶναι ἀναίσθητον οὐδένα οὐδὲ λανθάνειν, ἀλλὰ παντὸς ἐνδέχεται αἰσθάνεσθαι.

7.17Çünkü biri kendini ya da başka bir şeyi sürekli bir zaman içinde hissederken o sırada var olduğunu fark etmemesi mümkün değilse, ama bu sürekli zamanın içinde bütünüyle hissedilemeyecek kadar küçük bir kısım varsa, o kısımda insanın kendi varlığını, gördüğünü ve hissettiğini fark etmeyeceği açıktır. Hissediyorsa bile, hissettiği ya da içinde hissettiği hiçbir zaman ve hiçbir şey olmayacaktır; meğer ki şu anlamda olsun: o zamanın bir kısmında hisseder ya da o şeyin bir kısmını görür; tabii zamanın da şeyin de küçüklüğü yüzünden bütünüyle hissedilemeyen bir büyüklüğü varsa. Çünkü çizginin bütününü görüyor ve aynı sürekli zamanı hissediyorsa, bunu o zamanın şu küçük parçalarından birinde yapmaz.

7.17

Εἰ γὰρ ὅτε αὐτὸς αὑτοῦ τις αἰσθάνεται ἢ ἄλλου ἐν συνεχεῖ χρόνῳ, μὴ ἐνδέχεται τότε λανθάνειν ὅτι ἐστίν, ἔστι δέ τις ἐν τῷ συνεχεῖ καὶ τοσοῦτος ὅσος ὅλως ἀναίσθητός ἐστι, δῆλον ὅτι τότε λανθάνοι ἂν εἰ ἔστιν αὐτὸς αὑτόν, καὶ εἰ ὁρᾷ, καὶ οὐκ αἰσθάνεται· καὶ εἰ αἰσθάνεται, ἔτι οὐκ ἂν εἴη οὔτε χρόνος οὔτε πρᾶγμα οὐδὲν ὃ αἰσθάνεται ἢ ἐν ᾧ, εἰ μὴ οὕτως, ὅτι ἐν τούτου τινὶ ἢ ὅτι τούτου τι ὁρᾷ, εἴπερ ἔστι τι μέγεθος καὶ χρόνου καὶ πράγματος ἀναίσθητον ὅλως διὰ μικρότητα· εἰ γὰρ τὴν ὅλην ὁρᾷ, καὶ αἰσθάνεται τὸν αὐτὸν συνεχῶς χρόνον, οὐ τῶν νῦν τούτων τινί.

7.18ΓΒ kısmı, yani hissetmediği kısım ayrılsın. O hâlde bütünü ya ΑΒ'nin bir kısmında ya da onun bir kısmını hissettiği için hissediyordur; tıpkı yeryüzünün bir kısmını gördüğü için bütün yeryüzünü gördüğünü, yılın bir kısmında yürüdüğü için o yıl yürüdüğünü söylediğimiz gibi. Ama ΒΓ'de hiçbir şey hissetmez. Demek ki ΑΒ'nin bir kısmında hissettiği için bütünü ve bütün çizgiyi hissettiği söylenir.

7.18

Ἀφῃρήσθω ἡ τὸ Γ Β, ἐν ᾗ οὐκ ᾐσθάνετο. Οὐκοῦν ἐν ταύτης τινὶ ἢ ταύτης τι, ὥσπερ τὴν γῆν ὁρᾷ ὅλην, ὅτι τοδὶ αὐτῆς, καὶ ἐν τῷ ἐνιαυτῷ βαδίζει, ὅτι ἐν τῷδε τῷ μέρει αὐτοῦ. Ἀλλὰ μὴν ἐν τῷ Β Γ οὐδὲν αἰσθάνεται. Τῷ ἄρα ἐν τούτου τινὶ τοῦ Α Β αἰσθάνεσθαι λέγεται τοῦ ὅλου αἰσθάνεσθαι καὶ τὴν ὅλην.

7.19Aynı akıl yürütme ΑΓ için de geçerlidir: insan her zaman bir şeyin içinde ve bir şeyin bir kısmını hisseder, bütünü hissetmek mümkün değildir. Her şey hissedilebilir, ama olduğu kadar büyük görünmez: güneşin büyüklüğünü de, uzaktan dört arşınlık bir şeyi de görürüz, ama ne kadar büyük olduğu görünmez; hatta bazen bölünmez görünür, oysa gördüğümüz bölünmez değildir.

7.19

Ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῆς Α Γ· ἀεὶ γὰρ ἐν τινὶ καὶ τινός, ὅλου δ’ οὐκ ἔστιν αἰσθάνεσθαι. Ἅπαντα μὲν οὖν αἰσθητά ἐστιν, ἀλλ’ οὐ φαίνεται ὅσα ἐστίν· τοῦ γὰρ ἡλίου τὸ μέγεθος ὁρᾷ καὶ τὸ τετράπηχυ πόρρωθεν, ἀλλ’ οὐ φαίνεται ὅσον, ἀλλ’ ἐνίοτε ἀδιαίρετον, ὁρᾷ δ’ οὐκ ἀδιαίρετον.

7.20Bunun sebebi daha önce söylendi. Hiçbir zamanın hissedilemez olmadığı bundan açıktır. Şimdi daha önce sözü edilen aporia'yı incelemeliyiz: birden çok şeyi aynı anda hissetmek mümkün müdür, değil midir? Aynı anda derken, birbirine göre tek ve bölünmez bir zamanda demek istiyorum.

7.20

Ἡ δ’ αἰτία εἴρηται ἐν τοῖς ἔμπροσθεν περὶ τούτου. Ὅτι μὲν οὖν οὐθείς ἐστι χρόνος ἀναίσθητος, ἐκ τούτων φανερόν· περὶ δὲ τῆς πρότερον λεχθείσης ἀπορίας σκεπτέον, πότερον ἐνδέχεται ἅμα πλειόνων αἰσθάνεσθαι ἢ οὐκ ἐνδέχεται. Τὸ δ’ ἅμα λέγω ἐν ἑνὶ καὶ ἀτόμῳ χρόνῳ πρὸς ἄλληλα.

7.21Önce şu şekilde mümkün müdür: aynı anda ama psykhē'nin farklı bir parçasıyla hissetmek; bölünmez bir parçayla değil, ancak bütünü sürekli olduğu için bölünmez sayılan bir parçayla? Yoksa önce tek bir hisse ait olanları ele alırsak, mesela görmeyi, görme bir rengi bir parçasıyla, başka bir rengi başka bir parçasıyla hissederse türce aynı birçok parçası olacağı için mi mümkün değildir?

7.21

Πρῶτον μὲν οὖν ἆρ’ ὧδ’ ἐνδέχεται, ἅμα μέν, ἑτέρῳ δὲ τῆς ψυχῆς αἰσθάνεσθαι, καὶ οὐ τῷ ἀτόμῳ, οὕτω δ’ ἀτόμῳ ὡς παντὶ ὄντι συνεχεῖ; Ἢ ὅτι πρῶτον μὲν τὰ κατὰ τὴν μίαν αἴσθησιν, οἷον λέγω ὄψιν, εἰ ἔσται ἄλλῳ αἰσθανομένη ἄλλου καὶ ἄλλου χρώματος, πλείω τε μέρη ἕξει εἴδει ταὐτά;

7.22Çünkü hissettiği şeyler aynı cinstendir. Biri iki göz olduğu gibi psykhē'de de böyle olmasına bir engel olmadığını söylerse, şunu deriz: belki gözlerden tek bir şey meydana gelir ve onların fiili tektir; psykhē'de ise, iki parçadan meydana gelen tek bir şeyse, hisseden o olacaktır; ayrıysalar durum gözlerdeki gibi olmayacaktır.

7.22

Καὶ γὰρ ἃ αἰσθάνεται, ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐστίν. Εἰ δὲ ὅτι ὡς δύο ὄμματα φαίη τις, οὐδὲν κωλύει, οὕτω καὶ ἐν τῇ ψυχῇ, ὅτι ἴσως ἐκ μὲν τούτων ἕν τι γίνεται καὶ μία ἡ ἐνέργεια αὐτῶν· ἐκεῖ δέ, εἰ μὲν ἓν τὸ ἐξ ἀμφοῖν, ἐκεῖνο τὸ αἰσθανόμενον ἔσται, εἰ δὲ χωρίς, οὐχ ὁμοίως ἕξει.

7.23Ayrıca aynı türden birden çok his olacaktır; tıpkı biri aynı şeye dair birbirinden farklı epistēmē'ler olduğunu söylese olacağı gibi. Çünkü ne fiil kendine ait kuvve olmadan olur, ne de his bu kuvve olmadan olur. Bu şeyleri tek ve bölünmez bir şeyle hissediyorsa, ötekileri de öyle hissettiği açıktır; çünkü bunlardan birçoğunu aynı anda hissetmek, cinsçe farklı olanları hissetmekten daha mümkündü.

7.23

Ἔτι αἰσθήσεις αἱ αὐταὶ πλείους ἔσονται, ὥσπερ εἴ τις ἐπιστήμας διαφόρους φαίη· οὔτε γὰρ ἡ ἐνέργεια ἄνευ τῆς καθ’ αὑτὴν ἔσται δυνάμεως, οὔτ’ ἄνευ ταύτης ἔσται αἴσθησις. Εἰ δὲ τούτων ἐν ἑνὶ καὶ ἀτόμῳ αἰσθάνεται, δῆλον ὅτι καὶ τῶν ἄλλων· μᾶλλον γὰρ ἐνεδέχετο τούτων ἅμα πλειόνων ἢ τῶν τῷ γένει ἑτέρων.

7.24Psykhē tatlıyı bir parçasıyla, beyazı başka bir parçasıyla hissediyorsa, bunlardan meydana gelen ya tek bir şeydir ya da değildir. Ama tek olması zorunludur; çünkü hisseden parça tektir. O tek parça neyin tek parçasıdır peki? Bunlardan tek bir şey meydana gelmez ki. Demek ki daha önce söylendiği gibi, psykhē'de her şeyi hissettiği tek bir şey olması zorunludur; ama farklı cinsleri farklı bir şey aracılığıyla hisseder.

7.24

Εἰ δὲ δὴ ἄλλῳ μὲν γλυκέος ἄλλῳ δὲ λευκοῦ αἰσθάνεται ἡ ψυχὴ μέρει, ἤτοι τὸ ἐκ τούτων ἕν τί ἐστιν ἢ οὐχ ἕν. Ἀλλ’ ἀνάγκη ἕν· ἓν γάρ τι τὸ αἰσθητικόν ἐστι μέρος. Τίνος οὖν ἐκεῖνο ἑνός; Οὐδὲν γὰρ ἐκ τούτων ἕν. Ἀνάγκη ἄρα ἕν τι εἶναι τῆς ψυχῆς, ᾧ ἅπαντα αἰσθάνεται, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἄλλο δὲ γένος δι’ ἄλλου.

7.25Peki tatlıyı ve beyazı hisseden, fiil hâlinde bölünmez olduğu ölçüde tek bir şey, fiil hâlinde bölünmüş olduğunda ise farklı mıdır? Yoksa şeylerin kendilerinde nasıl mümkünse psykhē'de de öyle mi? Çünkü aynı ve sayıca tek bir şey hem beyaz hem tatlıdır, başka pek çok şeydir de; hâller birbirinden ayrılamaz, ama her birinin varlığı başkadır.

7.25

Ἆρ’ οὖν ᾗ μὲν ἀδιαίρετόν ἐστι κατ’ ἐνέργειαν, ἕν τί ἐστι τὸ αἰσθητικὸν γλυκέος καὶ λευκοῦ, ὅταν δὲ διαιρετὸν γένηται κατ’ ἐνέργειαν, ἕτερον; Ἢ ὥσπερ ἐπὶ τῶν πραγμάτων αὐτῶν ἐνδέχεται, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς. Τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ ἓν ἀριθμῷ λευκὸν καὶ γλυκύ ἐστι, καὶ ἄλλα πολλά, εἰ μὴ χωριστὰ τὰ πάθη ἀλλήλων, ἀλλὰ τὸ εἶναι ἕτερον ἑκάστῳ.

7.26Aynı şekilde psykhē'de de her şeyi hisseden yetinin aynı ve sayıca tek olduğunu, ama varlığı bakımından, kimi şeyler için cinsçe, kimileri için türce farklı olduğunu kabul etmeliyiz. Dolayısıyla aynı ve tek bir şeyle aynı anda hissedebilir, ama kavramca aynı olan bir şeyle değil. Her hissedilenin bir büyüklük olduğu ve bölünmez hissedilen olmadığı ise açıktır.

7.26

Ὁμοίως τοίνυν θετέον καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς τὸ αὐτὸ καὶ ἓν εἶναι ἀριθμῷ τὸ αἰσθητικὸν πάντων, τῷ μέντοι εἶναι ἕτερον καὶ ἕτερον τῶν μὲν γένει τῶν δὲ εἴδει. Ὥστε καὶ αἰσθάνοιτ’ ἂν ἅμα τῷ αὐτῷ καὶ ἑνί, λόγῳ δ’ οὐ τῷ αὐτῷ. Ὅτι δὲ τὸ αἰσθητὸν πᾶν ἐστὶ μέγεθος καὶ οὐκ ἔστιν ἀδιαίρετον αἰσθητόν, δῆλον.

7.27Çünkü bir şeyin görülemeyeceği uzaklık sınırsızdır, görüldüğü uzaklık ise sınırlıdır. Koklanabilir olanda, işitilebilir olanda ve kendilerine dokunmadan hissedilen bütün şeylerde de durum aynıdır. Uzaklığın, bir şeyin görülmediği son bir noktası ve görüldüğü ilk bir noktası vardır.

7.27

Ἔστι γὰρ ὅθεν μὲν οὐκ ἂν ὀφθείη, ἄπειρον τὸ ἀπόστημα, ὅθεν δὲ ὁρᾶται, πεπερασμένον. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ὀσφραντὸν καὶ ἀκουστὸν καὶ ὅσων μὴ αὐτῶν ἁπτόμενοι αἰσθάνονται. Ἔστι δέ τι ἔσχατον τοῦ ἀποστήματος ὅθεν οὐχ ὁρᾶται, καὶ πρῶτον ὅθεν ὁρᾶται.

7.28Bu noktanın bölünmez olması zorunludur: ötesinde bulunan şeyin hissedilmesi mümkün değildir, berisinde bulunanın hissedilmesi ise zorunludur. Şimdi bölünmez bir hissedilen varsa, onu tam bu uç noktaya, yani son hissedilmeyen ve ilk hissedilen noktaya koyduğumuzda, aynı anda hem görülebilir hem görülemez olması gerekecektir; bu ise imkânsızdır. Duyu organlarının ve hissedilenlerin, hem genel olarak hem her bir duyu organına göre, nasıl olduğu söylendi.

7.28

Τοῦτο δὴ ἀνάγκη ἀδιαίρετον εἶναι, οὗ ἐν μὲν τῷ ἐπέκεινα οὐκ ἐνδέχεται αἰσθάνεσθαι ὄντος, ἐν δὲ τῷ ἐπὶ ταδὶ ἀνάγκη αἰσθάνεσθαι. Εἰ δή τί ἐστιν ἀδιαίρετον αἰσθητόν, ὅταν τεθῇ ἐπὶ τῷ ἐσχάτῳ ὅθεν ἐστὶν ὕστατον μὲν οὐκ αἰσθητὸν πρῶτον δ’ αἰσθητόν, ἅμα συμβήσεται ὁρατὸν εἶναι καὶ ἀόρατον· τοῦτο δ’ ἀδύνατον. Περὶ μὲν οὖν τῶν αἰσθητηρίων καὶ τῶν αἰσθητῶν τίνα τρόπον ἔχει καὶ κοινῇ καὶ καθ’ ἕκαστον αἰσθητήριον εἴρηται·

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…